CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

Ngày nay, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, lãi suất đã giữ một vai trò hết sức quan trọng, tác động đến tất cả lĩnh vực của nền KT • Là công cụ để khuyến khích tiết kiệm đầu tư Lã

TÓM TẮT NỘI DUNG

PHẦN I: KHÁI NIỆM LÃI SUẤT

PHẦN II: NHỮNG LOẠI LÃI SUẤT CƠ BẢN

PHẦN III: NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LÃI SUẤT

PHẦN IV: CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

PHẦN I: KHÁI NIỆM LÃI SUẤT

1 Một số khái niệm lãi suất:

• Lãi suất là tỷ lệ phần trăm giữa tổng số lợi tức thu được trong một thời gian nhất định với tổng số vốn bỏ ra cho vay trong cùng thời gian đó

• Lãi suất là giá của vốn, chi phí phải trả cho việc thuê vốn

• Lãi suất là chi phí phải bỏ ra cho việc vay tiền, là giá cả của việc được

sử dụng tiền tệ trong một khoảng thời gian nhất định, mà người sử dụng phải trả cho người sở hữu nó

2 Đặc điểm của lãi suất

• Là giá cả của tín dụng

• Là công cụ điều tiết vĩ mô của Nhà nước

• Là công cụ tích cực cho sự phát triển của nền kinh tế; là công cụ kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế

3 Cơ sở hình thành lãi suất tín dụng

• Khả năng chuyển đổi trên thị trường vốn

• Rủi ro sai hẹn của người đi vay

• Rủi ro không thanh toán

• Độ dài của kì hạn hoàn trả

4 Vai trò

Trước đây, trong nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp thì vai trò của lãi suất hết sức mờ nhạt và lệ thuộc nhiều yếu tố Nhiều khi được hiểu như là một sự phân phối cuối cùng của sản phẩm giữa người đi vay và người cho vay Ngày nay, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, lãi suất đã giữ một vai trò hết sức quan trọng, tác động đến tất cả lĩnh vực của nền KT

• Là công cụ để khuyến khích tiết kiệm đầu tư

Lãi suất là công cụ khuyến khích lợi ích vật chất để thu hút các khoản tiết kiệm của các chủ thể KT tạo nên quỹ cho vay phục vụ cho nhu cầu của nền KT Theo lý thuyết tài chính ta có phương trình về thu nhập như sau:

Thu Nhập = Tiết Kiệm + Tiêu Dùng

PT này không những đúng với đặc điểm tài chính của các hộ GD mà còn đúng với cả nền KT quốc gia Giả sử trong 1 nền KT bình thường, khi lãi suất vốn tăng lên thì trước hết các hộ GD sẽ giảm các khoản chi tiêu dùng hoặc trì hoãn 1 số khoản chi để tăng mức tiết kiệm Như vậy, lãi suất là công

cụ can thiệp có hiệu lực để phân chia tỷ lệ giữa tiêu dùng và tiết kiệm Tuy nhiên, nâng lãi suất đến mức nào thì cần phải có sự tính toán kĩ lưỡng nhằm đảm bảo sự phát triển hài hòa của nền KT

• Ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của DN

Chính sách lãi suất là một bộ phận trong chính sách tiền tệ của NN nhằm điều tiết lưu thông tiền tệ, kích thích và hướng hoạt động sản xuất kinh doanh của các đơn vị kinh tế

Lãi suất phải trả cho các khoản vay là chi phí của DN Do vậy lãi suất thấp sẽ khuyến khích DN đẩy mạnh vay vốn đầu tư mở rộng SX và ngược lại lãi suất cao sẽ khiến DN hạn chế vay vốn đầu tư

Lãi suất là công cụ của NN, nhằm khuyến khích các DN đầu tư vào các ngành SX các sản phẩm cần ưu tiên trong chiên lược phát triển KT thông qua các ưu đãi về lãi suất, về điều kiện cung cấp tín dụng và thời hạn thanh toán

• Là công cụ điều tiết vĩ mô của nền KT

- Lãi suất thấpàkích thích đầu tư, tiêu dùngàtăng tổng cầuàgiá tăng, sản lượng tăng, thất nghiệp giảmàđồng nội tệ có xu hướng giảm giá

so với đồng ngoại tệ

- Lãi suất caoàgiảm thiểu đầu tư, hạn chế tiêu dùngàgiảm tổng cầuàgiá giảm, sản lượng giảm, thất nghiệp tăngàđồng nội tệ có xu hướng tăng so với ngoại tệ

Như vậy bằng cách giảm lãi suất, NHNN có thể tạo điều kiện cho các hoạt động KT phát triển Tương tự NHNN có thể phát triển lãi suất khi muốn thực hiện chính sách thắt chặt tiền tệ, giảm bớt khối lượng tiền cần thiết cho việc mở rộng hoạt động SXKD và chi tiêu của người tiêu dùng

• Là công cụ phân phối có hiệu quả nhằm khai thác và sử dụng triệt để các nguồn lực của nền KT

Khi NN muốn khuyến khích một ngành nghề quan trọng nào đó trong nền KT, NN có thể thực hiện bằng cách ưu đãi về lãi suất cho vay ( như giảm lãi suất cho vay) và ngược lại khi muốn hạn chế phát triển của các ngành chua cần thiết để dành nguồn lực cho các ngành khác thì NN có thể phát triển lãi suất cho vay của ngành đó Như vậy, những ngành được hỗ trợ sẽ phát triển, còn các ngành bị hạn chế sẽ ít phát triển hơn Do đó chính sách lãi suất là một công cụ để phân phối

cơ cấu của nền KT nhằm sử dụng hiệu quả nhất các nguồn lực

• Là công cụ đo lường nền KT

Thực tế cho thấy , trong giai đoạn phát triển thì lãi suất thường có xu hướng tăng do cung cầu quỹ cho vay đều tăng Trong đó tốc độ tăng của cầu quỹ cho vay lớn hơn tốc độ cung cua quỹ cho vay Ngược lại

trong giai đoạn suy thoái LS thường có xu hướng giảm Do đó khi nhìn vào sự biến động của lãi suất ta có thể thấy được tình trạng của nền KT Căn cứ vào sự biến động lãi suất người ta có thể dự báo được các yếu tố của nền KT như tính sinh lời của các dự án đầu tư, mức độ lạm phát, mức độ thiếu hụt ngân sách và qua đó còn có thể dự báo được tình hình nền KT trong tương lai

PHẦN II: PHÂN LOẠI LÃI SUẤT

1 Phân loại theo giá trị thực

• Lãi suất thực: là lãi suất được hình thành khi giả định rằng trong nền

kinh tế không có lạm phát

- Lãi suất thực phản ánh chính xác hiệu quả sử dụng vốn

- Giúp xác định đúng giá trị thực của các khoản lãi phải trả hoặc phải thu

- Ảnh hưởng đến việc tái đầu tư, tái phân phối thu nhập giữa người cho vay và người đi vay

• Lãi suất danh nghĩa: là loại lãi suất đuợc xác định cho mỗi kỳ hạn

gửi hoặc vay, thể hiện trên quy ước giấy tờ được thoả thuận trước Lãi suất danh nghĩa không phản ánh được giá trị thực của số lãi nhân đựơc hoặc trả

2 Phân loại theo nguồn sử dụng.

• Lãi suất huy động: Là loại lãi suất qui định tỷ lệ lãi phải trả cho các

hình thức nhận tiền gửi của khách hàng

• Lãi suất cho vay: Là lãi suất mà người đi vay phải trả cho người cho

vay

Đối với các tổ chức tín dụng:

LS cho vay = LS huy động + chi phí + rủi ro + lợi nhuận

3 Phân theo phương pháp tính lãi

• Lãi đơn: Là số tiền lãi chỉ tính trên số tiền gốc mà không tính bằng số

tiền lãi do tiền gốc sinh ra

FV = PV(1+i.n)

– FV: số tiền gốc và lãi thanh toán một lần khi đến hạn

– PV: số tiền gốc ban đầu – i: lãi suất

– n: thời hạn của hợp đồng

• Lãi kép: Lãi thu được của kỳ trước được gộp chung vào với gốc để

tính lãi cho kỳ tiếp theo

FVn= PV(1 + i) n

– FV: số tiền gốc và lãi thanh toán vào kỳ thứ n – PV: số tiền gốc ban đầu

– i: lãi suất – n: thời hạn

4 Phân theo loại tiền.

• Lãi suất nội tệ: là loại lãi suất được áp dụng để tính toán cho đồng

nội tệ

• Lãi suất ngoại tệ: là lãi suất được áp dụng để tính toán cho đồng

ngoại tệ

5 Phân loại theo độ dài thời gian.

• Lãi suất ngắn hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động

và khoản vay ngắn hạn, có thời hạn dưới 1 năm

• Lãi suất trung hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động

và các khoản vay có thời hạn từ 1 năm đến 5 năm

• Lãi suất dài hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động và

các khoản vay có thời hạn trên 5 năm

6.Các loại lãi suất thông dụng.

• Lãi suất cơ bản của ngân hàng.

Lãi suất cơ bản là một công cụ để thực hiện chính sách tiền tệ của NHNN trong ngắn hạn Lãi suất cơ bản được xác định dựa trên cơ sở lãi suất thị trường liên NH, lãi suất huy động đầu vào của tổ chức tín dụng và xu hướng biến động cung cầu vốn Theo Luật Dân sự, các tổ chức tín dụng không được cho vay với lãi suất cao gấp rưỡi lãi suất cơ bản

Làm cơ sở tính toán cho các khoản vay khác

Mức lãi suất cơ bản hiện nay là 8% một năm

Lãi suất cho vay = lãi suất cơ bản + CP phát sinh

• Lãi suất chiết khấu và tái chiết khấu.

- Lãi suất chiết khấu: là lãi suất cho vay ngắn hạn của ngân hàng

thương mại đối với khách hàng dưới hình thức chiết khấu các giấy tờ có giá chưa đến thời hạn thanh toán

- Lãi suất tái chiết khấu: là lãi suất cho vay ngắn hạn của NHTW ấn

định cho từng thời kỳ, căn cứ vào mục tiêu chính sách tiền tệ Lãi suất này được dùng để kiểm soát và điều tiết sự biến động lãi suất trên thị trường Đối

với NHTM, lãi suất tái chiết khấu là lãi suất gốc để từ đó ấn định lãi suất chiết khấu và lãi suất cho vay khác

• Lãi suất thị trường tiền tệ

- Là loại lãi suất được thực hiện giữa các ngân hàng thương mại trên

thị trường tiền tệ

- Lãi suất này thường được ấn định hàng ngày

- Lãi suất trên thị trường liên ngân hàng hiện nay: kỳ hạn 1 tuần chỉ còn 11%, lãi suất cho vay qua đêm chỉ còn 8,5%/năm

• Lãi suất hoàn vốn.

Lãi suất làm cân bằng giá trị hiện tại của tiền thanh toán nhận được theo một công cụ nợ với giá trị hôm nay của công cụ nợ đó

PHẦN III: NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LÃI SUẤT

1.Quan hệ cung cầu về vốn trên thị trường

• Nếu cung lớn hơn cầu tín dụng thì mức lãi suất tín dụng sẽ hạ xuống, còn cung tín dụng nhỏ hơn cầu tín dụng thì mức lãi suất sẽ tăng lên

• Cung tiền tệ do chính phủ kiểm soát, hạn chế mức cung tiền tệ là điều cần thiết để tiền có giá trị

- Khi NHTW muốn kiềm chế lạm phát,chính phủ sẽ thực hiện chính sách thắt chặt tiền tệ, khi đó mức cung tiền tệ sẽ giảm, dẫn đến lãi suất sẽ tăng Đầu tư sẽ giãm đi nhu cầu về vốn cũng giảm

- Còn khi chính phủ thực hiện chính sách nới lỏng tiền tệ do NHTW

lo sợ nền kinh tế bị suy thoái, qua các công cụ của chính sách tiền tệ sẽ bom tiền vào lưu thông, lãi suất có xu hướng giảm khi đó tín dụng dồi dào hơn làm cho việc tiến hành các dự án mới trở nên có lợi hơn,cầu về tiền tệ tăng lên

2 Lạm phát

Lạm phát ảnh hưởng rất lớn tới lãi suất, khi lạm phát tăng lên trong một thời kỳ nào đó thì lãi suất có xu hướng tăng lên Bởi vì:

- Do những người có khả năng cho vay vốn sẽ không dám cho vay vì vốn gốc và tiền lời thu được đã bị hao mòn do tác động của lạm phát, khi đó

họ không muốn giử tiền mặt mà chuyển sang dự trữ hàng hóa, ngoại tệ… điều này dẫn đến cung vốn giảm,lãi suất sẽ tăng lên

- Lạm phát tăng kéo theo việc tăng thêm quy mô về cầu quỹ cho vay Bởi với lãi xuất danh nghĩa cho trước, khi lạm phát dự tính tăng lên, chi phí thưc của việc vay tiền giảm xuống, kích thích người ta đi vay hơn là cho vay.Người đi vay sẽ kiếm được khoản thu lợi do giá hàng hóa được mua bằng tiền đi vay sẽ tăng lên

- Một sự giảm xuống của cung và một sự tăng lên của cầu sẽ làm lãi suất tăng lên

3 Rủi ro và kỳ hạn của tín dụng

• Mức độ rủi ro của các khoản vay càng cao thì lãi suất cho vay càng lớn do phần bù rủi ro làm cho lãi suất tăng lên

• Kỳ hạn cho vay càng dài thì lãi suất cho vay càng cao, do thời hạn cho vay dài thường làm rủi ro đối với các khoản vay lớn hơn như rủi ro thanh khoản, rủi ro lạm phát …

4 Các Chính Sách của chính phủ

• Chính sách tỷ giá: Tỷ giá sẽ tác động đến quá trình sản xuất kinh

doanh và xuất nhập khẩu hàng hóa của một nước

- Tỷ giá hối đoái tăng sẽ làm tăng giá của hàng nhập khẩu, dẫn đến tăng chi phí đầu vào của các xí nghiệp, giá hàng hóa trong nước tăng lên, lợi nhuận giảm,nhu cầu đầu tư giảm, cầu tiền tệ giảm, lãi suất giảm

- Khi tỷ giá hối đoái tăng, đồng tiền tăng giá, không kích thích xuất khẩu, nền công nghiệp trong nước có thể bị sự cạnh tranh của nước ngoài tăng lên, kích thích nhập khẩu Lượng tiền tệ tăng do với một tỷ giá thấp, với một lượng vốn đầu tư nhất định, tài sản đầu tư sẽ nhiều hơn, kích thích đầu

tư vào sản xuất, lãi suất tăng lên

• Chính sách tiền lương

Yếu tố cấu thành quan trọng nhất của chi phí sản xuất là chi phí tiền lương, khi tiền lương tăng làm chi phí sản xuất tăng, làm giảm lợi nhuận theo đơn vị sản phẩm tại một mức giá cả, giảm nhu cầu đầu tư, cầu tiền tệ giảm, lãi suất giảm

• Chính sách tiền tệ.

- Dự trữ bắt buộc: dự trữ bắt buộc là công cụ của chính sách tiền tệ

Các ngân hàng thương mại được yêu cầu phải giữ lại một tỉ lệ phần trăm các khoản tiền gửi của họ dưới dạng dự trữ hoặc là bằng tiền mặt tại quỹ hoặc là bằng tiền gửi tại quỹ dự trữ của NHTƯ Sự thay đổi tỷ lệ dự trữ bắt buộc có tác động mạnh mẽ lên khả năng cho vay của các tổ chức tín dụng và cho cả

hệ thống tài chính

- Thị trường mở: NHTƯ muốn đẩy mạnh tăng trưởng, mở rộng tín

dụng, bằng cách mua vào các chứng khoán có giá làm cho cung về tiền tệ tăng lên, dẫn tới làm giảm lãi suất Ngược lại, khi NHTƯ muốn thu hẹp tín dụng bằng cách bán ra các chứng khoán có giá làm cho cung tiền tệ giảm xuống dẫn tới tăng lãi suất trên thị trường tiền tệ

- lãi suất chiết khấu: ví dụ: NHTƯ nâng lãi suất tái chiết khấu buộc

các ngân hàng thương mại phải tăng dự trữ để đảm bảo khả năng thanh toán Đồng thời ngânn hàng thương mại cũng phải tăng lãi suất cho vay để bù đắp những chi phí cho những khoản tăng thêm dự trữ, do vậy mà lãi suất thị trường tăng lên Ngược lại, việc giảm lãi suất tái chiết khấu của NHTƯ cho phép các ngân hàng thương mại giảm dự trữ và hạ lãi suất cho vay, do đó mà

hạ lãi suất thị trường

5 Sự cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại.

• Trong khung lãi suất cho phép, để tăng khối lượng nguồn vốn huy động đồng thời để mở rộng quan hệ tín dụng với khách hàng, các NHTM có thể nâng lãi suất tiền gửi và hạ lãi suất cho vay Đây chính

là hoạt động cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại Thực chất của quá trình này là phân chia khối lượng tiền gửi và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của ngân hàng ra thị trường

• Để đảm bảo cạnh tranh thắng lợi, mỗi ngân hàng thương mại đều có chiến lược khách hàng của mình Chiến lược này được thực hiện bằng lãi suất ưu đãi Muốn vậy các ngân hàng thương mại đều tìm mọi biện pháp giảm thấp chi phí kinh doanh và chi phí quản lý Sự cạnh tranh lành mạnh giữa các NHTM sẽ tạo ra lợi ích kinh tế chung cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân

6 Sự chi tiêu của chính phủ

Trong khi lượng cung ứng tiền tệ (M1 hay M2) không thay đổi mà chính phủ chi tiêu nhiều hơn sẽ làm giảm bớt nhu cầu chi cho đầu tư và tiêu dùng của cá nhân, nhu cầu tiền của nhân dân trở nên khan hiếm, nguồn cung ứng vốn nhỏ hơn nhu cầu vốn, lãi suất sẽ tăng lên

PHẦN IV: CƠ CHẾ ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT CỦA NHNN VIỆT NAM

Trong những thập kỷ gần đây, thị trường tài chính-tiền tệ thế giới có

sự phát triển vượt bậc về quy mô và chiều sâu, cơ chế điều hành lãi suất của NHTW các nước thay đổi theo hướng tự do hóa Tuy nhiện ở mỗi nước, NHTW căn cứ vào luật định, điều kiện và bối cảnh phát triển KT-XH, thi trường tài chính-tiền tệ, cũng như địa vị pháp lý của NHTW, mục tiêu của chính sách tiền tệ để áp dụng cơ chế điều hành lãi suất phù hợp trong từng thời kỳ nhằm ổn định và phát triển thị trường tiền tệ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động NH và sự phân bổ có hiệu quả các nguồn vốn trong nền KT

Đối với nước ta, cơ chế điều hành lãi suất có sự thay đổi qua nhiều giai đoạn

1.Cơ chế thực thi chính sách lãi suất cố định (3.1989 - 5.1992)

Đây là cơ chế lãi suất đã có từ trước nhưng có sự thay đổi căn bản, theo nguyên tắc của việc xác định lãi suất là: Bảo toàn được vốn và có lãi, được áp dụng ở các doanh nghiệp của các thành phần kinh tế Cơ chế lãi suất này được điều chỉnh theo biến động của chỉ số giá, đặc biệt là lãi suất ngoại

tệ được áp dụng theo mức lãi suất của thị trường tiền tệ quốc tế Thực tế vận hành trong một thời gian (1989-1992), cơ chế lãi suất thời kỳ này đã bắt đầu phát huy tác dụng, là bước chuyển của cơ chế lãi suất thực âm sang cơ chế lãi suất thực dương

2 Cơ chế điều hành khung lãi suất (6.1992-1995)

Đặc trưng của cơ chế này là NHNN điều hành cơ chế lãi suất theo khung lãi suất, quy định rõ sàn lãi suất tiền gửi và trần lãi suất cho vay đối với nền kinh tế Các NHTM, các tổ chức tín dụng căn cứ khung lãi suất của NHNN để đưa ra các lãi suất thích hợp cho mình, thực chất là bước chuyển đổi căn bản từ cơ chế lãi suất âm sang cơ chế lãi suất dương, đảm bảo cho các NHTM, các tổ chức tín dụng kinh doanh có hiệu quả, đây là cơ chế lãi suất khởi đầu cho quá trình tự do hóa lãi suất ở Việt Nam

3 Cơ chế điều hành lãi suất trần (1996 - 7.2000)

Nét cơ bản của cơ chế điều hành trần lãi suất, đó là Ngân hàng Nhà nước đã thay đổi căn bản cơ chế điều hành linh hoạt trần lãi suất, bước đầu

đã thực hiện tự do hóa lãi suất huy động (lãi suất đầu vào của ngân hàng thương mại) và linh hoạt trần lãi suất cho vay (lãi suất đầu ra) Cơ chế lãi suất này đã góp phần duy trì sự tăng trưởng kinh tế, kiểm soát lạm phát, ổn định sức mua của VND trong sự tương quan của các đồng tiền trong khu vực

do có khủng hoảng tiền tệ năm 1997-1998 ở các nước Đông Nam Á

4 Cơ chế điều hành lãi suất cơ bản kèm biên độ (8.2000-5.2002)

• Nội dung của cơ chế điều hành lãi suất cơ bản kèm biên độ là Ngân hàng Nhà nước đã điều hành cơ chế lãi suất theo luật ngân hàng để thay thế cho cơ chế lãi suất trần Lãi suất cơ bản và biên độ được công

bố định kỳ hàng tháng, trường hợp cần thiết, Ngân hàng Nhà nước sẽ công bố điều chỉnh kịp thời

• Đối với lãi suất cho vay bằng ngoại tệ, về cơ bản các ngân hàng

thương mại, các tổ chức tín dụng được ấn định lãi suất cho vay trên cơ

sở lãi suất thị trường quốc tế và cung cầu vốn trong nước của từng loại ngoại tệ Theo cơ chế lãi suất này cho thấy Ngân hàng Nhà nước

VN đã quyết tâm đổi mới chính sách lãi suất theo hướng tự do hóa và từng bước gắn lãi suất trong nước vào thị trường khu vực và thế giới

5 Cơ chế lãi suất thỏa thuận (6.2002 – 2006)

Trong thực tế, cơ chế lãi suất này được Ngân hàng Nhà nước chuyển đổi từng bước bắt đầu từ tháng 5.2001 áp dụng cho hình thức vay bằng ngoại tệ, tiếp theo 5.2002 là áp dụng cơ chế lãi suất thỏa thuận trong hoạt động tín dụng trong nước Nhìn một cách tổng quát thì quá trình thực thi cơ chế tự do hóa lãi suất ở VN bước đầu đã có kết quả nhất định

6.Cơ chế điều hành lãi suất cơ bản:

• Thực hiện cơ chế điều hành lãi suất cơ bản, mà theo đó, các NHTM

ấn định lãi suất cho vay tối đa bằng 150% lãi suất cơ bản do NHNN công bố trong từng thời kỳ

• Thiết lập một hành lang lãi suất thị trường liên NH với biên độ chênh lệch khoảng 2% để điều tiết thị trường:

- “Trần” là lãi suất tái cấp vốn, “sàn” là lãi suất tái chiết khấu (hiện nay là 7%-5%/năm); lãi suất cơ bản và lãi suất nghiệp vụ thị trường mở biến động trong phạm vi hành lang này

- Lãi suất nghiệp vụ thị trường mở đóng vai trò định hướng và thực hiện việc “bơm” tiền ra hoặc hút tiền về, từ đó tác động đến cung-cầu vốn, lãi suất thị trường liên NH và lãi suất huy động, cho vay của NHTM