Thoái hóa và phục hồi đất: Xói mòn đất ở Tây Nguyên

Tây Nguyên từ lâu đã nổi tiếng với những dải đất bazan màu mỡ, thích hợp cho sự phát triển của nhiều loại cây trồng: cà phê, cao su, hồ tiêu, các loại cây ăn quả, đậu đỗ…Thế nhưng, phần

I/ Lời mở đầu

Đất đai không chỉ là nguồn tài nguyên quan trọng cho sản xuất nông lâm nghiệp mà còn là yếu tố cấu thành môi trường sống trên trái đất, là cơ sở cho moijhoatj động kinh tế xã hội của con người Vấn đề xói mòn có rất nhieuf định nghĩa về hiện tượng này song một cách tổng quát có thể định nghĩa Xói mòn là quá trình vạn chuyển năng lượng tư nước mưa và gió tới cá phàn tử đất mà hậu quả gây ra sự xuống cấp tại chỗ những thành phần trong đất như mất chất dinh dưỡng, rửa trôi set, các cation kiềm dẫn tới hàng loạt những tính chất bất lợi cho đất và làm giảm khả năng sản xuất của đất Sự xói mòn đất cũng đồng nghĩa với việc môi trường ngày một xói mòn Xói mòn đất là nguyên nhân gây suy thoái đất mạnh mẽ và phổ biến nhất Xói mòn đất thường bị tác động do yếu tố địa hình dốc kèm theo là lượng mưa lớn và phụ thuộc vào tính chất vùng đất đó Ngoài ra còn các yếu tố tác động của con người vào thiên nhiên làm đất đai bị xói mòn

Tây Nguyên từ lâu đã nổi tiếng với những dải đất bazan màu mỡ, thích hợp cho sự phát triển của nhiều loại cây trồng: cà phê, cao su, hồ tiêu, các loại cây ăn quả, đậu đỗ…Thế nhưng, phần lớn đất đai ở đây đều nằm trên thế đất dốc, chịu tác động của khí hậu nóng, ẩm, mưa nhiều và tập trung theo mùa nên quá trình xói mòn và hàng loạt các hiện tượng thổ nhưỡng bất lợi khác không ngừng xảy ra, làm suy giảm nhanh chóng độ phì nhiêu Ngoài ra quá trình thoái hóa đất của vùng còn do các tác động của con người gây nên Các phương thức độc canh cây ngắn ngày, bón phân không hợp lý, sử dụng thuốc trừ sâu không đúng kỹ thuật…đã làm cho đất đai trong vùng Tây Nguyên đang có nguy cơ thoái hóa

Do đó, để giữ gìn, cải thiện môi trường sống nói chung và môi trường đất nói riêng, làm cơ sở xây dựng một nền nông nghiệp bền vững, nhất thiết chúng

ta phải nắm vững nguyên nhân, hiện trạng thoái hóa đã và đang diễn ra đối với đất trồng ở địa phương, từ đó đề xuất những giải pháp hữu ích nhắm ngăn chặn

diễn thế suy thoái, từng bước ổn định độ phì nhiêu đất Đây là cơ sở cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên đất và là căn cứ để đưa ra các giải pháp giảm thiểu thoái hóa đất, phục vụ dân sinh và phát triển kinh tế một cách bền vững đồng thời góp phần khắc phục những mặt hạn chế trong quản lý, sử dụng đất trên địa bàn vùng.II/ Giới thiệu về Tây Nguyên

2.1 Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên

Theo địa lý hành chính hiện nay, Tây Nguyên gồm có năm tỉnh, kể từ bắc vào nam : Kontum, Gia Lai, Đắc Lắc, Đắc Nông, Lâm Đồng Tây Nguyên là một bình nguyên nằm trên cao Trong một kỷ địa chất xa xôi nào đó, vùng đất này do chấn động của vỏ trái đất đã được nâng cao lên đột ngột so với chung quanh, tạo thành một cao nguyên lớn

Địa hình đất Tây Nguyên là một phức hợp núi, cao nguyên, trũng giữa và đồng bằng Và có hai điểm đáng chú ý về địa hình ở Tây Nguyên đó là:

- Cực bắc là cụm núi Atouat, với đỉnh Ngọc Lĩnh 2598 mét, cao nhất toàn Tây Nguyên và toàn miền Nam ; cực nam là dãy Chư Yang Sin, 2402 mét (là đỉnh cao nguyên Lang Biang) Giữa hai cụm núi ấy là một bình nguyên mênh

mông, bằng phẳng, chỉ có những nếp lượn sóng liên tục Đứng tại thành phố Buôn Ma Thuột chẳng hạn nhìn quanh, thấy cụm núi quan trọng nhất của tỉnh Đắc Lắc là núi Đ’leya, cũng xa tương tự như từ Hà Nội nhìn lên Ba Vì hay Tam Đảo…

- Đặc điểm địa hình thứ hai rất quan trọng của Tây Nguyên là dốc đứng trên sườn phía đông, đổ xuống các tỉnh duyên hải nam Trung Bộ, tạo thành một bức trường thành sừng sững Tây Nguyên có thể chia thành ba tiểu vùng địa hình đồng thời là ba tiểu vùng khí hậu, gồm Bắc Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai), Trung Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông), Nam Tây Nguyên (Lâm Đồng) Trung Tây Nguyên có độ cao thấp hơn và nền nhiệt độ cao hơn hai tiểu vùng phía Bắc

và Nam

Với đặc điểm đất đỏ bazan ở độ cao khoảng 500 m đến 600 m so với mặt biển Đất bazan là loại đất không giữ nước, nước mưa trượt đi trên bề mặt, về mùa khô Tây Nguyên gần như hoàn toàn không có nước

Tây Nguyên là khu vực ở Việt Nam có nhiều diện tích rừng với thảm sinh vật đa dạng, trữ lượng khoáng sản phong phú hầu như chưa khai thác và tiềm năng du lịch lớn

2.3 Hiện trạng

2.3.1 Tình hình xói mòn đất trên cả nước

Số liệu thống kê của ngành chuyên trách cho biết, tại thời điểm đầu năm

2006, các địa phương trong cả nước xấp xỉ 9,35 triệu ha đất nông nghiệp bị thoái

hoá Trên phạm vi toàn lãnh thổ quốc gia cũng như từng địa phương nói trên, hiện trạng đất thoái hoá giống như một căn bệnh nan y, càng về sau càng trở nên nghiêm trọng Nông thôn và miền núi là hai địa bàn nằm trong "tâm điểm" của hiện trạng đất bị thoái hoá Tỉ lệ khác nhau nhưng tất cả các địa phương đều có đất bị thoái hoá Một trong những nguyên nhân của thoái hóa đất đai là hiện tượng xói mòn đất

Việt Nam là một trong những quốc gia có diện tích đất nông lâm nghiệp vào loại lớn trong khu vực Nhiều thế kỷ trước đây, chất lượng đất Việt Nam được đánh giá thuộc top đứng đầu về độ phì nhiêu màu mỡ Rất đáng tiếc, những năm gần đây, chất lượng đất Việt Nam diễn ra trái chiều so với trước đây Việt Nam với đa số đất đồi núi, địa hình chia cắt mạnh, mạng lưới sông suối dày đặc, sông ngắn, tiết diện dọc dốc, lượng mưa lớn lại tập trung vào mùa hè, do đó xói mòn có điều kiện hoạt động mạnh Kết nghiên cứu ở Việt Nam cho thấy có 22,95 triệu hecta, chiếm 69,3% đất tự nhiên của cả nước, xói mòn tiềm năng đạt

50 - 4.500 tấn/ha/năm Mất dất do xói mòn tiềm năng trên đất dốc ước tình 10,141 tỉ tấn/năm (trừ diện tich đất bị mất dưới 50 tấn/ha/năm) Trên thực tế mất đất do xói mòn trên đất dốc ở Việt Nam ước tính khoảng 2 tỉ tấn/ năm Vì Việt Nam hiện có khoảng 9,6 triệu hecta rừng, lượng đất mất ở đây giảm rất nhiều so với ở đất trống, đồi núi trọc (theo ước tính của nhều nhà khoa học đất Việt Nam) Đất bị thoái hoá không ngừng tăng lên và hiện thời đang ở trong tình trạng báo động Không thể không lo ngại (thậm chí làm nhiều người hốt hoảng) khi biết rằng có hơn 40% đất nông lâm nghiệp trên địa bàn cả nước bị thoái hoá 2.3.2 Xói mòn đất ở Tây Nguyên

Mỗi năm, lớp phủ thổ nhưỡng ở Tây Nguyên bị xói mòn và trôi ra biển hàng trăm triệu tấn Phá rừng để lấy đất canh tác là vấn đề nóng bỏng nhất ở đây Bình quân từ năm 1990 đến nay, mỗi năm vùng mất tới 15.000 ha rừng.Tỷ lệ che phủ trước năm 1985 khoảng 75%, nay chỉ còn 60% Ở Đak Lak, năm 1960 còn 1,8 triệu ha rừng, chiếm 92% diện tích đất tự nhiên, nay chỉ còn 50% Tây

Nguyên có tổng diện tích tự nhiên 5,4 triệu ha, là vùng có diện tích đất đang sử dụng chiếm tỷ lệ cao: 81,5%, đứng thứ 4 trong 7 vùng của nước ta Địa hình đất Tây Nguyên là một phức hợp núi, cao nguyên, trũng giữa và đồng bằng Tài nguyên đất ở đây rất đa dạng, đặc biệt có 1,3 triệu ha đất đỏ bazan với hàm lượng chất hữu cơ, đạm, lân, kali cao, cho phép phát triển nhiều loại cây trồng, đặc biệt là các cây công nghiệp lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cao su, chè, dâu tằm, cây ăn quả Tuy vậy, nguồn tài nguyên quý giá này đang đứng trước những thách thức lớn do sự gia tăng dân số quá nhanh dẫn tới khai thác đất bất hợp lý, thảm thực vật che phủ bề mặt suy giảm nhanh chóng Vì thế, tầng đất canh tác đang bị xói mòn, rửa trôi với tốc độ đáng báo động

Khi thảm thực vật - tấm áo bảo vệ mặt đất - bị lột đi nhanh chóng thì tốc độ xói mòn, rửa trôi đất cũng diễn ra với tỷ lệ thuận

Mất đất kéo theo mất nước

Theo tài liệu của Sở KHCN&MT Đak Lak thì ở độ dốc 5-80, với lượng mưa hàng năm 1.905 mm, trên 1 ha nương rẫy, lượng đất bị rửa trôi lên tới 95,1 tấn/năm, trên đất trồng ngô là 105,7 tấn, trên đất trồng cà phê 2 tuổi là 69,2 tấn gấp rất nhiều lần so với nơi có rừng (rừng tái sinh 12 tấn, rừng nguyên sinh dưới

6 tấn)

Tổng kết nhiều điểm quan trắc trên các độ dốc và vùng đất khác nhau cũng cho thấy lượng chất dinh dưỡng trung bình hàng năm trên 1 ha đất sản xuất bị cuốn trôi rất lớn: 171 kg N; 19 kg P2O5; 337,5 kg K2O; 1.125 kg chất hữu cơ Tính ra mỗi năm đất Tây Nguyên bị trôi xuống sông Mê Kông và sau đó bị đẩy

ra biển Đông tới hàng trăm triệu tấn và kèm theo đất là hàng vạn tấn N, P2O5,

K2O Đây là lý do khiến cho đất canh tác bị bạc màu nhanh chóng

Không có rừng che phủ thì lượng nước ngầm trong đất cũng bị suy kiệt, độ

ẩm của đất giảm, các vi sinh vật trong đất cũng mất theo, có vùng đã có biểu hiện của sự sa mạc hoá, hạn hán quanh năm, cây khô cằn không phát triển được

Đất đai đang bị đá ong hóa

Nguy cơ dẫn đến tình trạng suy thoái đất do phát triển ồ ạt diện tích trồng sắn không theo quy hoạch tại các tỉnh Tây Nguyên

Hiện nay, các tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum) đang ồ ạt phát triển diện tích sắn (mỳ) không theo quy hoạch, kế hoạch không những phá vỡ quy hoạch phát triển cơ cấu cây trồng mà còn có nguy cơ dễ dẫn đến tình trạng suy thoái đất trên từng địa bàn Theo Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, chỉ riêng vụ hè thu năm nay, hiện nay, tuy mới giữa vụ mà các tỉnh Tây Nguyên

đã trồng trên 122.580 ha sắn Địa phương nào cũng trồng vượt kế hoạch diện tích, trong đó, tỉnh Gia Lai có diện tích sắn nhiều nhất, với trên 50.670 ha, kế đến là tỉnh Kon Tum 35.500 ha, Đắk Lắk trên 24.000 ha, diện tích sắn còn lại là của tỉnh Đắk Nông

Trong hai năm trở lại đây, giá sắn trên thị trường tăng cao nên đã thu hút đông đảo đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên tự ý đổ xô vào chuyển đổi cây trồng sang phát triển cây sắn Chỉ riêng tại Đắk Lắk, năm 2003, cả tỉnh chỉ có 9.007 ha sắn nhưng đến nay theo kế hoạch chỉ có trên 20.000 ha thì nay đã tăng lên trên 24.000 ha, tỉnh Gia Lai cũng tăng diện tích sắn lên gần gấp đôi so với kế hoạch diện tích Nghiêm trọng hơn, nhiều địa phương còn “phớt lờ” để đồng bào phá rừng, lấn chiếm đất rừng trái phép, hoặc để đồng bào tự ý phá vỡ hợp đồng với các doanh nghiệp trồng rừng, trồng cây bông vải lấy đất chuyển sang trồng sắn Tại huyện các Ea Súp, Krông Bông (Đắk Lắk), Sa Thầy, Chư Pưh (Gia Lai), Tuy Đức, Krông Nô (Đắk Nông) đồng bào các dân tộc đã phá hoặc lấn chiếm đất rừng trái phép hàng ngàn ha để trồng sắn Qua khảo sát, trong quá trình sản xuất, phần lớn, đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên chỉ tập trung khai thác triệt để nguồn dinh dưỡng trong đất mà không chú trọng đến chế độ đầu tư thâm canh cũng như áp dụng các biện pháp luân, xen canh, cải tạo đất, nhất là một số diện tích trồng sắn trên các chân đất dốc gây xói mòn dẫn đến suy thoái đất

Xói mòn đất do nạn phá rừng

Phá rừng để lấy đất canh tác cũng là vấn đề nóng bỏng ở Tây Nguyên hiện nay Sự suy thoái đất Tây Nguyên do phá rừng và khai thác đất bất hợp lý đã đến mức báo động, mỗi năm vùng mất tới 15,000 ha rừng Không có rừng che phủ thì lượng nước ngầm trong đất cũng bị suy kiệt, độ ẩm của đất giảm, các vi sinh vật trong đất cũng mất theo, các vùng đã có biểu hiện của sự sa mạc hóa, hạn hán quanh năm, cây khô cằn không phát triển được…Đây là lý do khiến cho đất canh tác bị bạc màu nhanh chóng

Điều đáng lo ngại là một số người chạy theo lợi nhuận trước mắt mà ra sức khai thác một cách vô tổ chức để trồng cây công nghiệp dài ngày( cà phê, cao su, điều) Từ đó làm diện tích rừng bị mất hàng năm đều lớn hơn diện tích rừng trồng được Nghiêm trọng nhất là ở tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Gia Lai Tại Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 1994 diện tích rừng giảm 274439 ha bình quân mỗi năm mất trên 15000 ha Đặc biệt chỉ trong 6 năm (1976-1982) đã mất

166340 ha trung bình mỗi năm mất gần 28000 ha Tỉnh Gia Lai trong 5 năm từ

1987 đến 1992 diện tích rừng giảm 87542 ha bình quân mỗi năm mất 17000 ha, trong đó hầu hết là rừng giàu và rừng trung bình Nhìn chung, từ năm 1976 đến năm 1990 diện tích rừng giảm 325600 ha tức là giảm 8,7% Trong những năm gần đây độ che phủ tiếp tục giảm do diện tích rừng suy giảm Nếu nạn phá rừng không được ngăn chặn kịp thời có hữu hiệu thì dự đoán đến năm 2010 Tây Nguyên sẽ mất thêm 1 triệu hecta rừng Đây là tình trạng suy giảm nghèo kiệt nguồn tài nguyên sinh học đáng báo động

Dựa vào kết quả phân loại rủi ro, xói mòn đất của FAO, Viện Môi trường

và Phát triển bền vững cho biết tình trạng xói mòn, rửa trôi đất của tỉnh Kon Tum như sau:

Rủi do, xói mòn Độ dốc(độ) Tỷ lệ mất

Nguồn: Viện Môi trường và Phát triển bền vững, 2005

Qua kết quả trên ta thấy diện tích đất bị suy thoái ở tỉnh Kon Tum rất nghiêm trọng, tỷ lệ đất bị xói mòn ở mức độ rất khốc liệt chiếm tỷ lệ khá cao

Xói mòn đất diễn ra ở Đắk Nông

Theo các nhà nghiên cứu, Đắk Nông nằm ở phía Nam Tây Nguyên, có khí hậu nóng và mưa nhiều, đạt chỉ số từ 2.400 đến 3.000 mm/năm Phần lớn diện tích toàn tỉnh là địa hình vùng đồi uốn lượn sóng, nhiều vùng tương đối bằng phẳng, nhưng sườn khá dốc Đắk Nông nằm trên ba lưu vực sông Đồng Nai; Krông Ana thượng nguồn sông Sêrêpốc; thượng nguồn sông Bé Phần lớn trên vùng đất bazan của tỉnh có tầng bauxite phân bố diện rộng, không giữ nước, lượng nước ngầm rất nghèo do ảnh hưởng của tầng đá mỏng, độ thấm kém, nước chủ yếu chảy trên mặt đất, đã làm tăng mức độ xói mòn đất

Trong nhiều năm, việc khai thác rừng ở Đắk Nông diễn ra rất mạnh Việc phá rừng làm nương rẫy trên đỉnh đồi của người dân làm tăng sự rửa trôi, xói mòn đất ở sườn đồi, kéo theo các hồ nước ở dưới chân đồi bị lấp đầy nhanh, mất khả năng trữ nước Tình trạng xói mòn đất cũng làm cho hệ thống thủy lợi xuống cấp vì các hồ chứa nhanh chóng bị bùn lắng đọng

Hiện nay, Đắk Nông có diện tích đất nông nghiệp lớn (chiếm hơn 20% diện tích

tự nhiên), nhưng đất thoái hóa mạnh, giữ nước kém, hơi chua, nghèo dinh dưỡng

và hàm lượng hữu cơ thấp, dễ suy thoái

Xói mòn đất ở tỉnh Gia Lai

Ở tỉnh Gia Lai, riêng từ đầu năm 2006 đến nay có gần 10% trong tổng diện tích gieo trồng của 4 huyện (Chư Prông, Chư Sê, Mang Yang, Kông Chrô) bị hạn nặng Ngoài ra, cũng tại địa phương này, có đến hàng ngàn ha rừng phòng

hộ, rừng đầu nguồn, rừng tái sinh và rừng cây công nghiệp trở nên ngắc ngoải chỉ vì liên tục nhiều tháng không có mưa

Xói mòn đất Dak Lak

Do che phủ của rừng ở Dak Lak đến năm 2000 đã giảm xuống còn khoảng

1 triệu ha (52%) Trong đó rừng giàu chỉ còn 1,5%, thường phân bô trên núi cao; diện tích rừng tự nhiên tập trung vào trạng thái rừng non (35%) Các kiểu rừng 3-5 tầng có tác dụng phòng hộ đầu nguồn, chông xói mòn tốt đã biến thành các kiể rừng một tầng, chât lượng kém hoặc là các thảm cây trồng nông nghiệp, công

nghiệp khác.Tổng diện tích rừng mất đi trong vòng 20 năm (1982 - 2002) lên đến 277.800 ha, như vậy bình quân mỗi năm mất đi khoảng 14.000ha rừng.Diện tích rừng mất nhiều nhất là trong vòng 10 năm gần đây (giai đọan 1992-2002), bình quân mỗi năm mất 27.140 ha rừng tự nhiên

Xói mòn trên lưu vực sông Sê San

Lưu vực sông Sê San là một trong những vùng trọng điểm về kinh tế và quốc phòng ở Tây Nguyên Lưu vực sông Sê San vốn có địa thế cao, dốc, lượng mưa trung bình năm đạt 1500 -1800 mm lại tập trung chủ yếu vào mùa mưa Đất cấu tạo từ loại đá mẹ, dễ phong hoá, có độ bở rời cao nên khả năng xói mòn đất

mưa ra, xói mòn còn phụ thuộc vào lớp phủ thực vật, lớp phủ thực vật càng dày thì lượng xói mòn càng nhỏ, lớp phủ bằng cây đậu cho lượng xói mòn nhỏ hơn lớp phủ bằng cây sắn (0,79 lần) Lượng xói mòn phụ thuộc rõ rệt vào độ dốc, xói mòn dao động theo độ dốc như sau: Tối đa là 4,6 T/ha đối với bãi có độ dốc 5% Với bãi có độ dốc 7,1% tối đa là 20,4 T/ha

Xói mòn trên khu vực các sông ở Đắk Nông

Đắk Nông nằm ở phía Nam Tây Nguyên, có khí hậu nóng và mưa nhiều, đạt chỉ số từ 2.400 đến 3.000 mm/năm Phần lớn diện tích toàn tỉnh là địa hình vùng đồi uốn lượn sóng, nhiều vùng tương đối bằng phẳng, nhưng sườn khá dốc.Đắk Nông nằm trên ba lưu vực sông Đồng Nai; Krông Ana thượng nguồn sông Sêrêpốc; thượng nguồn sông Bé Phần lớn trên vùng đất bazan của tỉnh có tầng bauxite phân bố diện rộng, không giữ nước, lượng nước ngầm rất nghèo do ảnh hưởng của tầng đá mỏng, độ thấm kém, nước chủ yếu chảy trên mặt đất, đã làm tăng mức độ xói mòn đất

Trong nhiều năm, việc khai thác rừng ở Đắk Nông diễn ra rất mạnh Việc phá rừng làm nương rẫy trên đỉnh đồi của người dân làm tăng sự rửa trôi, xói mòn đất ở sườn đồi, kéo theo các hồ nước ở dưới chân đồi bị lấp đầy nhanh, mất khả năng trữ nước Tình trạng xói mòn đất cũng làm cho hệ thống thủy lợi xuống cấp vì các hồ chứa nhanh chóng bị bùn lắng đọng

Vùng phía đông tỉnh Đắk Nông có bình nguyên rộng lớn với nhiều đồng cỏ, nhưng mức độ chia cắt địa hình mạnh nên xói mòn theo khu vực khá rõ rệt Phía Nam của tỉnh là vùng trũng có nhiều đầm hồ, khả năng xói mòn và bồi lắng nhiều.Cũng do canh tác không bền vững, độ màu mỡ của đất giảm dần và khả năng tái tạo nguồn dinh dưỡng cho đất hạn chế, gây mất cân bằng sinh thái dẫn tới tình trạng đất suy thoái, cạn kiệt, khó có thể phục hồi, năng suất cây trồng giảm và chi phí sản xuất tăng

Hiện nay, Đắk Nông có diện tích đất nông nghiệp lớn (chiếm hơn 20% diện

tích tự nhiên), nhưng đất thoái hóa mạnh, giữ nước kém, hơi chua, nghèo dinh dưỡng và hàm lượng hữu cơ thấp, dễ suy thoái.

Với phương thức canh tác như hiện nay thì khả năng thoái hóa đất do xói mòn rất cao Một trong những nguyên nhân làm giảm chất lượng đất còn là sự ô nhiễm do chất thải công nghiệp trong tương lai gần (việc khai thác bauxite và sản xuất nhôm)

2.4/ Hậu quả của xói mòn đất

Xói mòn đất là một quá trình ngoại sinh có vai trò quan trọng nhất trong việc làm suy thoái đất đồi núi, xói mòn đất gây ra những tác hại nhiều mặt không chỉ cho môi trường đất tại chỗ mà còn ảnh hưởng đến đất đai và nguồn nước các vùng thấp

Trước hết xói mòn cuốn trôi lớp bề mặt là lớp đất tạp trung nhiều chất dinh dưỡng và có các đặc tính sinh học tốt nhất Do quá trình tích lũy sinh học, lớp trên cùng chứa đại bộ phận khối lượng chất mùn, đạm và một lượng đáng kể lượng lân và kali, ngoại trừ lân và kali phần được tạo ra trong đất là kết quả của quá trình phong hóa đá mẹ, còn các chất mùn và đạm hầu như do thực vật tống hợp và để lại dưới dạng tàn dư ở lớp đất mặt Do đó tầng mặt bị xói mòn đã làm cho đất mặt mất một lượng chất dinh dữơng và khi đó làm giảm năng suất sản xuất của cây trồng

Tác động của xói mòn do mưa và dòng chảy còn làm mất cá phần tử sét, các hạt mịn, khiến cho đất trở nên mất kết cấu hoặc chai cứng trên bề mặt, khả năng thấm nước của đất giảm Tốc độ xói mòn cao hơn tốc độ hình thành đất làm cho tầng đất mỏng dần và cuối cùng trơ ra tầng đá mẹ Hậu quả của việc suy giảm các đặc tính vật lí và đặc tính thấm nước của đất cũng dẫn tới một số tác động sau: làm giảm khả năng nảy mầm của hạt gieo và việc phân tán của thực vật, ngăn cản sự phát triển của rễ, tăng mức độ khô hạn vào những thời kì không mưa.Đồng ruộng dưới các sườn dốc bị xói mòn mạnh có nguy cơ bị bồi lấp cát

và đất đá cuốn trôi từ trên xuống làm trở ngại cho sản xuất à gây thiệt hại về

mùa màng Ngoài ra quá trình xói mòn còn làm suy giảm một số chức năng của môi trường đất là điều hòa nguồn nước và bảo vệ chất lượng nước Các lưu vực đầu nguồn bị xói mòn mạnh và có khả năng điều tiets nước kém có xu hướng tawg dòng chảy mùa lũ, sự bồi lắng của bùn cát gây bồi lắng hồ chứa và kênh mương.

III/ Nguyên nhân

Có nhiều nguyên nhân gây xói mòn đất, trước hết là do đặc điểm của đất nhiệt đới có các quá trình thổ nhưỡng không thuận lợi dẫn đến độ phì của đất ngày càng suy giảm, sau nữa là do địa hình có độ dốc lớn và lượng mưa tập trung nên nó là nguyên nhân dẫn đến xói mòn đất đặc biệt trên những vùng không còn rừng che phủ Hoạt động của co người trong canh tác Nông nghiệp, công nghiệp, giao thông và xây dựng nếu không được quản lí một cách phù hợp

sẽ làm thúc đẩy quá trình xói mòn đất Các yếu tố tự nhiên và con người sẽ được phân tích để thấy được các áp lực của nó lên môi trường

3.1 Tác động của điều kiện tự nhiên

3.1.1.Địa hình

Địa hình ở Tây Nguyên thực chất không phải là một cao nguyên duy nhất

mà là một loạt cao nguyên liền kề Đó là các cao nguyên Kon Tum cao khoảng

500 m, cao nguyên Kon Plông, cao nguyên Kon Hà Nừng, Plâyku cao khoảng

800 m, cao nguyên M'Drăk cao khoảng 500 m, cao nguyên Buôn Ma Thuột cao khoảng 500 m, Mơ Nông cao khoảng 800-1000 m, cao nguyên Lâm Viên cao khoảng 1500 m và cao nguyên Di Linh cao khoảng 900-1000 m Tất cả các cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối núi cao (chính là Trường Sơn Nam)

Tây Nguyên có tổng diện tích tự nhiên khoảng 5,4 triệu ha, là vùng có diện tích đang sử dụng chiếm tỉ lệ cao: 81.5% Địa hình Tây Nguyên là một phức hợp núi, cao nguyên, trũng giữa và đồng bằng Phần lớn diện tích là địa hình vùng

đồi uốn lượn sóng, nhiều vùng tương đối bằng phẳng, nhưng sườn khá dốc, nhiều cao nguyên lượn sóng bị phân cắt thành các dải đồi với đỉnh khá bằng phẳng nhưng sườn khá dốc: độ dốc sườn trên dưới 300, nhiều chỗ đến 400 Trong các điều kiện như nhau, đất có độ dốc càng lớn thì khả năng xói mòn càng mạnh bởi vì chúng làm tốc độ của dòng chảy và lượng nước chảy tràn tăng lên Về mặt

lí thuyết , khi tăng tốc độ dòng chảy lên gấp đôi thì mức độ vận chuyển đối với các hạt có thể lớn hơn 64 lần, nó cho phép mang các vật liệu huyền phù( hòa tan tong nước ) lớn hơn gấp 30 lần và kết quả làm tăng sức mạnh xói mòn gấp 4 lần Ngoài ra chiều dài dốc cũng góp phần quan trọng đối với khả năng xói mòn của đất bởi vì chúng mở rộng diện tích nghiêng của dốc Cụ thể ở một số tỉnh ở Tây Nguyên như: vùng phía đông tỉnh Đắk Nông có bình nguyên rộng lớn với nhiều đồng cỏ, nhưng mức độ chia cắt địa hình mạnh nên xói mòn theo khu vực khá rõ rệt Phía Nam của tỉnh là vùng trũng có nhiều đầm hồ, khả năng xói mòn và bồi lắng nhiều

ha, lưu vực sông Krong Ana ( thượng nguồn sông Srepoc đổ sang Campuchia)

khoảng 360.000 ha, và thượng nguồn sông Bé (một chi lưu lớn của sông Đồng Nai) trên 50.000 ha Có thể nói Đăk Nông nằm trên mái nhà của Nam Tây Nguyên, nơi mà nước chỉ chảy đi mà không chảy đến Nước ngầm Đăk Nông cũng rất nghèo, do tầng đá móng kém thấm, khiến cho đại bộ phận nước mưa chẩy tràn trên mặt đất góp phần gia tăng hoạt động xói mòn Khi lượng mưa lớn như vậy làm rửa trôi vật chất từ noi này đến nơi khác, gây ra sự suy giảm hoặc làm giàu chất dinh dưỡng Nước mưa tạo thành dòng chảy long máng đã chảy xuống chỗ trũng Lượng nước chảy với tốc độ lớn đã bào mòn đất, đá, khoáng vật mềm làm đá cứng lộ ra và tiếp tục bị phá hủy bởi các yếu tố khác 2 tác động của con người

Tác động của thảm thực vật Thảm thực vật có tác dụng rất lớn ngăn chặn xói mòn hờ làm tắt năng lượng ủa hạt mưa, làm chậm tích tụ nứ[c vào đất, làm tăng ma sát cơ học thông qua bộ rễ và thảm rụng lá Thảm cây trồng không thể nào so sánh được với thảm thức vât rừng nhiệt đới về khả năng giữ đất và giữ nước

2/ Tác động do con người

2.1 Sự phá rừng

Sự phá rừng ở đây vừa là một loại thoái hóa và cũng là m:ột nguyên nhân gây xói mòn đất ở Tây Nguyên Tỷ lệ che phủ trước năm 1985 khoảng 75%, nay chỉ còn 60% Ở Đăk Lăk, năm 1960 còn 1,8 triệu ha rừng, chiếm 92% diện tích đất tự nhiên, nay chỉ còn 50%

Việc phá rừng làm nương rẫy trên đỉnh đồi của người dân làm tăng sự rửa trôi, xói mòn đất ở sườn đồi, kéo theo các hồ nước ở dưới chân đồi bị lấp đầy nhanh, mất khả năng trữ nước Tình trạng xói mòn đất cũng làm cho hệ thống thủy lợi xuống cấp vì các hồ chứa nhanh chóng bị bùn lắng đọng Trong thời kỳ