Đặc trưng loạn lưu lớp khí quyển sát đất tại một số điểm thuộc tây nguyên

SU loi lorn cua die hinh, miXc do hap thy, phat xa nhiet khao nhau cua nhUng phan khac nhau cua mat dem cung tac dong trUc tiep den chuyen dong cua khong khi trong l6p khi quyen tang tha

BO GIAO DUG VA DAO TAO

T R U ( J N G DAI H O C T O ' N G H Q I ' HA N O I

H O A N G X U A N CO

DAC TRUNG LOAN LUU LOT KHI QUYEN

S A T DAT TAI MOT SO' DIEM THUOC

Lu^Tn tin rh6 ticn sT Khoa hoc Dia ly - I3ia chat

T^np the hu'cfng dan :

1 PGS.PTS Phpm N g o c H o

2 FGS.nS Lc Dinh Q u a n g

H^ noi 19f)4

MUC LUC

Trainfi

Md dau 1 Childng I: Khai quat ve l6p khi quyen nat dat

(LKQSD) va nghlen c{lu loon lilu LKQSD 6 ChUdng II: PhUdng phap nghien ci'lu va oci nd so lieu 23

II 1.: Cac pliUdng trlnh va he thdc cd ban 23

11.2.: PhUdng phap nghien cilu 30

II.3.: Cd sd so lieu 32

ChUdng III: Dae diem loan liiu l6p khi quyen sat dat

tai mot so diem thupc Tay Nguyen 37

III.l.: Dieu kien dia ly khu vUc 37

1.: Dieu kien dia hinh Tay Nguyen 38

2.: L6p phu thUc vat 39

3.: Dieu kien khi hau Tay Nguyen 42

III.2.: Profil cac yeu to khi tUOng 50

1.: Dang profil luy thUa cua toe do gio 51

2.: Mo hinh loga tong quat cua Buduko 53

3.: Mo hinh Laikhtman 58

4.: Mo hinh Monhin-Obukhov 60

5.: Mo hinh loga tuyen tinii 63

III.3.: Cac dai lUdng dae trUng cho

loan lUu I6p khi quyen sat dat 65 1.: Toe do dong luc u^*- 65

2.: Dai lU0ng dac trUnR cho phan tang nhiet 70

4 : Do go ghe Zo 75

5.: Dong nhiet va dong am loan lUu 76

ChUdng IV: NhUng bai to4n {ing dyng 80

IV 1.: Bai toan xac dinh cac <^hc trUng

nhiet am cua mat dem 81 IV.2.: Bai toan xac dinh cd sd khoa hoc cho viec

che chan nang va tu6i tieu hOp li cho cay

trong 89 IV.3.: Bai toan Ian truyen chat o nhiem trong

khi quyen 93 Ket luan 97

Tai lieu tham khao 100

MO DAU L6p khi quyen sat dat (LKQSD) la l6p tuy rat mong (chl den do cao vai chuc met) nhUng dong vai tro quan trong trong nhieu llnh vUc kinh te, dc5i song Day la l6p khi quyen chlu anh hUdng va tac dong trUc tiep cua mat dem va thUcSng xuyen eo sU trao doi nhiet am v6i mat dem Vi vay trong l6p khi quyen nay, cac yeu to khi tUOng thay doi theo thcJi glan

va khong gian rat ro ret Bien trinh ngay cua toe dp gio, nhiet do, do am the hien ro hdn, gradien thang dxlng cua chung CO gia tri l6n hdn nhieu Ian so v6i cac l6p khi quyen tren cao Chuyen dong cua khong khi trong l6p khi quyen nay

ro rang la chuyen dong roi, ma sat loan luu c6 gia tri l6n hdn han so v6i ma sat phan tU (trxl l6p rat mong c6 be day khoang 1cm ngay sat mat dat - l6p nh6t dem) L6p KQSD la moi tru6ng song cua nhieu loai dong thUc vat va la ndi dien ra nhUng boat dong cd ban cua con ngudi Chinh vl vay, viec nghien CLIU LKQSD d mot so nu6c da duoc tien hanh til rat lau

va da thu duOc nhieu ket qua NhUng nguyen ly cd ban cung nhU nhUng ket qua nghien cilu cy the I6p KQSD da dUcJc trlnh bay trong nhieu cong trinh khoa hoc ma mot phan rat nho trong do duOc trinh bay trong phan tai lieu tham khao 0 nu6c ta viec nghien cOu LKQSD chUa nhieu, chu yeu ket hdp v6i nghien ciJlu vi khi hau txlng khu vUc Nguyen nhan cua hien tUOng nay

la do chung ta thieu may moc, phUdng tien quan trac hien dai, ngoai ra do chUa thay het tam quan trong cua viec nghien cvlu l6p khi quyen nay

De thay ro hdn y nghla cua nghien cdu loan luu l6p KQSD, chung ta xet quy mo cua cac hien tU0ng xay ra trong khi quyen Cac hien tUOng quy mo l6n va vua da duOc quan sat theo doi va nghien ctlu t\X rat lau Ket qua nghien cOu cac hien tUOng loai nay da duOc ap dung c6 hieu qua trong thUc tien Co the thay ro dieu do qua cac cong trinh da duOc cong

bo trong va ngoai nu6c ve cac llnh vuc du bao thcJi tiet va khi hau Th6i gian gan day, ckc nha khoa hoc con quan tam, nghien ciJu cac hien tUOng khi quyen c6 quy mo nho hdn va ket qua dat duOc da c6 y nghla l6n lao trong viec giai quyet cac bai toan thUc te Neu nhU klch thu6c khong gian cua cac hien tUgJng quy mo l6n c6 the Ik mot ban cau, mot ch^u luc hoac mot phan chau lye thi klch thu6c cac hien tUOng quy mo nho

CO the chl la khong gian bao quanh mot qua doi, mot vUcJn cay hay mot ho nho Kich thu6c thcli gian dac trUng cua cac hien tUOng quy mo l6n cung vU0t rat nhieu Ian kich thu6c thbl

gian dac trUng cua cac hien tUOng quy mo nho De hinh dung

eu the hdn quy mo cac hien tudng xay ra trong khi quyen ta

CO the dung sd do sau day ve cac kich thu6c dac trung cua chung do Orlanski dua ra tren hinh 1

Tvl hinh 1 cho thay: nhUng hien tUdng nhU loan luu trong I6p KQSD v6i kich thu6c ngang khong qua 3km va quy mo thcJi gian du6i 1 gicJ dudc coi la hien tUOng quy mo nho Nhiing hien tUOng nay chlnh la doi tUdng cua nganh vi khi tU0ng NhU vay, viec nghien cUu tang khi quyen bien noi

Jdong D.ly

2mm

Hinh 1

; T 6 , h { i n g 1 [ t h a n h p h o I

! L b i e n ;

M a y t i c h !

Quy mo v\jla «

Quy mo Vila B Quy mo vijla K Quy mo

n h o « Quy mo

Quy mo nho ^

Quy mo nho tV

Phan loai cac hien tUOng khi quyen theo quy

mo thcJi gian va quy mo khong gian ngang

Theo [46]

chung va l6p KQSD noi rieng c6 lien quan chat che v6i nghien c{lu cac hien tUdng quy mo nho Dieu do cung c6 nghla la nganh nghien cOu tang khi quyen bien va nganh vi khi tUdng trong thUc te chl la mot

De nghien c{lu cac hen tUdng quy mo l6n ta phai theo doi, quan trac va khao sat chung tren pham vi khong gian

rong I6n va trong khoang thcJi glan dai Vi vay mot mang lu6i quan trfeic khi tUOng cd hanh tinh da duOc xay dUng each day rat lau va hien nay van dang tiep tuc boat dong Cac dac trUng cua hien tU0ng quy mo l6n la nhUng dac trUng trung blnh trong th6i gian dai nhU gia trl trung blnh nhieu nam, gia trl trung blnh mua, thang , trong khi do, doi v6i hien tUOng quy mo nho ta phai chu y t6i gia trl tile thcii cua cac dai lUdng vat ly dac trUng hoac gia trl trung blnh trong khoang thcJi gian ngan

NhU vay, de nghien cOu cac hien tUOng quy mo nho ta phai tien hanh quan trac cac yeu to dac trUng trong pham vi khong glan, thc5i gian va bang phUdng tien may moc khao nhieu

so v6i khi nghien ctlu cac hien tUOng quy mo l6n NhUng may moc nay rat hien dai v6i quan tinh nho va nhin chung rat dat tien vi vay ehUa duoe sU dung rong rai Day la mot kho khan thu6ng gap khi nghien cdu cac hien tUOng quy mo nho noi chung va nghien cijlu loan luu l6p KQSD noi rieng

Tuy gap nhieu kho khan nhu vay song trong luan an nay chung toi CO gang tlm hieu, giai quyet mot eo van de dat ra trong nghien euu l6p khi quyen sat dat no chung va ap dyng cy the cho vung Tay Nguyen noi rieng NhUng noi dung ehlnh cua luan an bao gom:

1 Xac dinh quy luat phan bo cac yeu to khi tUdng theo chieu cao

2 Xac dinh cac dac trUng cd ban cua che do loan lUu

Cho t6i nay chUa c6 mot ly thuyet chinh thong hoac

mo hinh hoan chlnh c6 the giai quyet tron ven cac van de tren Vl vay viec lUa chon phUdng phap nghien c\lu thleh hOp v6i nhUng dieu kien eu the la rat can thiet

De giai quyet nhUng van de neu tren, luan an duOc trinh bay theo thvl tU sau: md dau, 4 chUdng, ket luan va tai lieu tham khao

Luan an da duoc hoan thanh du6i sU hu6ng dan trUc tiep va sU giup dd nhiet tinh cue PGS PTS Pham Ngpc H o , PCS PTS Le Dinh Quang Trong thcJi gian thUc hien luan an, tac gia con nhan dU0c sU gop y, giup 60 eua cac chuyen gia, cac ban dong nghiep trong va ngoai trUcJng Dai hoc Tong hdp

Ha noi, dac biet la cua TS Kieu Thl Xin, PGS, PTS Tran Tan Tien, PTS Dinh van Uu, PGS PTS Nguyen Trong Hieu, PTS Mai Trong Thong, Pham Quang Anh v v Tac gia xin chan thanh cam dn moi sU giup dd qui^ bau do Tac gia cung to long biet dn Phong Dac tao sau dai hoc trUcing Dai hoc Tong hdp Ha noi, Khoa Dia ly-Dla chat Bo mon Khi tUdng da tao moi dieu kien thuan lOi cho tac gia trong qua trinh lam luan an

^6-ChUdng I:

KHAI QUAT VE LKQSD VA NGIII£N,_CUU_ X Q A N _ ^ U I L L 6 E _ K Q ^

Trong chUdng nay trinh bay tom tat ly thuyet tong quan

ve nghien ctlu l6p khi quyen sat dat, dac diem cd ban cua chuyen dong khong khi trong l6p khi quyen sat dat va nghien ciJlu che do loan litu l6p KQSD Co the noi rang: eU hien dien cua mat dem (bao gorr mat dat va mat nu6c ) nhU la gi6i han du6i cua khi quyen la nguyen nhan hoac gian tiep hoac trUc tiep cua rat nhieu qua trlnh va hien tU0ng xay ra trong khi quyen noi chung va trong l6p KQSD noi rieng Do ma sat v6l mat dem nen toe do gio trong l6p du6i cua khi quyen glam dan khi do cao giam va bang khong tai chinh mat dem SU loi lorn cua die hinh, miXc do hap thy, phat xa nhiet khao nhau cua nhUng phan khac nhau cua mat dem cung tac dong trUc tiep den chuyen dong cua khong khi trong l6p khi quyen tang thap Chuyen dong trd nen rat philc tap, dac trUng bdi sU thang giang manh me cua trUcJng toe do theo thcii gian cung nhU trong khong gian Co the noi, chuyen dong trong LKQSD phan l6n la chuyen dong roi va day cung la mot trong nhUng dac trUng cd ban cua Idp khi quyen nay Khi nghien ciiu kl hdn ban chat cua chuyen dong roi cho thay trong do xuat hien mot Ong suat CO vai tro tUdng tU vlng suat nh6t nen duOc goi la ling suat roi hay iJng suat loan lUu

L6p KQSD duOc coi la tang du6i cua I6p khi quyen bien, ndi CO sU thay doi cua cac dong roi va ilng suat loan luu

khong vU0t qua 10% do IcJn cua chung DUa vao dinh nghla nay ngu6i ta da danh gia duOc do cao l6p KQSD vao khoang vai chuc met (xem [15], [30])

Trong giai doan kha dai nghien ciiu chuyen dong roi c6 the neu ra mot so moc tieu bleu nhU sau:

- SU khac biet giUa che do chuyen dong tang va chuyen dong roi da dU0c nhan biet til nua dau cua the ky XIX nhUng

ly thuyet roi chl duoc coi la xuat hien cung v6i nhUng cong trinh l6n cua Reynolds trong khoang th6i gian 1863-1895 Trong nhUng cong trinh cua minh, Reynolds da chu y den dieu kien de dong chay tang eua chat long trong ong chuyen sang dong chay roi Ong da xac lap duOe tieu ehuan tUdng tU dong lUc hoc tong quat cua dong chat long nh6t khong nen duOc,do la: phai c6 tUdng tU ve mat hinh hoe va phai c6 cung gia tri cua so Reynolds: Re Reynolds cung la ngUcJi de nghi bieu dien gia trl eua cac dai lU0ng thuy dong lUe hoc du6i dang tong eua thanh phan trung blnh va thanh phan xung Bang each lay trung blnh theo khong gian va thcJi gian, Reynolds da chl

ra dU0c anh hUdng cua dong roi len dong trung binh qua iJng suat dang:

'Cxx = -*? u'u' ; Xjty- = -9 u'v

^ y., X = -9 U ' w ' ,

trong do u', v', w' la cac phan xung e\ia van toe, 9 la mat do khong khi con net ngang bieu thi sU lay trung binh NhUng ling suat nay dudc goi la ilng suat loan lUu hay ilng suat Reynolds NhU chung ta da biet, so Re chinh la tv so

8

-giUa gia tri dac trUng cua lUc quan tinh va lUc nh6t LUc quan tinh c6 tac dung lam tang nhUng bat dong nhat tif-ong long chat long, ngUOc lai lUc nh6t c6 tac dung san bang nhUng bat dong nhat ton tai trong long chat long Vi vay khi

so Re nho, lUc nh6t se chiem Uu the va dong c6 dac trUng cua dong chay tang con khi so Re tang thi ngUOe lai, dong chat long se dan dan chuyen thanh dong roi Doi v6i dong chat long trong ong, Reynolds da tim dU0e so Re dac trUng, do la gi6i han chuyen til dong tang sang dong roi Khi xet chuyen dong trong moi tru6ng c6 sU phan tang nhiet do (nhU trong LKQSD chang han) phai xet them den anh hUdng cua lUc Acsimet Trong trUcJng hdP nay phai dung mot tieu ehuan khac, do la so Richardson: Ri bieu dien moi tUdng quan giUa lUc quan tinh

va lUc Acsimet anh hUdng cUa lUc Acsimet len loan lUu lai

CO lien quan trUc tiep v6i dong nhiet roi trao doi v6i mat dem Neu dong nhi$t roi thang dilng am (hu6ng til khi quyen xuong mat dem) thi lUc Acsimet c6 tac dyng can trd sU phat trien cua xao tron roi con khi dong nhiet roi thang dilng dUdng thi ngUdc lai

Van de tiep theo cua nghien eu'u loan lUu la thiet lap cac bieu thiJc dinh lUOng dac trUng cho cau true eua chuyen dong roi Do sU xuat hien eua cac ilng suat roi nen he phUdng trlnh mo ta chuyen dong roi khong khep kin Vi vay can phai xac dinh cac ilng suat nay Co hai hu6ng chinh thUc hien dieu nay, do la: dung ly thuyet ban thUc nghiem tim moi lien he

9 giUa cac ling suat roi va cac dac trUng cua chuyen dong trung

-binh hoac sU dung ly thuyet roi thong ke hien dai trUc tiep

nghien cilu cac thanh phan thang giang cua tru6ng toe

do Ly thuyet loan lUu ban kinh nghiem dU0e dUa ra til dau the ky XX song phat trien manh nhat vao nhUng nam 20 va nhUng nam 30 Ly thuyet nay gan lien v6i ten tuoi va tac pham cua cac tac gia: G.I.Taylor (1915,1932); L.prandtl (1925); Th.Von Karman [28] No duOc xay dUng dUa tren cd sd tinh tUdng tU giUa xao tr^n loan luu va xao tron ph&n tU, trong do phai ke den tinh tUdng tU giUa quang dUcJng dlch chuyen loan lUu v6i quang du6ng dlch chuyen tU do cua phan

tU, giUa cUcJng do roi v6i toe do trung binh cua chuyen dong phan tU, giUa he so loan lUu v6i he so khuech tan phan tU Mot so gia thiet duoc dUa ra tren cd sd nhUng tUdng tU nhU vay da giup khep kin he phUdng trinh mo ta chuyen dong roi Ben canh do, ly thuyet ban kinh nghiem con giup xac dinh qui luat loga van nang cua profil toe do trung blnh trong ong, kenh va trong l6p bien Ro rang ly thuyet ban kinh nghiem da gop phan khong nho trong viec giai quyet hang loat nhUng bai toan thUc te quan trong, song no khong c6 lap luan vat ly dang tin cay va khong giup tim hieu ky hdn ve cd cau vat ly cua loan lUu

- Trong ly thuyet loan lUu thong ke hien dai cac trUcJng thuy dong cua chuyen dong roi dUde coi la cac trUcJng ngau nhien Cac thanh phan thang giang cua toe do: u', v'

10 w' duOc nghien cilu trUc tiep va dUdc coi la cac dai lUdng ngau nhien Doi v6i chung, can xac dinh cac qui luat phan bo xac suat va cac dac trUng thong ke chu yeu nhu cUcJng do loan lUu, mo men tUdng quan, pho eua chuyen dong roi Ket qua nghien cilu theo hu6ng nay da dU0c trlnh bay trong cong t%inh cua: A.N.Kolmogorov, A.C.Monhln, M.I.Iudin, V.I.Tatarxki, Pham Ngoc Ho ,.[11,12,13,14,28,29,32] Ben canh nhiing thanh tUu nghien cilu ly thuyet, viec do cac thanh phan xung roi cua cac dai lUOng khi tUOng cung dat t6i nhiing ket qua to l6n DUa vao so lieu thUc do ngu6i ta da c6 the tinh dudc cac ham tUdng quan, mat do pho, dong nhiet, am thang dilng Tuy nhien cac ket qua nhan dUde ehUa nhieu va con bl han che d nhieu mat

-Trong nhieu trUc5ng hOp, khi giai quyet cac bai toan thUc te ta phai ap dung nhUng ly thuyet, nhUng gia thiet hoac nhUng phUdng phap ddn gian Mot so khong nhieu trong chung se duOc xet ky hdn trong eac phan sau, con d day chl neu mot each khai quat eac ket qua cd ban

Mot trong nhUng ly thuyet dUdc sU dyng nhieu la ly thuyet tUdng tU va phan tich thil nguyen Qua phan tich cac

so lieu quan trac trong tang khi quyen bien cho thay luon c6 nhUng dac trUng hau nhU khong doi va dUdc lap lai nhieu Ian, dieu do gdi y thiet lap nhUng moi quan he kinh nghiem doi v6i cac bien quan tam Ly thuyet tUdng tU se cung cap cho ta each nhom nhUng bien nay sao cho c6 loi nhat va each bo trl

11 thl nghiem de c6 the thu dUOc nhieu thong tin nhat Nam 1914 Bdckingham (Buckingham) dUa ra phUdng phap phan tich thil nguyen va goi cae nhom v6 thil nguyen la nhom Pi, sau do lap nen ly thuyet Bdckingham Pi Ngoai cac nhom v6 thil nguyen ta con lap dU0c nhUdng bien ty le m6i qua to hdp eac bien khac nhu quang dUcJng Monhin - Obukhov, toe do ma sat, qui mo nhiet

-do, do am NhUng chu thich chi tiet ve eac bien ty le (cac bien qui m o ) , ve cac l6p ty le tUdng tU, ve eac moi lien he tUdng tU trong l6p khi quyen bien da duOc dUa ra trong nhieu cong trinh, chang han trong [46] Viec ap dung ly thuyet tUdng tU tim duoc qui luat profoil loga van nang cua toe do trung binh trong l6p KQSD khi phan tang d trang thai can bang la mot trong nhUng thanh tUu quan trpng

Mot gia thiet quan trong khac la gia thiet cua Taylor

ve roi "dong bang" Gia thiet nay la cd sd de bo tri quan trac tai mot diem trong khong gian trong khoang th6i gian dai thay cho viec quan trac cac gia tri tai nhieu diem trong khong gian cung mot luc Theo Taylor, trong mot so tru6ng hop, loan lUu CO the duOc coi la bi dong bang khi no di ngang qua dau do cua thiet bl quan trac NhU vay toe do gio

CO the dung de chuyen phep do loan lUu nhU la ham eua thcJi gian sang phep do tUdng ling trong khong gian, Ta c6 the phat bieu gia thiet nay du6i dang: doi v6i bien S bat ky, loan luu

CO the dUdc coi la dong bang neu

12

ds as as ris <}s

dt at 3>t ^^v '^«

trong do u, v, w la thanh phan toe do gio V theo cac

true toa do- De thoa man yeu cau cua gia thiet Taylor,

Willis va Deardorff (1976) de nghi:

0 V n^^ < 0.5V hay < 0.5 (1-2)

V trong do «V la do lech ehuan eua toe do gio eon la so

V

do cua cUcJng do loan lUu NhU vay gia thiet Taylor se duoc

thoa man khi n v- nho hdn nhieu so v6i toe do gio trung binh

Trong nhieu bai toan thUc te ta thUcJng phai sU dung

gia thiet ve ham ngau nhien dilng lien quan t6i each lay trung

binh thc5i gian De u6c lUdng gia tri trung binh cua ham u(t)

tai mot diem eo dinh nao do ta sU dung dai lUOng ngau nhien

dang:

T/2 u(t) = -

hu ky lay strung binh NhU vay khi T -»• "> , u(t)

se tien t6i trung v6i gia tri trung binh u ( t ) Neu xet tai

- 13

t Vi vay de hai gia tri nay trung nhau thi:

u(t) - U = const (1.4)

Bang lap luan tUdng tU c6 the thay: viec lay trung

binh theo thc5i gian chl c6 the ap dung de xac dinh cac momen

bac cao khi eac momen nay khong phu thuoc vao cac thcJi diem

eu the ma chl phu thuoc vao hieu gia tri eua chung Dieu kien

chung nhat thoa man cac dieu neu tren la: phan bo mat do xac

suat N chieu dang: Pti, t2 tNCui, U2 Un) v6i bat ky gia

trl N, ti, tz, , tN nao deu khong phu thuoc vao N thong

so ti, ts, , tn ma chl phu thuoc N-1 khoang: ts-ti, ts-ti,

, , tw-ti,, tile la thoa man dieu kien:

P t l t 2 t N ( U l , U 2 , , U n )

-Ptl-*^h t2*-h t N - v h ( U l , U 2 , , U n ) = ( 1 5 )

p t S - t 1 -t3-tl t N - t 1 ( U l , U 2 , , U n )

trong do h la so thUc bat ky Ham ngau nhien u(t)

thoa man dieu kien ( 1.5 ) dUdc goi la ham ngau nhien dilng

Khi ap dung doi v6i cac dac trUng loan lUu thi dieu kien

dilng CO nghla la dong roi duOc xet can on dinh theo nghla

thuy dong lUc hoe, tile la tat ea cac dac trUng trung binh

cua dong (vi du nhU sU phlin bo toe do trung blnh, nhiet do

trung binh) cung nhU nhUng dieu kien ben ngoai phai khong

doi theo thcJi gian Doi v6i dong roi thUc te, dieu kien dilng

theo nghla day du nhU vay kho xay ra do gia tri trung blnh

cua cac yeu to thUc^ng bat on dinh va c6 bien trinh ngay va

nam kha ro net Song neu xet gia tri tile thc3i cua cac yeu to

14 trong khoang thcJi gian khong l6n (vai phut t6i vai chuc phut) thi qua trinh ngau nhien tUdng ilng c6 the coi la dilng

-r

TUdng tU nhu tinh dilng cua qua trlnh ngau nhien ngUcJi

ta dUa ra khai niem trUcJng ngau nhien dong nhat TrUcJng ngau nhien duOc goi 1^ dong nhht neu gia trl trung binh (theo khong gian) cua no tai mot di^m nao do khong phu thuoc vao

vl trl eua diem do trong khong gian eon cac dac trUng nhieu diem (chang han momen tUdng quan khong gian) chi phu thuoc vao vi tri tUdng ho giUa cac diem do Tru6ng ngau dong nhat

CO tinh dang hu6ng neu cac dac trUng nhieu diem khong phu thuoc ea vao hu6ng eua dean noi cac diem do Khai niem ve tinh dong nhat dang hu6ng cua loan lUu cung duOc xac dinh mot each tUdng tU va duoc Taylor dUa ra vao nam 1935 Sau nay Kolmogorov (1941) dUa ra ly thuyet ve roi dang hu6ng dia phUdng dUa tren lap luan ve cd che vat ly cua xao tron loan lUu do Richardson dUa ra (1922) Theo Richardson, trong dong roi luon xuat hien nhUng xoay eo kich thu6c khac nhau, trong do xoay kich thu6c nay xuat hien la do sU bat on dinh cua xoay kich thu6c l6n hdn mot bac NhU vay xoay l6n nhat duOc sinh ra til sU bat on dinh cua dong trung blnh, nhan nang lUOng til dong trung binh Song den lUOt no lai bat on dinh va sinh ra cac xoay nho hdn mot bac va qua do truyen nang lUOng cho chung Qua trlnh nay dien ra lien tyc cho t6i luc cac xoay c6 kich thu6e nho nhat thong qua tac dong cua tinh nh6t ma bien nang lUOng do thanh nhiet Theo Kolmogorov, cac xoay c6 klch thu6c du nho (bat dau til kich thu6c 1 nao

15

-do) se khong con dinh hu6ng nUa va trong pham vi do roi dUdc xem la dang hu6ng Noi each khac , mac du dong trung binh va nhUng bat dong nhat qui mo rat l6n cua moi chuyen dong roi noi chung la khong dong nhat va dang hu6ng, song eo the coi che do thong ke cua cac xung c6 kich thu6c du nho trong dong roi CO so Reynolds rat l6n la dong nhat va dang hu6ng

NhUng ly thuyet, gia thiet va phUdng phap neu tren la

cd sd de nghien cilu giai quyet nhung van de thUc tien Song trong nhieu tru6ng hOp, phai eo them nhung gia thiet khac can cil vao dieu kien thUe te Dieu nay duOe thay ro khi nghien cilu eu the loan lUu trong LKQSD

Ngoai tinh e>iat khong doi theo chieu cao cua dong dong lUdng, dong nhiet, dong am, trong 16p KQSD ngUcJi ta da ehilng minh dU0e rang [30]:

- Hu6ng gio khong thay doi theo chieu cao

- Dieu kien can bang phiem dinh trung v6i dieu kien dang nhiet va d ndi eu do cao tren mat bien khong l6n thi gradien thang diJng eua nhiet do trung vrii gradien thang dilng cua nhiet do the vl

Nhu tren da trinh bay, dUa vao tinh tUdng ty giUa xao tron loan lUu va khuech tan phan tU, ngudi ta da dUa ra khai niem ve quang dUcJng dlch chuyen loon lUu va he so loan lUu Neu khong c6 ghi chu them thl quang dUdng dlch chuyen loan lUu 1 va he so loan luu K d day dUdc col la ilng v6i true toa

16

-do Oz Mot van de dat ra la: gia trl cua 1 va K thay -doi nhU

the nao theo z DUa vao cac gia thiet ve sy phy thuoc cua 1

hoac K vao do cao z ma nhieu tac gia da xay dyng dudc cac mo

hinh khac nhau nghien cUu tang khi quyen bien noi chung va

I6p khi quyen sat dat noi rieng Nhung su phy thuoc nhu vay

da duoc liet ke kha day du trong [49] va cho thay ro sU da

dang cua chung Moi quan he giua K va 1 cung duoc trinh bay

trong nhieu cong trinh [25], [28] dudi dang:

du

K = l"^ (1.6)

dz Mot trong nhiing dang phy thuoc eua K vao z hay duoc

sU dyng la:

- K phy thuoc tuyen tinh vao z trong LKQSD

- K khong doi trong tang ben tren LKQSD

(ludin va Svetz, 1940; Tverxcoi,1962; Blackada, 1965)

Trong Idp KQSD, nghien cUu profil thang dilng cua cac

yeu to khi tUOng dong vai tro quan trpng TrUdc het ta xet

trUdng hop da duoc ly tudng hoa, do la dong roi trong Idp

bien tren ban phang khi phan tang nhiet do c trang thai can

bang Ap dyng ly thuyet dong dong va thU nguyen Prandtl,

1925 da dua ra duoc qui luat von nang xac dinh profil toe do

dy6 i dang:

u(z) = u* f( ) (1.7)

1 >* 2

trong do u* = ('c/9) c6 thil nguyen van toe va duOc

goi la toe do dong lUc, z la khoang each tU ban phang, >> la

17

-he so nhdt dpng hoc con f la ham van nang cua bien khong thU

z U=r nguyen Khi thanh khong duoc coi la nhan va duoc dac

trung bdi dp cao loi lorn ho nao day thi ngoai bien khong thil

trong do Ung suit ma sat nh6t l6n hdn nhieu so v6i ilng suat

Reynolds Ldp nay duOc goi la ldp nhdt dem Trong ldp nay

ung suat Reynolds Idn hdn nhieu so v6i ilng suat ma sat nhdt

Trong ldp nay ham f c6 dang:

z.u* z.u*

f( ) = A ln( ) + B (1.10)

va profil cua toe do trung binh c6 dang:

u(z) - A.u*.ln z +Ai (1.11)

A la hang so van nang khong thu nguyen, B, Ai la hang so Do

tinh chat cua dong ham (1.11) nen I6p nay duoc goi la I6p

bien logarit Cong thilc (lQ.lrr da duoc KarmaQ^( 1930), Prandt

Trong dieu kien khi quyen thyc, dong profil (1.11) chi dung khi mat dem kha bang phang va sy phan tang nhiet d trang thai can bang, ngUOc lai ta phai xet them den anh hUdng cua mile do loi lorn (do dia hinh hoac do ldp phu thyc vat) cua mat dem va anh hUdng cua do phan tang den dang profil eac yeu to khi tuOng noi chung va cua toe do gio noi rieng Vdi mile do loi lorn khong l6n hoac do cao cay du nho khi do chung duOc xet den trong nhieu mo hinh nhU la do cao go ghe zo nao day d do toe do gio bang 0 Khi gap mUc do loi, lorn l6n hoac c6 cac vat can kich thy6c l6n (doi, ngoi nha l6n, hang cay chan gio ) dong khong khi c6 the bi bien dang rat philc tap ca d phia don va khuat gio, cac xoay

CO the duoc tao thanh [41] Trong trUcJng hdp mat dem la than cay cao, ngUdi ta thUcJng sd dyng mot dai lUOng duoc goi la

do cao l6p day Zci va dung bien (z - za) thay cho bien z (xeir

19 [39]) Do cao l6p day Zd thUdng bang 70-80% do cao trung binh

-cua tham cay

Anh hudng cua sU phan tang nhiet duoc xet 6en thong

qua cac thcLm so cua eac mo hinh ldp KQSD khac nhau Gia tri

cua cac tham so nay duOc xac dinh qua so lieu quan trac

gradien cac yeu to khi tUOng Trong cac mo hinh kinh nghiem

nhu mo hinh profil luy thila ddn gian, mo hinh logarit tong

quat cua Buduko, mo hinh luy thUa tong quat cua Laikhtman

cac tham so nay dudc xac dinh sau khi dang profil da duOc

xac dinh trUdc Trong mo hinh Monin - Obukhov, sU phan tang

nhiet duoc dac trung bdi qui mo do dai Monhin - Obukhov:

2

U *

L =

ac^BT

hoac ty so v6 thu nguyen ^ = z/L,

trong do u*: toe do dong lye, T*: qui mo nhiet dp,

S = g/T la he so nang con ^ la hang so Karman Profil cac yeu

to duoc bieu dien dUdi dang:

u*

U = - — - IfM^) - f^:l(^o)] (1.12)

e = eo + T* [fo(^) - f^(^o)] (1.13)

q = qo + q* Cf^(^) - fa(^o)] (1.14) trong do ^= zo/L; e, Go la nhiet do the vl tai muc z

va muc Zo; q, qo la do am rieng tai^vaZo; fu, f^, f^ la cac

ham so van nang cua bien khong thit nguyen ilng v6i toe do gio,

nhiet do va do am Dang cua cac ham nay phy thuoc vao f

va duoc xac dinh qua cac tai lieu thUc nghiem Nhung dang

ham thucjng duoc su dyng la: dang loga, loga - tuyen tinh va

20

ham luy thila (xem [27,28,35,51], ),

Mot van de khac khong kem quan trong dat ra khi

nghien euu ldp khi quyen sat dat la xac dinh dong nhiet, am

trao doi v6i mat dem

TrUdc het ta hay xet dong nhiet va sau do suy dien

T y A^

mot each tUdng ty cho dong am Mpt each trUc quan co the

thay dong nhiet ban ngay hu6ng tu mat dem t6i khi quyen con

ban dem thi nguoc lai Dong nhiet trao doi vdi mat dem dong

vai tro quan trong doi vdi che do nhiet l6p khi quyen tang

thap Bdi vi khong khi khong phai la moi trUdng hap thy bile

xa mat trdi nen ban ngay no duoc nong len chu yeu la do

nhiet truyen til mat dat Nghien cilu ky hdn ve cd cau trao

doi nhiet giua khi quyen va mat dem cho thay: loon luu tU

minh khong the truyen dong luong, nhiet va hdi nUdc tryc

tiep qua be mat trai du6i Chinh sU dan nhiet phan tU,

khuech tan phan tU va truyen dong luOng do nhdt phan tii da

gay ra dong nhiet, dong am trong ldp khong khi thap nhat c6

bac khoang vai mm sat mat dat Chi d ldp cao hdn, loan luu

m6i dong vai tro quan trpng trong viec truyen nhiet, am va

dong luOng theo chieu thang dilng Ldp khong khi mong gan mat

dat, ndi cac qua trinh phan tU dong vai tro chu dao, chlnh

la I6p nh6t dim Trong I6p nay c6 the bieu dien dong nhiet

thang dilng qua cong thiic:

3T

H = - X (1.15)

32

Mhu vay muon nghien ciiu loan luu ldp KQSD d mpt khu vyc cy the, ta phai xac dinh duoc dong profil cae yeu to khi tuOng, dong nhiet, dong am trao doi vdi mat dem, cac tham so dac trung cho do phan tang nhiet, do go ghe cua mat trai dudi cung cac qui mo cua toe do, nhiet do, do am: u*, T*, q*

Ket qua nghien cilu loan luu tang khi quyen bien noi chung va ldp KQSD noi rieng duOc ap dyng de giai quyet nhieu bai toan thyc te Trong so do phai ke den bai toan xac dinh can bang nhiet cua cac dong mat dem khac nhau, dac biet la

22

-cua cac tham thyc vat Ngoai can bang bUc xa va dong nhiet trao doi vdi cac ldp sau, dong nhiet roi va nhiet chi cho boc hdi (hoac ngUng ket) la nhUng thanh phan chinh cua can bang nhiet cua mat dem Viec do trUc tiep hai thanh phan nay doi hoi nhiing thiet bl hien dai, dat tien ma khong phai ndi nao cung co the thyc hipn Vi vay viec tinh hai thanh phan nay van rat can thiet, xem [4,7,37,42,52] Dang profil cae yeu to khi tUOng cung nhU nhUng thong sd dac trUng cho che do loan luu: he so loan luu, do phan tang nhipt, toe do dpng lye, he so can rat can cho cac bai toan xac dinh sy Ian truyen cac chat 6 nhiem til nguon thai, xac dinh che dp nhiet

va che do am cua khi quyen tang thap, xac dinh kha nang hinh thanh mot so hien tuOng xay ra trong ldp khi quyen sat dat, dac biet la xay ra ngUng ket hinh thanh sUdng mu Ngoai ra viec tinh toan dong am trao doi giua khi quyen va mat dem cd the giiip xac dinh mUc do mat am do boc hdi trong thdi ky han han lam cd sd cho viec tudi tieu hOP ly Chinh vi vay ma cac tram khi tuOng hien dai vdi nhung thap do cao tdi vai chuc met da dUdc xay dyng d nhieu vung khac nhau nham nghien cilu

ky hdn LKQSD (xem [45]) Trong tUdng lai chung ta cung phai tien hanh xay dung nhUng tram loai nay phyc vy nhu cau khac nhau cua san xuat, ddi song

23 chUdng II PHUONG PHAP NGHIEN CUU VA CO 9>a SO LIEU

-II.l Cac phUrtng trinh va he thiic cd ban

He phudng trinh dpng lye hpc cua chat long khong nen

duoc, khi bo qua luc Koriolit, nhap nhipt bile xa va cac dai

lUOng nho khac se cd dang:

Trong do (2.1) la cac phUdng trinh chuyen dpng vdi

U l , i = 1, 2, 3 la thanh phan toe do gio, Xi la ngoai lUc

hudng theo true toa do Oxi; 9, p la mat do va ap suat khi

quyen, • > la he so nhdt Ngoai ra trong mot bieu thilc ma chi

sd nao dd duOc nhae lai hai Ian thi cd nghla la phai lay tong

bieu thUc theo chi so nay til 1 den 3, vi dy:

3ui 3 3ui

3x1 1 3X1

PhUdng trinh (2.2) la phUdng trlnh lien tuc hay phUdng

trinh bieu dien dinh luat bio toan khoi lUOng cua chat ling

khong nen duoc

PhUdng trinh (2.3) la phudng trinh truyen dan nhiet

24 trong chat long chuyen dpng, vdi X, ^^ ^^ ^° truyen dan nhiet cua moi trUdng

-He phUdng trinh tren khong the ap dung tryc tiep cho chuyen dpng roi vi trudng thuy dpng lUc hpc trong dong roi luon bait on dinh va phu thupc rat nhieu vao cac d^qi.c trung cua dieu kien dau Cac dac trUng nay khong phai bao gid cung dupe xac dinh mpt each day du hoac neu chung cd d\l0c biet chinh xac thi nghiem cua bai toan trong trUdng hpp nay cung rat phiic tap ve mat toan hoe Song dieu do khong ed nghla la he cae phUdng trinh thuy dong lye hpc hoan toan khong the sU dyng duoc khi nghien cilu chuyen dpng roi Trong mpt sd trudng h;jp cy the, cac trUdng thuy dpng eua dong roi cung thoa man nhung phUdng trinh vi phan xac dinh Van de la phai tim duoc nhUng moi quan he giUa cac dac trUng thong ke cua cac trudng nay Nhung moi lien he don gian nhat da dupe Reynolds dUa ra dya tren each lay trung binh tryc tiep cac phUdng trinh thuy dpng lye hoc

Sau khi lay trung binh theo phUdng phap eua Reynolds ddi vdi cac phUdng trinh chuyen dpng ta dupc cac phUdng trinh Reynolds dang:

3ui _ 3ui _ 1 3p a aui

+ uj = Xi + ( >> - uiuj ) (2.5)

at 3xj 9 3x1 axj axj

ddi vdi phUdng trlnh lien tyc va phUdng trinh truyen dan nhiet ta dupe;

at axd axj axj

trong dd ui la xung cua cac thanh phan toe do ui; e' la xung

cua nhiet dp con cae dai luong cd net ngang d tren la cae dai

luong trung binh thong ke

So sanh (2,1) vdi (2.5) ta thay hai phUdng trinh nay

cd dang gan giong nhau, diem khac la d phUdng trinh (2.5) cd

them thanh phan

( - uiu'o ) d ve phai Day la thanh phan dac trung

a x j

cho tinh roi cua chuyen dpng Tudng tu nhU vay giua (2.3) va

(2.7) cung cd sy gidng nhau ve dang, song d (2.7) cd them

thanh phan dac trung cho tinh roi cua chuyen dong:

a ( -uje- )

a x j

De thay ro y nghla cac dai lupng mdi: -u'lUj hoi

-9uiuj va -ujB' hoac Cp9uie' ta xet ten xd ilng suat (hoac

ten xd dong dpng lupng):

3 u i a u j axj ax:

26

-Ro rang dai lUOng - 9uiUj va Cp9e'uj xuat hipn nhu la

phan phu loan luu cua ilng suat va dong nhiet Sy xuat hien

cac thanh phan phu nay lam philc tap them bai toan von da rat

phUc tap Trong nhung dieu kien cy the, qua sd lieu quan

trac, tinh toan thong ke hoac qua danh gia bac dai lupng cac

sd hang ta cd the ddn gian hoa cac phUdng trinh tren Khi

xet tdi trudng chuyen dpng roi trong ldp khi quyen sat dat

ta ed the gia thiet trudng nay la dilng, dong nhat ngang vdi

chuyen dong trung binh la deu dan, song phang theo mpt hudng

xac dinh ma ta ludn dat toa do Oxi hudng theo Ngoai ra, ta

gia thiet them la gredien ap suat ben ngoai va ngoai lUc ludn

bang 0 Nhung gia thiet nay da dupe kiem nghiem la phii hpp

vdi idp khi quyen sat dat Su dyng eac gia thiet nay ta cd

the Viet cac phydng trinh (2.5), (2.7) ve dang:

Cac phUdng trinh nay chiing td: tong dong dong luong

thang dilng (dong phan tU va dong r o i ) :

aui

<7'i3 = >'9 - 9 U1U3 ~ c o n s t , cung nhU dong n h i e t

3 X 3 thang dilng tong cong:

Hs ae

X + e'u3 = const theo chieu cao Cp9 3x3

27 Diing cae ky hieu thong thudng: ti"i3ro-,x3=z, e ^ e

-Ul = -Ul = u, U3 = w, Hs = Hz = H, ta viet lai cae bieu

thiic tren nhU sau:

au (T ::: >J'3 - 9 Ui w = const (theo z ) , ( 2 12)

az

H ae

- -y^ 4- e'w' - const (theo z ) (2.13) Cp9 az

Bo qua ldp nhdt dem, tile bd qua anh hudng cua nhdt

phan tu va truyen nhiet phan tii ta cd: T =: x va

u'w' = const (theo z ) , (2.14)

H

e'w' - const (theo z ) (2.15) Cp9

Dai luong J x/9 ed thil nguyen van toe nen thudng

duoc gpi la toe dp ma sat va ki hieu la u* Ngoai ra tu cac

dac trung: he so ndi S ~ g/T u*, va H (hoac B'w') ta cd the

lap nen cac dai luong dac trung:

TUdng ty nhu vay khi ap dung phep lay trung binh doi

vdi phUdng trinh chuyen van am va chap nhan cac gia thiet

neu tren ta dupe dong am thang dilng:

E = - 9 q'w^ = const (theo z) (2.18)

- 28

va dp am dac trUng:

q* = ' (2.17' )

^ 9 u*

trong dd q, q' la do am rieng va xung cua nd

Tu (2.14), (2,15), (2.18 ), cho thay dong dong lupng roi, dong nhiet roi va dong am roi thang dung khong ddi theo chieu cao trong ldp KQSD Day chinh la dieu kien de xac dinh gidi han tren cua ldp khi quyen nay Ehia tren gia thiet ve tinh tUdng ty giua dong phan tu va ddng roi, tue la giua hai

sd hang ve phai (2.12) va (2.13 ), Monhin va nhieu tac gia khac da bieu dien ddng dpng lupng roi, ddng nhipt roi va ca dong am roi thang dUng dudi dong:

he so khuech tan loan luu ddi vdi dpng lupng, kH cd cung thU nguyen vdi \ va dUOc gpi la he so khuech tan loan luu doi vdi nhiet dp con kc - doi vdi dp am Trong nhUng tinh toan thyc

te ta thudng coi kn = kn = kn = k, dieu dd chi dung khi nhiet dp va do am dupe coi la thu ddng tuyet doi Nhung ket qua nghien ciiu chi tiet hdn cho thay cac gia tri nay khong hoan toan nhu nhau, song vdi miic dp chinh xac cho phep cd

29

-the chap nhan dUpc gia thiet nay Chi trong nhung dieu kien nghien ciiu chi tiet hdn, khi dd chiing ta se xet them den sy khac nhau cua ba he sd loan luu nay

Cac phUdng trinh (2.14), (2.15), (2.18) hoac (2.19 ), (2.20), (2.21) thudng dupc coi la nhiing phUdng trinh c^ sd trong nghien cilu loan lUu ldp khi quyen sat dat Sd cae dai lUOng tham gia vao ba phUdng trlnh nay khdng nhieu, song do

sy thay ddi cung nhu sy anh hUdng Ian nhau cua chiing kha phiic tap nen viec xac dinh gia tri va phan bd eua chiing khdng phai de dang Mpt trong cae dai lupng quan trpng cd anh hUdng rat Idn tdi cac dai lupng khac dd la gradien thling dilng cua nhiet dp - dai lupng dac trUng cho sU phan tang nhiet cua khi quyen, theo dd:

se iing vdi dieu kipn phan tang bat on dinh

Dieu dd chiing td rang, trong qua trinh nghien cUu LKQSD phai ludn quan tam tdi dieu kien phan tang nhiet cua khi quyen

30

-II-2- PhUdng Phap nghien cUu

De xac dinh ddng roi thang dilng eua ddng lupn-g, nhiet

va am, cd the sU dyng do, tinh true tiep cac xung toe dp gid:

u % v', w'; xung nhiet T' (hoac B') va xung dp am rieng q' Hien nay cac sd lieu dang nay chUa pho bien vi may mdc, thiet bi cd quan tinh nho dung de do xung chUa dupe trang bi rong rai tren the gidi Vi vay, trong thUe te van dung cac phUdng phap truyen thong dUa tren cac gia thiet ve sy thay ddi cua he sd loan lUu k theo chieu cao cung nhU dang profil thang diing cua toe do gid, nhiet dp va dp am rieng Theo hudng nay, trong trudng hpp phan tang nhiet d trang thai can bang, he sp loan luu dupe gia thiet la tang tuyen tinh theo chieu cao, do dd profil cua toe dp gid se cd dang loga Trong trudng hop phan tang nhiet d trang thai khdng can bang, cac tac gia khac nhau da dya tren cac gia thiet ve su thay doi cua he so loan luu k theo z de xay dyng nen cac md hinh ve

sy phan bo cua cac yeu to khi'tuong theo chieu cao, ching han nhu md hinh loga tdng quat cua Buduko, md hinh luy thila tong quat cua Laikhtman Hoac, dya tren ly thuyet dong dang thii nguyen, Monhin va Obukhov da xay dyng duOc dang profil phiic tap hdn bang each su dyng cac ham van nang cua bien khdng thii nguyen J = z/L De cd the xac dinh dupc, cac dac trung loan lUu bang phUdng phap truyen thong nhu vay phai do duoc gia tri cac yeu to khi tuong d nhung dp cao khac nhau

ma ta thudng goi la do gradien

31

-Do cd nhieu md hinh khac nhau nhU vay nen mot sd tac gia da cd gang so sanh mile do chinh xac cua chiing vdi nhau (xem [24]) Nhin chung mUc dp chinh xac cua cac md hinh cd khac nhau, song khdng chenh xa nhieu, vi vay trong thyc te thudng su dung md hinh ddn gian nhung thich hpp vdi bai toan dupe chpn Chang han nhu trong bai toan xac dinh su Ian truyen chat d nhiem trong khi quyen, thudng dung md hinh luy thila ddn gian con trong bai toan xac dinh ddng nhiet, ddng

am thang dilng trao doi vdi khi quyen cua mat dem^ thudng diing

md hinh Buduko

De nghien ciiu loan luu d mpt khu vyc cy the phai tim each do dype hoac tinh dupc cac dac trung eua chung Trong vdng hdn mot chye nam trd lai day, tren the gidi da cd nhieu tram khi tupng duoc trang bi cae may mdc, thiet bl hien dai vdi quan tinh nho de do cac dac trung nay Rieng d nudc ta van chua cd hoac chua dUa vao su dyng cac may mdc cd the do duoc xung (hoac cac thanh phan nhieu) cua cae yeu to khi tuong Vi vay chiing tdi da dung phuong phap quan trac gradien de nghien ciiu loan luu trong ldp khi quyen sat dat PhUdng phap nay da duoc ap dung d nhieu ndi tren the gidi

va nhung ket qua da duoc cong bo trong nhieu cong trinh [24], [47], [48], Nhung thap cao da duoc xay dyng de cd the do duoc gia tri cac yeu to khi tUOng d cac dp cao khac nhau, dac biet cd thap cao gan tram met

32

-Dp chinh xac cua phuong phap gradien da dupc mpt sd tac gia kiem tra khi so sanh vdi ket qua do bang cae may mdc hien dai Dac biet, trong [48] da trinh bay ket qua dpt khao sat quoc te nham phat hien nhung sai lech giUa viec do dac bang cac dyng cy khac nhau, cung nhu miic chinh xac cua cac

md hinh khac nhau Ket qua cho thay rang phUdng phap do gradien van dupe danh gia cao Cung trong cdng trinh nay mpt

so gia thiet da dupc kiem chUng nhU gia thiet ve sy khdng doi theo chieu cao cua ddng roi thang dilng trong ldp KQSD, gia thiet ve dang ham van nang trong eac cdng thUc ve profil gid, nhiet dp trong ldp khi quyen nay

Trong dieu kipn thieu may mdc va phUdng tien nghien CUU hien dai chiing tdi van bd tri khao sat, do dac gradien cac yeu td khi tupng trong tiing khoang thdi gian ngan (vai ngay den vai tuan) va den nhung dp cao gidi han (khdng vupt qua 12m) Song, nhu ket qua sau nay se chi ra, sd lieu khao sat da dap ung dupe cac yeu cau nghien cUu va cd dd chinh xac kha cao Thyc ra, thdi han moi dpt khao sat doi vdi vi khi hau hoac khao sat gradien nhin chung khdng nhat thiet phai keo qua dai Cac tac khac tren the gidi cung chi

su dung sd lieu cua eac dot khao sat trong khoang vai ngay

ma ket qua van du siic thuyet phuc (xem [24,44,46,50], )

II-3- Cd sci BO lieu

Tii nam 1982 den 1985, khoa Dia ly-Dia chat trudng Dai hpc Tdng hdp Ha npi da ky hdp dong khao sat va nghien cUu cac

33 dieu kien sinh thai cua cay ca phe vdi Uy Ban Khoa hpc va Ky

-"^huiu uinh Dac Lac Cac dpt khao sat vi khi hau da dupe tien hanh tren pham vi kha Idn, til Phude An, EaTung tdi Dilc lap-Thdi gian khao sat thudng rdi khoang nUa dau mua kho tuc la vao thang XII hoac thang I hang nam, song cung cd dpt roi vao cuoi mua kho, tile la vao thang IV hoac thang V Trong cac dpt khao sat nay, dp cao khao sat ddi vdi nhiet dp va dp am la: 0.2, 0.5 va 1.5m cdn ddi vdi toe dp gid chi d do cao 1.5m Phan tich so lieu khao sat vi khi hau da giiip cd sd di den quyet dinh md rong quan trac d nhieu miic hdn va tdi do cao Idn hdn Trong mpt sd dpt, eac diem khao sat gradien da duoc hinh thanh, trong dd cd dot quan trac o 6 dp eao khac nhau cho tdi dp cao 12m Bude dau xu ly sd lieu cho thay rang phUdng phap quan trac gradien cd the ap dyng dupc trong dieu kien Budn Ma Thupt ndi rieng va eac cao nguyen bang phang ndi chung thuoc Tay Nguyen

Tu nam 1984 den 1986, trong qua trinh thyc hien de tai nghien ciiu cap nha nude "Nghien eUu dieu kien vi khi hau thich hpp cho cay ca phe khu vyc Tay Nguyen" thupc chuong trlnh Tay Nguyen II, phUdng phap nay lai dupe ap dyng Riit kinh nghiem eac dot khao sat trudc, Ian nay cac phUdng tien

da dupe cai tien, dp cao dat may dupc bo tri khoa hpc va hpp ly hdn Cac yeu to: toe dp gid, nhiet dp, dp am rieng da dudc do dong thdi d cac dp cao 0.2, 0.5, 1.0, 2.0, 3.0 va 4.0m, trong dd ed mpt so Ian do tdi dp cao 6.0m Cac ket qua nghien ciiu da dupc tong ket va cdng bo trong bao cao thyc

so lieu ve gid, dp am, nhiet do chi dupc do d hai dp cao: 0.5 va 2.0m, song nd dupe do cung vdi cae thanh phan khac nhu bUe xa, nhiet dp dat, ddng nhiet trao ddi vdi cac ldp dat sau v.v nen cung gdp phan kiem tra so sanh dupc cac ket qua tinh toan bang cac phUdng phap khac nhau

Phan Idn sd lieu duoc tien hanh d ndi dat trong chi

cd cd ty nhien rat thap hoac d Id ca phe mdi trong, cay cao khdng qua Im va cay each cay 3m (theo mang vudng) Mdt sd thi nghiem khac da dudc danh do ddi vdi tham ea phe gan khep tan hoac khep tan hoan toan

Trong [20], [21], [22], cac tac gia da tien hanh danh gia dp dn dinh cua chuoi so lieu khao sat vi khi hau d Tay Nguyen giai doan 1984-1986 va cho thay:

Neu khao sat vi khi hau trong mot thdi doan ngan thi

do on dinh cua chuoi sd lieu cd the xac dinh tren ed sd xac dinh do on dinh cua cac kieu thdi tiet theo chuoi sd lieu nhieu nam Neu dot khao sat ngan ngay nam gon trong mot kieu thdi tiet dn dinh thl do bien ddng cua cac gia tri quan trac

35

-•w y «' * A ' ^ A ' A ' <

cd tUdng quan chat che vdi bien dong cua cac yeu to khi tUOng tai tram ehuan Phan tich do bien ddng eua cac yeu td khi tuOng tai tram ehuan cho thay muc do dao ddng cua cac yeu to deu phu hdp vdi eac dudng trung binh nhieu nam dupc thiet lap cho tur.^ kieu thdi tiet

Nhu vay, sd lieu quan trac cua mpt dot khao sat ngan ngay, neu nam gpn trong mpt kieu thdi tiet dn dinh thi chiing

cd the phan anh dupc cac dac diem ve quy luat phan bd va

phan hoa cua cac yeu td khi tupng tai khu vyc khao sat Day

la dac diem cd ban cho phep rut ngan thdi gian khao sat ma

sd lieu thu dupc van cd tinh dn dinh thdng ke

Xet eu the ddi vdi khu vyc Tay Nguyen cho thay trong

mua khd ton tai ba kieu thdi tiet dn dinh la:

1 Kieu thdi tiet mat am, may vua hoac nhieu, gid viia, Kieu thdi tiet nay xuat hien nhieu trong thang dau mua khd (thang XI)

2 Kieu thdi tiet mat, khd, may vua hoac it, gid vila hoac manh Kieu thdi tiet nay xuat hien nhieu trong eac thang giua miia khd (thang XII, I, II)

3 Kieu thdi tiet ndng, khd, may viia hoac it, gid

manh, xuat hien nhieu vao cuoi miia khd (thang III, IV)

Cac dpt khao sat vi khi hau va khao sat gradien deu

duoc tien hanh trong cac kieu thdi tiet (2) hoac (3) ke tren Vdi suat bao dam 75%, so ngay xuat hien kieu thdi tiet (2)

•

36 trong thang I la 12 ngay, trong thang II la 18 ngay cdn so ngay xuat hien kieu thdi tiet (3) trong thang III la 12 ngay

-Nhu vay trong vdng 6 nam tu 1983 den 1988, da lien tyc cd sd lieu vi khi hau va sd lieu do gradien cac yeu td khi tupng Sd lieu nay da dap ung ve cd ban ndi dung nghien CUU loan luu ldp KQSD khu vuc Tay Nguyen

-37

CHUONG III f)AC DIEM LOAN TUU LOP KHI QUYEN SAT DAT

TAT MOT SO DTEM THUOC TAY NGUYEN

TTT_1- Dieu kien dia Iv khu VUc:

Nhu phan tren da de c~p tdi, loan lUu la mdt hien tupng quy md nho, vi vay nhung dae trUng cu the hoac gia tri tuyet doi do duoc hay tinh duoc cua chung tai mpt thdi diem nao dd, d mdt diem xac dinh nao dd chi dai dien cho mpt khu vuc dii nho xung quanh diem dd va cho khoang thdi gian du ngan ngay sat thdi diem dd Song nhU nhung nghien euu ly thuyet va thyc nghiem cua cac tac gia khac nhau dupc chi ra trong chUdng I, trong nhung dieu kien ed sU tUdng ty giua cac diem ve mat hinh hpc va eua eac dieu kien ngoai nhU dieu kien thdi tiet, khi hau thi nhung quy luat phan bd, bien ddi cua cac yeu td theo khdng gian va thdi gian tai cac diem nay

se tUdng ty nhau Trong ldp khi quyen sat dat, dieu kien tydng ty hinh hoc cd the dac trUng bang sy tUdng ty ve hai yeu td la dia hinh va ldp phu thyc vat, cdn dieu kien tUdng

ty ve thdi tiet, khi hau la tudng ty ve che dp gid, nhiet,

am, v.v

Do han che ve nhieu mat (ve may mdc, trang thiet

bi cung nhu dieu kien kinh te) nen chiing ta chua the bo tri quan trac, tinh toan cac dac trung che do loan luu cho mang lu6i diem day dac trong khdng gian va lien tyc theo thdi gian Vl vay nhUng quan trac, khao sat che do loan lUu cung