Ảnh hưởng của các chương trình khuyến nông chuyển giao kỹ thuật đến hiệu quả sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long

H th ng thâm canh lúa SRI-System of Rice Intensification ..... Thang đo Hài lòng ..... So sánh tr c sau có th có ích trong đánh giá các can thi p che ph toàn b nh các chính sách và ch ng

L I CAM OAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên c u do chính tôi th c hi n Các s li u thu th p và k t qu phân tích trong lu n án là trung th c, và ch a t ng đ c ai công b trong b t k công trình nào khác

oƠn Ng c Ph

L I C M N

Trong quá trình h c t p, nghiên c u tôi đã nh n đ c nhi u giúp đ quí báu t Quí Th y, cô Tr ng i h c Kinh t , các nhà khoa h c trong ngoài n c; h tr tích c c t đ ng nghi p, b n bè, gia đình đ hoàn thành lu n án Nhân đây, tôi xin trân

tr ng t lòng bi t n đ n các ân nhân đã giúp đ tôi trong th i gian qua

Tr c h t, tôi xin chân thành c m n Th y inh Phi H , ng i h ng d n khoa

h c c a đ tài nghiên c u, đã t n tình h ng d n đ giúp tôi hoàn thành lu n án Tôi

c ng xin c m n Quí Th y Khoa Kinh t phát tri n, Tr ng i h c Kinh t Tp.HCM đã phê bình, góp ý c th v các l nh v c chuyên môn đ kh c ph c các khuy t đi m v nghiên c u h c thu t, đ c bi t là Quí Th y: Nguy n Hoàng B o, Ph m Khánh Nam, Nguy n H u D ng, Nguy n T n Khuyên, Tr n Ti n Khai…

Tôi c ng xin trân tr ng c m n các nhà khoa h c, đ ng nghi p đã giúp tôi thu

th p tài li u tham kh o quí báu; các đ ng nghi p An Giang, C n Th , Ti n Giang đã tích c c ph i h p, giúp đ tôi đi u tra thu th p s li u ph c v đ tài nghiên c u

Sau cùng, tôi c ng xin bày t lòng bi t n đ n b n bè thân thu c, thân nhân gia đình đã h tr tinh th n; đ ng hành, chia s khó kh n v i tôi trong su t quá trình th c

hi n đ tài nghiên c u./

oƠn Ng c Ph

M C L C

Trang

L i cam đoan……… i

L i c m n……… ii

M c l c ……… iii

Ch vi t t t ……… viii

Danh sách b ng ……… ix

Danh sách hình ……… xii

Tóm t t ……… xiii

CH NG 1 GI I THI U 1

1.1 TV N 1

1.1.1 B i c nh th c ti n 1

1.1.2 B i c nh lý thuy t 2

1.2 M C TIểU NGHIểN C U 4

1.2.1 M c tiêu t ng quát 4

1.2.2 M c tiêu c th 4

1.3 I T NG VĨ PH M VI NGHIểN C U 5

1.3.1 i t ng nghiên c u 5

1.3.2 Không gian 5

1.3.3 Th i gian 5

1.4 PH NG PHÁP NGHIểN C U 6

1.4.1 Ph ng pháp nghiên c u 6

1.4.2 Thu th p d li u 7

1.4.2.1 D li u th c p 7

1.4.2.2 D li u s c p 7

1.5 Ý NGH A KHOA H C VĨ TH C TI N C A TĨI 8

1.5.1 ụ ngh a khoa h c 9

1.5.2 ụ ngh a th c ti n 9

1.6 B C C LU N ÁN 9

CH NG 2

T NG QUAN Lụ THUY T VĨ TH C TI N 11

2.1-GI I THI U 11

2.2 T NG QUAN Lụ THUY T 11

2.2.1 ánh giá tác đ ng 11

2.2.2 K thu t, công ngh m i trong nông nghi p 20

2.2.2.1 K thu t, công ngh trong nông nghi p 20

2.2.2.2 i m i công ngh 22

2.2.3 Khuy n nông 28

2.2.3.1 Khuy n nông là gì? 28

2.2.3.2 Khuy n nông T&V 31

2.2.3.3 Ph ng pháp Phát tri n k thu t có s tham gia (PTD) 32

2.2.3.4 Ph ng pháp tr ng h c ngoài đ ng c a nông dân (FFS) 33

2.2.4 M t s khái ni m liên quan lu n án 35

2.2.5 Ch t l ng d ch v và s hài lòng 377

2.2.5.1 Ch t l ng d ch v 377

2.2.5.2 S hài lòng 433

2.2.5.3 Quan h gi a ch t l ng d ch v và s hài lòng 433

2.2.5.4 M t s công trình nghiên c u ch t l ng d ch v 444

2.2.5.5 Nghiên c u đ nh tính b sung mô hình quan h ch t l ng DV

và hài lòng 47

2.3 KINH NGHI M TH C TI N V CÁC CH NG TRỊNH KHUY N NỌNG CHUY N GIAO CỌNG NGH M I VĨ ÁNH GIÁ CH T L NG D CH V TRONG NỌNG NGHI P 49

2.3.1 Qu n lý d ch h i t ng h p (IPM-Integrated Pest Management) 49

2.3.2 H th ng thâm canh lúa (SRI-System of Rice Intensification) 53

2.3.3 Ch ng trình "Ba gi m ba t ng" trong s n xu t lúa 62

2.3.4 Ch ng trình "M t ph i n m gi m" 655

2.3.5 Ch ng trình “Khuy n nông có s tham gia” 73

2.3.6 Kh o sát ch t l ng d ch v công trong nông nghi p nông thôn và hài lòng c a nông dân 75

2.4 KHUNG PHỂN TệCH C A LU N ÁN 76

CH NG 3

PH NG PHÁP NGHIểN C U 79

3.1 GI I THI U 79

3.2 CÁC GI I H N TRONG NGHIểN C U 80

3.3 PH NG PHÁP NGHIểN C U VĨ CÁC GI THUY T 80

3.3.1 N HịM GI THUY T (1): HI U QU K THU T 81

3.3.2 Nhóm gi thuy t (2): Hi u qu kinh t 82

3.3.3 Nhóm gi thuy t (3): Ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông 83

3.4 C S D LI U 85

3.4.1 Thi t k b ng câu h i 85

3.4.2 L y m u 86

3.5 PH NG PHÁP PHỂN TệCH D LI U 89

3.5.1 Th ng kê mô t 89

3.5.2 ánh giá tác đ ng 89

3.5.3 Phân tích ch t l ng t p hu n "M t ph i n m gi m" 91

CH NG 4

HI U QU S N XU T LÚA THEO CỌNG NGH M I 93

4.1 G I I THI U 93

4.2 C I M M U NGHIểN C U 93

4.2.1 tu i và gi i tính 93

4.2.2 Nhân kh u và lao đ ng 94

4.2.3 H c v n và kinh nghi m 96

4.2.4 t đai 98

4.3 NH N TH C NỌNG DỂN 100

4.3.1 Lý do ch n gi ng 100

4.3.2 C s ch n phân bón 101

4.3.3 Ngu n thông tin đ ch n thu c b o v th c v t 102

4.3.4 Nh n th c v nh h ng c a thu c b o v th c v t 103

4.3.5 V đ i s ng 104

4.4 TH C HĨNH S N XU T VĨ HI U QU K THU T 105

4.4.1 Gi ng lúa 105

4.4.2- L ng phân bón 111

4.4.3- S d ng thu c b o v th c v t 112

4.4.4 S d ng n c 117

4.4.5 Thu ho ch và sau thu ho ch 118

4.5 HI U QU KINH T 119

4.5.1 T ng chi phí 120

4.5.2 Giá thành s n xu t 120

4.5.3 L i nhu n 122

4.6 TịM T T CH NG 123

CH NG 5

CH T L NG D CH V KHUY N NỌNG 125

VĨ S HĨI LọNG C A NÔNG DÂN 125

5.1 GI I THI U 125

5.2 C I M M U I U TRA 125

5.2.1 tu i 125

5.2.2 Gi i tính 126

5.2.3 Di n tích đ t canh tác lúa 126

5.2.4 Trình đ h c v n 127

5.3 PHỂN TệCH TH NG Kể CÁC THANG O 128

5.3.1 Thang đo Ch t l ng d ch v t p hu n 128

5.3.1.1 Th ng kê mô t thang đo 128

5.3.1.2 tin c y 131

5.3.1.3 Phân tích nhân t 133

5.3.2- Thang đo Hi u qu c a công ngh "M t ph i n m gi m" 138

5.3.2.1 Th ng kê mô t thang đo 138

5.3.2.2 tin c y 138

5.3.2.3 Phân tích nhân t 139

5.3.3 Thang đo Hài lòng 140

5.3.3.1 Th ng kê mô t Thang đo 141

5.3.3.2 tin c y 141

5.3.3.3 Phân tích nhân t 142

5.4 PHỂN TệCH H I QUI 143

5.4.1 Mô hình nghiên c u quan h ch t l ng d ch v và s hài lòng 143

5.4.2 T ng quan gi a các bi n trong mô hình 147

5.4.3 Phân tích h i qui 149

5.5 TịM T T CH NG 153

CH NG 6 K T LU N VĨ G I ụ GI I PHÁP 154

6.1 K T LU N 154

6.2 CÁC HĨM ụ V GI I PHÁP 158

6.2.1 T ng c ng công tác khuy n nông 158

6.2.1.1 Nâng cao n ng l c cán b và nông dân .158

6.2.1.2 C i thi n c s h t ng .159

6.2.1.3 T ng c ng công tác khuy n nông qu c gia .160

6.2.1.4 "Xã h i hóa" khuy n nông 161

6.2.2 Nâng cao ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông 162

6.2.2.1 C i thi n ti n ích c a l p t p hu n 163

6.2.2.2 C i thi n ch t l ng gi ng d y 164

6.2.2.3 Quan tâm đ n h c viên 165

6.3 NH NG ịNG GịP CHệNH C A LU N ÁN 165

6.4 H N CH VĨ H NG M R NG CHO CÁC NGHIểN C U TI P THEO 166

BĨI VI T LIểN QUAN ẩ PHÁT HÀNH 168

TĨI LI U THAM KH O 169

TI NG VI T 169

TI NG ANH 173

PH L C 182

H S B O V LU N ÁN C P TR NG……… 210

CH VI T T T

3G3T: "Ba gi m ba t ng"

1P5G: "M t ph i n m gi m"

ACP: D án C nh tranh nông nghi p (Agricultural Competitiveness Project)

AWD: T i t khô xen k (Alternate Wetting and Drying)

IEG-WB: Nhóm đánh giá đ c l p c a Ngân hàng Th gi i

(Independent Evaluation Group-World Bank)

IPM: qu n lý d ch h i t ng h p (Integrated Pest Management)

IRRI: Vi n Nghiên c u lúa g o qu c t (International Rice Research Institute)

ND: nông dân

NN: nông nghi p

PAEX: Ch ng trình khuy n nông có s tham gia (participatory Agricultural

Extension)

PTD: Phát tri n k thu t có s tham gia (Participatory Technical Development)

PTNT: Phát tri n nông thôn

SRI: h th ng thâm canh lúa (System of Rice Intensification)

XN: gi ng xác nh n

DANH SỄCH B NG

Trang

B ng 2.2 Tóm t t đánh giá ngoài đ ng tác đ ng c a SRI 8 n c 60

B ng 2.3 L ng phân vô c đ c khuy n cáo trong

s n xu t lúa ng b ng Sông C u long (kg/ha) 62

B ng 2.4 So sánh các ch tiêu kh o sát gi a nhóm có tham gia

và không tham gia Ch ng trình "Ba gi m ba t ng" 65

B ng 2.5 Qui đ nh tiêu chu n gi ng lúa c p nguyên ch ng

B ng 4.1 S nhân kh u trong h gia đình nông dân 95

B ng 4.2 S lao đ ng trong h gia đình nông dân 96

B ng 4.3 Trình đ h c v n ph thông c a ch h 97

B ng 4.7 So sánh đ c đi m gi a nhóm nông dân tham gia 3G3T,

1P5G và nông dân không tham gia

100

B ng 4.10 Ngu n thông tin ch n thu c b o v th c v t 103

B ng 4.11 nh h ng thu c BVTV đ n s c kho nông dân 104

B ng 4.13 C c u gi ng lúa nông dân s d ng 105

B ng 4.14 C c u gi ng lúa nông dân s d ng 106

B ng 4.27 So sánh hi u qu kinh t trong SX lúa c a nông dân 121

B ng 5.1 Di n tích đ t canh tác lúa c a h c viên 127

B ng 5.3 Th ng kê mô t Thang đo Ch t l ng d ch v t p hu n 129

B ng 5.4 Phân tích đ tin c y Thang đo Ch t l ng DV t p hu n 131

B ng 5.5 Tóm t t k t qu phân tích nhân t Thang đo Ch t

l ng DV t p hu n

135

B ng 5.7 Phân tích đ tin c y Thang đo Hi u qu 139

B ng 5.8 Tóm t t k t qu phân tích nhân t Thang đo Hi u qu 140

B ng 5.10 Phân tích đ tin c y Thang đo Hài lòng 142

B ng 5.11 K t qu phân tích nhân t Thang đo Hài lòng 143

Hình 5.2 Mô hình quan h ch t l ng DV và hài lòng (đi u ch nh) 144

TịM T T

Trong lãnh v c s n xu t lúa ng b ng Sông C u Long, các ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i đã và đang đ c tri n khai

m nh m đ t ng giá tr s n xu t và đ i s ng cho nông dân, trong đó, các ch ng trình

tr ng đi m là "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m gi m" đã đ c tri n khai t n m

2006 nh ng đ n nay ch a có nghiên c u c p nh t, đ y đ v nh h ng c a các

ch ng trình n y trên ph m vi c vùng BSCL sau quá trình th c hi n Do đó v n đ

đ t ra là c n có nghiên c u v tác đ ng c a các ch ng trình này đ i v i hi u qu s n

xu t lúa đ làm c s cho vi c đ y m nh ch ng trình trong th i gian t i, nh t là trong

đi u ki n bi n đ i khí h u đang di n ra M t khác, k thu t, công ngh m i trong nông nghi p nh "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m gi m" đ c chuy n giao đ n nông dân

ch y u qua công tác khuy n nông, là lo i hình d ch v trong nông nghi p D ch v khuy n nông có ch t l ng cao s giúp chuy n giao công ngh m i cho nông dân, giúp nâng n ng l c c a nông dân đ s n xu t hi u qu , t ng thu nh p, c i thi n sinh

k Tuy nhiên, đ n nay, các nghiên c u v ch t l ng d ch v ch y u đ c ti n hành trên các l nh v c th ng m i, d ch v mà ít có trên l nh v c nông nghi p cho nên r t

c n nghiên c u v ch t l ng d ch v khuy n nông M c tiêu nghiên c u c a lu n án

là xác đ nh nh h ng c a ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i trong nông nghi p đ i v i hi u qu s n xu t lúa; đ ng th i các y u t quan tr ng c a ch t l ng d ch v khuy n nông Trên c s đó, g i ý gi i pháp t ng

c ng công tác khuy n nông c ng nh nâng cao ch t l ng d ch v khuy n nông

nh m thúc đ y phát tri n nông nghi p theo chi u sâu m t cách có hi u qu , b n v ng BSCL

tài áp d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh l ng, th c hi n qui trình suy

di n, t v n đ nghiên c u, d a trên lý thuy t n n v tác đ ng c a đ i m i công ngh trong nông nghi p, và v ch t l ng d ch v cùng v i mô hình quan h ch t l ng

d ch v và hài lòng; đ a ra gi thuy t và thu th p d li u đ ki m đ nh gi thuy t Tuy nhiên, tác gi có s d ng nghiên c u đ nh tính đ b sung y u t c m nh n hi u qu

vào mô hình quan h ch t l ng d ch v và hài lòng Có ba nhóm gi thuy t đ t ra, nhóm 1 v hi u qu k thu t, nhóm 2 v hi u qu kinh t qua tác đ ng c a ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh m i "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m

gi m" và nhóm gi thuy t 3 v ch t l ng d ch v khuy n nông Có hai b ng câu h i

ph ng v n đ c đ a ra: B ng 1-Ki n th c, quan đi m, th c hành và hi u qu s n xu t lúa; B ng 2- Ch t l ng d ch v Ph m vi nghiên c u là BSCL Ch n 3 t nh tiêu bi u cho thâm canh lúa là An Giang, C n Th , Ti n Giang đ ph ng v n b ng câu h i 1, dùng ph ng pháp l y m u nhi u giai đo n (multi-stage sampling), l y m u ng u nhiên v i c m u là 309, đ t yêu c u nghiên c u, trong đó có 176 nông dân có tham gia ch ng trình các Ch ng trình khuy n nông "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m

gi m" và 133 nông dân không tham gia (đ i ch ng), ti n hành ph ng v n ngay sau k t thúc v ông Xuân 2009-2010 i v i b ng câu h i 2, ch n ng u nhiên 7 trong s 11

l p t p hu n "M t ph i n m gi m" An Giang v Hè Thu 2011, c m u là 181, đ t yêu c u nghiên c u Do ch n m u ng u nhiên, hai nhóm nông dân tham gia ch ng trình khuy n nông "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m gi m" và nhóm đ i ch ng có

nh ng đ c đi m t ng đ ng nhau nên s d ng ph ng pháp đánh giá tác đ ng ng u nhiên hóa (randomized evaluation) đ phân tích nh h ng c a ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh m i; ki m đ nh s khác bi t c a trung bình các thông s

b ng independent T-test và ki m đ nh m i quan h gi a các bi n đ nh tính b ng Chi bình ph ng Xây d ng các thang đo: Thang đo Ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông d a trên c s Thang đo ch t l ng d ch v SERVQUAL, Thang đo Hi u qu đ

b sung cho mô hình, Thang đo Hài lòng v i thang đi m Likert t 1 đ n 7; ki m tra đ tin c y các thang đo b ng h s Cronbach’s Alpha, ki m tra giá tr thang đo và nhóm

l i các nhân t b ng phân tích nhân t khám phá (EFA); và dùng mô hình quan h ch t

l ng d ch v và hài lòng đ xác đ nh các y u t quan tr ng c a ch t l ng t p hu n khuy n nông thông qua ki m đ nh ý ngh a các bi n đ c l p trong mô hình

V đánh giá tác đ ng, k t qu ki m đ nh gi thuy t b ng T-test cho th y

Ch ng trình khuy n nông "Ba gi m ba t ng", "M t ph i n m gi m" có tác đ ng tích

c c đ n hi u qu k thu t c a nông dân: nhóm nông dân có tham gia ch ng trình

khuy n nông s d ng l ng gi ng, l ng phân đ m, thu c b o v th c v t ít h n nhóm nông dân không tham gia trong khi v n gi v ng n ng su t Qua ki m đ nh chi bình ph ng, xác nh n có m i quan h gi a vi c tham gia ch ng trình khuy n nông

đ i v i vi c s d ng gi ng lúa đ t c p xác nh n, không phun thu c tr sâu r y trong vòng 40 ngày sau s c a nông dân Do đó, c ng có s khác bi t v hi u qu kinh t : chi phí, giá thành s n xu t và l i nhu n gi a hai nhóm nông dân Nh v y, Ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i "Ba gi m ba t ng",

"M t ph i n m gi m" có tác đ ng gi m nh p l ng nh ng v n cho cùng k t qu đ u

ra, do đó làm t ng hi u qu s n xu t lúa c a nông dân

V ch t l ng d ch v , qua phân tích nhân t EFA v i phép quay Varimax, n m thành ph n Thang đo Ch t l ng DV t p hu n đ c s p x p l i thành b n thành ph n

Ti n ích, T ch c l p, Gi ng d y, Quan tâm; Thang đo Hi u qu chia thành hai thành

ph n: Hi u qu kinh t và Hi u qu môi tr ng; Thang đo Hài lòng là đ n h ng; các thang đo đ u đ t đ tin cây và giá tr Mô hình h i qui hài lòng theo các thành ph n

c a thang đo ch t l ng d ch v và thang đo hi u qu có h s xác đ nh đi u ch nh Adj R2= 0,48, gi i thích đ c 48% bi n thiên c a bi n ph thu c hài lòng Vi c đ a thêm y u t hi u qu vào mô hình h i qui làm t ng h s xác đ nh v i R2

change khác không, ki m đ nh Fchange có ý ngh a th ng kê Mô hình h i qui đ c ki m đ nh là phù

h p và s d ng đ c, không có hi n t ng đa c ng tuy n, t t ng quan gi a các

ph n d và ph ng sai thay đ i Các bi n Ti n ích, Gi ng d y, Quan tâm c a ch t

l ng d ch v và hi u qu kinh t , hi u qu môi tr ng có ý ngh a th ng kê

K t qu phân tích v tác đ ng c a các ch ng trình chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i trong nông nghi p phù h p v i lý thuy t n n v nh h ng c a

đ i m i công ngh trong nông nghi p và các nghiên c u tr c đây v "Ba gi m ba

t ng" BSCL, "M t ph i n m gi m" An Giang M t khác, k t qu nghiên c u cho

th y Thang đo Ch t l ng DV t p hu n khuy n nông đ c xây d ng trên c s Thang

đo SERVQUAL phù h p đ đánh giá ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông Ngoài

ra, đ a thêm Thang đo Hi u qu vào mô hình h i qui c ng làm t ng kh n ng gi i thích c a mô hình và cho th y nông dân c ng quan tâm đ n hi u qu kinh t và hi u

qu môi tr ng c a công ngh m i trong nông nghi p Trên c s đó, lu n án đã g i ý các gi i pháp c th đ t ng c ng công tác khuy n nông, đ ng th i nâng cao ch t

l ng d ch v t p hu n khuy n nông trong th i gian t i

óng góp chính c a lu n án là kh ng đ nh nh h ng c a các ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t đ n hi u qu s n xu t lúa BSCL và xây

d ng mô hình đ nh l ng đánh giá ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông trong nông nghi p Lu n án c ng đ a ra h n ch và đ ngh nghiên c u ti p theo./

ki n th c nông nghi p, th c hành và đ i phó t t h n v i các tình hu ng x y ra trong

s n xu t BSCL; ho t đ ng khuy n nông t p trung cho cây lúa; các mô hình chuy n đ i c c u cây tr ng lúa sang màu, phát tri n ch n nuôi, th y s n v i kinh phí đáng k Riêng n m 2012, kinh phí khuy n nông cho vùng là 56,3 t đ ng, trong đó t ngu n Trung tâm Khuy n nông qu c gia 22,3%, Trung tâm Khuy n nông các t nh 77,7%, ch a k các d án khuy n nông c a các đ n v khác c p b và t nh (Trung tâm Khuy n nông qu c gia, 2012) Trong s n xu t lúa, C c B o v th c v t đã tri n khai Ch ng trình “Ba gi m ba t ng” đ c B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn phát đ ng t n m 2002 và đã đ t k t qu đáng k (Ba gi m là: gi m l ng gi ng, gi m phân đ m, gi m thu c tr sâu; ba t ng là: t ng n ng su t, t ng ch t l ng, t ng l i nhu n) "Ba gi m ba t ng" đ c B Nông nghi p và PTNT công nh n là “Ti n b k thu t” đ t ng hi u qu s n xu t lúa cao s n b i Quy t đ nh s 1579/Q /BNN-KHCN ngày 30.7.2005 Sau đó, B tr ng B Nông nghi p và PTNT đã ban hành Ch th s 24/2006/CT-BNN ngày 7.4.2006 ch đ o đ y m nh tri n khai ch ng trình "Ba gi m

ba t ng" trên toàn qu c B t đ u t các mô hình đi m Ti n Giang, các t nh xây d ng các cánh đ ng m u k t h p t p hu n khuy n nông "Ba gi m ba t ng" đ nhân r ng mô hình n n m 2006, có 25% di n tích tr ng lúa BSCL áp d ng "Ba gi m ba t ng" (Nguy n H u Huân và c ng s , 2010) Nh v y, đã h n ch đ c d ch b nh r y nâu-

vàng lùn, lùn xo n lá; b o v s n l ng và t ng hi u qu s n xu t lúa cho nông dân trong vùng

T k t qu Ch ng trình “Ba gi m ba t ng”, B Nông nghi p và PTNT ti p t c

đ a vào áp d ng các k thu t m i, đó là: ti t ki m n c (water savings), gi m th t thoát trong và sau thu ho ch ch y u là dùng máy g t đ p liên h p và ph i s y đúng

k thu t; và ph i dùng gi ng xác nh n (certified seed); g i t t là “M t ph i n m gi m”

"M t ph i n m gi m" đã đ c C c Tr ng tr t-B Nông nghi p và PTNT công nh n là

“Ti n b k thu t” trong s n xu t lúa t i Quy t đ nh s 532/Q -TT-CLT ngày 07/11/2012 Trên l nh v c khoa h c công ngh , có th coi các “Ti n b k thu t” n y

là công ngh m i trong nông nghi p1 T i H i th o ngày 22/8/2011 t i An Giang, B Nông nghi p và PTNT đã chính th c đ a công ngh "Ba gi m ba t ng" và "M t ph i

n m gi m" vào n i dung xây d ng “Cánh đ ng m u l n” đ làm c s m r ng thành vùng nguyên li u lúa xu t kh u BSCL Ch ng trình "M t ph i n m gi m" đã

đ c Vi n Nghiên c u lúa g o qu c t (IRRI) h tr k thu t đ t p hu n và th c hi n các mô hình đi m T nh An Giang trong v Hè Thu 2009 và ông Xuân 2009-2010

đ làm c s nhân r ng ra toàn vùng BSCL t n m 2011-2015 đ y m nh

Ch ng trình "M t ph i n m gi m", B Nông nghi p và PTNT đã ra Quy t đ nh s 2531/Q -BNN-HTQT ngày 17/10/2013 v vi c phê duy t Hi p đ nh đi u ch nh, b sung D án đ u t D án C nh tranh Nông nghi p do Ngân hàng Th gi i tài tr , n i dung đi u ch nh m r ng ph m vi vùng d án đ n 7 t nh BSCL, tri n khai H p ph n

T ng c ng công ngh nông nghi p, chuy n giao các công ngh nông nghi p h tr tính c nh tranh nông nghi p, ch y u là t p hu n "M t ph i n m gi m" và đ u t kho,

lò s y, thi t b trang m t b ng đ ng ru ng đi u khi n b ng tia laser, t p trung cho các

“Cánh đ ng m u l n” Th i gian th c hi n d án đ n tháng 6 n m 2014

1.1.2 B i c nh lỦ thuy t

Trên th gi i có nhi u nghiên c u xác nh n tác đ ng tích c c c a khuy n nông

đ i v i hi u qu s n xu t nông nghi p (Owens và c ng s , 2003) Tuy nhiên, đ i v i

1

Quy t đ nh 532/Q -TT-CLT xác đ nh "M t ph i n m gi m" là "gói công ngh m "

các ch ng trình khuy n nông c th cho cây lúa g n đây vùng tr ng đi m s n xu t lúa BSCL, đ n nay m i ch có m t s nghiên c u v nh h ng c a ch ng trình

"Ba gi m ba t ng" vào n m 2005 c a Võ Th Lang và c ng s (2008) và vào hai n m 2006-2007 c a Huegas và Templeton (2010) mà ch a có nghiên c u c p nh t và đ y

đ v nh h ng c a công ngh "Ba gi m ba t ng" và "M t ph i n m gi m" trên ph m

vi c vùng BSCL sau quá trình tri n khai th c hi n Do đó c n có nghiên c u v tác

đ ng c a Ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh m i "Ba gi m ba t ng" và

"M t ph i n m gi m" BSCL đ n hi u qu s n xu t lúa, c th là hi u qu k thu t

và hi u qu kinh t đ làm c s cho vi c đ y m nh ch ng trình trong th i gian t i,

nh t là trong đi u ki n bi n đ i khí h u đang di n ra

M t khác, k thu t, công ngh m i trong nông nghi p nh "Ba gi m ba t ng"

"M t ph i n m gi m" đ c chuy n giao đ n nông dân ch y u qua công tác khuy n nông, là lo i là lo i hình d ch v trong nông nghi p D ch v khuy n nông có ch t

l ng t t s giúp chuy n giao hi u qu công ngh m i cho nông dân, giúp nâng n ng

l c c a nông dân đ s n xu t hi u qu , nên c n đ c nâng cao ch t l ng Tuy nhiên,

đ n nay, các nghiên c u v ch t l ng d ch v ch y u đ c ti n hành trên các l nh

v c th ng m i, d ch v mà ít có trên l nh v c nông nghi p Nghiên c u ch t l ng

d ch v c th là tìm hi u các y u t quan tr ng c a nó đ tác đ ng vào; mà ch t l ng dich v và hài lòng có liên quan nhau, d ch v có ch t l ng d n t i hài lòng c a khách hàng, không nên đo l ng ch t l ng d ch v mà không đánh giá hài lòng c a khách hàng (Cronin&Taylor, 1992; Kotler và Keller, 2009; Olajide, 2011) Do đó, sau khi xác đ nh tác đ ng c a Ch ng trình khuy n nông đ i v i hi u qu s n xu t lúa thì

nghiên c u ch t l ng d ch v khuy n nông, c th là các thành ph n quan tr ng c a

nó qua nh h ng c a nó đ i v i hài lòng c a nông dân r t c n thi t đ nâng cao ch t

l ng các ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i trong nông nghi p BSCL, là vùng tr ng đi m s n xu t lúa trong th i gian t i

Các câu h i nghiên c u là:

(1) nh h ng c a Ch ng trình khuy n nông chuy n giao k thu t "Ba gi m

ba t ng", "M t ph i n m gi m" đ n hi u qu k thu t trong s n xu t lúa c a nông dân BSCL nh th nào?

(2) nh h ng c a công ngh m i trong nông nghiêp "Ba gi m ba t ng", "M t

ph i n m gi m" đ n hi u qu kinh t trong s n xu t lúa c a nông dân BSCL nh

th nào ?

(3) Các y u t nào c a ch t l ng d ch v khuy n nông là quan tr ng, qua nh

h ng c a nó đ n hài lòng c a nông dân?

1.2 M c tiêu nghiên c u

1.2.1 M c tiêu t ng quát

Xác đ nh nh h ng c a ch ng trình khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i trong nông nghi p đ i v i hi u qu s n xu t lúa c a nông dân BSCL; m t khác, xác đ nh các y u t quan tr ng c a ch t l ng d ch v khuy n nông Trên c s đó, g i ý gi i pháp đ y m nh và nâng cao ch t l ng công tác khuy n nông nh m thúc đ y phát tri n nông nghi p theo chi u sâu, hi u qu và b n

v ng BSCL

1.2.2 M c tiêu c th

Trên c s m c tiêu t ng quát và các câu h i nghiên c u, lu n án đ a ra các

m c tiêu nghiên c u c th nh sau:

(1) Xác đ nh tác đ ng c a Ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh

m i "Ba gi m ba t ng" và “M t ph i n m gi m" đ i v i hi u qu k thu t trong s n

xu t lúa c a nông dân BSCL

(2) Xác đ nh tác đ ng c a Ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh

m i "Ba gi m ba t ng", “M t ph i n m gi m" đ i v i hi u qu kinh t trong s n xu t lúa c a nông dân BSCL

(3) Xác đ nh các y u t quan tr ng c a ch t l ng d ch v t p hu n khuy n nông, qua nh h ng đ n s hài lòng c a nông dân

(4) G i ý các gi i pháp thúc đ y công tác khuy n nông và nâng cao ch t l ng

- Nghiên c u ch t l ng d ch v khuy n nông chuy n giao ti n b k thu t công ngh m i "M t ph i n m gi m" T nh An Giang

1.3.3 Th i gian

- Thu th p d li u th c p: Th c ti n các ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh m i và đánh giá d ch v trong nông nghi p t tháng 6/2010 đ n tháng 6/2013

- Thu th p d li u s c p:

+ i u tra ki n th c, quan đi m, th c hành và hi u qu s n xu t lúa c a

nông dân trong v ông Xuân 2009-2010 Th i gian đi u tra vào tháng 5/2010

+ i u tra ch t l ng t p hu n "M t ph i n m gi m" v Hè Thu 2011

Th i gian đi u tra vào tháng 9/2011

+ Ph ng v n sâu nhóm nông dân đã qua l p t p hu n “M t ph i n m

gi m” v ông Xuân 2010-2011 vào cu i v đ tìm hi u đánh giá, c m nh n c a h

v hi u qu c a công ngh m i trong nông nghi p đ c chuy n giao qua t p hu n khuy n nông

1.4 Ph ng pháp nghiên c u

1.4.1 Ph ng pháp nghiên c u

Lu n án áp d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh l ng và th c hi n theo qui trình suy di n (deduction), t c là d a trên lý thuy t khoa h c đã có (còn g i là lý thuy t n n) đ xây d ng các gi thuy t tr l i cho câu h i nghiên c u và dùng quan sát (thu th p d li u) đ ki m đ nh các gi thuy t n y (Nguy n ình Th , 2011) Tuy nhiên, lu n án c ng có s d ng nghiên c u đ nh tính (qualitative research) đ b sung cho mô hình quan h ch t l ng d ch v và hài lòng trong l nh v c t p hu n khuy n nông (xem 2.2.5.5)

th c hi n m c tiêu nghiên c u đã đ ra, lu n án có hai n i dung nghiên c u chính là nh h ng c a các ch ng trình khuy n nông đ n hi u qu s n xu t lúa và

c a nông dân tham gia ch ng trình, so sánh v i đ i ch ng là nông dân không tham gia; l y m u ng u nhiên và dùng ph ng pháp đánh giá tác đ ng ng u nhiên hóa (Randomized evaluation); thu th p d li u và ki m đ nh gi thuy t b ng T-Test và Chi bình ph ng

- V nghiên c u ch t l ng d ch v khuy n nông, lu n án áp d ng lý thuy t v

ch t l ng d ch v và quan h ch t l ng d ch v và hài lòng đ xây d ng thang ch t

l ng d ch v t p hu n khuy n nông trên c s Thang đo SERVQUAL và mô hình quan h ch t l ng d ch v và hài lòng, có b sung y u t c m nh n, đánh giá hi u qu

c a công ngh m i đ c chuy n giao qua t p hu n khuy n nông L y m u ng u nhiên,

thu th p d li u, ki m đ nh đ tin c y, giá tr thang đo và phân tích h i qui hài lòng theo các nhân t c a các thang đo rút ra qua phân tích nhân t Các bi n có ý ngh a

th ng kê là các y u t có nh h ng quan tr ng c a ch t l ng d ch v khuy n nông

- Trên c s k t qu ki m đ nh các gi thuy t, g i ý các chính sách thúc đ y công tác khuy n nông và nâng cao ch t l ng d ch v khuy n nông

1.4.2 Thu th p d li u

1.4.2.1 D li u th c p

Tham kh o báo cáo c a ngành nông nghi p, Niên giám Th ng kê và các tài

li u v các ch ng trình khuy n nông chuy n giao công ngh m i trong nông nghi p

t i các h i th o qu c gia, qu c t , tài li u khoa h c trên m ng internet

1.4.2.2 D li u s c p

Có hai b ng câu h i đ ph c v đ tài nghiên c u

B ng 1: Ki n th c, quan đi m, th c hành và hi u qu s n xu t c a nông dân

tr ng lúa trong v ông Xuân 2009-2010

B ng 2: Ch t l ng l p t p hu n "M t ph i n m gi m" v Hè Thu 2011

Các b c th c hi n là:

- Th c hi n nghiên c u đ nh tính theo ph ng pháp GT (Grounded Theory)

ph ng v n nhóm nông dân đã qua t p hu n “M t ph i n m gi m” trong v ông Xuân 2010-2011 đ b sung y u t c m nh n, đánh giá v hi u qu c a ti n b k thu t, công ngh m i đ c chuy n giao qua t p hu n khuy n nông vào mô hình quan h ch t

l ng d ch v -hài lòng (xem k t qu 2.2.5.5)

- Ph ng v n chuyên gia đ đ t câu h i ch t l ng d ch v trên c s thang đo SERVQUAL, thang đo hi u qu , thang đo hài lòng (Ph l c 3), ph ng v n th 10 nông dân, đi u ch nh b ng câu h i, t p hu n cán b ph ng v n, ti n hành ph ng v n chính th c

Ch n h nông dân t đ u v và phát s tay đ ng ru ng t đ u v và h ng d n nông dân ghi chép đ cu i v đi u tra thu th p s li u đ i v i b ng câu h i 1 i v i

b ng câu h i 2, phát b ng câu h i vào bu i t p hu n cu i cùng cho t t c h c viên tham d , h ng d n cách tr l i câu h i (không ghi tên) và thu l i t i ch Ch n m u theo ph ng pháp nhi u giai đo n, l y m u ng u nhiên, c m u đ ph ng v n b ng

i u ch nh

b ng câu h i 2

Ph ng v n (cu i v ) (cu i đ t t p hu n) Ph ng v n

Ki m đ nh các gi thuy t

v và hài lòng

câu h i 1 là 309, c m u đ ph ng v n b ng câu h i 2 là 181 Ph ng pháp thu th p

d li u s đ c trình bày c th Ch ng 3-Ph ng pháp nghiên c u

Qui trình nghiên c u đ c trình bày Hình 1.1

1.5 ụ ngh a khoa h c vƠ th c ti n c a đ tƠi

là l nh v c ch a đ c nghiên c u sâu

1.5.2 ụ ngh a th c ti n

S n xu t nông nghi p ngày nay đang đ i m t v i nh ng v n đ c nh tranh gay

g t, c n t ng c ng áp d ng ti n b k thu t, công ngh m i đ gi m chi phí, nâng cao

hi u qu s n xu t Do đó, đ tài có ý ngh a th c ti n là xác đ nh tác đ ng c a Ch ng trình khuy n nông "Ba gi m ba t ng" và "M t ph i n m gi m" đ i v i hi u qu k thu t và hi u qu kinh t trong s n xu t lúa c a nông dân BSCL, đ ng th i, lu n án

c ng nghiên c u áp d ng thang đo ch t l ng d ch v vào d ch v khuy n nông ó là

c s đ g i ý các gi i pháp t ng c ng công tác khuy n nông và ch t l ng d ch v khuy n nông trong th i gian t i

1.6 B c c lu n án

Lu n án g m có sáu ch ng nh sau

Ch ng 1 Gi i thi u Khái quát v n đ nghiên c u; câu h i nghiên c u; m c

tiêu nghiên c u; ph m vi, đ i t ng, ph ng pháp nghiên c u; ý ngh a khoa h c và

th c ti n c a đ tài, b c c lu n v n

Ch ng 2 T ng quan lý thuy t và th c ti n G m có hai ph n t ng quan lý

thuy t liên quan và th c ti n tri n khai các ch ng trình khuy n nông trên th gi i, trong n c; t đó đ a ra khung phân tích c a lu n án

Ch ng 3 Ph ng pháp nghiên c u Thi t k nghiên c u, các gi thuy t,

ph ng pháp thu th p c s d li u, ph ng pháp phân tích và x lý s li u, ki m đ nh các gi thuy t

Ch ng 4 Hi u qu s n xu t lúa theo công ngh m i Trình bày k t qu

nghiên c u g m đ c đi m m u; th c hành c a nông dân và hi u qu k thu t; hi u qu kinh t trong s n xu t lúa

Ch ng 5 Ch t l ng d ch v khuy n nông và s hài lòng c a nông dân

Trình bày đ c đi m m u nghiên c u ch t l ng d ch v khuy n nông, mô t , phân tích các thành ph n c a ch t l ng d ch v có nh h ng đ n hài lòng c a nông dân

Ch ng 6 K t lu n và g i ý gi i pháp K t lu n và g i ý gi i pháp t ng c ng

công tác khuy n nông và ch t l ng d ch v khuy n nông

và đánh giá ch t l ng d ch v trong nông nghi p; và khung phân tích c a lu n án

- Ph n t ng quan các lý thuy t g m có: (1) Các ph ng pháp đánh giá tác đ ng

c a các ch ng trình d án phát tri n nông nghi p nông thôn; (2) k thu t, công ngh

m i trong nông nghi p và tác đ ng c a nó đ n hi u qu s n xu t; (3) khuy n nông là

ho t đ ng d ch v nh m chuy n giao ti n b k thu t, công ngh m i đ n nông dân và các ph ng pháp khuy n nông ph bi n trên th gi i; (4) ch t l ng d ch v và quan

h v i hài lòng

- Ph n kinh nghi m th c ti n v các ch ng trình khuy n nông trên th gi i và

Vi t Nam g m có: (1) Ch ng trình qu n lý d ch h i t ng h p (Integrated Pest Management-IPM), (2) H th ng thâm canh lúa (System of Rice Intensification-SRI), (3) Ch ng trình “Ba gi m ba t ng” trong s n xu t lúa, (4) Ch ng trình “M t ph i

n m gi m” trong s n xu t lúa, (4) Kh o sát ch t l ng d ch v công trong nông nghi p nông thôn và hài lòng c a nông dân do Ch ng trình C i thi n cung ng d ch v công trong nông nghi p và phát tri n nông thôn th c hi n Vi t Nam

- Khung phân tích c a lu n án đ c xây d ng trên c s lý thuy t và m c tiêu nghiên c u c a lu n án

(OECD-th c p t o ra b i m t can (OECD-thi p phát tri n, tr c ti p ho c gián ti p, có ch ý ho c không ch ý

Leeuw và Vaessene (2009) cho r ng trong phát tri n qu c t , đánh giá tác đ ng (impact evaluation) ch y u quan tâm đ n k t qu cu i cùng c a nh ng can thi p (intervention) nh là ch ng trình, d án, bi n pháp chính sách, c i t đ n phúc l i

c ng đ ng, h gia đình và nh ng cá nhân ánh giá tác đ ng là m t công c trong b công c đánh giá và giám sát (bao g m đánh giá ch ng trình khái quát, đánh giá ti n trình, kh o sát tr c,…) Pham vi đánh giá tác đ ng ph i đ c nh n d ng thông qua ba câu h i: c a cái gì (of what) ? ph i tách ra t ng bi n pháp can thi p đ đánh giá; trên cái gì (on what) ? xem đ i t ng nào b tác đ ng (đ nh ch , nhóm, cá nhân, đ a bàn);

và cho ai (for whom) ? nguyên t c c b n là th ng nh t m c tiêu can thi p có giá tr

nh t, quan tr ng nh t và c g ng chuy n thành các ch tiêu đo l ng m c đ đ t đ c đánh giá tác đ ng, có th dùng cách ti p c n đ nh l ng, đ nh tính hay ph i h p Khi đánh giá ph i tách ra và đo l ng đóng góp c a can thi p và ch c r ng nó là nguyên nhân t o ra k t qu đ u ra

Trong hình 2.1, tác đ ng không ph i là giá tr c a đi m a trên tr c tung, c ng không ph i tình hu ng x y ra tr c và sau (a-b) mà tác đ ng th c là khác bi t giá tr

c a bi n m c tiêu sau khi can thi p và giá tr c a bi n đáng l ph i có trong tr ng

h p can thi p không x y ra (a-c)

ánh giá tác đ ng là nghiên c u xem nh ng thay đ i trong m c phúc l i có

th c s là k t qu c a can thi p ch ng trình ch không ph i c a các y u t khác hay không Nh ng ph ng th c đánh giá này có th đ c th c hi n b ng ph ng pháp

đ nh l ng (t c là thu th p d li u kh o sát hay mô ph ng) tr c ho c sau khi b t đ u

ch ng trình ánh giá tiên nghi m (ex ante) là d đoán các tác đ ng ch ng trình

b ng d li u có tr c khi can thi p ch ng trình, còn đánh giá h u nghi m (ex post) là

kh o sát k t qu sau khi tri n khai ánh giá h u nghi m có l i ích t c thì và ph n ánh

hi n th c nh ng t n kém h n đánh giá tiên nghi m vì đòi h i ph i thu th p k t qu

th c t nhóm đ i t ng tham gia và không tham gia, c ng nh các y u t xã h i và kinh t kèm theo khác có vai trò quy t đ nh ph ng h ng can thi p (Khandker và

c ng s , 2010)

Theo White (2006), đánh giá tác đ ng là đánh giá tác đ ng c a m t bi n pháp can thi p trên k t qu phúc l i sau cùng Can thi p có th liên quan đ n d án, ch ng trình ho c chính sách Có nhi u đ nh ngh a khác nhau trong su t 20 n m qua, mà thông d ng là:

- ánh giá vào tác đ ng c a bi n pháp can thi p trên k t qu phúc l i cu i cùng

h n là ch vào k t qu th c hi n d án ho c là đánh giá ti n trình t p trung vào vi c tri n khai

- ánh giá liên quan đ n thi t l p đ i ch ng (counterfactual), t c là khác nhau

do d án làm ra (các ch s th hi n th nào khi có d án so v i không có d án)

- S đánh giá đ c ti n hành vào nh ng th i gian (5 ho c 10 n m) sau khi can thi p hoàn t t đ có th i gian cho tác đ ng x y ra,

- ánh giá xem xét t t c tác đ ng trong m t lãnh v c ho c vùng đ a lý cho

tr c

B n đ nh ngh a trên đây không lo i tr nhau Cách ti p c n c a Nhóm đánh giá

đ c l p c a Ngân hàng th gi i (IEG-WB) hi n nay là k t h p hai đ nh ngh a đ u tiên,

t c là phân tích có đ i ch ng và quan tâm đ n phúc l i cu i cùng V i phân tích có đ i

ch ng, ta không quan sát đ c tác đ ng c a can thi p trên nhóm đ i ch ng vì can thi p không x y ra M t gi i pháp kh c ph c là th c hi n cách ti p c n tr c sau (before versus after), trong đó k t qu trung bình c a nhóm đ c x lý đ c so sánh

tr c sau khi can thi p và các thay đ i đ c gán cho bi n pháp can thi p Tuy nhiên, không th gán cho t t c thay đ i cho s can thi p vì nh ng y u t bên ngoài có th có trách nhi m m t ph n hay toàn ph n cho s thay đ i, ho c th m chí tác đ ng ng c bù

l i tác đ ng tích c c c a can thi p Nh th , cách ti p c n tr c sau ho c là đánh giá quá cao ho c quá th p tác đ ng nh ng ta không bi t là cái nào Gi i pháp t t nh t đ

kh c ph c v n đ c a nhóm đ i ch ng là nhóm đ i ch ng đ c ch n đ so sánh ph i cùng m t t p h p các cá nhân, h gia đình, doanh nghi p có t t c các đ c tính gi ng

v i nhóm có x lý (treatment), ngo i tr vi c nó không ch u s can thi p c a d án Tuy nhiên, có 2 v n đ đ t ra là: s lan truy n (contamination) và sai l ch do ch n m u (sample selection bias) S lan truy n do 2 ngu n Ngu n th nh t là t chính can thi p c a d án nhóm x lý t o hi u ng lan truy n sang nhóm đ i ch ng Cách kh c

ph c là ch n nhóm đ i ch ng có kho ng cách v i nhóm x lý đ h n ch tác đ ng c a can thi p Ngu n th hai là tác đ ng c a các d án khác Cách kh c ph c là b c th

nh t ph i thi t k đi u tra thu th p đ c d li u v nh ng can thi p vào nhóm đ i

ch ng, và b c th hai là v n d ng cách ti p c n d a trên c s lý thuy t based approach), thay vì cách so sánh đ n gi n có hay không có can thi p, th ng bao

(theory-g m nhi u d n(theory-g và m c đ can thi p khác nhau Sai l ch do ch n m u th n(theory-g x y ra trong tr ng h p ng i h ng l i t d án đ c ch n theo m t s cách, bao g m t

ch n Quá trình ch n nh v y ngh a là đ i t ng h ng l i không ng u nhiên, v y thì nhóm so sánh c ng không nên ng u nhiên mà nên l y t trong qu n th có cùng đ c tính v i nh ng đ i t ng đ c ch n đ can thi p (White, 2006)

V n đ trong đánh giá là m c dù tác đ ng c a ch ng trình (không ph thu c vào y u t khác) ch có th th c s đ c đánh giá b ng cách so sánh các k t qu khi có

và đ i ch ng không có can thi p (counterfactual), trong khi tình hu ng không có can thi p không đ c quan sát Trong cách đánh giá so sánh gi a có và không, c n có nhóm đ i ch ng có đ c đi m g n gi ng v i đ i t ng th h ng c a ch ng trình,

nh th là nh ng đ i t ng nh n đ c can thi p h n đã có nh ng k t qu t ng t nh

nh ng đ i t ng thu c nhóm so sánh khi không có can thi p Trong cách đánh giá so sánh tr c và sau (đ i ch ng là k t qu c a đ i t ng tham gia tr c khi có can thi p),

có th có nh ng y u t khác (ngoài ch ng trình) có tác đ ng vào trong th i gian ho t

đ ng c a ch ng trình, n u không th n tr ng thì so sánh tr c sau s không phân bi t

đ c hi u ng c a ch ng trình và các hi u ng do bên ngoài xen vào, t đó, làm nh

h ng đ n đ tin c y c a k t qu So sánh tr c sau có th có ích trong đánh giá các can thi p che ph toàn b nh các chính sách và ch ng trình giáo d c toàn qu c, trong đó toàn b dân chúng tham gia và không có ch cho nhóm đ i ch ng nào Trong tình hu ng n y c n có nghiên c u ban đ u r ng, bao trùm đ c nhi u đ c tr ng c a h gia đình th i đi m tr c ch ng trình đ có th ki m soát đ c càng nhi u y u t có

kh n ng thay đ i trong th i k càng t t (Khandker và c ng s , 2010)

Có nhi u ph ng th c đánh giá tác đ ng h u nghi m sau đây Nh ng ph ng pháp n y có s khác nhau theo nh ng gi đ nh kèm theo v cách th c gi i quy t sai s

l a ch n khi tính toán m c hi u qu can thi p c a ch ng trình (Khandker và c ng s , 2010)

(1) ánh giá ng u nhiên hóa (Randomized evaluation) ó là ho t đ ng

phân b ng u nhiên trên m u đ i t ng (ví d : c ng đ ng hay cá nhân); quá trình can thi p và đ i ch ng có nh ng đ c đi m t ng t tr c ch ng trình r i đ c theo dõi

su t th i k Th c nghi m ng u nhiên có u đi m là tránh đ c sai l ch do ch n m u (selection bias) m c đ ng u nhiên

(2) Ph ng pháp đ i chi u (Matching method), đ c bi t là so sánh đi m

xu h ng (PSM-propensity score matching) N u không có th c nghi m thì các

ph ng pháp PSM s so sánh tác đ ng can thi p gi a các đ n v tham gia và không tham gia t ng ng đ c đ i chi u d a trên m t lo t các đ c đi m đ c quan sát Do

v y, các ph ng pháp PSM gi đ nh r ng sai l ch do ch n m u ch d a trên nh ng đ c

đi m đ c quan sát mà không th tính đ n nh ng y u t không quan sát đ c có nh

h ng đ n vi c tham gia ch ng trình Ph ng pháp PSM có u đi m là không c n d

li u kh o sát tr c khi tri n khai d án (baseline) và n u không có sai l ch do ch n

m u (selection bias) thì nó cung c p m t so sánh t t đ i v i đánh giá ng u nhiên hóa

(3) Ph ng pháp sai bi t kép (DD:Double-difference hay DID-diffence in

difference) Gi đ nh r ng có s ch n không quan sát (unobserved selection), t c là s không đ ng nh t ban đ u không đ c quan sát gi a hai nhóm và nh ng y u t n y không đ i theo th i gian (time invariant) Hi u qu can thi p đ c xác đ nh b ng l y sai bi t trong k t qu gi a các đ n v can thi p và đ i ch ng tr c và sau can thi p c a

ch ng trình Ph ng pháp DD có th s d ng trong c đi u ki n th c nghi m (experimental) và không th c nghi m (nonexperimental)

(4) Ph ng pháp bi n công c (ẤV-Instrument Variable) Các mô hình

bi n công c đ c s d ng v i d li u c t ngang hay t ng quát và trong tr ng h p

t ng quát, s cho sai s l a ch n v các đ c đi m không đ c quan sát bi n thiên theo

th i gian Trong ph ng pháp bi n công c , ch ch do ch n m u v các đ c đi m không quan sát đ c hi u ch nh b ng cách tìm m t bi n (công c ) có t ng quan v i tình tr ng tham gia nh ng không có t ng quan v i các đ c đi m không đ c quan sát

có nh h ng đ n k t qu ; bi n công c n y đ c s d ng đ d báo tình tr ng tham gia

(5) Thi t k Gián đo n h i qui (Regression Discontinuity) và Ph ng pháp tu n t (Pipeline) Gián đo n h i qui và ph ng pháp tu n t là s m r ng c a

các ph ng pháp bi n công c và th c nghi m; các ph ng pháp n y khai thác các qui

lu t ngo i sinh c a ch ng trình (nh các qui đ nh v tiêu chu n tham gia) đ so sánh

đ i t ng tham gia và không tham gia có v trí g n nhau xung quanh ranh gi i tiêu chu n tham gia Riêng ph ng pháp tu n t l i xây d ng m t nhóm đ i ch ng t

nh ng đ i t ng đ đi u ki n tham gia ch ng trình nh ng ch a ti p nh n can thi p

Ph ng pháp ng u nhiên hóa ngày càng ph bi n nhi u n i trên th gi i, ph n nào vì n u tri n khai đúng nó có th cho đ c nh ng ch s đáng tin c y v tác đ ng

c a ch ng trình Ch n m u ng u nhiên có th đ c th c hi n hoàn toàn ng u nghiên (khi các đ n v can thi p và đ i ch ng có cùng k t qu mong đ i khi không có ch ng trình) Tuy nhiên, trong th c t , nhà nghiên c u th ng làm vi c trong đi u ki n bán

ng u nhiên, khi các m u can thi p và đ i ch ng đ c ch n ng u nhiên, tùy thu c vào

m t s đ c đi m quan sát đ c (Thí d nh là s h u đ t đai hay thu nh p) N u

ch ng trình đ c ch n đ a đi m m t cách ngo i sinh, tùy thu c vào nh ng đ c đi m quan sát đ c thì đánh giá ch ng trình không sai l ch là có th đ c Trong th c t ,

có th r t khó đ b o đ m r ng nhóm đ i ch ng r t gi ng v i vùng d án, r ng hi u

qu can thi p quan sát đ c trên m u mang tính t ng quát và hi u qu chính nó là hàm

s ch c a ch ng trình mà thôi Các nhà th ng k đ ngh cách ti p c n ng u nhiên hai giai đo n có tính đ n nh ng u tiên n y Trong giai đo n đ u s ch n m u nh ng ngu i có ti m n ng tham gia m t cách ng u nhiên t qu n th phù h p, đ i di n cho

qu n th v i sai s ch n m u nh t đ nh Trong giai đo n k , cá th trong nhóm n y

đ c b trí ng u nhiên cho nhóm so sánh và nhóm can thi p, b o đ m r ng thay đ i trong đ u ra đo l ng đ c là do ch ng trình ch không ph i y u t khác (Khandker

có bi n pháp can thi p thì tác đ ng c a d án đ c đánh giá b ng s khác bi t đ n (single difference), t c là khác bi t gi a trung bình k t qu đ u ra gi a hai nhóm (Leeuw và Vaessene, 2009)

G i: y1 là trung bình k t qu đ u ra c a nhóm x lý

y0 là trung bình k t qu đ u ra c a nhóm đ i ch ng

ddlà hi u ng khác bi t kép gi a nhóm x lý và đ i ch ng

thì dd = (y11- y10) ậ (y01-y00)

Trong tr ng h p th c hi n đ c vi c ch n m u ng u nhiên, so sánh đ n gi a trung bình k t qu đ u ra gi a hai nhóm là đ đ đánh giá tác đ ng, khác bi t gi a hai nhóm chính là tác đ ng c a can thi p xác đ nh can thi p có tác đ ng có ý ngh a

th ng kê hay không, ch c n ki m đ nh s b ng nhau gi a trung bình k t qu đ u ra

gi a nhóm x lý và nhóm đ i ch ng Phân tích th ng kê s cho bi t tác đ ng có ý ngh a th ng kê hay không và m c đ ý ngh a c nào (Leeuw và Vaessene, 2009)

Các ph ng pháp nghiên c u đánh giá tác đ ng đ c áp d ng r ng rãi đ đánh giá các ch ng trình, d án khuy n nông Vi t Nam và các n c trên th gi i Võ Th

Lang và c ng s (2008), Huelgas và Templeton (2010) dùng ph ng pháp ánh giá

ng u nhiên hóa trong nghiên c u tác đ ng c a Ch ng trình "Ba gi m ba t ng" đ i v i

th c hành k thu t và hi u qu s n xu t lúa BSCL vào n m 2005 và 2005-2006

Ch ng trình C i thi n cung ng d ch v trong nông nghi p và phát tri n nông thôn

th c hi n đánh giá tác đ ng theo ph ng pháp tr c sau hai t nh Cao B ng và Hòa Bình trong hai n m 2008, 2010 (PS-ARD, 2010) Rodriguez và c ng s (2007) dùng

ph ng pháp So sánh đi m xu h ng (PSM) và khác bi t kép (double difference) đ đánh giá tác đ ng c a Ch ng trình Phát tri n nông nghi p cho nông dân tr ng d a nghèo Philippines n m 1999-2001 Theo White (2006) Nhóm đánh giá đ c l p c a Ngân hàng th gi i (IEG-WB) đã dùng ph ng pháp So sánh đi m xu h ng (PSM)

đ đánh giá tác đ ng c a D án Dinh d ng t ng h p Bangladesh trên tr em d i

24 tháng tu i vào n m 2004; dùng ph ng pháp khác bi t đ n (Single difference) và khác bi t kép (Double difference) đ đánh giá tác đ ng c a d án Ph c h i và ki m soát n c nhi m m n n m 1990-1994; D án Xây d ng đ ng nông thôn Morocco

đ i v i các ho t đ ng liên quan giao thông, ho t đ ng nông nghi p và d ch v xã h i

n m 1983-1990; D án C i thi n ch t l ng cu c s ng Kampung, Indonesia n m 1974-1988; dùng ph ng pháp khác bi t kép đánh giá tác đ ng d án xây d ng đ nh

ch và tài tr phát tri n đ a ph ng th c hi n hai qu c gia Brazil và Philippines vào

nh ng n m 1990

2.2.2 K thu t, công ngh m i trong nông nghi p

2.2.2.1 K thu t, công ngh trong nông nghi p

Theo Ingold (2002) t công ngh (technology) là t ghép c a hai t có ngu n

g c Hy L p c là tekhne, ngh a là ngh thu t hay k n ng c a công vi c th công và logos, ngh a là khung nguyên t c rút ra t áp d ng lý trí (application of reason) ôi khi, trong v n h c c hai t tekhne và logos k t h p l i đ ch ngh thu t c a lý l (art

of reason), hay là k n ng tranh bi n Tuy nhiên, thu t ng công ngh trong cách dùng

th i đó có ngh a ng c l i, c th là nh ng nguyên t c h p lý đ qu n lý vi c xây

d ng các công trình th công, đ n gi n là lý l c a ngh thu t (reason of art) h n là ngh thu t c a lý l (art of reason) V i ý ngh a đó, thu t ng này c ng không đ c dùng th ng xuyên cho đ n th k 17, khi có nh ng phát ki n v thiên v n h c c a Galileo, Newton và Descartes Lúc đó ng i ta hi u v tr nh là b máy kh ng l mà khi hi u đ c nguyên lý v n hành c a nó m t cách khoa h c, b máy n y s đ c đi u khi n đ ph c v l i ích và m c đích c a con ng i Do đó, công ngh đ c xem là s

áp d ng c a c h c c a t nhiên, có đ c qua quá trình tìm ki m khoa h c cho đ n khi

đ t m c đích nh ngh a công ngh c ng r t khác nhau, tùy thu c vào ý đ nh bao g m

t t c ho t đ ng c a con ng i trong các xã h i trong su t các th i k , hay là đánh d u các bi n đ i l ch s đ c bi t cho ra khái ni m đ u tiên

Công ngh là ho t đ ng th c hành có m c đích, bao g m tác đ ng qua l i gi a con ng i v i ki n th c c a h và công c , máy móc-g i là ph n c ng (Wilson và Heeks, 2000) Rogers (1983) cho r ng công ngh là thi t k cho ho t đ ng có s d ng công c s n xu t làm gi m tính không ch c ch n c a quan h nhân qu đ đ t k t qu mong mu n Công ngh g m hai thành ph n: Ph n c ng g m công c g m trong công ngh đó nh là v t li u d ng c s n xu t, còn ph n m m là c s thông tin v công c

đó Theo Ellis (1988) k thu t là ph ng pháp s n xu t đ n đ c nào đó, có ngh a là s

k t h p đúng đ n c a các đ u vào đ c s d ng đ s n xu t m t đ u ra nh t đ nh; còn công ngh là t t c các ph ng pháp s n xu t đ c phát tri n v i nh ng hi u bi t khoa

h c

Theo V ình Th ng (2001), “công ngh c ng là t p h p nh ng ki n th c c a con ng i, nh ng đã đ c chuy n hóa thành ph ng th c và ph ng pháp s n xu t,

nh ng hi u bi t đã đ c v t ch t hóa trong công c lao đ ng, đ i t ng lao đ ng, trong qui trình công ngh ho c k t tinh l i thành k n ng, k x o hay cách k t h p các

y u t đ u vào sao cho có hi u qu nh t c a ng i lao đ ng trong s n xu t nông nghi p” Công ngh đ c phân bi t thành “ph n c ng” và “ph n m m” Ph n c ng

g m máy móc, thi t b , công c , nguyên li u, v t li u…; ph n m m bao g m y u t con ng i, các tài li u công ngh và y u t th ch Các ti n b khoa h c công ngh nông nghi p có th phân nhóm nh sau: ti n b k thu t trong vi c s d ng các

ph ng ti n c khí; ti n b k thu t tr ng vi c s d ng gi ng, phân bón, thu c b o v

th c v t; ti n b k thu t trong vi c s d ng, c i t o đ t; s d ng ngu n n c trong nông nghi p và v n đ b o v môi tr ng; nh ng ti n b liên quan đ n ng i lao đ ng

g m: trình đ v n hóa, trình đ lành ngh , k n ng, k x o, trình đ qu n lý…

Mitcham (1978, d n theo Ingol, 2002) phân bi t công ngh nh là v t d ng (technology-as-objects), công ngh nh là quá trình (technology-as-process), công ngh nh là ki n th c (technology-as-knowledge) và công ngh nh là ý mu n (technology-as-volition) Quinn và c ng s (2002) cho r ng ph n m m là y u t c

b n trong t t c lãnh v c đ i m i công ngh t nghiên c u c b n đ n đ a ra s n

ph m, nó giúp gi m chi phí s n xu t, gi m chu k s n xu t và t ng giá tr c a nh ng

đ i m i Ingold (2002) phân bi t k thu t (technique) và công ngh (technology) K thu t liên quan k n ng, là kh n ng chuyên bi t c a t ng ng i, còn công ngh là t p

h p ki n th c khách quan, t ng quát, cho đ n m c đ kh n ng áp d ng th c hành, và

c ng c n phân bi t chúng v i công c (tool), là v t d ng dùng đ giúp con ng i t ng

kh n ng ho t đ ng trong đi u ki n đ nh s n inh Phi H (2008) khái quát công ngh

là t p h p các ph ng pháp, qui trình, k n ng, bí quy t, công c và ph ng ti n đ

bi n đ i các ngu n l c thành các s n ph m hay d ch v ph c v cho s n xu t và đ i

s ng Công ngh đ c coi là s k t h p gi a ph n c ng và ph n m m Ph n c ng là máy móc, nhà x ng, thi t b Ph n m m bao g m 3 thành ph n: con ng i (ki n th c,

k n ng, tay ngh , kinh nghi m), thông tin (bí quy t, qui trình, ph ng pháp) và t

ch c (s p x p, đi u ph i, qu n lý)

Nh v y, theo các khái ni m trên, ti n b k thu t "Ba gi m ba t ng" và "M t

ph i n m gi m" trong nông nghi p nh B Nông nghi p và PTNT công nh n có th

đ c coi là công ngh trong nông nghi p vì g m c ph n c ng nh v t t nông nghi p, công c và ph n m m là qui trình k thu t đ c áp d ng, có tác d ng t o ra s n ph m

và làm t ng hi u qu s n xu t lúa

Ph m Vân ình (1995) cho r ng ti n b khoa h c đánh d u s phát tri n m i

c a khoa h c thì công ngh s n xu t là s c th hóa vi c th c hi n ti n b khoa h c

đó qua m t h th ng tiêu chu n k thu t phù h p; ti n b khoa h c m i trong nông nghi p c ng đ c th c hi n qua công ngh s n xu t t ng ng Tác d ng c a ti n b khoa h c công ngh đem l i cho nông nghi p k t qu s n xu t cao, th hi n rõ nét trong vi c nâng cao hi u qu kinh t Nh ng ph ng ti n m i, qui trình k thu t m i

đã mang l i hi u su t lao đ ng cao, ti t ki m chi phí, ch t l ng và n ng su t s n

ph m t ng d n đ n hi u qu kinh t cao h n Vi t Nam, nh ti n b k thu t công ngh n ng su t lúa đã t ng g p nhi u l n (n m 1912: 10-12 t /ha, n m 1992: 33,2

t /ha) Trên th gi i, t n m 1950 đ n 1998, dân s th gi i t ng g p đôi (t 2,6 t

ng i lên 5,9 t ng i), s n l ng l ng th c qui h t trên đ u ng i t ng 12% trong khi di n tích canh tác trên đ u ng i gi m phân n a (Brown, Gardner và Halweil,

1999 d n theo Sunding và Zilberman, 2000) Ki n th c, khoa h c và công ngh đã đóng góp vào s gia t ng s n xu t nông nghi p đáng k trong th i gian qua, ch y u

nh t p trung t ng n ng su t v i gi ng c i thi n, t ng nh p l ng và c gi i hóa; góp

ph n vào an ninh l ng th c, đ a bình quân l ng th c trên đ u ng i t ng t 2360 Kcalo vào nh ng n m 1960 lên 2803 Kcalo vào nh ng n m 1990, trong khi dân s th

gi i đã t ng đáng k (Boutsen, 2009) i u n y ch ng t n ng su t t ng và ph ng pháp s n xu t nông nghi p thay đ i m nh m

Báo cáo đánh giá qu c t v khoa h c và công ngh nông nghi p cho phát tri n (IAASTD- International Assessment of Agriculture Science and Technology for Development) c ng đã xác đ nh ki n th c, khoa h c và công ngh nông nghi p đã đóng góp vào gia t ng s n xu t nông nghi p đáng k trong th i gian qua đ gi i quy t

an ninh l ng th c trong khi dân s đã gia t ng đáng k (IAASTD, 2008) Tuy nhiên, chú tr ng n ng su t trong nhi u tr ng h p đã có h u qu tiêu c c đ n tính b n v ng

c a môi tr ng Do đó, t ng c ng ki n th c nông nghi p và khoa h c công ngh

h ng đ n khoa h c sinh thái nông nghi p s đóng góp vào vi c ch ra các v n đ môi

tr ng trong khi gi v ng và t ng hi u qu s n xu t Nhi u thách th c v i nông nghi p hôm nay và t ng lai s đòi h i áp d ng ki n th c, khoa h c và công ngh hi n

h u m t cách đ i m i và t ng h p h n; c ng nh các cách ti p c n m i đ i v i qu n

lý nông nghi p và tài nguyên thiên nhiên theo h ng có nhi u thành ph n tham gia

Ch n l a cách tiêp c n phù h p đ ti p nh n và áp d ng đ i m i nông nghi p là r t quan tr ng đ phát tri n đ t m c tiêu b n v ng (Boutsen, 2009)

i m i công ngh (innovation) đ c đ nh ngh a nh là ph ng pháp m i, t p quán và công c dùng đ th c hi n công vi c i m i công ngh đ c chia làm 2

lo i, có lo i bao g m thi t b (nh máy kéo, phân bón…), và có lo i không bao g m thi t b mà ch là qui trình, ph ng pháp (nh ph ng pháp qu n lý d ch h i t ng h p), phù h p v i đ u t công vì chuy n giao d dàng cho nhi u ng i áp d ng (Sunding và Zilberman, 2000) Quá trình đ i m i công ngh là m t quá trình trong đó, cá nhân hay

đ n v đi t ki n th c đ u tiên c a công ngh m i đ n hình thành thái đ đ i v i công ngh m i, đ n quy t đ nh ch p nh n hay bác b , đ n áp d ng ý t ng m i, và đ n xác

nh n quy t đ nh đó (Rogers,1983) Theo Ellis (1988) chuy n đ i công ngh ph n ánh