Hai là nhng ng.
Trang 1Ba th! ch" trong l#ch s$ ng" v%n Vi&t Nam
Gs.TsKh Nguy!n Quang H"ng Ngày 16 tháng 2 n#m 2008
Hà N$i – Vi%t Nam
Trong l&ch s' ng( v#n Vi%t Nam có ba th) ch( th*c s* góp ph+n xây ,-p n.n v#n hi/n Vi%t Nam,
,ó là ch( Hán, ch( Nôm và ch( Qu0c ng( T1 n'a cu0i th/ k2 XIX ,/n n'a ,+u th/ k2 XX, ti/ng Pháp và ch( Pháp c3ng có m4t 5 Vi%t Nam theo s* “b6o h$” c7a th*c dân Pháp, và nh8 ,ó Pháp v#n c3ng ,ã ,9 l:i ít nhi.u d;u ;n qua sách báo do m$t s0 trí th)c ng<8i Vi%t t:o ra, ch7 y/u vào h"i ,+u th/ k2 XX Tuy nhiên, Pháp v#n d=u sao c3ng không có t+m 6nh h<5ng sâu r$ng trong s* t:o thành truy.n th0ng v#n hi/n Vi%t Nam, nh< ch( Hán (t1 ,+u Công nguyên), ch( Nôm (t1 th/ k2 XII) và ch( Qu0c ng( ABC (t1 gi(a th/ k2 XVII) Trong gi>i nghiên c)u 5 Vi%t Nam v=n có ? ki/n cho r@ng tr<>c khi ti/p xúc v>i ng<8i Hán và ch( Hán, trên ,&a bàn Vi%t Nam
có th9 ,ã t1ng có m$t th) v#n t* nào ,ó c7a tA tiên ng<8i Vi%t 5 th8i Hùng V<Bng Tuy nhiên, cho ,/n nay v=n ch<a h tìm th;y nh(ng ch)ng tích xác th*c v m$t n.n v#n t* Vi%t cA x<a nh< vCy Cho nên 5 ,ây chúng ta hãy t:m b@ng lòng gi>i h:n câu chuy%n v>i ba th) v#n t* th*c s*
có m4t trong l&ch s' Vi%t Nam
1 S' hình thành và v# th( c)a ba th! ch"
1.1 Ti!p xúc Hán Vi"t và Hán v#n Vi"t Nam
Ngay sau khi T+n Th7y Hoàng bình ,&nh vùng LDnh Nam t1 n#m 214 TCN (tr<>c Công nguyên), ch( Hán ,ã cùng v>i quan quân nhà T+n xâm nhCp vào ph<Bng Nam T1 n#m 207 TCN, Tri%u
Eà lCp nên n<>c Nam Vi%t (bao g"m vùng ,;t t1 phía Nam Ng3 LDnh ,/n gi(a Trung B$ Vi%t Nam) E/n n#m 112 (,+u Công nguyên), nhà Hán chi/m n<>c Nam Vi%t, lCp ra b$ Giao ChF, chia làm 9 quCn, trong ,ó có 6 quCn ch7 y/u thu$c vùng Qu6ng Eông Qu6ng Tây, và có 3 quCn thu$c lãnh thA Vi%t Nam ngày nay là Giao ChF (vùng B-c B$), C'u Chân (vùng t1 Thanh Hóa ,/n Qu6ng Bình) và NhCt Nam (vùng t1 Qu6ng Tr& ,/n Qu6ng Nam) Nh< vCy là ngay t1 ,+u Công nguyên cho ,/n su0t 1000 n#m B-c thu$c sau ,ó, các dân t$c trên ,;t n<>c ta ,ã s0ng trong quá trình c$ng c< v>i nhau và v>i nhi.u dân t$c khác 5 phía Nam Trung Qu0c ngày nay, dD nhiên là v>i c6 ng<8i Hán t1 ph<Bng B-c xu0ng Trong s0 nh(ng ng<8i Hán tràn xu0ng n<>c ta
có th9 bao g"m 3 thành ph+n ch7 y/u nh< sau:
(a) Các quan l:i l>n nhG và có th9 c6 quân ,$i ,<Hc chính quy.n Trung Nguyên c' sang ,9 ,ô h$ ng<8i b6n x)
(b) M$t s0 nh(ng trí th)c không mu0n ràng bu$c 5 Trung Nguyên, tìm ,<8ng xu0ng ph<Bng Nam ,9 thi th0 tài n#ng
(c) Cùng v>i hI là nh(ng ng<8i dân th<8ng, mu0n sinh cB lCp nghi%p 5 nBi ,;t m>i Trong s0 “dân th<8ng” này có hai h:ng ng<8i: M$t là nh(ng ng<8i “,-c t$i” 5 bên Tàu, b& ,ày
Trang 2,i “bi%t x)” sang ,ây Hai là nh(ng ng<8i bình dân t* nguy%n di c< sang ,;t Vi%t ,9 làm
#n sinh s0ng
T;t c6 các h:ng ng<8i g0c Hán trên ,ây, tùy theo mJc ,ích khác nhau và v>i nh(ng ph<Bng th)c khác nhau (qua sách v5 ho4c qua truy.n khKu) ,.u ít nhi.u góp ph+n ,<a ti/ng Hán và ch( Hán thâm nhCp vào ,8i s0ng v#n hóa c7a c< dân b6n ,&a 5 Vi%t Nam
Nh< vCy, ch( Hán có th9 ,ã có m4t 5 Vi%t Nam ngay t1 ,+u Công nguyên và d+n dà v>i s* truy.n bá kinh bAn c7a ,:o PhCt b@ng Hán v#n, và v>i vi%c m5 tr<8ng hIc 5 Giao Châu, thì ng<8i Vi%t Nam d<>i th8i B-c thu$c ,ã có cB h$i n-m hi9u và s' dJng Hán v#n nh< m$t th) ngo:i ng( và là th) ch( duy nh;t g+n nh< ,$c tôn vào lúc b;y gi8 Vào kho6ng cu0i th/ k2 X, sau khi n<>c nhà th*c s* ,$c lCp, xây n.n t* ch7, hình thành cách ,Ic Hán Vi%t cho ch( Hán, khi ;y Hán v#n 5 ng<8i Vi%t không còn mang tính “sinh ng(” n(a, mà là m$t th) ngôn ng( và ch( Vi/t ,ã ,<Hc Vi%t hoá ít nhi.u (tr<>c h/t là v m4t ng( âm), và tính “ngo:i lai” c7a nó c3ng m8 nh:t d+n R;t d! hi9u vì sao v sau này, khi ti/p xúc v>i “ch( Tây” (Pháp v#n), ng<8i Vi%t v=n gIi ch( Hán (và c6 ch( Nôm) là “ch( Ta”
Th*c ra, ch( Hán ,<Hc ng<8i Vi%t Nam hoan nghênh không ph6i là d<>i th8i B-c thu$c m$t ngàn n#m, mà chính là t1 sau khi n<>c nhà ,<Hc ,$c lCp, thoát ly khGi ách ,ô h$ c7a phong ki/n ph<Bng B-c E9 xây d*ng m$t chính quy.n phong ki/n th0ng nh;t và v(ng m:nh, không có con ,<8ng nào khác vào th8i ,:i b;y gi8 là phGng theo mô hình phong ki/n Trung Hoa, l;y ,:o Nho làm n.n t6ng B5i vCy, vi%c hIc hành thi c', ,ào t:o nhân tài ,<Bng nhiên là l;y Nho hIc làm g0c, và “t) th< ng3 kinh” là sách g0i ,+u gi<8ng c7a Nho sinh Cho nên, sL không có gì ,áng ph6i ng:c nhiên khi ch( Hán ,ã ,<Hc ng<8i Vi%t Nam gIi là “ch( Nho”, và su0t hàng ngàn n#m qua, nó luôn ,<Hc trIng vIng, coi nh< là “ch( c7a thánh hi.n” Các chính quy.n phong ki/nVi%t Nam t1 th/ k2 X ,/n gi(a th/ k2 XX (1945) ,.u l;y ch( Hán (và v#n ngôn Hán ng() làm th) ngôn ng( và ch( vi/t chính th0ng c7a nhà n<>c
1.2 T$ ch% Hán &!n ch% Nôm
Vi%c s' dJng ti/ng Hán và ch( Hán 5 ng<8i b6n ,&a có th9 là thJ ,$ng, nh<ng c3ng có th9 là ch7 ,$ng, và nhi.u khi là c6 hai HIc ch( Hán, ,Ic sách thánh hi.n Nho gia, “xôi kinh n;u s'” ,9 thi c' làm quan, thì ch7 y/u là m$t quá trình thJ ,$ng Còn m$t khi ,ã thông th:o Hán v#n, mu0n dùng nó ,9 sáng tác v#n ch<Bng, tr<>c thuCt sách v5, ghi l:i l&ch s' và ,;t n<>c con ng<8i c7a dân t$c mình, thì ,ó là quá trình s' dJng Hán v#n m$t cách ch7 ,$ng Trong quá trình ch7 ,$ng s' dJng ch( Hán ,9 tr<>c thuCt ,ó, không khGi có lúc ng<8i ta th;y có nhu c+u ph6i lHi dJng ch( Hán ho4c / và t:o ra m$t s0 ch( không có sMn trong v0n ch( Hán mà mình bi/t ,9 ghi tên ng<8i, tên ,;t, tên s6n vCt ,&a ph<Bng, theo cách phát âm c7a ng<8i b6n ,&a Eó chính là m+m m0ng c7a nh(ng sáng t:o ,+u tiên ,9 d=n ,/n chN hình thành nên ch( vi/t dân t$c theo hình m=u c7a ch( vuông Hán Và không lo:i tr1 ngay trong tác phKm Hán v#n c7a các tác gi6 ng<8i Hán ghi chép v các dân t$c thi9u s0 5 Trung Hoa, hI c3ng lâm th8i t:o ra và s' dJng nh(ng ch( “tJc t*” nh< th/
Th/ nh<ng ,9 th*c s* hình thành nên m$t h% th0ng v#n t* dân t$c theo hình m=u ch( Hán, thì nh(ng ch( vuông b6n ,&a ,<Hc t* t:o nh< vCy ph6i ,:t t>i m$t s0 l<Hng t<Bng ,0i phong phú, ,7 ,9 có th9 nghD và vi/t m$t v#n b6n b@ng ti/ng dân t$c Ph6i tr6i qua m$t quá trình sáng t:o, m5 r$ng ph:m vi và nhu c+u s' dJng, m>i có th9 t1 nh(ng m+m m0ng ban ,+u mà hình thành nên h% th0ng ch( vi/t theo hình m=u ch( Hán cho t1ng dân t$c cJ th9 Nhìn chung, các h% th0ng ch(
Trang 3kh0i vuông c7a dân t$c Miêu, dân t$c Choang v.v 5 Trung Hoa, c3ng nh< ch( Nôm c7a ng<8i Vi%t, ng<8i Tày, ng<8i Dao v.v 5 Vi%t Nam ,.u tr6i qua nh(ng b<>c ,i ban ,+u nh< th/ Có th9 tìm th;y nh(ng ch)ng tích x<a nh;t c7a nh(ng ch( Nôm t* t:o ,9 ghi ti/ng Vi%t còn l<u l:i trên
m$t s0 v#n b6n Hán v#n kh-c trên bia vào th8i nhà L? (1010-1225) nh<: Bia Ph!ng Thánh phu
nhân Lê th" m# chí !"#$%&'(, không ghi tác gi6 và n#m d*ng bia, nh<ng n$i dung v#n
bia cho bi/t bia này d*ng không lâu sau n#m Chính Long B6o Ong 11 (1174) ,8i L? Anh Tông, ,<Hc tìm th;y t:i chùa Diên Linh Phúc Thánh, nay g+n xã H<Bng N$n, huy%n Tam Thanh, tFnh
Phú ThI Mu$n hBn là bia Báo ân thi$n t% bi k& )*+,- 5 chùa Tháp Mi/u tAng B:ch Tr(
huy%n Yên Lãng tFnh VDnh Yên, có niên ,:i là n#m Tr& Bình Long Ong 6 (1210) vào ,8i L? Cao Tông Còn ch)ng tích v m$t v#n b6n ch( Nôm ghi ti/ng Vi%t s>m nh;t hi%n còn, theo kh6o c)u c7a
chúng tôi, có th9 là b6n gi6i âm (d&ch sang ti/ng Vi%t) tác phKm PhCt giáo Ph't thuy(t )*i báo ph!
m+u ân tr,ng kinh /01)23*45 V#n b6n này ,<Hc kh-c ván in vào kho6ng cu0i th/ k2
XVII ,+u th/ k2 XVIII, do quCn công Tr&nh Quán tA ch)c th*c hi%n, song xét v cB c;u ch( Nôm trong ,ó thì ,ây ph6i k9 là m$t v#n b6n ch( Nôm có c;u t:o cA nh;t và ph6n ánh m$t tình tr:ng x<a nh;t c7a ti/ng Vi%t so v>i t;t c6 các v#n b6n Nôm khác còn l:i Eó có lL là th8i kP ti/ng Vi%t còn ch<a chuy9n hQn sang cB ch/ ,Bn ti/t (còn ch)a nhi.u c;u trúc t1 ki9u Cv-CVC
và CCVC) Do ,ó, tuy ch<a th9 xác ,&ch ,ích xác, song niên ,:i c7a nguyên b6n gi6i âm Nôm
sách Ph't thuy(t hQn ph6i là không mu$n hBn th/ k2 XII
[Hình 1a] M$t trang sách Ph't thuy(t
Trang 4T1 khi hình thành (vào kho6ng th/ k2 XII) tr5 v sau, ch( Nôm luôn luôn ,"ng hành v>i ch( Hán trong h+u kh-p các môi tr<8ng hành ch)c c7a chúng, m4c dù không ph6i 5 lDnh v*c nào chúng c3ng ,<Hc ,0i x' nh< nhau N/u ch( Hán chi/m v& th/ ch7 ,:o trong các môi tr<8ng
“khoa hIc và giáo dJc”, “chính tr& và hành chính” thì 5 lDnh v*c “tín ng<Rng và v#n hoá dân gian” và nh;t là “v#n hIc và ngh% thuCt”, ch( Nôm c3ng gi( vai trò không kém, thCm chí còn có ph+n tr$i hBn c6 ch( Hán Nh<ng rõ nét hBn c6 là s* bA sung cho nhau gi(a hai th) ch( này, b5i
vì tuy cùng m$t lo:i hình v#n t* “ô vuông” bi9u âm bi9u ? và trong b6n thân ch( Nôm có d;u ;n c7a ch( Hán, song ,ây là hai th) v#n t* dùng cho hai th) ngôn ng( khác nhau, Hán ng( và Vi%t ng( Trên ,:i th9, chúng ta có th9 phân bi%t ba lo:i hình tác phKm (và v#n b6n) Hán-Nôm theo tiêu chí v#n t* Hán và Nôm nh< sau:
(a) Tác phKm ch( Hán (chuyên dùng ch( Hán), nh<: -*i Vi.t s/ k& toàn th0 167.89 th8i Chính Hoà nhà Lê; Hoàng Lê nh1t th2ng chí :%;<( (truy%n l&ch s') c7a nhóm
Ngô gia V#n phái cu0i Lê ,+u Nguy!n, v.v
(b) Tác phKm ch( Nôm (chuyên dùng ch( Nôm), nh<: C0 tr3n l*c )*o phú =>?@A c7a vua Tr+n Nhân Tông (Tr+n Khâm: 1258-1308); -o*n tr04ng tân thanh (Truy.n Ki$u) B
CDE c7a Nguy!n Du (1765-1820), v.v
(c) Tác phKm ph0i xen ho4c song hành ch( Hán và ch( Nôm, nh<: Ch5 nam ng,c âm gi6i
ngh7a FGHIJK (th/ k2 XV), Tân biên Truy$n k8 m*n l!c gi6i âm t'p chú DLM
NOPQRJISTU(th/ k2 XVII), v.v
Tuy nhiên, ngay v>i c6 hai lo:i (a) và (b) c3ng khó có th9 nói ,ó là nh(ng tác phKm “thu+n Hán” hay “thu+n Nôm” ,<Hc, b5i vì, nh< ,ã t1ng nói t>i 5 trên, trong các tác phKm Hán v#n c7a tác gi6 Vi%t Nam, ta v=n b-t g4p nhi.u nhân danh, ,&a danh, vCt danh b6n ,&a, thCm chí c6 nh(ng câu
ca dao c7a ng<8i Vi%t (nh< trong Ki(n v9n ti:u l!cVWXP c7a Lê Qu? Eôn 5 th/ k2 XVIII) ,<Hc vi/t b@ng ch( Nôm t* t:o Còn trong Truy.n Ki$u thì có không ít ch( Hán ,<Hc dùng ,9
ghi chính t1 ng( Hán ,<Hc m<Hn nh< Y “tài” Z “m%nh” [\]^ “bF s-c t< phong”, thCm chí
có hai dòng lJc bát ,.u là ch( Hán: “H" công quy/t k/ th1a cB L! tiên binh hCu kh-c c8 (kì) tCp công” _`abcdeUfghijklm (câu 2507-2508) ,ã ,i sâu vào ti/ng Vi%t và ,<Hc ti/p nhCn m$t cách khá t* nhiên Th/ cho nên, ,9 ,Ic ,<Hc v#n Nôm không th9 không bi/t ít nhi.u ch( Hán, và ng<Hc l:i, ,9 ,Ic trót lIt Hán v#n Vi%t Nam, không th9 không c+n bi/t ,ôi chút v ch( Nôm Có lL chính vì vCy mà ng<8i ta có l? do ,9 gIi chung hai th) ch( (Hán và Nôm) c7a hai th) ng( (Hán và Vi%t) này v>i m$t tên chung là “ch( Hán-Nôm” khi c+n phân bi%t chúng v>i “ch( Qu0c ng(” (và c6 ch( Pháp) Trong m0i t<Bng tác nh< vCy, ng<8i Vi%t Nam ,ã t:o nên m$t kho tàng v#n hi/n Hán-Nôm r;t ,áng trân trIng trong toàn b$ n.n v#n hoá thành v#n c7a các dân t$c Vi%t Nam
Trong l&ch s' Vi%t Nam, ch( Nôm là v#n t* dân t$c làm nên nhi.u tác phKm b;t h7 cho v#n hIc Vi%t Nam, ,4c bi%t là thB E<8ng luCt và hàng lo:t tác phKm thi ca tr<8ng thiên theo hai th9 thB thu+n tu? dân t$c là “lJc bát” và “song th;t lJc bát”, c3ng nh< ,ã ,<Hc s' dJng phJ kèm v>i ch( Hán trong mIi lDnh v*c ,8i s0ng xã h$i, thCm chí c6 trong ho:t ,$ng chính tr& và hành chính qu0c gia L&ch s' v=n nh-c t>i H" Qu? Ly (1336-1407?), nhà vua ,+u tiên có ch7 tr<Bng dùng ch( Nôm trong công vi%c và hIc hành, và sau ,ó là Nguy!n Hu% (1753-1792), v& hoàng ,/ ,ã cho lCp Sùng Chính vi%n ,9 chuyên d&ch kinh sách nhà Nho sang qu0c âm, và <a dùng v#n Nôm trong công vi%c nhà n<>c Song th8i gian tr& vì quá ng-n ng7i c7a c6 hai v& ,ã không cho phép hI th*c hành ch7 tr<Bng t0t ,Sp ,ó
Trang 51.3 Ch% Qu'c ng% và v( th! c)a nó
Eúng vào lúc ch( Hán và ch( Nôm ,ang th&nh hành thì t1 ,+u th/ k2 XVII, các nhà truy.n giáo Thiên Chúa t1 châu Âu l+n l<Ht ,/n Vi%t Nam Ph+n l>n trong s0 hI ,.u thông th:o ch( Hán (và c6 ch( NhCt) và thCt d! hi9u là trong b<>c ,+u truy.n bá kinh truy%n, hI c3ng d*a vào ch( Hán
và ch( Nôm Thành t*u c7a công vi%c này th9 hi%n r;t rõ qua m$t s0 sách v5 do giáo sD ng<8i
Italia là Girolamo Maiorica (1591-1656) ch7 trì biên so:n, mà tiêu bi9u là b$ Các Thánh truy.n
n"M g"m hBn 2000 trang vi/t tay b@ng v#n xuôi ch( Nôm, hoàn thành vào n#m Phúc Thái 4 (1646) Tr<>c ,ó ít lâu, các giáo sD ng<8i B" Eào Nha là Francisco de Pina, Gaspar do Amaral
và António Barbosa ,ã có m4t 5 Vi%t Nam, t;t c6 ,.u chú tâm vào vi%c hIc tCp, nghiên c)u ngôn ng( và v#n hoá ng<8i Vi%t, và hI là nh(ng ng<8i châu Âu ,+u tiên h<>ng t>i vi%c ch/ tác ra v#n t* ghi âm b@ng ch( cái La-tinh cho ti/ng Vi%t, mà sau này ,<Hc gIi là ch( Qu0c ng( Tuy nhiên, nh(ng v#n b6n ch( Qu0c ng( ,+u tiên ,<Hc in ;n là do m$t giáo sD ng<8i Pháp là Alexandre de
Rhodes (1593-1660) th*c hi%n vào n#m 1951 t:i Roma v>i ba tác phKm: Phép gi6ng tám ngày (Romae, 1951); V9n ph*m Vi.t ng; (Romae, 1951) và T< )i:n Vi.t-B=-La (Dictionarium
Annamiticum, lusitanum et latinum, Romae, 1951) Ei.u thú v& là 5 chN A de Rhodes chính là
ng<8i cùng G.Maiorica sang Vi%t Nam trong m$t chuy/n tàu n#m 1624, song ông kia thì ch#m chú vào biên so:n sách v5 truy.n giáo b@ng ch( Nôm truy.n th0ng c7a ng<8i Vi%t, còn ông này thì th1a h<5ng t1 ng<8i th+y c7a mình là giáo sD F de Pina chí h<>ng hIc nói cho th:o ti/ng b6n ,&a và c0 g-ng t:o ch( vi/t ghi âm cho ti/ng Vi%t ,<Bng th8i theo hình m=u v#n t* châu Âu ,9 tr*c ti/p truy.n ,:o cho dân chúng Nh< vCy là vào gi(a th/ k2 XVII, ch( Qu0c ng(, v#n t* ghi
âm theo ch( Tây ABC ,ã th*c s* hình thành
[Hình 1b] Bìa và trang ,+u sách Phép gi6ng tám ngày
Sau khi chi/m ,<Hc Nam KP làm thu$c ,&a, các nhà ,<Bng quy.n ng<8i Pháp ,ã h:n ch/ d+n
vi%c d:y ch( Nho và ,/n n#m 1882, v>i Quy(t )"nh do Th0ng ,0c Nam KP Le Myre de Vilers k?
(Sài Gòn, 30-1-1882), ch( Nho hoàn toàn b& vô hi%u hoá 5 Nam KP, thay vào ,ó là “ch( vi/t c7a
Trang 6ti/ng Annam b@ng ch( Latin ,<Hc gIi là “Quocngu” và ch( Pháp1 V>i hi%p <>c Patenôtre (6-6-1884) Pháp ,<Hc quy.n “b6o h$” B-c KP và Trung KP N#m 1915 khoa thi H<Bng cu0i cùng 5 B-c KP ,ã di!n ra 5 Nam E&nh, và n#m 1918 thì khoa thi H$i cu0i cùng theo Nho hIc ,ã di!n ra
t:i Hu/ Tr<>c ,ó, ngày 21-12-1917 toàn quy.n Albert Sarraut ban hành -i$u l chung c>a b#
Qu2c dân Giáo d!c ? -ông D0@ng, h:n ch/ ng4t nghèo vi%c d:y ch( Nho trong nhà tr<8ng
Pháp-Vi%t Ti/p theo, ngày 14-7-1919, tri.u ,ình Hu/ ban b0 Chi(u ch5 Hoàng gia, sát nhCp n.n
giáo dJc Nho hIc truy.n th0ng vào n.n giáo dJc Pháp qu0c - B6n x), phù hHp v>i nh(ng gì mà
Albert Sarraut ,ã ban hành K9 t1 ,ó v sau ch( Hán không còn chi/m v& th/ nh< c3 n(a, mà
thay vào ,ó là ch( Qu0c ng( và Pháp v#n M4c dù vCy môn Hán v#n v=n không v-ng m4t hQn 5 nhà tr<8ng “b6o h$” Pháp-Vi%t và vi%c t* hIc ch( Hán (và ch( Nôm) v=n ti/p tJc di!n ra 5 các t< gia, nh;t là trong các gia ,ình v0n có truy.n th0ng Nho hIc R;t nhi.u trí th)c Vi%t Nam th8i b;y gi8 chQng nh(ng thông th:o ch( Qu0c ng( và Pháp v#n, mà ,"ng th8i c3ng ,ã ,<Hc h;p thJ m$t v0n v#n hoá Hán Nôm t1 truy.n th0ng gia ,ình và dân t$c
Vào ,+u th/ k2 XX, ch( Qu0c ng( ,ã ,<Hc l&ch s' l*a chIn ,9 ,<a lên hàng v#n t* chính th)c c7a nhà n<>c Vi%t Nam Trong s* khQng ,&nh này, ,<Bng nhiên là ,ã có s* can thi%p khá m:nh b:o c7a chính quy.n th*c dân Pháp, nh@m ,:t t>i nh(ng mJc ,ích chính tr& c7a hI ChQng h:n, trong ,:o luCt do J Lafont k? t:i Sài Gòn ngày 6-4-1878, vi/t: “Xét th;y s* s' dJng ch(
“quocngu” chF t:o thuCn lHi cho vi%c ,"ng hoá dân chúng vào chính th9 chúng ta, và lL t;t nhiên c3ng là m$t ,<8ng l0i chính tr& t0t ,9 ch( “quocngu” ,<Hc s' dJng vào các giao d&ch chính th)c”, và do ,ó quy/t ,&nh “K9 t1 ngày nói trên [1-1-1882], không có s* bA nhi%m nào ,<Hc th*c hi%n, không có s* th#ng quan ti/n ch)c nào ,<Hc phép, n/u trong viên ch)c hàng ph7, huy%n, tAng, hI không giao ti/p ,<Hc b@ng ch( “quocngu”2 Tuy nhiên, ,i.u ,áng l<u ? là v>i mJc ,ích hoàn toàn khác, k9 t1 ,+u th/ k2 XX, các phong trào cách m:ng yêu n<>c và ch0ng Pháp nh< phong trào Eông Kinh NghDa ThJc chQng h:n, trong khi v=n s' dJng ch( Nôm, các cJ ,.u , cao lHi ích c7a ch( Qu0c ng( trong vi%c giác ng$ ,ông ,6o qu+n chúng, hô hào mIi
ng<8i dân Vi%t Nam hãy hIc ch( Qu0c ng(, vì “Ch; Qu2c ng; là h=n c>a n0Ac” Và ngay tr<>c
c3ng nh< sau Cách m:ng Tháng Tám, các trí th)c cách m:ng ,ã h#ng hái tham gia phong trào
“Truy.n bá Qu0c ng(”, th*c hi%n công cu$c “Di%t gi4c d0t” (t)c xoá n:n mù ch( Qu0c ng() ,"ng th8i v>i “Di%t gi4c ,ói” và “Di%t gi4c ngo:i xâm” theo l8i kêu gIi c7a Ch7 t&ch H" Chí
Minh Nh< vCy, không chF th*c dân Pháp, mà ngay c6 nh(ng trí th)c yêu n<>c và ,ông ,6o dân
chúng Vi%t Nam 5 vào n'a ,+u th/ k2 XX, m$t th8i kP sôi ,$ng c7a l&ch s' Vi%t Nam, ,ã nhCn th;y s* ti%n lHi c7a ch( Qu0c ng(, mà không ng+n ng:i l*a chIn nó cho công vi%c c7a mình Nói cách khác, ch( Qu0c ng( khQng ,&nh ,<Hc v& trí nh< v#n t* chính th)c c7a Vi%t Nam t1 ,+u th/ k2 XX ,/n nay không ,Bn gi6n là do áp l*c c7a m$t s-c l%nh hay ,:o luCt nào t1 phía chính quy.n, mà là s* l*a chIn khách quan c7a di!n trình l&ch s' Vi%t Nam hi%n ,:i Trong m$t bài gi6ng c7a hIc gi6 Ph:m QuPnh 5 khoa Hán Vi%t V#n t* tr<8ng Cao hIc Eông Pháp, ,#ng l:i
trên t:p chí Nam Phong3 d<>i nhan , Kh6o v$ ch; Qu2c ng;, tác gi6 vi/t: “C) l?-thuy/t thì
,áng n<>c ta tr<>c ,ã có ch( nôm r"i, nên chFnh-,0n cho có phép-t-c mà dùng làm qu0c-v#n là ph6i Nh<ng ch( nôm phi.n-ph)c l-m, các cJ ngày x<a c3ng không ,9 ? ,/n s'a-sang gì c6 Thành ra t* khi ch( qu0c-ng( truy.n-bá ra, thì m$t ,àng d! mà ti%n, m$t ,àng khó mà phi.n, ,àng nI t;t ph6i th-ng ,àng kia, là lL t* nhiên vCy Có lL b0n n#m m<Bi n#m tr<>c, h"i ch(
1 D=n theo Tri.u Anh, tr 30, 45
2 D=n theo Tri.u Anh, tr 30-31
3 N.122, 10-1927
Trang 7qu0c-ng( còn m>i chF thông-dJng 5 trong “nhà chung” ch<a phA-cCp t>i dân-gian, ho: may có th9 bàn chFnh-,0n ch( nôm ,9 làm qu0c-v#n ,<Hc, ch) bây gi8 thì mu$n quá r"i”4
Nh< vCy, ch( Qu0c ng( ,<Hc th&nh hành t1 ,+u th/ k2 XX và qua ,ó ti/ng Vi%t hi%n ,:i ,<Hc gIt gi3a, nâng cao, tr<>c h/t là trong lDnh v*c báo chí và v#n ch<Bng, ,4c bi%t là nh8 ,ó mà m$t n.n v#n hIc hi%n ,:i Vi%t Nam hình thành và mau chóng phát tri9n, không chF trong s* k/ th1a truy.n th0ng v#n hoá dân t$c, mà c6 trong s* h;p thJ nh(ng nhân t0 m>i t1 v#n minh châu Âu
2 *+c tr,ng c)a ba th! ch" và kh- n%ng b tr/ cho nhau gi"a chúng
2.1 *+c tr,ng lo-i hình và ,u th! c)a m.i th/ v#n t0
Nh< có th9 th;y, ch( Nôm là v#n t* Vi%t ,<Hc t:o ra theo hình m=u ch( Hán, m4c d+u kh6 n#ng bi9u âm có ph+n nAi rõ hBn ch( Hán, song trên ,:i th9 v=n là m$t th) v#n t* “bi9u âm - bi9u ?”
theo t1ng “âm ti/t - ng( t0” (syllabo-morpheme), cùng m$t lo:i hình v#n t* v>i ch( Hán (mà
ti/ng Hán c3ng là cùng lo:i hình ngôn ng( “,Bn lCp - âm ti/t tính” nh< ti/ng Vi%t) Ch( Nôm và ch( Qu0c ng( tuy ,.u là v#n t* c7a ti/ng Vi%t, song xét v m4t lo:i hình v#n t* thì ,ây là hai th) ch( hoàn toàn khác nhau: M$t ,@ng là v#n t* ô vuông “bi9u âm bi9u ?” theo v#n minh Trung Hoa, còn m$t ,@ng là v#n t* phiên âm hình tuy/n b@ng ch( cái La-tinh ABC theo v#n minh châu
Âu Trong ch( Nôm, quan h% gi(a ch( Nôm và ch( Hán (ghi t1 ng( Hán) luôn ,<Hc hi9n th&, còn trong ch( Qu0c ng(, t;t c6 d;u ;n t1 ng( Hán-Vi%t ,.u b& xoá nhoà Và ,<Bng nhiên, là m$t h% th0ng ch( vi/t chuyên ghi âm, ch( Qu0c ng( c3ng t1 bG luôn c6 kh6 n#ng 5 m)c ,$ nào ,ó
có th9 tr*c ti/p th9 hi%n ? nghDa trên m4t ch( nh< ch( Nôm Eó là do lo:i hình ch( vi/t khác nhau quy ,&nh, không th9 khác ,<Hc Nh<ng nh< vCy không có nghDa là “ch( vuông Hán-Nôm” không ,9 l:i chút d;u ;n nào trong ch( “Qu0c ng( ABC” Theo t< li%u v l&ch s' hình thành ch( Qu0c ng( hi%n có5, chúng ta bi/t r@ng b<>c ,+u dùng ch( cái La-tinh ,9 ghi t1 ng( ti/ng Vi%t, các giáo sD Tây ph<Bng c3ng rCp khuôn theo v#n t* châu Âu, vi/t li.n các âm ti/t trong t1 thành
m$t chuNi, ví nh<: Unsai (Ông sãi), Ungne (Ông nghè), Bafu (Bà ph7) trong ghi chép n#m 1621
c7a J Roiz Không lâu sau, nh< ta th;y, các giáo sD ,ã nghiêng hQn v xu h<>ng vi/t tách r8i
theo t1ng “ti/ng” (,Bn ti/t), nh<: Un nghè (Ông nghè), nhà ph> (nhà ph7) trong ghi chép n#m
1632 c7a G d’Amaral Eây là cách vi/t r;t hHp l?, ph6n ánh ,úng ,4c tr<ng lo:i hình ngôn ng(
“,Bn lCp-âm ti/t tính” c7a ti/ng Vi%t, nh< ch( Hán và ch( Nôm ,ã th*c hi%n ngay t1 ,+u Cách vi/t ch( Qu0c ng( theo “truy.n th0ng” Hán-Nôm nh< th/ ,ã mau chóng ,<Hc khQng ,&nh trong
các t< li%u ,ánh d;u cho s* hình thành ch( Qu0c ng( v>i T< )i:n Vi.t-B=-La và các tCp Phép
gi6ng tám ngày c7a cha c0 A de Rhodes vào gi(a th/ k2 XVII Eã t1ng có m$t s0 ng<8i hQn là
vì quá ng<Rng m$ các v#n t* ph<Bng Tây phiên âm theo t* m=u La-tinh, c) mong mu0n làm sao cho ch( Qu0c ng( c3ng gi0ng nh< ch( Tây c6 5 cách vi/t li.n các âm ti/t l:i theo cái gIi là “t1” ti/ng Vi%t Th/ nh<ng hI quên r@ng ,0i v>i các ngôn ng( thu$c lo:i hình “,Bn lCp - âm ti/t tính” nh< ti/ng Vi%t, thì cái ,Bn v& ngôn ng( cB b6n mà ng<8i b6n ng( d! phân ,&nh và nhCn di%n hBn c6 (trong khi vi/t và ,Ic v#n b6n) chính là t1ng “ti/ng m$t” ch) không ph6i t1ng “t1” có nhi.u
âm ti/t B5i vCy, d=u th/ nào m4c lòng, cách vi/t ch( Qu0c ng( tách r8i t1ng ti/ng m$t theo
4 Eã d=n, tr.338-339
5 Xem, chQng h:n: EN Quang Chính.1972
Trang 8truy.n th0ng ng( v#n Hán-Nôm v0n t<Bng thích v>i ,4c tr<ng lo:i hình ti/ng Vi%t, cho ,/n nay v=n ,<Hc duy trì m$t cách b.n v(ng
L:i m$t ,i.u c+n ,<Hc l<u ? n(a là, ch( Qu0c ng( ,ã trút bG “gánh n4ng” bi9u ? c7a ch( Hán và ch( Nôm, t)c là không ,6m ,<Bng ch)c n#ng “bi9u ?” n(a, song nh< th/ không có nghDa ch( Qu0c ng( chF là v#n t* thu+n tu? ghi âm, ph6i luôn luôn bám sát l;y ng( âm ,9 ghi lên m4t ch( Trên th*c t/ thì khó có th9 tìm th;y m$t h% th0ng ch( vi/t ghi âm thu+n tu? Ch( vi/t ghi âm không “bi9u ?” hay “bi9u nghDa”, nh<ng nó hoàn toàn có th9 có cách ,9, trong ch1ng m*c nào ,ó, giúp ,R cho s* “phân bi%t ? nghDa” ChQng h:n vi/t hoa là m$t cách phân bi%t nghDa nh< vCy Hay nh< s* phân bi%t “gi-” và “d-” hi%n dùng trong ch( Qu0c ng(, v0n th*c có liên quan v>i s* phân bi%t ng( âm Vi%t trong quá kh), mà ngày nay, m;y k? t* này không còn duy tr1 s* phân bi%t v ng( âm n(a Song ch( Qu0c ng( v=n còn l<u gi( l:i s* phân bi%t gi(a chúng, c0t là qua
,ó h<>ng t>i m$t s* phân bi%t theo ng( nghDa c7a các ng( t0 ,"ng âm Ss., chQng h:n: da (ch(
Nôm:U!) trong da dB, màu da <> gia (ch( Hán: opq) trong gia )ình, qu2c gia / t9ng gia,
gia gi6m ho4c d% (d; dCn) <> gi% (gi; gìn), d1 (d? dang) <> gi1 (gi? sách) v.v Không nên c)
h! th;y ch( Qu0c ng( có gì ,ó không kh>p v>i ng( âm, thì lCp t)c ,òi “c6i ti/n”, “c6i cách” cho ,<Hc vì nh< vCy là ch<a th;y h/t nh(ng ,i.u t/ nh& nh< v1a nêu Eành r@ng m$t h% th0ng ng(
âm ,<Hc coi là chuKn m*c là cái mà h% th0ng v#n t* ph6n ánh, song suy cho cùng, ng( âm là m$t chuy%n mà v#n t* (cho dù là v#n t* ghi âm) l:i là m$t chuy%n khác
Rõ ràng là ch( Qu0c ng( có nhi.u <u th/ hBn ch( Nôm trong vi%c vi/t ch( và ,Ic ch( M$t ng<8i Vi%t bình th<8ng, có th9 chF c+n d#m ba tháng hIc ch( Qu0c ng( là có th9 “,Ic thông vi/t th:o”, không khó ,9 th*c hi%n ,<Hc công tác “xoá n:n mù ch(” cho ng<8i bình dân, v0n bao gi8 c3ng chi/m s0 ,ông trong xã h$i Ei.u này thCt khó lòng ,4t ra ,0i v>i ch( Nôm Eó c3ng là l?
do chính ,9 các nhà cách m:ng Vi%t Nam 5 ,+u th/ k2 XX ,ã chIn ch( Qu0c ng( cho công vi%c c7a mình Nh<ng ,/n khâu “,Ic hi9u” ch( và v#n b6n, thì ch( Qu0c ng( chQng nh(ng không có
<u th/ gì, mà còn tG ra y/u th/ hBn ch( Nôm, b5i vì, nh< trên ,ã nói, 5 ch( Nôm ngoài ch)c n#ng “bi9u âm”, còn có ít nhi.u ch)c n#ng “bi9u ?”, cái mà ch( Qu0c ng( không h có Liên quan v>i ,i.u này là ch( Nôm có ph+n l% thu$c vào “ch;t li%u” ch( Hán: Khó có th9 “,Ic thông vi/t th:o” ,<Hc ch( Nôm n/u không bi/t ít nhi.u ch( Hán, nh<ng ng<8i ta hoàn toàn có th9 “,Ic thông vi/t th:o” ch( Qu0c ng( mà không c+n bi/t ,/n ch( Pháp hay ti/ng La-tinh Eây không hQn là “công” hay “t$i” c7a ch( Nôm hay ch( Qu0c ng(, mà chQng qua là nêu lên nh(ng gì là h% qu6 do ,4c tr<ng lo:i hình c7a hai th) ch( vi/t khác nhau c7a ti/ng Vi%t ,<a l:i Âu c3ng không ngoài quy luCt “bF s-c t< phong” mà Nguy!n Du ,ã vi/t, “,<Hc m4t này thì m;t m4t khác”, vCy thôi Riêng v kh6 n#ng t<Bng thích v>i các h% th0ng ch( vi/t hi%n hành trên th/ gi>i, thì ch( Qu0c ng( chi/m <u th/ hBn, vì theo th0ng kê, các h% v#n t* d*a theo ch( cái La-tinh (trong ,ó
có ch( Qu0c ng( c7a Vi%t Nam) chi/m ph+n l>n s0 ng<8i s' dJng trên th/ gi>i, và tr6i ra trên di%n tích r$ng hBn so v>i các c$ng ,"ng v#n t* khác6
2.2 Vai trò c)a v#n t0 c2 truy3n trong &4i s'ng xã h5i Vi"t Nam
Ch( Qu0c ng( ,<Hc “trIng dJng” và phA bi/n nh< vCy, không có nghDa là ch( Nôm (và c6 ch( Hán) ,ã ho4c sL b& “di%t vong” trên m6nh ,;t Vi%t Nam, mà nó v=n ti/p tJc t"n t:i nh< là m$t di s6n v#n hoá cA truy.n c7a dân t$c và khi c+n thi/t, nó v=n ,<Hc dùng ,/n, trong nh(ng môi tr<8ng hành ch)c thích hHp S5 dD có th9 khQng ,&nh nh< vCy là vì v#n t* không ,Bn gi6n chF là
6 Xem: Chu H(u Quang 2003, tr 2-3
Trang 9ph<Bng ti%n truy.n tin, mà càng có l&ch s' lâu dài, nó càng tr5 nên là ph<Bng ti%n chuy9n t6i v#n
hoá cA truy.n c7a dân t$c s5 h(u nó
Ngay sau khi ch( Hán và Nho hIc b& chính quy.n “b6o h$” Pháp v>i s* tho6 thuCn c7a chính quy.n phong ki/n tri.u Nguy!n tuyên b0 bãi bG vào n#m 1919, nhi.u nhà trí th)c Vi%t Nam ,ã tG
ra h/t s)c b#n kho#n v s0 phCn c7a ch( Hán (và ch( Nôm) trong ,8i s0ng v#n hoá Vi%t
Nam.Vào th8i b;y gi8, trên các t:p chí nh< An Nam t*p chí, H;u Thanh, Tao )àn, Tri tân và ,4c bi%t là Nam Phong ,ã có không ít hIc gi6 phát bi9u v v;n , “có nên bG ch( Hán hay không”
Ei.u ,áng l<u ? là r;t ít nh(ng ng<8i chF m$t m*c ph7 nhCn Hán hIc, mà ph+n ,ông hI nhCn th;y 5 Hán hIc có cái hIc c' nghi%p, n4ng v t1 ch<Bng thi c' thì nên bG, nh<ng còn cái hIc v tri th)c v#n hoá Trung Hoa v0n ti/p xúc lâu ,8i v>i v#n hoá Vi%t Nam, cái hIc g-n v>i s* hình thành và phát tri9n v#n hoá Vi%t Nam, thì c+n ph6i ,<Hc ti/p tJc và phát huy ThCm chí có ng<8i còn nhCn th;y ch( Hán ,ã th*c s* #n sâu vào ,8i s0ng v#n hoá dân gian Vi%t Nam, ,i.u mà ch( Qu0c ng( hay ch( Tây không th9 nào có ,<Hc ChQng h:n, ngay t1 cu0i n#m 1919 trên t:p chí
Nam Phong ,ã có ,#ng ? ki/n c7a ông Ph:m Huy HA, cho r@ng “cái m0i ch( Hán nó v;n-vít v>i
qu0c-dân ta gR không ra” và nhCn th;y ng<8i bình dân Vi%t Nam chF mu0n hIc m$t ít ch( Nho
“,9 hi9u qua ,<Hc ,i.u luân-l?, ,Ic thông ,<Hc bài v#n t/, biên nAi ,<Hc ba ch( k?, xem bi/t ,<Hc l0i v#n-kh/, th/ là ,7, hIc ch( tây làm gì? V6 l:i bài-v& thành-hoàng, th+n-ch7 tA-tiên, sA sách v#n-t/, kinh-k% phù-chú, toàn b@ng ch( nho, nay ,ã ai dám quay ngang bài-v& th+n-ch7 ,
ch( hàng ngang, ,ã ai dám vi/t s> sách v#n t/ b@ng ch( a, b, c, ) ch<a?”7
[Hình 2.a] Hai trang cu0i V9n X0@ng )( quân hi(u v9n
Vào ,+u th/ k2 XX, sau khi Nho hIc ,ã b& bãi bG, v=n xu;t hi%n không ít tác phKm Hán-Nôm có
in kèm c6 ph+n phiên âm ch( Qu0c ng(, nhi.u khi là song hành Nôm và Qu0c ng(, c3ng có khi c6 ba th) ch( Hán-Nôm-Qu0c ng( cùng xu;t hi%n Tình hình này th;y rõ qua các sách v5 ghi
7 T:p chí Nam Phong, N.29, 11-1919, tr 418-419
Trang 10chép ca dao dân ca, trong các tài li%u in ;n c7a Công giáo và c6 PhCt giáo, E:o giáo, v.v ChQng
h:n nh< trong sách V9n X0@ng )( quân khuy(n hi(u v9n rstuvwr, kh-c ván in t:i chùa
Liên Phái (Hà N$i) n#m B6o E:i Nhâm Thân (1932): Trang sách chia làm 3 ph+n, bên trên là
Hán v#n, 5 gi(a là v#n Nôm, và bên d<>i là phiên sang ch( Qu0c ng( [Hình 2a]
Cho ,/n sau Cách m:ng Tháng Tám, ta v=n còn b-t g4p nh(ng tr<8ng hHp ch( Nôm ,<Hc dùng
kèm v>i ch( Qu0c ng(, ngay c6 trong gi;y t8 hành chính, nh< t8 Gi1y khai giá thúxyz{ c7a
ông Nguy!n CB Th:ch (Ph:m V#n C<Bng - 24 tuAi) và bà Phan Th& Phúc (18 tuAi), n#m 1946 d<>i chính th9 Vi%t Nam Dân ch7 C$ng hoà8 [Hình 2b]
[Hình 2.b] Gi;y khai giá thú n#m 1946
Trong ,ó 5 mNi mJc c+n khai ,.u chF d=n b@ng hai th) ch( c7a ti/ng Vi%t: ch( Qu0c ng(
và ch( Nôm Nh(ng mJc (câu hGi) chính ,9 khai là nh< sau:
Tên, hI, tuAi và chN 5 ng<8i ch"ng
!""!#!!"U
Tên, hI, tuAi và chN 5 ng<8i vH
#$"!#!!%
VH c6 hay vH th) m;y
%"&%#'$$
Tên, hI, tuAi, ngh.-nghi%p và chN 5 b0 mS ch"ng hay ng<8i ,)ng thay
#""|}~#!"$#"&!()
Tên, hI, tuAi, ngh.-nghi%p và chN 5 c7a b0 mS vH hay ng<8i ,)ng thay
8 Theo Nguy!n Quân An ninh Th( giAi Cu2i tháng (s0 36, 7-2004)