Rèn luyện kỹ năng phân tích số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 9

Nh kỹ năng phân tích văn bản, kỹ năng đọc và phân tích kiến thức từ bản đồ, lợc đồ, kỹ năng vẽ biểu đồ, kỹ năng phân tích số liệu thống kê,… Nh Nhng trong số các kỹ năng đó thì kỹ năng p

a đặt vấn đề

i lời nói đầu

Địa lí là môn học có vị trí quan trọng trong trờng phổ thông Bởi môn Địa lí trong trờng trung học cơ sở góp phần làm cho học sinh có đợc kiến thức phổ thông cơ bản, cần thiết về Trái đất - môi trờng sống của con ngời về những hoạt

động của loài ngời

Từ đó học sinh biết đợc một số đặc điểm tự nhiên, dân c, các hoạt động kinh tế của mối tơng tác giữa các thành phần của môi trờng tự nhiên, giữa môi tr-ờng với con ngời thấy đợc sự cần thiết phải kết hợp khai thác tài nguyên thiên nhiên và phát triển môi trờng bền vững Từ lớp 6 đến lớp 8 học sinh đã nắm đợc

về địa lí đại cơng, địa lí các châu lục, phần địa lí Việt Nam

Đặc biệt đến địa lí lớp 9 còn trang bị cho học sinh kiến thức về dân c, các ngành kinh tế, sự phân hoá lãnh thổ kinh tế xã hội của nớc ta và những hiểu biết cần thiết về địa phơng, tỉnh (thành phố) nơi em sống và học tập

Trong lợng kiến thức ấy, cần rèn luyện cho học sinh rất nhiều kỹ năng, mới nắm đợc kiến thức chặt chẽ Nh kỹ năng phân tích văn bản, kỹ năng đọc và phân tích kiến thức từ bản đồ, lợc đồ, kỹ năng vẽ biểu đồ, kỹ năng phân tích số liệu thống kê,… Nh Nhng trong số các kỹ năng đó thì kỹ năng phân tích số liệu thống kê

từ bảng số liệu đây là vấn đề khó đối với cả giáo viên lẫn học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập Vì trong các bài học ở chơng trình địa lí lớp 9 hầu nh cần phải đề cập đến bảng số liệu thống kê Thông qua số liệu thống kê giúp học sinh lợng hoá đợc và có cách nhìn đúng đắn về đối tợng nghiên cứu Cũng từ thông qua phân tích so sánh đối chiếu số liệu học sinh phát triển đợc năng lực t duy kỹ năng làm việc với bảng số liệu Từ đó học sinh ghi nhớ kiến thức một cách chắc chắn hơn

Nh vậy nhiệm vụ đặt ra cho cả học sinh lẫn giáo viên trong quá trình giảng dạy và học tập về: Phân tích số liệu thống kê trong chơng trình địa lí lớp 9:

- Học sinh cần phải khai thác kiến thức từ bảng số liệu thống kê từ đó rút ra nhận xét về kiến thức cơ bản từ bảng số liệu thống kê

- Giáo viên cần hớng dẫn học sinh khai thác những kiến thức gì? và cách khai thác nh thế nào từ bảng số liệu thống kê

Từ vấn đề bức bách nói trên bản thân tôi là giáo viên giảng dạy môn Địa lí lớp 9, tôi luôn trăn trở, nghiên cứu tìm tòi học hỏi để tìm ra cho mình một phơng pháp dạy về phân tích số liệu thống kê một cách tối u nhất nhằm khắc phục tình trạng trên

Qua thực tế bản thân tôi thấy cha có ai xem đó nh một đề tài nghiên cứu khoa học Từ đó qua nghiên cứu và thực nghiệm tôi xin đa ra một số kinh

nghiệm về "Rốn luyện kỹ năng phõn tớch số liệu thống kờ trong dạy học Địa

lớ 9" với mục tiêu:

- Đa ra cách hớng dẫn học sinh sử dụng số liệu thống kê trong học tập địa lí 9

- Tìm ra các bớc tiến hành giảng dạy số liệu thống kê trong dạy học địa lí 9

ii thực trạng về sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 9

1 Thực trạng

Qua thực trạng dạy cũng nh đi dự giờ rút kinh nghiệm một số tiết dạy thì tôi nhận thấy có những tiết giáo viên gặp những phần dạy có số liệu thống kê thì rất lúng túng trong truyền đạt cho học sinh hoặc là bỏ qua Từ đó học sinh sau khi học xong bài không hiểu bài, tiếp thu kiến thức một cách thụ động, không phát huy đợc tính t duy sáng tạo của học sinh, không đáp ứng đợc mục tiêu của bài học đề ra Sau đây xin đa ra một số ví dụ điển hình mà qua dự giờ cũng nh thực dạy không thành công

Ví dụ 1: Bảng số liệu 9.1 Diện tích rừng nớc ta, năm 2000 (nghìn ha) sách giáo khoa Địa lí lớp 9 trang 34

- Với bảng số liệu này thì giáo viên đa ra câu hỏi: Dựa vào bảng 9.1 hãy cho biết cơ cấu các loại rừng nớc ta?

Học sinh: Nhìn vào bảng 9.1 đọc ngay số liệu thô: Rừng sản xuất: 4733 nghìn ha; Rừng phòng hộ: 5397 nghìn ha; Rừng đặc dụng: 1442,5 nghìn ha Học sinh trả lời nh vậy cha đúng với yêu cầu của câu hỏi đề ra Mà ở đây câu hỏi yêu cầu là cho biết cơ cấu các loại rừng của nớc ta, thì bắt buộc giáo viên

phải hớng dẫn học sinh cách xử lý số liệu ra phần trăm (%) Từ đó học sinh rất

dễ nhận biết đợc cơ cấu các loại rừng của nớc ta hiện nay, học sinh hiểu bài ngay

và nhớ lâu

Ví dụ 2: Bảng 9.2 Sản lợng thuỷ sản (nghìn tấn) SGK Địa lí lớp 9 trang 37

- Với bảng số liệu này giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh: Hãy so sánh số liệu trong bảng, rút ra nhận xét về sự phát triển của ngành thuỷ sản?

Học sinh: Căn cứ vào bảng số liệu trả lời đợc: Sản lợng của ngành thuỷ sản

từ năm 1990 - 2002 tăng; sản lợng khai thác nhiều hơn nuôi trồng

Học sinh trả lời nh vậy vẫn cha hiểu hết về sự phát triển của ngành thuỷ sản nớc ta, sự phát triển giữa nuôi trồng và khai thác

Mà ở đây thiếu ở chỗ giáo viên phải hớng dẫn cách phân tích bảng số liệu

từ bảng 9.2 về sự phát triển của toàn ngành thuỷ sản; sự phát triển của khai thác

và nuôi trồng So sánh tốc độ phát triển của nuôi trồng và khai thác sau đó mới rút ra nhận xét đợc

Ví dụ 3: Bảng 27.1 Sản lợng thuỷ sản ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002 (nghìn tấn) SGK Địa lí 9 trang 100

- Với bảng 27.1 này giáo viên cũng cho học sinh tính số liệu phần trăm (%) sau đó so sánh sự phát triển của giữa nuôi trồng và khai thác của hai vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ

- Học sinh sau thời gian làm việc và trả lời thì đều trả lời sai, có những em không phân tích đợc

Từ đó ta thấy giáo viên đã nhầm tởng rằng học sinh đã biết cách tính ra phần trăm từ những bài trớc Nhng bài này khi muốn xử lý số liệu ra phần trăm thì phải đi tìm tổng số nuôi trồng và khai thác của toàn miền Trung Bởi trong bảng cha cho sẵn tổng số, sau đó mới tính phần trăm bình thờng Do vậy học sinh không làm đợc

Nh vậy trên đây là 3 ví dụ điển hình về sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 9 không thành công trong các giờ dạy Ngoài ra cũng còn một

số bảng số liệu trong sách giáo khoa Địa lí 9 thì cách dạy cũng tơng tự nh trên cha hớng dẫn học sinh biết cách khai thác bảng số liệu thống kê Từ đó chất lợng giảng dạy không cao, ảnh hởng đến sự nghiệp giáo dục nói chung

2 Kết quả

Từ những thực trạng trên dẫn đến kết quả học sinh cha cao, kết quả khảo sát lần một:

Đối tợng kiểm tra: Học sinh lớp 9A và 9C trờng THCS Yên Ninh

Thời gian kiểm tra: 10/2006

Hình thức kiểm tra: Kết hợp giữa trắc nghiệm, tự luận, vấn đáp và khả năng tiếp thu bài

Lớp 9A: Lớp đối chứng

Lớp 9C: Lớp thực nghiệm

Lớp Số bài Loại giỏi Loại khá Trung bình Yếu

Từ kết quả khảo sát tỉ lệ giỏi không có, tỉ lệ khá rất ít ở lớp 9A (lớp đối chứng) 8,6% còn lớp thực nghiệm 5,7% Nh vậy kết quả học tập cha cao cha đáp ứng đợc mục tiêu giáo dục ảnh hởng đến chất lợng chung của sự nghiệp giáo dục

và sự phát triển xã hội

Qua thực trạng trên, tôi luôn nghiên cứu tài liệu, học hỏi điều chỉnh trong từng tiết học giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức, phát huy tính t duy sáng tạo, gây hứng thú học tập trong mỗi tiết học Đặc biệt rèn luyện đợc kỹ năng phân tích văn bản, kỹ năng đọc và phân tích bản đồ, biểu đồ Đặc biệt là kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 9

Trớc thực tế đó bản thân mạnh dạn đa ra cách để dạy về sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 9 đợc trình bày ở phần sau

b giải quyết vấn đề

i các giải pháp thực hiện

1 Tổ chức học sinh nghiên cứu phân tích bảng số liệu thống kê sách giáo khoa Địa lí 9

1.1 Tổ chức xác định yêu cầu đề ra từ bảng số liệu thống kê

GV: Hớng dẫn học sinh xác định yêu cầu đề ra từ bảng số liệu thống kê GV: Chuẩn bị các tình huống trả lời của học sinh

GV: Chia nhóm hoặc cặp cho học sinh làm việc

GV: Chỉ là ngời cố vấn tổ chức giúp học sinh tìm ra kiến thức đúng

1.2 Tổ chức tiến hành phân tích bảng số liệu thống kê

Sau khi giáo viên tổ chức cho học sinh xác định đợc yêu cầu từ bảng số liệu thống kê đề ra và tổ chức cho học sinh làm việc nh sau:

HS: Chuẩn bị máy tính cá nhân

GV: Phân nhóm để học sinh tính toán

HS: Các nhóm làm việc

GV: Chuẩn bị bảng phụ

HS: Cử đại diện nhóm điền vào bảng phụ

HS: Các nhóm khác bổ sung

GV: Chuẩn xác kiến thức

1.3 Tổ chức học sinh tiến hành nhận xét bảng số liệu thống kê

GV: Cho học sinh làm việc theo cặp hoặc nhóm

HS: Đại diện cặp báo cáo kết quả

GV: Đánh giá nhận xét chuẩn kiến thức

2 Tổ chức giảng dạy về phân tích bảng số liệu thống kê Địa lí lớp 9

Để giảng dạy thành công về phân tích bảng số liệu thống kê sách giáo khoa

Địa lí lớp 9 phải thực hiện theo yêu cầu sau:

GV: Phải chuẩn bị đầy đủ bảng phụ, lợc đồ, tranh ảnh

GV: Nghiên cứu kỹ nội dung sách giáo khoa chuẩn bị giáo án

HS: Chuẩn bị đầy đủ theo yêu cầu của giáo viên

Tổ chức cho học sinh học về bảng số liệu thống kê sách giáo khoa địa lý 9 có thể áp dụng các phơng pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh nh:

- Sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập phù hợp với nội dung bài học và trình độ của học sinh

- Sử dụng bảng phụ trong đó chứa đựng đợc những yêu cầu chủ yếu của câu hỏi, bài toán

- Sử dụng phơng pháp hợp tác nhóm nhỏ Giáo viên có thể chia từ 2 đến 5 học sinh thành cặp hoặc nhóm thảo luận cử ra đại diện nhóm trởng (tổ chức cho

học sinh thảo luận), th kí (ghi nội dung thảo luận) Khi sử dụng phơng pháp này giáo viên là ngời tổ chức cho học sinh thảo luận câu hỏi, phân tích bảng số liệu thống kê theo các bớc

ii Biện pháp thực hiện

1 Hớng dẫn học sinh tiến hành phân tích bảng số liệu thống kê sách giáo khoa Địa lí lớp 9

Trong chơng trình sách giáo khoa Địa lí lớp 9 hầu nh các bài đều có đề cập

đến bảng số liệu thống kê Qua học hỏi, tìm tòi nghiên cứu và thực nghiệm, bản thân do tuổi nghề còn trẻ, kinh nghiệm cha nhiều chỉ xin đa ra cách hớng dẫn, các bớc tiến hành của một số bảng số liệu điển hình dạy không thành công đã đa

ra ở phần thực trạng đó là các bảng 9.1, 9.2 và 27.1

1.1 Hớng dẫn học sinh tiến hành phân tích bảng số liệu thống kê ở bảng 9.1 SGK Địa lí trang 34

Bảng 9.1 Diện tích rừng nớc ta, năm 2000 (nghìn ha)

Rừng sản xuất Rừng phòng hộ Rừng đặc dụng Tổng cộng

Giáo viên hớng dẫn học sinh phân tích bảng số liệu 9.1 theo các bớc sau: Bớc 1: Giáo viên hớng dẫn học sinh nghiên cứu và xác định yêu cầu đề ra

về phân tích bảng số liệu 9.1

- Học sinh: Trả lời

- Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức: Qua bảng 9.1 cho biết cơ cấu các loại rừng nớc ta

Bớc 2: Giáo viên hớng dẫn học sinh cách xử lý số liệu thống kê từ bảng 9.1 sách giáo khoa trang 34 Đối với xử lý số liệu ra phần trăm (%) thì lấy từng thành phần trong bảng số liệu 9.1 chia cho tổng số trong bảng 9.1 sau đó nhân với 100 Ví dụ cụ thể:

Rừng sản xuất

11573

4733

x 100 = 40,8%

Tính % của rừng phòng hộ và rừng đặc dụng làm tơng tự nh trên

Bớc 3: Học sinh xử lý số liệu và báo cáo kết quả

- Giáo viên phân học sinh 2 nhóm lớn để tính %

- Giáo viên treo bảng phụ học sinh lên điền sau khi đã tính xong phần trăm

% các loại rừng

- Giáo viên chuẩn xác kiến thức theo bảng phụ nh sau:

Bảng 9.1: Diện tích rừng nớc ta, năm 2000 (đv: %)

Tổng diện tích rừng

Việt Nam (%) Rừng sản xuất Rừng phòng hộ Rừng đặc dụng

Bớc 4: Hớng dẫn học sinh tiến hành nhận xét về cơ cấu của các loại rừng

n-ớc ta từ bảng số liệu đã xử lý

Giáo viên: Đa ra câu hỏi: Qua bảng số liệu trên em hãy nhận xét về cơ cấu của các loại rừng nớc ta

Học sinh: Trả lời ( )

Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức

Hiện nay tổng diện tích rừng nớc ta gần 11,6 triệu ha Trong đó 6/10 là rừng phòng hộ và rừng đặc dụng là 4/10 là rừng sản xuất

Nh vậy học sinh sau khi phân tích bảng 9.1 học sinh có thể nắm đợc cách tính %, hiểu đợc cơ cấu các loại rừng của nớc ta Qua cách dạy nh trên học sinh hiểu bài và nhớ lâu

1.2 Hớng dẫn học sinh tiến hành phân tích bảng số liệu thống kê ở bảng 9.2 sách giáo khoa trang 37

Bảng 9.2 Sản lợng thuỷ sản (nghìn tấn)

Giáo viên hớng dẫn học sinh phân tích bảng 9.2 theo các bớc

Bớc 1: Giáo viên hớng dẫn học sinh xác định yêu cầu đề ra về phân tích bảng 9.2

- Học sinh: Qua quan sát bảng 9.2 và câu hỏi yêu cầu trả lời

- Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức: So sánh số liệu trong bảng 9.2, rút ra nhận xét về sự phát triển của ngành thuỷ sản từ 1990 - 2002

Bớc 2: Giáo viên hớng dẫn học sinh cách xử lý số liệu:

Giáo viên gợi ý để học sinh làm việc:

Từ năm 1990 - 2002:

- Sản lợng thuỷ sản tăng bao nhiêu?

- Sản lợng khai thác và nuôi trồng tăng bao nhiêu?

- Tính tốc độ phát triển của khai thác và nuôi trồng

Đối với tính tốc độ tăng trởng thì giáo viên phải hớng dẫn học sinh tính tốc

độ tăng trởng của hai ngành khai thác và nuôi trồng

Thông thờng đối với học sinh lớp 9 thì hớng dẫn học sinh cách tính đơn giản

đó là lấy giá trị năm sau chia cho năm trớc trong bảng số liệu nhân với 100

Ví dụ: Lấy năm 1990 làm gốc = 100% sau đó lấy giá trị của các năm sau chia cho giá trị của năm 1990 nhân với 100

Tính từ 1990 - 1994:

,

, 100 153 9 5

728

9 1120





,

, 100 212 2 1

162

1 334





Tơng tự nh vậy, tính các năm khác

Bớc 3: Học sinh xử lý số liệu và báo cáo kết quả

- Giáo viên chia nhóm cho học sinh làm việc chia làm 4 nhóm lớn

- Học sinh làm việc theo nhóm

- Học sinh: Báo cáo kết quả Đại diện các nhóm báo cáo kết quả điền vào bảng phụ, các nhóm có thể nhận xét và bổ sung cho nhau

Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức

- Từ năm 1990 - 2002:

+ Sản lợng thuỷ sản tăng: 1756,8 nghìn tấn

+ Sản lợng khai thác tăng: 1074,1 nghìn tấn

+ Sản lợng nuôi trồng tăng: 682,7 nghìn tấn

+ Tốc độ phát triển của nuôi trồng và khai thác đợc xử lý nh sau:

Tốc độ phát triển của khai thác và nuôi trồng

(Năm 1990 - 2002; đv: %)

Bớc 4: Hớng dẫn học sinh nhận xét từ số liệu đã đợc xử lý

Hỏi: Qua bảng số liệu em hãy rút ra nhận xét sự phát triển của ngành thuỷ sản nớc ta

Học sinh: Trả lời

Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức: Từ năm 1990 - 2002

- Sản lợng thuỷ sản tăng nhanh, tăng liên tục Ví dụ: tăng 1756,8 nghìn tấn

- Sản lợng khai thác và nuôi trồng cũng tăng liên tục nhng sản lợng khai thác tăng nhiều hơn: 391,4 nghìn tấn so với nuôi trồng

- Nuôi trồng có tốc độ phát triển nhanh hơn khai thác

Kết luận: Sản xuất thuỷ sản phát triển mạnh mẽ Khai thác vẫn chiếm tỉ trọng lớn, sản lợng nuôi trồng tuy chiếm tỉ trọng nhỏ nhng có tốc độ tăng nhanh

1.3 Hớng dẫn học sinh tiến hành phân tích bảng số liệu thống kê bảng 27.1 trang 100

Bảng 27.1: Sản lợng thuỷ sản ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002 (nghìn tấn)

Bắc Trung Bộ Nam Trung Bộ

Giáo viên hớng dẫn học sinh tiến hành phân tích bảng số liệu theo các bớc tơng tự nh ở hai bảng thống kê nêu trên

Bớc 1: Học sinh xác định đợc yêu cầu đề ra từ bảng số liệu bảng 27.1 và trả lời

- Giáo viên chuẩn xác kiến thức: yêu cầu so sánh sản lợng thuỷ sản nuôi trồng và khai thác của hai vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ Bớc 2: Giáo viên hớng dẫn học sinh xử lý số liệu từ bảng số liệu 27.1

- Với bảng số liệu này thì giáo viên gọi học sinh trả lời cách tính phần trăm (%) Học sinh: Đa ra cách tính phần trăm (%)

Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức

Bớc 3: Học sinh xử lý số liệu và báo cáo kết quả

- Giáo viên chia cặp 2 học sinh / cặp để học sinh thảo luận

- Học sinh: Thảo luận

- Giáo viên: Treo bảng phụ

- Học sinh: Báo cáo kết quả, lên điền vào bảng phụ

- Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức

Sản lợng thuỷ sản ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002

(đv: %) Toàn vùng Duyên

hải Miền Trung Bắc Trung Bộ

Duyên hải Nam Trung Bộ

Bớc 4: Giáo viên hớng dẫn học sinh nhận xét qua bảng số liệu đã đợc xử lý Giáo viên: Phân công 5 em một nhóm

Học sinh: Thảo luận

Học sinh: Đại diện nhóm báo cáo kết quả

Giáo viên: Chuẩn xác kiến thức.

- Sản lợng thuỷ sản nuôi trồng của Bắc Trung Bộ nhiều hơn Duyên hải Nam Trung Bộ chiếm 58,4%

- Sản lợng khai thác của Bắc Trung Bộ kém hơn Duyên hải Nam Trung Bộ chiếm 23,7%

c kết luận

1 Kết quả

Qua áp dụng phơng pháp dạy học nêu trên Học sinh nắm chắc kiến thức hiểu bài ngay tại lớp Từ đó trong các tiết học các em có hứng thú học tập, phát huy đợc tính t duy sáng tạo chủ động tiếp thu kiến thức bài học, cũng qua các tiết học rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích từ bảng số liệu thống kê

Vì vậy chất lợng đợc nâg cao rõ rệt, cụ thể đợc khảo sát nh sau:

Hình thức kiểm tra: Kiểm tra một tiết

Thời gian kiểm tra: Tháng 12 năm 2006

Lớp 9A: Lớp đối chứng

Lớp 9C: Lớp thực nghiệm

Lớp Số bài Loại giỏi Loại khá Trung bình Yếu

Từ khảo sát kết quả cho thấy chất lợng giáo dục của lớp 9C kết quả cao so với lần 1: học sinh giỏi 8,6%; khá 34,3%; số học sinh yếu không còn So với lớp