hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất giải pháp theo hướng sản xuất nông nghiệp hiệu quả huyện yên phong – tỉnh bắc ninh

Trong ñiều kiện các nguồn tài nguyên ñất ñai có hạn, diện tích ñất nông nghiệp ñang ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình ñô thành hóa, công nghiệp hóa và sự gia tăng dân số thì m

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO

TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-


    -

NGUYỄN VĂN VỌNG

HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ðẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ðỀ XUẤT GIẢI PHÁP THEO HƯỚNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP HIỆU QUẢ HUYỆN YÊN PHONG – TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI, 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO

TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-


    -

NGUYỄN VĂN VỌNG

HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ðẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ðỀ XUẤT GIẢI PHÁP THEO HƯỚNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP HIỆU QUẢ HUYỆN YÊN PHONG – TỈNH BẮC NINH

CHUYÊN NGÀNH : QUẢN LÝ ðẤT ðAI

MÃ SỐ : 60.85.01.03

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS HỒ QUANG DỨC

HÀ NỘI, 2013

LỜI CAM ðOAN

- Tôi xin cam ñoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này

là trung thực và chưa hề ñược sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào

- Tôi xin cam ñoan rằng, mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn này

ñã ñược cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn ñều ñã ñược chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Vọng

LỜI CẢM ƠN

ðể hoàn thành ñược nội dung này, tôi ñã nhận ñược sự chỉ bảo, giúp ñỡ rất tận tình của PGS.TS Hồ Quang ðức, sự giúp ñỡ, ñộng viên của các thầy cô giáo trong khoa Tài nguyên và Môi trường, Ban quản lý ñào tạo Nhân dịp này cho phép tôi ñược bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS.TS Hồ Quang ðức và những ý kiến ñóng góp quý báu của các thầy cô giáo trong khoa Tài nguyên và Môi trường

Tôi xin chân thành cảm ơn cán bộ Ủy ban nhân dân huyện, phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, phòng Tài nguyên và Môi trường, phòng Thống

kê, chính quyền các xã cùng nhân dân huyện Yên Phong ñã tạo ñiều kiện giúp ñỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn gia ñình và các bạn ñồng nghiệp ñộng viên, giúp ñỡ trong quá trình thực hiện luận văn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2013

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Vọng

MỤC LỤC

LỜI CAM ðOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC……….iii

DANH MỤC BẢNG……….vi

DANH MỤC HÌNH ……… vii

DANH MỤC VIẾT TẮT………viii

MỞ ðẦU 1

1 Tính cấp thiết của ñề tài 1

2 Mục ñích, yêu cầu 2

2.1 Mục ñích 2

2.2 Yêu cầu 2

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 3

1.1 Hiệu quả sử dụng ñất và phân loại hiệu quả sử dụng ñất 3

1.1.1 Khái niệm hiệu quả sử dụng ñất 3

1.1.2 Phân loại hiệu quả sử dụng ñất 5

1.2 ðặc ñiểm và phương pháp ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp 7

1.2.1 Khái quát về ñất nông nghiệp 7

1.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng ñến hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp 8

1.2.3 ðặc ñiểm, phương pháp ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp 10

1.3 Tình hình nghiên cứu vấn ñề nâng cao hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam 16

1.3.1 Những nghiên cứu trên thế giới 16

1.3.2 Tình hình nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng ñất trong nước 18

1.4 Những quan ñiểm sử dụng ñất hiệu quả 21

1.5 Xu hướng phát triển nông nghiệp 23

1.5.1 Trên thế giới 23

1.5.2 Việt Nam 25

Chương 2 đỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG

PHÁP NGHIÊN CỨU 27

2.1 đối tượng và phạm vi nghiên cứu 27

2.1.1 đối tượng nghiên cứu 27

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 27

2.2 Nội dung nghiên cứu 27

2.2.1 Khái quát ựiều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội có liên quan ựến sử dụng ựất ựai 27

2.2.2 Hiện trạng sử dụng ựất 27

2.2.3 đánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp 27

2.2.4 đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Phong 27

2.3 Phương pháp nghiên cứu 28

2.3.1 Phương pháp chọn ựiểm ựiều tra 28

2.3.2 Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu 28

2.3.3 Phương pháp tổng hợp và phân tắch số liệu, tài liệu 28

2.3.4 Phương pháp ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp 28

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 30

3.1 điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội 30

3.1.1 điều kiện tự nhiên 30

3.1.2 đặc ựiểm kinh tế, xã hội 37

3.2 đánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp 45

3.2.1 Hiện trạng sử dụng ựất của huyện Yên Phong 45

3.2.2 Thực trạng sản xuât nông nghiệp của huyện những năm qua 47

3.2.3 đánh giá thực trạng sử dụng ựất nông nghiệp của huyện 51

3.3 Lựa chọn các loại hình sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp 68

3.3.1 Nguyên tắc lựa chọn 68

3.3.2 Tiêu chuẩn lựa chọn 69

3.3.3 Hướng lựa chọn các loại hình sử dụng ựất 69

3.3.4 đề xuất giải pháp sử dụng ựất nông nghiệp hiệu quả trên ựịa bàn huyện 71

3.3.5 ðề xuất hướng sản xuất nông nghiệp 72

3.3.6 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp của huyện 75

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

1 Kết luận 80

2 Kiến nghị 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

DANH MỤC BẢNG

STT TÊN BẢNG TRANG Bảng 3.1 Hiện trạng cơ cấu kinh tế huyện Yên Phong 2008 – 2012 38

Bảng 3.2 Hiện trạng sử dụng ñất của huyện Yên Phong năm 2012 47

Bảng 3.3 Diện tích, năng suất, sản lượng một số cây trồng chính của huyện 49

Bảng 3.4 Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp 50

Bảng 3.5 Các loại hình sử dụng ñất trên ñịa bàn huyện năm 2012 53

Bảng 3.6 Hiệu quả kinh tế các LUT và các kiểu sử dụng ñất của huyện 55

Bảng 3.7 Hiệu quả kinh tế trong nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi 57

Bảng 3.8 Mức ñầu tư lao ñộng và thu nhập bình quân trên ngày công laoñộng của huyện Yên Phong 58

Bảng 3.9 Mức ñầu tư phân bón thực tế tại ñịa phương 62

Bảng 3.10 Tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cho các cây trồng huyện Yên Phong 66

Bảng 3.11 ðịnh hướng bố trí cây trồng vật nuôi trên các vùng 73

DANH MỤC HÌNH

STT TÊN HÌNH TRANG

Hình 3.1 Cơ cấu kinh tế của huyện qua một số năm 38

Hình 3.2 Cơ cấu sử dụng ñất ñai của huyện Yên Phong năm 2012 46

MỞ ðẦU

1 Tính cấp thiết của ñề tài

ðối với mỗi quốc gia, ñất ñai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất ñặc biệt, là bộ phận hợp thành quan trọng của môi trường sống, là ñịa bàn phân bố và tổ chức các hoạt ñộng kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng Trong nông nghiệp, ñất ñai không những là ñối tượng lao ñộng mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế

Hiện nay, do sức ép của gia tăng dân số và nhu cầu phát triển xã hội, ñất nông nghiệp ñang ñứng trước nguy cơ bị giảm mạnh về số lượng và chất lượng Con người ñã và ñang khai thác quá mức mà chưa có nhiều các biện pháp hợp lý

ñể bảo vệ ñất ñai Do vậy, việc sử dụng ñất ñai một cách hiệu quả, giữ gìn và bảo vệ môi trường ñể phát triển bền vững ñang là vấn ñề mang tính toàn cầu

Nghiên cứu ñánh giá tiềm năng sử dụng ñất, xác ñịnh các hệ thống sử dụng ñất nông nghiệp hợp lý và hiệu quả làm cơ sở cho việc ñề xuất quy hoạch

sử dụng ñất ñang là vấn ñề có tính chiến lược và cấp thiết của quốc gia và của từng ñịa phương

Nền sản xuất nông nghiệp nước ta với những ñặc trưng như: sản xuất còn manh mún, công nghệ lạc hậu, năng suất chất lượng còn chưa cao, khả năng hợp tác, liên kết cạnh tranh trên thị trường và sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp còn yếu Trong ñiều kiện các nguồn tài nguyên ñất ñai có hạn, diện tích ñất nông nghiệp ñang ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình ñô thành hóa, công nghiệp hóa và sự gia tăng dân số thì mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá là hướng ñi hết sức cần thiết nhằm tạo ra hiệu quả cao về kinh tế ñồng thời tạo ra tính ñột phá cho phát triển nông nghiệp của từng ñịa phương cũng như cả nước

Yên Phong là một huyện nông nghiệp nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Bắc Ninh có diện tích tự nhiên 9.686,15ha ha với 13 xã, 1 thị trấn

Trong những năm qua, huyện Yên Phong ñã thực hiện nhiều biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ñất như tiến hành giao quyền sử dụng ñất lâu dài, ổn ñịnh cho người sử dụng ñất, hoàn thiện hệ thống thuỷ lợi, chuyển ñổi cơ

cấu cây trồng, ựưa các giống cây tốt, năng suất cao vào sản xuất, áp dụng các tiến

bộ khoa học kỹ thuật, nhờ ựó mà năng suất cây trồng, hiệu quả sử dụng ựất tăng lên rõ rệt

Những năm gần ựây, việc thu hồi ựất sản xuất nông nghiệp ựể chuyển ựổi sang các mục ựắch sử dụng phi nông nghiệp ựã diễn ra quá nhanh khiến diện tắch ựất sản xuất nông nghiệp của huyện ngày càng bị thu hẹp nhanh chóng Chắnh vì vậy ựể vừa ựảm bảo an ninh lương thực, hiệu quả kinh tế cao, vừa bảo vệ môi trường ựất về sinh thái cần tìm ra những hạn chế trong sản xuất nông nghiệp hiện nay ựể có những giải pháp sử dụng ựất hợp lý là việc làm hết sức quan trọng và cần thiết

Từ tất cả những vấn ựề trên, ựược sự phân công của khoa Tài nguyên và Môi trường, cùng với sự hướng dẫn của thầy giáo PGS.TS Hồ Quang đức, chúng tôi tiến

hành nghiên cứu ựề tài: ỘHiện trạng sử dụng ựất nông nghiệp và ựề xuất giải pháp

theo hướng sản xuất nông nghiệp hiệu quả huyện Yên Phong, tỉnh Bắc NinhỢ

nhằm phát huy những lợi thế và khắc phục trở ngại trong sản xuất nông nghiệp,

ựồng thời ựề xuất những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ựất

2 Mục ựắch, yêu cầu

2.1 Mục ựắch

- đánh giá hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp nhằm góp phần giúp người

dân lựa chọn phương thức sử dụng ựất phù hợp trong ựiều kiện cụ thể của huyện

- định hướng và ựề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ựất ựáp ứng yêu cầu phát triển một nền nông nghiệp hiệu quả

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1.1 Hiệu quả sử dụng ựất và phân loại hiệu quả sử dụng ựất

1.1.1 Khái niệm hiệu quả sử dụng ựất

Theo từ ựiển bách khoa toàn thư Việt Nam Ộ Hiệu quả sử dụng ựất là chỉ tiêu chất lượng ựánh giá kết quả sử dụng ựất ựai trong hoạt ựộng kinh tế, thể hiện qua sản phẩm, lượng giá trị (lợi nhuận) thu ựược bằng tiền ựồng thời về mặt xã hội, là thể hiện hiệu quả của lượng lao ựộng ựược sử dụng trong cả quá trình hoạt ựộng kinh tế cũng như hàng năm ựể khai thác ựất

Trong quá trình nghiên cứu về hiệu quả, do xuất phát từ những góc ựộ nghiên cứu khác nhau, nên có nhiều quan ựiểm và cách nhìn nhận khác nhau về hiệu quả

Theo trung tâm từ ựiển ngôn ngữ 1992, hiệu quả chắnh là kết quả cũng như yêu cầu của việc làm ngừng lại

Theo khái niệm trên thì hiệu quả sử dụng phải là kết quả của quá trắnh sử dụng ựất Kết quả ở ựây ựược hiểu là kết quả hữu ắch, là một ựại lượng vật chất tạo

ra do mục ựắch của con người, ựược hiểu bằng những chỉ tiêu do tắch chất mâu thuẫn giữa nguồn tài nguyên hữu hạn với nhu cầu tăng lên của con người mà ta phải xem xét kết quả ựó ựược tạo ra như thế nào, chi phắ bỏ ra là bao nhiêu, có ựưa lại kết quả hữu ắch hay không Chắnh vì thế, khi ựánh giá kết quả hoạt ựộng sản xuất không chỉ dừng lại ở việc ựánh giá kết quả mà còn phải ựánh giá chất lượng công tác hoạt ựộng sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm ựó (Nguyễn đình Hợi, 1993)

đất ựai là tư liệu sản xuất ựặc biệt quan trọng trong sản xuất nông nghiệp

Sử dụng ựất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trắ cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn ựề bức xúc hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch ựịnh chắnh sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của nông dân, những người trực tiếp tham gia và quá trình sản xuất nông nghiệp (đào châu Thu, 1999)

Ngày nay, nhiều nhà khoa học cho rằng: Xác ñịnh ñúng khái niệm, bản chất hiệu quả sử dụng ñất phải xuất phát từ luận ñiểm triết học của Mác và những nhận thức lý luận của lý thuyết hệ thống, tức là phải tiết kiệm thời gian, tài nguyên trong sản xuất, mang lại lợi ích xã hội và phải bảo vệ ñược môi trường

Riêng ñối với nông nghiệp, cùng với hiệu quả kinh tế về mặt giá trị sản lượng và hiệu quả về mặt sử dụng sức lao ñộng của nông dân, công nhân trong nhiều trường hợp phải coi trọng hiệu quả về mặt hiện vật là sản lượng nông sản thu ñược, nhất là các loại nông sản cơ bản, có ý nghĩa chiến lược (lương thực, sản phẩm xuất khẩu, nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp chế biến… ) ñể ñảm bảo sự ổn ñịnh về kinh tế và xã hội của ñất nước

Hiệu quả sử dụng ñất là kết quả của cả một hệ thống các biện pháp tổ chức sản xuất, khoa học – kỹ thuật, quản lý kinh tế và phát huy các lợi thế, khắc phục các khó khăn khách quan của ñiều kiện tự nhiên; trong những hoàn cảnh thực tế nhất ñịnh, cần gắn sản xuất nông nghiệp với các ngành khác của nền kinh tế quốc dân, cũng như cần gắn sản xuất trong nước với thị trường quốc tế… cùng với các biện pháp kỹ thuật thâm canh truyền thống, phải coi trọng việc vận dụng tiến bộ khoa học – kỹ thuật mới, tiến hành mạnh mẽ việc bố trí lại cơ cấu kinh tế theo hướng khắc phục tính tự cấp tự túc về lương thực từ lâu ñời, biến ñổi mạnh nông nghiệp thành một ngành kinh tế hàng hóa; chỉ trên cơ sở ñó mới có ñiều kiện thực

tế tận dụng các tiềm năng phong phú sẵn có về ñất ñai và lao ñộng của Việt Nam Theo ðường Hồng Dật và các cộng sự (1994), thì hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp mang tính xã hội rất sâu sắc Chính vì vậy khi ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp cần quan tâm ñến những tác ñộng của sản xuất ñến các vấn ñề của xã hội bao gồm giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao trình ñộ dân trí trong nông thôn ðây thực chất là ñề cập ñến hiệu quả xã hội khi ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp Ngoài ra cũng theo tác giả này thì phát triển nông nghiệp chỉ có thể thích hợp ñược khi con người biết cách làm cho môi trường phát triển, ñiều này ñồng nghĩa với việc ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp phải quan tâm tới những ảnh hưởng của sản xuất nông nghiệp tới môi trường xung quanh

Như vây khi tiến hành ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp thì chúng ta không chỉ ñánh giá về mặt kinh tế mà phải xem xét ñánh giá cả về mặt hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường Ba hiệu quả này có mối quan hệ mật thiết với nhau như một thể thống nhất và không thể tách rời nhau

1.1.2 Phân loại hiệu quả sử dụng ñất

Hiệu quả là một phạm trù trọng tâm rất cơ bản của khoa học kinh tế và quản lý Việc xác ñịnh hiệu quả là việc hết sức khó khăn và phức tạp mà nhiều vấn ñề về lý luận cũng như thực tiễn chưa giải ñáp hết Bản chất của hiệu quả xuất phát từ mục ñích của sản xuất và phát triển kinh tế xã hội là ñáp ứng nhu cầu ngày càng cao về ñời sống vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội Muốn vậy, sản xuất phải không ngừng phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu Việc nâng cao hiệu quả không chỉ là nhiệm vụ của mỗi doanh nghiệp, mỗi người sản xuất mà là của mọi ngành, mọi vùng ðây còn là vấn ñề mang tính toàn cầu, vì xu hướng chung của thế giới ngày nay là phát triển kinh tế theo chiều sâu, sao cho với nguồn nhân lực hạn chế mà sản xuất ra một lượng sản phẩm hàng hoá có giá trị sử dụng cao nhất với mức hao phí ít nhất Quan niệm về hiệu quả trong ñiều kiện hiện nay là phải tiết kiệm thời gian, tiết kiệm tài nguyên trong sản xuất, mang lại lợi ích xã hội và bảo vệ ñược môi trường

Trong quá trình nghiên cứu về hiệu quả, do xuất phát từ những góc ñộ nghiên cứu khác nhau, nên có nhiều quan ñiểm và cách nhìn nhận khác nhau về hiệu quả

Ngày nay, nhiều nhà khoa học cho rằng: Xác ñịnh ñúng khái niệm, bản chất hiệu quả sử dụng ñất phải xuất phát từ luận ñiểm triết học của Mác và những nhận thức lý luận của lý thuyết hệ thống, tức là phải tiết kiệm thời gian, tài nguyên trong sản xuất, mang lại lợi ích xã hội và phải bảo vệ ñược môi trường Khi tiến hành ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp cần ñánh giá hiệu quả trên ba mặt ñó là hiệu quả về mặt kinh tế, hiệu quả về mặt xã hội và hiệu quả về mặt môi trường

* Hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả ựạt ựược

và lượng chi phắ bỏ ra trong hoạt ựộng sản xuất kinh doanh Kết quả ựạt ựược là phần giá trị thu ựược của sản phẩm ựầu tư, chi phắ bỏ ra là phần giá trị của các nguồn lực ựầu vào Người sản xuất muốn thu ựược kết quả phải bỏ ra những chi phắ nhất ựịnh, những chi phắ ựó là nhân lực, vật lực, vốnẦSo sánh kết quả ựạt ựược với chi phắ bỏ ra ựể ựạt ựược kết quả ựó, sẽ là hiệu quả kinh tế Tiêu chuẩn của hiệu quả là sự tối ựa hóa kết quả với một lượng chi phắ ựịnh trước hoặc tối thiểu hóa chi phắ ựể ựạt ựược một kết quả nhất ựịnh

Hiệu quả kinh tế là khâu trung tâm của tất cả các loại hiệu quả và nó có vai trò quyết ựịnh ựối với các loại hiệu quả khác Hiệu quả kinh tế là loại hiệu quả có khả năng lượng hóa, ựược tắnh toán tương ựối chắnh xác và biểu hiện thông qua các chỉ tiêu

* Hiệu quả xã hội

Hiệu quả xã hội là có liên quan mật thiết với hiệu quả kinh tế và thể hiện mục tiêu hoạt ựộng kinh tế của con người Chúng là tiền ựề của nhau và là một phạm trù thống nhất, phản ánh mối quan hệ giữa kết quả sản xuất và các lợi ắch

xã hội mang lại Việc lượng hóa các chỉ tiêu biểu hiện hiệu quả xã hội còn gặp nhiều khó khăn mà chủ yếu phản ánh bằng các chỉ tiêu mang tắnh ựịnh tắnh như tạo công ăn việc làm cho lao ựộng, ựịnh canh, ựịnh cư, xây dựng xã hội lành mạnh, nâng cao mức sống của toàn dân

Hiệu quả xã hội ựược ựánh giá thông qua các chỉ tiêu:

- đảm bảo an toàn lương thực, gia tăng lợi ắch của người nông dân;

- đáp ứng ựược mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế của vùng;

- Góp phần chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật;

- Tăng cường sản phẩm hàng hoá, ựặc biệt là hàng xuất khẩu;

- Phát huy ựược tri thức bản ựịa;

- Phù hợp với tập quán của ựịa phương, ựường lối chắnh sách của đảng, pháp luật của Nhà nước;

- Thu hút lao ựộng giải quyết công ăn việc làm cho nông dân nhất là vào

lúc nông nhàn

* Hiệu quả môi trường

đây là loại hiệu quả ựược các nhà môi trường học rất quan tâm trong ựiều kiện hiện nay Một hoạt ựộng sản xuất ựược coi là có hiệu quả khi hoạt ựộng ựó không có những tác ựộng xấu ựến vấn ựề môi trường như ựất, nước, không khắ và

hệ sinh học Hiệu quả ựạt ựược khi quá trình sản xuất kinh doanh diễn ra không làm cho môi trường xấu ựi mà ngược lại quá trình sản xuất ựó còn ựem lại cho môi trường tốt hơn, làm cho môi trường xanh, sạch ựẹp hơn trước (đỗ Nguyên Hải, 1999)

Hiệu quả môi trường vừa ựảm bảo lợi ắch trước mắt vì phải gắn chặt với quá trình khai thác, sử dụng ựất vừa ựảm bảo lợi ắch lâu dài là bảo vệ tài nguyên ựất và môi trường sinh thái Khi hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội của một loại hình sử dụng ựất nào ựó ựược ựảm bảo thì hiệu quả môi trường càng ựược quan tâm

Như vậy, sử dụng ựất hợp lý hiệu quả cao và bền vững phải quan tâm tới

cả ba loại hiệu quả, trong ựó hiệu quả kinh tế là trọng tâm, không có hiệu quả kinh tế không có ựiều kiện nguồn lực ựể thực thi hiệu quả xã hội và môi trường ngược lại không có hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường hiệu quả kinh tế sẽ không vững chắc (Quyền đình Hà, 1993)

1.2 đặc ựiểm và phương pháp ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp

1.2.1 Khái quát về ựất nông nghiệp

Dựa trên mục ựắch sử dụng, Luật ựất ựai 2003 phân loại ựất thành 3 nhóm chắnh: Nhóm ựất nông nghiệp, nhóm ựất phi nông nghiệp và nhóm ựất chưa sử dụng

đất nông nghiệp là ựất ựược xác ựịnh chủ yếu sử dụng vào sản xuất nông nghiệp như ựất trồng cây hàng năm, ựất trồng cây lâu năm, ựất rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng ựặc dụng, ựất nuôi trồng thủy sản, ựất làm muối hoặc nghiên cứu thắ nghiệm nông nghiệp đất nông nghiệp ựóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia đất nông nghiệp tham gia vào quá trình sản xuất

và làm ra sản phẩm cần thiết nuôi sống xã hội ( Dự án quy hoạch tổng thể ựồng bằng sông hồng, 1994)

đất là sản phẩm của thiên nhiên, có những tắnh chất ựặc trưng riêng khiến

nó không giống bất kỳ một tư liệu sản xuất nào khác ựó là: ựất có ựộ phì, có giới hạn diện tắch, có vị trắ cố ựịnh trong không gian và vĩnh cửu với thời gian nếu biết

sử dụng ựúng

Nhận thức ựúng ựược các ựặc trưng riêng của ựất sẽ giúp người sử dụng ựất

có các ựịnh hướng sử dụng tốt hơn ựối với ựất nông nghiệp, khai thác có hiệu quả các tiềm năng tự nhiên của ựất ựồng thời không ngừng bảo vệ ựất và môi trường sinh thái

Như vậy, ựất chỉ có giá trị thông qua quá trình sử dụng của con người

và giá trị ựó tùy thuộc vào sự ựầu tư trắ tuệ và các yếu tố ựầu vào khác trong sản xuất Hiệu quả của ựầu tư này sẽ phụ thuộc rất lớn vào những lợi thế của quỹ ựất ựai hiện có và các ựiều kiện kinh tế - xã hội cụ thể

1.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng ựến hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp

a Nhóm yếu tố về ựiều kiện tự nhiên

điều kiện tự nhiên (ựất, nước, khắ hậu, thời tiết, ựịa hình, thổ nhưỡngẦ)

có ảnh hưởng trực tiếp ựến quá trình sản xuất, ựặc biệt là sản xuất nông nghiệp(Nguyễn đình Hợi, 1993), (Vũ Thị Phương Thuỵ 2000), (Nguyễn Duy Tắnh, 1995), (Vũ Thị Ngọc Trân, 1996) Bởi vì, các yếu tố tự nhiên là tài nguyên

ựể sinh vật tạo ra sinh khối Vì vậy, cần ựánh giá ựúng ựiều kiện tự nhiên ựể trên

cơ sở ựó xác ựịnh cây trồng vật nuôi chủ lực phù hợp, ựịnh hướng ựầu tư thâm canh ựúng

Theo Mác, ựiều kiện tự nhiên là cơ sở hình thành ựịa tô chênh lệch I theo N.Borlang, người ựược giải Nobel về giải quyết lương thực cho các nước phát triển cho rằng: yếu tố duy nhất quan trọng hạn chế năng suất cây trồng ở tầm cỡ thế giới trong các nước ựang phát triển, ựặc biệt ựối với nông dân thiếu vốn là ựộ phì ựất

b Nhóm các yếu tố kỹ thuật canh tác

Biện pháp kĩ thuật canh tác là các tác ựộng của con người vào ựất ựai, cây trồng , vật nuôi nhằm tạo nên sự hài hòa giữa các yếu tố của các quá trình sản xuất ựể hình thành, phân bố và tắch lũy năng suất kinh tế đây là những tác ựộng thể hiện sự hiểu biết sâu sắc ựối tượng sản xuất, về thời tiết, về ựiều kiện môi trường và thể hiện những dự báo thông minh và sắc sảo (Phạm Vân đình, đỗ Kim Chung và các cộng sự, 1997) Trên cơ sở nghiên cứu các quy luật tự nhiên của sinh vật lựa chọn các tác ựộng kỹ thuật, lựa chọn chủng loại và cách sử dụng các ựầu vào nhằm ựạt các mục tiêu sử dụng ựất ựề ra Theo luận văn thạc sĩ nông nghiệp của thạc sỹ đinh đức Cảnh trang 10, ở các nước phát triển, khi có tác ựộng tắch cực của kỹ thuật, giống mới, thủy lợi, phân bón tới hiệu quả thì cũng ựặt ra yêu cầu mới ựối với tổ chức sử dụng ựất Có nghĩa là ứng dụng công nghiệp sản xuất tiến bộ là một ựảm bảo vật chất cho kinh tế nông nghiệp tăng trưởng nhanh Cho ựến giữa thế kỷ XXI, trong nông nghiệp nước ta, quy trình kĩ thuật có thể góp phần ựến 30% của năng suất kinh tế Như vậy, nhóm các biện pháp kỹ thuật ựặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong quá trình khai thác ựất theo chiều sâu và nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp

c Nhóm các yếu tố kinh tế tổ chức

Nhóm yếu tố này bao gồm:

- Công tác quy hoạch và bố trắ sản xuất

Thực hiện phân vùng sinh thái nông nghiệp dựa vào ựiều kiện tự nhiên, dựa trên cơ sở phân tắch, dự báo và ựánh giá nhu cầu của thị trường, gắn với quy hoạch phát triển công nghiệp chế biến, kết cấu hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực

và các thể chế luật pháp về bảo vệ tài nguyên, môi trường (Nguyễn Duy Tắnh, 1995) đó là cơ sở ựể phát triển hệ thống cây trồng vật nuôi và khai thác ựất một cách ựầy ựủ, hợp lý, ựồng thời tạo ựiều kiện thuận lợi ựể ựầu tư thâm canh và tiến thành tập trung hóa, chuyên môn hóa, hiện ựại hóa nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp

- Hình thức tổ chức sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp ựến việc tổ chức khai thác và nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp (Hội khoa học ựất Việt Nam,

2000 ) Vì thế, cần phát huy thế mạnh của các loại hình sử dụng ñất trong từng cơ

sở sản xuất, thực hiện ña dạng hóa các hình thức hợp tác trong nông nghiệp, xác lập một hệ thống tổ chức sản xuất phù hợp và giải quyết tốt mối quan hệ giữa các hình thức ñó

d Nhóm yếu tố xã hội

Nhóm yếu tố này bao gồm:

- Hệ thống thị trường và sự hình thành thị trường ñất nông nghiệp, thị trường nông sản Theo Nguyễn Duy Tính (1995), 3 yếu tố chủ yếu ảnh hưởng ñến hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp là: năng suất cây trồng, hệ số quay vòng ñất và thị trường cung cấp ñầu vào và tiêu thụ sản phẩm ñầu ra

- Hệ thống chính sách (ñất ñai, hỗ trợ, ñiều chỉnh cơ cấu ñầu tư…)

- Sự ổn ñịnh chính trị - xã hội và các chính sách khuyến khích ñầu tư của các chủ thể kinh doanh, trình ñộ ñầu tư

1.2.3 ðặc ñiểm, phương pháp ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp

a ðặc ñiểm ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp

Do dân số tăng nhanh ñã thúc ñẩy nhu cầu con người về những sản phẩm lấy

từ ñất ngày càng tăng, trong khi diện tích ñất có hạn, vì thế nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp là rất cần thiết, có thể xem xét ở các khía cạnh sau:

- Quá trình sản xuất trên ñất nông nghiệp phải sử dụng nhiều yếu tố ñầu vào kinh tế và không kinh tế (ánh sáng, nhiệt ñộ, không khí…) Vì thế, khi ñánh giá giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp trước tiên phải ñược xác ñịnh bằng kết quả thu ñược trên một ñơn vị diện tích cụ thể là 1 ha, tính trên 1 ñồng chi phí, 1 lao ñộng ñầu tư

- Trên ñất nông nghiệp có thể bố trí các cây trồng, các hệ thống luân canh,

do ñó cần phải ñánh giá hiệu quả của từng cây trồng, từng hệ thống luân canh trên mỗi vùng ñất

- Thâm canh là một biện pháp sử dụng ñất nông nghiệp theo chiều sâu, tác ñộng ñến hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp trước mắt và lâu dài Vì thế cần phải

nghiên cứu hiệu quả của việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu, nghiên cứu ảnh hưởng của việc tăng ñầu tư thâm canh ñến quá trình sử dụng ñất

- Phát triển nông nghiệp chỉ có thể thích hợp ñược khi con người biết cách làm cho môi trường không bị phá hủy gây tác hại ñến ñời sống xã hội ðồng thời, cần tạo ra môi trường thiên nhiên và xã hội thuận lợi cho sự phát triến nông nghiệp ở giai ñoạn hiện tại và mở ra những ñiều kiện phát triển trong tương lai

Do ñó, cần ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp ñến môi trường xung quanh, phải ñánh giá khả năng thích hợp của các loại hình sử dụng ñất nông nghiệp có phù hợp với ñất ñai hay không, việc sử dụng hóa chất trong nông nghiệp có ñể lại tồn dư hay không

- Lịch sử nông nghiệp là một quãng ñường dài thể hiện sự phát triển mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên Hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp mang tính xã hội sâu sắc Nói ñến nông nghiệp không thể không nói ñến nông dân, ñến các quan hệ sản xuất trong nông thôn Vì vậy, khi ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp cần quan tâm ñến những tác ñộng của sản xuất nông nghiệp ñến các vấn ñề xã hội như: giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao trình ñộ dân trí trong nông thôn

b Tiêu chuẩn ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuât nông nghiệp

Tùy theo nội dung của hiệu quả mà có những tiêu chuẩn ñánh giá khác nhau ở mỗi thời kỳ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau Theo ña số các nhà kinh

tế cho rằng, tiêu chuẩn cơ bản và tổng quát khi ñánh giá hiệu quả là mức ñộ ñáp ứng nhu cầu xã hội và sự tiết kiệm lớn nhất về chi phí các nguồn tài nguyên, sự ổn ñịnh lâu dài của hiệu quả

Trên cơ sở ñó, tiêu chuẩn ñể ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp có thể xem xét ở các mặt sau:

+ ðối với nông nghiệp, tiêu chuẩn ñể ñánh giá hiệu quả là mức ñạt ñược các mục tiêu kinh tế - xã hội, môi trường do xã hội ñặt ra như: tăng năng suất cây trồng, vật nuôi, tăng chất lượng và tổng sản phẩm hướng tới thỏa mãn tốt nhu cầu nông sản cho thị trường trong nước và tăng xuất khẩu, ñồng thời ñáp ứng yêu cầu

về bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp bền vững

+ Sử dụng ựất phải ựảm bảo cực tiểu hóa chi phắ các yếu tố ựầu vào, theo nguyên tắc tiết kiệm khi cần sản xuất ra một lượng nông sản nhất ựịnh, hoặc thực hiện cực ựại hóa lượng nông sản khi có một lượng nhất ựịnh ựất nông nghiệp và các yếu tố ựầu vào khác

+ đánh giá hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp có ựặc thù riêng, trên một ựơn vị ựất nông nghiệp nhất ựịnh có thể sản xuất sẽ ựạt ựược kết quả cao nhất với chi phắ bỏ ra ắt nhất và hạn chế ảnh hưởng môi trường đó là phản ánh kết quả quá trình ựầu tư sử dụng các nguồn lực thông qua ựất, cây trồng, thực hiện quá trình sinh học ựể tạo những sản phẩm ựáp ứng nhu cầu của thị trường xã hội với hiệu quả cao

+ Tiêu chuẩn ựảm bảo hợp tác trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, trong cung cấp tư liệu sản xuất, xử lý chất thải có hiệu quả

+ Hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp có ảnh hưởng ựến hiệu quả sản xuất ngành nông nghiêp, hệ thống môi trường sinh thái nông nghiệp, những người sống bằng nông nghiệp Vì vậy, ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất bền vững hướng vào tiêu chuẩn chung như sau:

Bền vững về mặt kinh tế: hệ thống cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao phát triển ổn ựịnh, ựược thị trường chấp nhận Do ựó, phát triển sản xuất nông nghiệp là thực hiện tập trung, chuyên canh với ựa dạng hóa sản phẩm

Bền vững về mặt xã hội: thu hút nguồn lao ựộng trong nông nghiệp, tăng thu nhập, tăng năng suất lao ựộng, ựảm bảo ựời sống xã hội

Bảo vệ môi trường: loại hình sử dụng ựất có hiệu quả cao phải bảo vệ ựộ phì ựất, ngăn ngừa sự thoái hóa ựất, bảo vệ môi trường tự nhiên

c Hệ thống các chỉ tiêu ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp

- Cơ sở ựể lựa chọn hệ thống các chỉ tiêu ựánh giá hiệu quả quả sử dụng ựất nông nghiệp:

+ Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp + Nhu cầu của ựịa phương về phát triển hoặc thay ựổi loại hình sử dụng ựất nông nghiệp

+ Các khả năng về ñiều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và các tiến bộ kỹ thuật mới ñược ñề xuất cho các thay ñổi sử dụng ñất ñó

- Nguyên tắc khi lựa chọn các chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp:

+ Hệ thống chỉ tiêu phải có tính thống nhất, tính toàn diện và tính hệ thống Các chỉ tiêu có mối quan hệ hữu cơ với nhau, phải ñảm bảo tính so sánh

có thang bậc

+ ðể ñánh giá chính xác, toàn diện cần phải xác ñịnh các chỉ tiêu chính, các chỉ tiêu cơ bản, biểu hiện mặt cốt yếu của hiệu quả theo quan ñiểm và tiêu chuẩn

ñã chọn, các chỉ tiêu bổ sung ñể hiệu chỉnh chỉ tiêu chính, làm cho nội dung kinh

tế biểu hiện ñầy ñủ hơn, cụ thể hơn

+ Hệ thống chỉ tiêu biểu hiện hiệu quả một cách khách quan, chân thật và ñúng ñắn nhất theo tiêu chuẩn và quan ñiểm ñã vạch ra ở trên ñể soi sáng sự lựa chọn các giải pháp tối ưu và phải gắn với cơ chế quản lý kinh tế, phù hợp với ñặc ñiểm và trình ñộ hiện tại cuả nền kinh tế

+ Các chỉ tiêu phải phù hợp với ñặc ñiểm và trình ñộ phát triển nông nghiệp

ở nước ta, ñồng thời có khả năng so sánh quốc tế trong quan hệ ñối ngoại nhất là những sản phẩm có khả năng suất khẩu

+ Hệ thống chỉ tiêu phải ñảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn và phải có tác dụng kích thích sản xuất phát triển

Dựa trên cơ sở khoa học nghiên cứu hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp trong phạm vi nghiên cứu của ñề tài chúng tôi lựa chọn các chỉ tiêu sau

* Hệ thống chỉ tiêu trong tính toán hiệu quả kinh tế

Có hai cách tính hiệu quả kinh tế sử dụng ñất

- Cách tính thứ nhất

+ Giá trị sản xuất (GTSX): là giá trị toàn bộ sản phẩm sản xuất ra trong kỳ

sử dụng ñất (một vụ, một năm, tính cho từng cây trồng và có thể cho cả kiểu sử dụng ñất hay hệ thống sử dụng ñất)

+ Chi phí trung gian (CPTG): là toàn bộ chi phí vật chất qui ra tiền sử dụng ñất trực tiếp cho quá trình sử dụng ñất (giống, phân bón, thuốc hóa học, dụng cụ, nhiên liệu, nguyên liệu…)

Chỉ tiêu phản ánh hiệu quả:

+ Giá trị gia tăng (GTGT): là giá trị mới tạo ra trong quá trình sản xuất ñược xác ñịnh bằng giá trị sản xuất trừ chi phí trung gian

GTGT = GTSX – CPTG

Thường tính toán ở 3 góc ñộ hiệu quả:

GTGT/1ha ñất nông nghiệp

GTGT/ 1ñơn vị chi phí (1VNð, 1USD )

GTGT/1 công lao ñộng

+ Thu nhập hỗn hợp (MI): là thu nhập sau khi ñã trừ các khoản chi phí trung gian, thuế hoặc tiền thuế ñất, khấu hao tài sản cố ñịnh, chi phí lao ñộng thuê ngoài:

MI = GTGT – T (thuế) – A (khấu hao) – L (chi phí lao ñộng thuê ngoài) Thường tính toán ở 3 góc ñộ hiệu quả:

MI/1ha ñất nông nghiệp

MI/ 1ñơn vị chi phí (1VNð, 1USD )

MI/1 công lao ñộng

- Cách tính thứ hai:

+ Giá trị sản xuất (GTSX)

+ Chi phí biến ñổi (VC) hay chi phí khả biến: là chi phí thay ñổi khi qui

mô năng suất và khối lượng ñầu ra thay ñổi

Chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh tế:

+ Lãi thô (GM): là phần dôi ra khi so sánh giá trị sản xuất với chi phí biến ñổi

GM = GTSX – VC

Thường tính toán ở 3 góc ñộ hiệu quả:

GM/1ha ñất nông nghiệp

GM/ 1ñơn vị chi phí (1VNð, 1USD )

GM/1 công lao ñộng

+ Chi phắ cố ựịnh (FC) hay chi phắ bất biến: là chi phắ không thay ựổi khi qui mô năng suất và lượng ựầu ra thay ựổi

Chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh tế:

+ Lãi ròng (NI) còn gọi là lãi tinh hay lãi thuần: là phần lãi còn lại sau khi

sử dụng toàn bộ chi phắ biến ựổi và chi phắ cố ựịnh

NI = GM Ờ FC

Thường tắnh toán ở 3 góc ựộ hiệu quả:

NI/1ha ựất nông nghiệp

NI/ 1ựơn vị chi phắ (1VNđ, 1USD )

NI/1 công lao ựộng

Trong quá trình nghiên cứu ựề tài này, chúng tôi lựa chọn cách tắnh thứ nhất vì cách tắnh này thường áp dụng tắnh cho các hộ nông dân, các trang trại qui

mô nhỏ chưa bóc tách ựược chi phắ lao ựộng

* Các chỉ tiêu ựánh giá hiệu quả xã hội:

Hiệu quả xã hội có liên quan mật thiết với hiệu quả kinh tế, nó thể hiện mục tiêu hoạt ựộng kinh tế của con người Hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xã hội và lượng chi phắ bỏ ra Ở ựây, hiệu quả xã hội phản ánh những khắa cạnh về mối quan hệ xã hội giữa con người với con người như vấn ựề công ăn việc làm, xoá ựói giảm nghèo, ựịnh canh, ựịnh cư, công bằng xã hội

Hiệu quả xã hội trong sử dụng ựất nông nghiệp chủ yếu ựược xác ựịnh bằng khả năng tạo việc làm trên một ựơn vị diện tắch ựất nông nghiệp Trong giai ựoạn hiện nay, việc ựánh giá hiệu quả xã hội của các loại hình sử dụng ựất nông nghiệp là nội dung ựang ựược nhiều nhà khoa học quan tâm

* Các chỉ tiêu về hiệu quả môi trường:

Theo đỗ Nguyên Hải (1999), chỉ tiêu ựánh giá chất lượng của môi trường trong quản lý sử dụng ựất ựai bền vững ở vùng nông nghiệp ựược tưới là:

- Sự thắch hợp với môi trường ựất khi thay ựổi kiểu sử dụng ựất;

- Quản lý ựối với ựất ựai rừng ựầu nguồn;

- đánh giá các nguồn tài nguyên nước bền vững;

- đánh giá quản lý ựất ựai;

- đánh giá hệ thống sản xuất cây trồng;

- đánh giá tắnh bền vững ựối với việc duy trì ựộ phì của ựất và bảo vệ cây trồng;

- đánh giá về quản lý và bảo vệ tự nhiên

Việc xác ựịnh hiệu quả về mặt môi trường của quá trình sử dụng ựất nông nghiệp là rất phức tạp, rất khó ựịnh lượng, ựòi hỏi phải ựược nghiên cứu, phân tắch trong một thời gian dài Vì vậy, ựề tài nghiên cứu của chúng tôi chỉ dừng lại ở việc ựánh giá hiệu quả môi trường thông qua việc ựánh giá thắch hợp của các cây trồng ựối với ựiều kiện ựất ựai hiện tại, thông qua kết quả ựiều tra về ựầu tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và kết quả phỏng vấn hộ nông dân về nhận xét của họ ựối với các loại hình sử dụng ựất hiện tại

Như vậy, ựể ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất cần kết hợp chặt chẽ giữa ba hệ thống chỉ tiêu kinh tế - xã hội và môi trường trong một thể thống nhất Tuy nhiên, tùy từng ựiều kiện cụ thể mà ta có thể nhấn mạnh từng hệ thống chỉ tiêu ở mức ựộ khác nhau

1.3 Tình hình nghiên cứu vấn ựề nâng cao hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam

1.3.1 Những nghiên cứu trên thế giới

Dân số tăng nhanh ựã thúc ựẩy nhu cầu của con người về những sản phẩm lấy từ ựất ngày càng tăng, trong khi diện tắch ựất có hạn, do dó việc nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp ựể ựáp ứng nhu cầu trước mắt và lâu dài là vấn ựề quan trọng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới Các phương pháp ựã ựược nghiên cứu, áp dụng dùng ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp ở các nước đông Nam Á như: phương pháp chuyên khảo, phương pháp mô phỏng, phương pháp phân tắch kinh tế, phương pháp phân tắch chuyên giaẦBằng những phương pháp ựó các nhà khoa học ựã tập trung nghiên cứu vào việc ựánh giá hiệu quả ựối với từng loại cây trồng, từng giống cây trồng trên mỗi loại ựất, ựể từ ựó có thể sắp xếp, bố trắ lại cơ cấu cây trồng phù hợp nhằm khai thác tốt hơn lợi thế so sánh của vùng

Cho tới nay, trên thế giới ựã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu, ựề ra nhiều

phương pháp ñánh giá ñể tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp theo hướng phát triển hàng hoá Nhưng tuỳ thuộc vào ñiều kiện, trình ñộ và phương thức sử dụng ñất ở mỗi nước mà có sự ñánh giá khác nhau

Hàng năm các viện nghiên cứu nông nghiệp ở các nước trên thế giới ñều nghiên cứu và ñưa ra ñược một số giống cây trồng mới, giúp cho việc tạo ra ñược một số loại hình sử dụng ñất mới ngày càng có hiệu quả hơn Viện lúa quốc tế IRRI ñã có nhiều thành tựu về lĩnh vực giống lúa và hệ thống cây trồng trên ñất canh tác Tạp chí "Farming Japan" của Nhật Bản ra hàng tháng ñã giới thiệu nhiều công trình ở các nước trên thế giới về các hình thức sử dụng ñất, ñiển hình

là của Nhật Nhà Khoa học Nhật Bản Otak Tanakad ñã nêu lên những vấn ñề cơ bản về sự hình thành của sinh thái ñồng ruộng và từ ñó cho rằng yếu tố quyết ñịnh của hệ thống nông nghiệp là sự thay ñổi về kỹ thuật, kinh tế - xã hội Các nhà khoa học Nhật Bản ñã hệ thống hoá hiệu quả sử dụng ñất thông qua hệ thống cây trồng trên ñất canh tác là sự phối hợp giữa các cây trồng và gia súc, các phương pháp trồng trọt và chăn nuôi, cường ñộ lao ñộng, vốn ñầu tư, tổ chức sản xuất, sản phẩm làm ra, tính chất hàng hoá của sản phẩm

Theo kinh nghiệm của Trung Quốc thì việc khai thác và sử dụng ñất là yếu

tố quyết ñịnh ñể phát triển kinh tế - xã hội nông thôn toàn diện Chính phủ Trung Quốc ñã ñưa ra các chính sách quản lý sử dụng ñất ñai, ổn ñịnh chế ñộ sở hữu, giao ñất cho nông dân sử dụng, thiết lập hệ thống trách nhiệm và tính chủ ñộng sáng tạo của nông dân trong sản xuất ñã thúc ñẩy kinh tế xã hội nông thôn phát triển toàn diện về mọi mặt và nâng cao ñược hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

Ở Thái Lan, Uỷ ban chính sách Quốc gia ñã có nhiều quy chế mới ngoài hợp ñồng cho tư nhân thuê ñất dài hạn, cấm trồng những cây không thích hợp với ñất nhằm quản lý và bảo vệ ñất tốt hơn

Một trong những chính sách tập trung vào hỗ trợ phát triển nông nghiệp quan trọng nhất là chính sách ñầu tư vào sản xuất nông nghiệp, ở Mỹ tổng số tiền trợ cấp là 66,2 tỉ USD (chiếm 28,3% trong tổng thu nhập nông nghiệp), Canada tương ứng là 5,7 tỉ USD (chiếm 39,1%), Ôxtrâylia 1,7 tỉ USD (chiếm 14,5%), Nhật Bản là 42,3 tỉ USD (chiếm 68,9%), cộng ñồng Châu Âu 67,2 tỉ USD (chiếm

40,1%), Áo là 1,6 tỉ USD (chiếm 35,3%)

Các nhà khoa học trên thế giới ựều cho rằng: ựối với các vùng nhiệt ựới có thể thực hiện các công thức luân canh cây trồng hàng năm, có thể chuyển từ chế

ựộ canh tác cũ sang chế ựộ canh tác mới tiến bộ hơn mang lại hiệu quả cao hơn Nghiên cứu bố trắ luân canh các cây trồng hợp lý hơn bằng cách ựưa các giống cây trồng mới vào hệ thống canh tác nhằm tăng sản lượng lương thực, thực phẩm/1ựơn vị diện tắch ựất canh tác trong một năm Ở Châu Á có nhiều nước cũng tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng ựất canh tác luân phiên cây lúa với cây trồng cạn ựã thu ựược hiệu quả cao hơn

Trong những năm gần ựây, cơ cấu kinh tế nông nghiệp của các nước ựã gắn phương thức sử dụng ựất truyền thống với phương thức hiện ựại và chuyển dịch theo hướng công nghiệp hoá nông nghiệp Các nước Châu Á trong quá trình

sử dụng ựất canh tác ựã rất chú trọng ựẩy mạnh công tác thuỷ lợi, ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật về giống, phân bón, các công thức luân canh tiến bộ ựể ngày càng nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp Nhưng ựể ựạt ựược hiệu quả thì một phần phải nhờ vào công nghiệp chế biến, gắn sự phát triển công nghiệp với bảo vệ môi sinh - môi trường

Xuất phát từ những vấn ựề này, nhiều nước trong khu vực ựã có sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng kết hợp hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội với việc bảo vệ môi trường tự nhiên, môi trường sinh thái, tiến tới xây dựng nền nông nghiệp sinh thái bền vững

1.3.2 Tình hình nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng ựất trong nước

Việt Nam thuộc vùng khắ hậu nhiệt ựới ẩm gió mùa, có nhiều thuận lợi cho phát triển sản xuất nông nghiệp Tuy nhiên, nguồn ựất có hạn, dân số lại ựông, bình quân ựất tự nhiên là 0,43 ha /người, chỉ bằng 1/3 mức bình quân của thế giới, xếp thứ 135/160 nước trên thế giới, xếp thứ 9/10 nước đông Nam Á Mặt khác, dân số lại tăng nhanh làm cho bình quân diện tắch ựất trên người lại càng giảm Theo dự kiến nếu tốc ựộ tăng dân số là 1 - 1,2% năm thì dân số Việt Nam sẽ là 100,8 triệu người vào năm 2015 ( Vũ Thị Phương Thuỵ 2000) Vì thế nâng cao hiệu quả sử dụng ựất

nông nghiệp là yêu cầu cấn thiết ựối với Việt Nam trong những năm tới ( đỗ Thị Tám, 2001 )

Thực tế, những năm qua nước ta ựã quan tâm giải quyết tốt các vấn ựề kỹ thuật

và kinh tế, tổ chức ựược trong việc sử dụng ựất nông nghiệp, việc nghiên cứu và ứng dụng ựược tập trung vào các vấn ựề như: lai tạo các giống cây trồng có năng suất cao,

bố trắ luân canh cây trồng vật nuôi với từng loại ựất, thực hiện thâm canh toàn diện, liên tục trên cơ sở ứng dụng tiến bộ kĩ thuật vào sản xuất ( Lê Thái Bạt, 2001 )

Trên các phạm vi, các vùng sinh thái khác nhau, có các công trình nghiên cứu khoa học khác nhau, góp phần ựịnh hướng cho việc xây dựng các hệ thống cây trồng và sử dụng ựất thắch hợp Cụ thể:

Các công trình có giá trị phạm vi cả nước phải kể ựến công trình nghiên cứu ựánh giá tài nguyên ựất ựai Việt Nam của Nguyễn Khang và Phạm Dương Ưng (1993); đánh giá phân hạng toàn quốc của tác giả Tôn Thất Chiểu và các cộng sự (1986), thực hiện năm 1984 ở tỉ lệ bản ựồ 1/500.000Ầ

Vùng đBSH, với diện tắch ựất nông nghiệp chiếm khoảng 44% tổng diện tắch ựất tự nhiên toàn vùng Trong ựó có gần 90% ựất nông nghiệp dùng ựể trồng trọt (Dự án quy hoạch tổng thể ựồng bằng sông Hồng, 1994) Vì vậy, ựây là nơi thu hút nhiều công trình nghiên cứu khoa học, góp phần ựịnh hướng cho việc xây dựng các hệ thống cây trồng và sử dụng ựất thắch hợp Trong ựó phải kể ựến các công trình như: nghiên cứu ựưa cây lúa xuân ựã tạo ra sự chuyển biến rõ nét trong sản xuất nông nghiệp vùng ựồng bằng sông Hồng (Ngô Thế Dân (2001); Vấn ựề luân canh bố trắ hệ thống cây trồng ựể tăng vụ, gối vụ, trồng xen ựể sử dụng tốt hơn nguồn lực ựất ựai, khắ hậu ựược nhiều tác giả ựề cập ựến như: Bùi Huy đáp(1979), Ngô Thế Dân(1982), Vũ Tuyên Hoàng(1987) (Nguyễn điền 2001); phân vùng sinh thái nông nghiệp vùng đBSH của tác giả Cao Liêm, đào Châu Thu, Trần Thị Tú Ngà(1990) ; Hiệu quả sử dụng ựất canh tác trên ựất phù

sa sông Hồng huyện Mỹ Văn ỜTỉnh Hải Hưng của tác giả Vũ Thị Bình(1993); Nghiên cứu hệ thống nông nghiệp lưu vực sông Hồng của tác giả đào Thế Tuấn

và Pascal Bergret (1998); đánh giá kinh tế ựất lúa vùng đBSH của tác giả

Nguyễn đình Hà (1993); Quy hoạch sử dụng ựất vùng đBSH của tác giả Phùng Văn Phúc(1996)

Chương trình ựồng trũng 1985 Ờ 1987 do Uỷ ban kế hoạch nhà nước chủ trì Chương trình bản ựồ canh tác 1988 Ờ 1990 do uỷ ban khoa học nhà nước chủ trì và cũng ựưa ra những quy trình hướng dẫn sử dụng giống và phân bón có hiệu quả trên các chân ruộng vùng úng trũng ựồng bằng sông Hồng góp phần làm tăng năng suất sản lượng cây trồng các vùng sinh thái khác nhau (Dự án quy hoạch tổng thể ựồng bằng sông Hồng, 1994)

Trong những năm gần ựây, chương trình quy hoạch tổng thể vùng ựồng bằng sông Hồng (VIE/89/032) ựã nghiên cứu ựề xuất dự án phát triển ựa dạng hoá nông nghiệp ựồng bằng sông Hồng (Dự án quy hoạch tổng thể ựồng bằng sông Hồng, 1994)

Công trình nghiên cứu phân vùng sinh thái, hệ thống lúa, hệ thống cây trồng vùng ựồng bằng sông Hồng do đào Thế Tuấn chủ trì và hệ thống cây trồng ựồng bằng sông Cửu Long do Nguyễn Văn Luật chủ trì còn ựưa ra một số kết luận về phân vùng sinh thái và hướng dẫn áp dụng những giống cây trồng trên những vùng sinh thái khác nhau (Cao Liêm, đào Châu Thu, Trần Thị Tú Ngà (1990)

Các ựề tài nghiên cứu trong chương trình KN Ờ 01(1991- 1995) do bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì ựã tiến hành nghiên cứu hệ thống cây trồng trên các vùng sinh thái khác nhau như vùng núi và trung du phắa Bắc, vùng ựồng bằng sông Cửu LongẦNhằm ựánh giá hiệu quả của các hệ thống cây trồng trên từng vùng ựó (Nguyễn Duy Tắnh, 1995)

Ở vùng ựồng bằng bắc bộ ựã xuất hiện nhiều mô hình luân canh cây trồng 3 - 4 vụ một năm ựạt hiệu quả kinh tế cao, ựặc biệt ở các vùng sinh thái gần ven ựô, tưới tiêu chủ ựộng ựã có những ựiển hình về chuyển ựổi hệ thống cây trồng, trong việc bố trắ lại và ựưa vào những cây trồng có giá trị kinh tế cao như: hoa, cây thực phẩm cao cấp ựạt giá trị sản lượng bình quân từ 30 - 35 triệu ựồng/năm (Nguyễn Duy Tắnh, 1995)

Như vậy, có thể nhận thấy rằng các nghiên cứu sâu về ựất và sử dụng ựất trên ựây là những cơ sở cần thiết và có ý nghĩa quan trọng cho các ựịnh hướng sử dụng và bảo vệ ựất cũng như xác ựịnh các chỉ tiêu ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp hàng hoá trong ựiều kiện cụ thể của từng vùng

Tuy nhiên, ở Việt Nam việc nghiên cứu về ựất và sử dụng ựất mới ựược thực hiện trên phạm vi vùng không gian rộng, cho nên tắnh thực tiễn của nó chưa cao Do vậy, trong thời gian tới cần phải có những nghiên cứu về ựất và sử dụng ựất mang tắnh cụ thể hơn, thực tiễn hơn cho từng ựịa phương (cấp xã, cụm xã, cấp huyện), có như vậy thì mới mang lại hiệu quả cao trong sử dụng ựất

1.4 Những quan ựiểm sử dụng ựất hiệu quả

Phát triển nông nghiệp bền vững sẽ vừa ựáp ứng nhu cầu của hiện tại, vừa ựảm bảo ựược nhu cầu của các thế hệ tương lai (Phạm Vân đình, đỗ Kim Chung

và cộng sự, 1998) Một quan ựiểm khác lại cho rằng: Phát triển nông nghiệp bền vững là sự quản lý và bảo tồn sự thay ựổi về tổ chức và kỹ thuật nhằm ựảm bảo thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng của con người cả hiện tại và mai sau để phát triển nông nghiệp bền vững ở nước ta, cần nắm vững mục tiêu về tác dụng lâu dài của từng mô hình, ựể duy trì và phát triển ựa dạng sinh học

Sử dụng ựất hợp lý là một bộ phận quan trọng hợp thành chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững Các quan ựiểm cụ thể sử dụng ựất nông nghiệp dựa trên cơ sở phát triển nông nghiệp bền vững là:

- Chuyển ựổi hệ thống cây trồng trên quan ựiểm sản xuất hàng hoá và ựạt hiệu quả cao

- Sản xuất nông nghiệp phải gắn liền với chuyên môn hoá, tập trung hoá Chuyên môn hoá ựòi hỏi người sản xuất phải ựạt tới trình ựộ cao, tập trung vào một ựến vài sản phẩm chủ yếu, mà ở ựó sản phẩm làm ra chứa ựựng một dạng tri thức khoa học kỹ thuật và tổ chức quản lý cao, nhằm không ngừng nâng cao năng suất, chất lượng và hạ giá thành sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh ựể bán sản phẩm của

mình, tiêu thụ ựược trên thị trường hàng hoá (Nguyễn Duy Tắnh, 1995)

- Chuyển ựổi hệ thống cây trồng theo hướng ựa dạng hoá sản phẩm trong ựiều kiện kinh tế hộ nông dân trong ựiều kiện ắt ựất

- Chuyển ựổi hệ thống cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá trong các

hộ là khuyến khắch các hộ ra sức khai thác ựất ựai trong gia ựình họ phát triển mô hình canh tác mới ứng dụng nhanh những tiến bộ khoa học kỹ thuật và quản lý ựể không ngừng nâng cao hiệu quả và tỷ xuất hàng hoá trên một ựơn vị diện tắch

- Chuyển ựổi hệ thống cây trồng ựi ựôi với bảo vệ môi trường sinh thái, xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững và an toàn lương thực

để ựánh giá tắnh bền vững trong sử dụng ựất cần dựa vào 3 tiêu chắ sau:

* Hiệu quả kinh tế:

Cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao, thị trường chấp nhận

Hệ thống sử dụng ựất phải có mức năng suất sinh học cao trên mức bình quân vùng có ựiều kiện ựất ựai Năng suất sinh học bao gồm các sản phẩm chắnh

và phụ (ựối với cây trồng là gỗ, hạt, củ, quả và tàn dư ựể lại) Một hệ bền vững phải có năng suất trên mức bình quân vùng, nếu không sẽ không cạnh tranh ựược trong cơ chế thị trường

Về chất lượng: sản phẩm phải ựạt tiêu chuẩn tiêu thụ tại ựịa phương, trong nước và xuất khẩu, tùy mục tiêu của từng vùng

Tổng giá trị sản phẩm trên ựơn vị diện tắch là thước ựo quan trọng nhất của hiệu quả kinh tế ựối với một hệ thống sử dụng ựất

* Hiệu quả về xã hội:

Thu hút ựược lao ựộng, ựảm bảo ựời sống và phát triển xã hội

đáp ứng nhu cầu của nông hộ là ựiều quan tâm trước, nếu muốn họ quan tâm ựến lợi ắch lâu dài (bảo vệ ựất, môi trường ) Sản phẩm thu ựược cần thỏa mãn cái ăn cái mặc và nhu cầu sống hàng ngày của người nông dân Nội lực và nguồn lực của ựịa phương phải ựược phát huy Về ựất ựai, hệ thống sử dụng ựất phải ựược tổ chức trên ựất mà nông dân có quyền hưởng thụ lâu dài, ựất ựã ựược giao, rừng ựã ựược khoán với lợi ắch các bên cụ thể

Sử dụng ựất bền vững nếu phù hợp với nền văn hóa của dân tộc và tập quán của ựịa phương, nếu ngược lại sẽ không ựược cộng ựồng ủng hộ

* Hiệu quả về môi trường

Loại hình sử dụng ựất phải ựược bảo vệ ựộ màu mỡ của ựất, ngăn chặn

thái hóa ñất và bảo vệ môi trường sinh thái Giữ ñất ñược thể hiện bằng giảm thiểu lượng ñất mất hàng năm dưới mức cho phép

ðộ phì nhiêu ñất tăng dần là yêu cầu bắt buộc ñối với quản lý sử dụng ñất bền vững

ðộ che phủ tối thiểu phải ñạt ngưỡng an toàn sinh thái (>35%)

Tóm lại: Sử dụng ñất nông nghiệp bền vững là phải ñảm bảo khả năng sản xuất ổn ñịnh của cây trồng, chất lượng tài nguyên ñất không suy giảm theo thời gian và việc sử dụng ñất không ảnh hưởng xấu ñến môi trường sống của con người, của các sinh vật

1.5 Xu hướng phát triển nông nghiệp

Phát triển nông nghiệp phải kết hợp với bảo vệ và cải thiện môi trường

- Từ những vấn ñề chung trên, mỗi quốc gia có chiến lược phát triển nông nghiệp khác nhau sao cho phù hợp với ñiều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của nước mình

Có thể chia làm 2 xu hướng:

+ Nông nghiệp công nghiệp hóa: hướng này ñặt trọng tâm dựa chủ yếu vào các yếu tố vật tư, kỹ thuật, hóa chất và các sản phẩm khác nhau của công nghiệp Theo hướng này ñã có những công trình nghiên cứu “Mô hình hóa sản xuất”, “Chương trình hóa năng suất cây trồng”

+ Nông nghiệp sinh thái: hướng này nhấn mạnh các yếu tố sinh học, các yếu tố tự nhiên, làm nổi bật lên ñối tượng sản xuất trong nông nghiệp là các loài sinh vật, ñồng thời có chú ý hơn ñến các quy luật sinh học, quy luật tự nhiên Tuy

nhiên trong nhiều trường hợp nông nghiệp sinh thái không ựảm bảo hiệu quả cao

và ổn ựịnh

Gần ựây, nhiều nhà khoa học ựã nghiên cứu nền nông nghiệp bền vững

đó là một dạng nông nghiệp sinh thái với mục tiêu là sản xuất nông nghiệp ựi ựôi với giữ gìn và bảo vệ môi trường sinh thái ựảm bảo nông nghiệp phát triển bền vững lâu dài

Trong thực tế, nông nghiệp không phát triển theo hẳn một xu hướng nào

cả, mà nó phát triển theo những dạng tổng hợp, ựan xen các xu hướng lẫn nhau ở nhiều mức ựộ khác nhau Cụ thể như:

- Ở những năm của thập kỷ 60, các nước ựang phát triển ở châu Á, Mỹ La Tinh ựã thực hiện 3 cuộc cách mạng:

+ Cuộc Ộcách mạng xanhỢ, thực chất cuộc cách mạnh này dựa chủ yếu vào việc áp dụng các giống cây lương thực có năng suất cao (lúa nước, lúa mì, ngô, ựậuẦ), xây dựng hệ thống thủy lợi, sử dụng nhiều loại phân hóa học Cuộc

Ộcách mạng xanhỢ ựã dựa vào một số yếu tố sinh học, một số yếu tố hóa học và một số thành tựu công nghiệp

+ Cuộc Ộcách mạng trắngỢ ựược thực hiện dựa vào việc tạo ra các giống gia súc có tiềm năng cho sữa cao, những tiến bộ khoa học ựạt ựược trong việc tăng năng suất và chất lượng các loại thức ăn gia súc, trong các phương thức chăn nuôi mang ắt nhiều tổ chức công nghiệp

Song vì thiếu tắnh chất toàn vẹn nên 2 cuộc cách mạng này gặp nhiều trở ngại, ựặc biệt là trở ngại trong quan hệ sản xuất và hiệu quả kinh tế

+ Cuộc Ộcách mạng nâuỢ diễn ra trên cơ sở giải quyết mối quan hệ của nông dân với ruộng ựất Trên cơ sở khơi dậy lòng yêu quý của nông dân ựối với ựất ựai, khuyến khắch tắnh cần cù của họ ựể tăng năng suất và sản lượng trong nông nghiệp

Cả 3 cuộc cách mạng này mới chỉ dừng lại ở việc giải quyết phiến diện, tháo gỡ những khó khăn trước mắt, chứ chưa thể là cơ sở cho một chiến lược phát triển nông nghiệp lâu dài và bền vững

Từ những bài học của lịch sử phát triển nông nghiệp, những thành tựu ựạt ựược của khoa học công nghệ, ở giai ựoạn hiện nay muốn ựưa nông nghiệp ựi lên thì phải xây dựng và thực hiện một nền nông nghiệp trắ tuệ Bởi vì, tắnh phong phú ựa dạng và ựầy biến ựộng của nông nghiệp ựòi hỏi những hiểu biết và những xử lý ựầy trắ tuệ và rất biện chứng Nông nghiệp trắ tuệ thể hiện ở việc phát hiện, nắm bắt và vận dụng các quy luật tự nhiên và xã hội biểu hiện ở việc áp dụng các giải pháp phù hợp Nông nghiệp trắ tuệ là bước phát triển mới ở mức cao, là sự kết hợp ựỉnh cao của các thành tựu sinh học, kinh tế, công nghiệp, quản lý ựược vận dụng hợp lý vào ựiều kiện cụ thể của mỗi nước, mỗi vùng đó là nền nông nghiệp phát triển toàn diện

và bền vững

1.5.2 Việt Nam

Ngành nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng nhất của Việt Nam, hiện sản xuất ra gần 1/4 GDP của cả nước Sau hơn 20 năm ựổi mới, nông nghiệp ựã có những bước phát triển tiến bộ ựáng kể Sản xuất lương thực, ựặc biệt là lúa, tăng lên liên tục cả về diện tắch gieo trồng và năng suất, ựã ựảm bảo an ninh lương thực quốc gia và ựưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng ựầu thế giới Thâm canh trở thành xu hướng chủ ựạo trong nền nông nghiệp với việc áp dụng các thành tựu khoa học công nghệ mới về giống, quy trình canh tác

và chế biến sản phẩm Cơ cấu nông nghiệp ựã có những chuyển dịch theo hướng

ựa dạng hóa và ựịnh hướng theo thị trường

Trên cơ sở những thành tựu ngành nông nghiệp, dựa trên những dự báo về khoa học kỹ thuật, căn cứ vào ựiều kiện cụ thể ở nước ta, phương hướng chủ yếu phát triển nông nghiệp của Việt Nam trong thời gian tới sẽ là:

- Hoàn thiện hệ thống luật pháp, chắnh sách ựồng bộ về phát triển nông nghiệp: hệ thống quản lý và bảo vệ tài nguyên ựất, tài nguyên nước, các giống cây trồng, vật nuôi, các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác; các phương pháp canh tác tiên tiến và vấn ựề bảo vệ môi trường nông nghiệp

- Tăng cường sự phối hợp công tác giữa các cơ quan quản lý ngành, lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn, môi trường và các cơ quan quản lý khác Tiếp tục

bồi dưỡng cán bộ quản lý ở Trung ương và ñịa phương nhằm nâng cao năng lực ñội ngũ quản lý cho phát triển nông nghiệp bền vững

- ðẩy mạnh quá trình chuyển ñổi ruộng ñất ở những vùng ruộng ñất manh mún, phân tán, dồn ñiền ñổi thửa ñể tạo ñiều kiện thích hợp cho canh tác theo phương thức lớn, hiện ñại

- Xây dựng và thực hiện chương trình nâng cao năng suất ñất ñai, sử dụng hợp lý nguồn nước ở các ñịa phương Áp dụng những hệ thống sản xuất nông- lâm, nông – lâm – ngư nghiệp phù hợp với ñiều kiện sinh thái của từng vùng nhằm sử dụng tổng hợp và có hiệu quả các loại tài nguyên

- Mở rộng sản xuất và thị trường sản phẩm nông nghiệp sạch, trú trọng khâu kiểm tra chất lượng sản phẩm nhằm tạo cho người tiêu dùng niềm tin vào mức ñộ vệ sinh, an toàn của nông sản, thực phẩm

- Phát triển công nghiệp chế biến các sản phẩm chăn nuôi, thủy sản, dầu ăn…

ñể tăng chủng loại, quy mô và hiệu quả sản xuất lương thực, thực phẩm Hoàn thiện

hệ thống bảo quản, chế biến và phân phối lương thực ở mọi cấp

Củng cố và hoàn thiện hơn nữa hệ thống dịch vụ kĩ thuật hiện có ñối với các lĩnh vực nông, lâm nghiệp, chăn nuôi và thủy sản, thiết lập một hệ thống hướng dẫn sản xuất và tiêu thụ nông sản

- Nghiên cứu và áp dụng công nghệ sinh học trong phát triển những giống cây trồng và vật nuôi có năng suất, chất lượng và sức chống chịu sâu bệnh cao, không thoái hóa, không làm tổn hại tới ña dạng sinh học Thành lập các trung tâm sản xuất giống chất lượng cao, nhập khẩu có chọn lọc và thẩm ñịnh kỹ những giống cây trồng, vật nuôi của nước ngoài

- Phát triển sản xuất phân bón hữu cơ, phân bón sinh học, phân bón phân giải chậm phục vụ cho việc phát triển nền nông nghiệp sinh thái

- Mở rộng việc áp dụng sản xuất nông nghiệp hữu cơ, thực hiện phổ cập quy trình phòng trừ sâu bệnh tổng hợp (IPM)

- Bảo tồn nguồn gien giống cây trồng, vật nuôi của ñịa phương

- ðẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ tiên tiến ñể bảo quản chế biến nông – lâm – thủy sản

Chương 2 đỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1.1 đối tượng nghiên cứu

đối tượng nghiên cứu trực tiếp của ựề tài là quỹ ựất sản xuất nông nghiệp, các yếu tố liên quan ựến quá trình sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp trên ựịa bàn huyện

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi của ựề tài này, chúng tôi chỉ giới hạn nghiên cứu ựánh giá hiệu quả của các loại hình sử dụng ựất phổ biến trên ựịa bàn huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Khái quát ựiều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội có liên quan ựến sử dụng ựất ựai

- Một số ựặc ựiểm về ựiều kiện tự nhiên của huyện Yên Phong

- điều kiện kinh tế xã hội của huyện Yên Phong

- Nhận xét chung

2.2.2 Hiện trạng sử dụng ựất

2.2.3 đánh giá hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp

* Nghiên cứu các loại hình sử dụng ựất và kiểu sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp

* đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng ựất và kiểu sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp:

- Hiệu quả kinh tế

- Hiệu quả xã hội

- Hiệu quả môi trường

2.2.4 đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp của huyện Yên Phong

- Lựa chọn LUT có hiệu quả

- đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp chọn ñiểm ñiều tra

Chọn ñiểm nghiên cứu sản xuất nông nghiệp của huyện dựa trên cơ sở ñịa hình, ñặc ñiểm của ñất ñai, hiện trạng sử dụng ñất, thực trạng phân bố cây trồng

và tập quán canh tác

2.3.2.Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu

- Nguồn số liệu thứ cấp: Thu thập tư liệu, số liệu có sẵn từ các cơ quan nhà nước, phòng Tài nguyên và Môi trường, phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, phòng thống kê, phòng Kế hoạch - Tài chính huyện

- Nguồn số liệu sơ cấp: Thu thập bằng phương pháp ñiều tra 70 nông hộ: ở mỗi xã, tiến hành ñiều tra 5 nông hộ theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên

2.3.3.Phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu, tài liệu

Trên cơ sở số liệu tài liệu thu thập ñược, chúng tôi tiến hành tổng hợp, phân

tổ thành nhiều loại khác nhau: Loại cây trồng, các khoản chi phí, tình hình tiêu thụ Dựa trên cơ sở các chỉ tiêu: Số tuyệt ñối, số tương ñối, số bình quân, phân tích so sánh ñể biết ñược sự biến ñộng qua các năm ñể rút ra kết luận

Các số liệu ñược thống kê ñược xử lý bằng phần mềm Excel, bản ñồ ñược

sử dụng từ nguồn bản ñồ số của Phòng Tài nguyên và Môi trường Kết quả ñược trình bày bằng các bảng biểu số liệu, bản ñồ và biểu ñồ

2.3.4 Phương pháp ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp

- Hệ thống chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả kinh tế:

+ Giá trị sản xuất (GTSX): là giá trị toàn bộ sản phẩm sản xuất ra trong kỳ

sử dụng ñất (một vụ, một năm, tính cho từng cây trồng và có thể cho cả kiểu sử dụng ñất hay hệ thống sử dụng ñất)

+ Giá trị gia tăng (GTGT): là giá trị mới tạo ra trong quá trình sản xuất ñược xác ñịnh bằng giá trị sản xuất trừ chi phí trung gian

GTGT/1 công lao ñộng

+ Chi phí trung gian (CPTG) là tổng các chi phí vật chất (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, khấu hao dụng cụ và các chi phí khác ngoài công lao ñộng gia ñình

+ Thu nhập hỗn hợp (TNHH) = GTSX – Chi phí trung gian (CPTG) + Hiệu quả ñồng vốn (HQðV) = TNHH / CPTG

+ Giá trị ngày công (GTNC) = TNHH/số công lao ñộng

+ Khả năng phát triển thị trường và ổn ñịnh giá cả

- Hệ thống chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả xã hội:

+ Mức thu hút lao ñộng, giải quyết việc làm cho nông dân của các kiểu sử dụng ñất

+Mức ñộ chấp nhận của người dân: thể hiện ở mức ñộ ñầu tư, ý ñịnh chuyển ñổi cơ cấu cây trồng trong tương lai của nông hộ

+ Khả năng tiêu thụ sản phẩm của các kiểu sử dụng ñất ở hiện tại và tương lai +Giá trị ngày công lao ñộng của các kiểu sử dụng ñất

- Hệ thống chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả môi trường:

Ảnh hưởng của các LUT ñến môi trường, ñất, nước…thông qua tình hình

sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật của người dân So sánh với hướng dẫn sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật của trung tâm Khuyến nông hoặc phòng Nông nghiệp huyện

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội

3.1.1 điều kiện tự nhiên

3.1.1.1 Vị trắ ựịa lý

Yên Phong là huyện nằm ở phắa Tây Bắc của tỉnh Bắc Ninh trong vùng ựồng bằng Châu thổ Sông Hồng Tổng diện tắch ựất tự nhiên toàn huyện là 9.686,15 ha, với 14 ựơn vị hành chắnh gồm 01 thị trấn và 13 xã; giáp ranh với các

ựịa phương sau:

- Phắa Bắc giáp huyện Hiệp Hoà và Việt Yên - Bắc Ninh

- Phắa Nam giáp huyện Từ Sơn, Tiên Du

- Phắa đông giáp thành phố Bắc Ninh

- Phắa Tây giáp huyện đông Anh và Sóc Sơn - Hà Nội

3.1.1.2 địa hình, ựịa chất:

* địa hình

Nằm trong vùng ựồng bằng sông Hồng, cho nên ựịa hình toàn huyện tương ựối bằng phẳng địa hình của huyện ựược bao bọc và chia cắt bởi 3 con sông: Sông Cầu bao phắa Bắc huyện, sông Cà Lồ bao phắa Tây huyện, sông Ngũ Huyện Khê, tương ựối bằng phẳng, có ựộ dốc nghiêng từ Tây Bắc xuống đông Nam độ cao trung bình trong toàn huyện so với mặt nước biển là 4,5 m Cánh ựồng cao nhất thuộc xã Yên Phụ so với mặt nước biển cao 7m Cánh ựồng thấp nhất thuộc thôn đại Chu xã Long Châu cao 2,5m so với mặt nước biển

Trên ựịa bàn huyện có ựịa hình hình bậc thang, cao thấp xen kẽ ựã gây không ắt khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và ựời sống của nhân dân Nhưng nhìn chung ựịa bàn của Huyện thuận lợi cho việc kiến thiết ựồng ruộng tạo ra những vùng chuyên canh lúa, màu và cây công nghiệp ngắn ngày

* địa chất

đặc ựiểm ựịa chất huyện Yên Phong tương ựối ựồng nhất do nằm gọn trong vùng ựồng bằng châu thổ sông Hồng nên Yên Phong mang những nét ựặc trưng của cấu trúc ựịa chất sụt trũng sông Hồng Mặt khác, do nằm trong miền