Đánh giá hiệu quả và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá huyện mường khương, tỉnh lào cai

ðể sử dụng ñất nông nghiệp hiệu quả thì một trong những hướng ñi ñã và ñang ñược quan tâm ñề cập nhiều là phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa.. Ngày nay, với sự phát triể

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-

NGUYỄN MẠNH HOẢN

ðÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ ðỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG ðẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA HUYỆN MƯỜNG KHƯƠNG, TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

Chuyên ngành : Quản lý ñất ñai

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS HÀ THỊ THANH BÌNH

HÀ NỘI - 2012

LỜI CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn

này là trung thực và chưa ñược sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam ñoan rằng, mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận

văn này ñã ñược cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn ñều

ñã ñược chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 10 tháng 8 năm 2012

Tác giả luận văn

Nguyễn Mạnh Hoản

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian học tập và thực hiện ñề tài, tôi ñã nhận ñược sự hướng dẫn, giúp ñỡ nhiệt tình, chu ñáo của các Thầy, Cô giáo và các nhà khoa học, ñến nay tôi ñã hoàn thành chương trình ñào tạo Cao học và làm luận văn này

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất và chân thành cảm ơn PGS.TS Hà Thị Thanh Bình ñã trực tiếp chỉ bảo và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo khoa Tài nguyên và Môi trường, Viện ñào tạo Sau ðại học - Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội, các nhà khoa học ñã giúp ñỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn Uỷ ban Nhân dân huyện Mường Khương,

Uỷ ban Nhân dân các xã Bản Lầu, thị trấn Mường Khương, xã Cao Sơn và các phòng, ban, cá nhân ñã tạo ñiều kiện, giúp ñỡ tôi trong thời gian thu thập thông tin, tài liệu, nghiên cứu làm luận văn

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn./

Tác giả luận văn

Nguyễn Mạnh Hoản

2.1 Một số vấn ñề lý luận cơ bản về sử dụng ñất và hiệu quả sử dụng

2.1.2 Một số vấn ñề lý luận về hiệu quả và hiệu quả sử dụng ñất nông

2.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về sản xuất nông nghiệp hàng hóa 21

2.3 Cơ sở thực tiễn về sử dụng ñất và nâng cao hiệu quả sử dụng ñất

3.1.1 đối tượng nghiên cứu 32

3.2.1 đánh giá ựiều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội có liên quan ựến sản

3.2.4 Thị trường và phương thức tiêu thụ nông sản hàng hoá 33

3.2.5 định hướng và các giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả sử dụng

3.3.3 Phương pháp tổng hợp và xử lý tài liệu, số liệu 34

4.1 đánh giá ựiều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác ựộng ựến sử

dụng ựất nông nghiệp huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai 35

4.3.4 Hiệu quả môi trường 85

4.4 Thị trường và phương thức tiêu thụ nông sản hàng hóa 90

4.5 ðịnh hướng sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp huyện Mường

Khương theo hướng sản xuất hàng hóa ñến năm 2020 91

4.5.2 ðịnh hướng sử dụng ñất sản xuất nông nghiệp huyện Mường

Khương theo hướng sản xuất hàng hóa ñến năm 2020 92

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

4.1 Tỷ trọng GTSX các nhóm ngành giai ñoạn 2005-2011 41

4.4 Tỷ lệ hàng hóa và phương thức tiêu thụ các nông sản chính

4.5 Hiện trạng sử dụng ñất nông nghiệp với các kiểu sử dụng ñất

4.12 Mức thu hút lao ñộng và giá trị/ngày công lao ñộng vùng 1 82

4.13 Mức thu hút lao ñộng và giá trị/ngày công lao ñộng vùng 2 83

4.14 Mức thu hút lao ñộng và giá trị/ngày công lao ñộng vùng 3 84

4.15 So sánh mức ñầu tư phân bón với tiêu chuẩn bón phân cân ñối và

DANH MỤC BIỂU ðỒ

4.1 Cơ cấu sử dụng ñất huyện Mường Khương năm 2011 524.2 Cơ cấu các kiểu sử dụng ñất nông nghiệp năm 2011 66

DANH MỤC HÌNH

1 MỞ ðẦU

1.1 Tính cấp thiết của ñề tài

ðất ñai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất ñặc biệt không thể thay thế của sản xuất nông nghiệp nên việc sử dụng ñất hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả là rất quan trọng Từ Nghị quyết ñại hội ðảng toàn quốc lần thứ VI, chuyển từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, Việt Nam ñã thu ñược những thành quả to lớn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, chuyển Việt Nam từ một nước phải nhập khẩu lương thực sang xuất khẩu gạo ñứng thứ 2 trên thế giới sau Thái Lan Nền nông nghiệp nước ta từng bước chuyển từ sản xuất tự túc, tự cấp sang sản xuất hàng hóa với sự tham gia nhiều hơn của máy móc và các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong quá trình sản xuất Nông nghiệp có sự tăng trưởng nhanh, sức sản xuất ở nông thôn ñược giải phóng, tiềm năng ñất nông nghiệp dần ñược khai thác

Trong những năm qua, Việt Nam ñẩy mạnh sự nghiệp CNH - HðH ñất nước và ñã thu ñược những thành quả to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội Tuy nhiên, quá trình ñô thị hóa, công nghiệp hóa và sự gia tăng dân số ñã gây áp lực mạnh mẽ ñến sử dụng ñất Việc chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất từ ñất nông nghiệp sang các loại ñất phi nông nghiệp ñã làm cho diện tích ñất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp ðiều ñó ñòi hỏi việc sử dụng ñất nông nghiệp phải

có hiệu quả hơn ðể sử dụng ñất nông nghiệp hiệu quả thì một trong những hướng ñi ñã và ñang ñược quan tâm ñề cập nhiều là phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa Thực tế ở một số ñịa phương, nông nghiệp ñã phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá và mang lại hiệu quả kinh tế cao nên ñời sống người dân ñược cải thiện hơn trước Tuy nhiên, do nhận thức và hiểu biết của nhiều người còn hạn chế nên việc khai thác ñất nông nghiệp chưa thật hợp

lý, chưa phát huy hết tiềm năng, sức sản xuất của ñất Từ ñó, ảnh hưởng ñến

năng suất lao ựộng và mức sống của người nông dân Vì vậy, sử dụng ựất nông nghiệp một cách ựúng ựắn và có hiệu quả là yêu cầu có tắnh cấp thiết hiện nay

Mường Khương là một huyện biên giới phắa bắc của Việt Nam nằm trong tỉnh Lào Cai, cách thành phố Lào Cai 55 km về phắa đông Bắc, với tổng diện tắch tự nhiên là 556,15 km2 và diện tắch ựất nông nghiệp chiếm khoảng 59% tổng diện tắch tự nhiên Nông nghiệp vẫn là ngành ựóng góp chắnh vào giá trị sản xuất của huyện Trong những năm gần ựây việc sản xuất hàng hóa trên ựất nông nghiệp của huyện ựã hình thành, tuy nhiên quy mô còn nhỏ lẻ, và chưa ựược quy hoạch cụ thể Việc nghiên cứu và nhân rộng các cây trồng, vật nuôi, các kiểu sử dụng ựất có giá trị cần ựược chú trọng Xuất phát

từ tình hình thực tế ựó, chúng tôi tiến hành thực hiện ựề tài: Ộđánh giá hiệu quả và ựịnh hướng sử dụng ựất sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa huyện Mường Khương, tỉnh Lào CaiỢ

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

đánh giá hiệu quả sử dụng ựất theo hướng sản xuất hàng hoá và ựề xuất một số giải pháp hợp lý giúp người nông dân lựa chọn ựược kiểu sử dụng ựất phù hợp, có hiệu quả cao hơn trong ựiều kiện cụ thể trên ựịa bàn nghiên cứu

1.3 Yêu cầu

- Nghiên cứu ựiều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội liên quan ựến sử dụng ựất

- Xác ựịnh và ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất của các kiểu sử dụng ựất chắnh

- đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ựất

2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1 Một số vấn ñề lý luận cơ bản về sử dụng ñất và hiệu quả sử dụng

ñã bổ sung các yếu tố: nước của ñất, nước ngầm và ñặc biệt là vai trò của con người ñể hoàn chỉnh khái niệm về ñất nêu trên Nhà nông học người Anh V.R William ñã ñưa ra khái niệm: “ðất là lớp mặt tơi xốp của lục ñịa có khả năng tạo ra sản phẩm cho cây” [22]

Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng ñất, ñất ñai ñược nhìn nhận là một nhân tố sinh thái Với khái niệm này, ñất ñai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái ñất có ảnh hưởng nhất ñịnh ñến tiềm năng và hiện trạng sử dụng ñất ðất theo nghĩa ñất ñai bao gồm: khí hậu, dáng ñất, ñịa hình ñịa mạo, thổ nhưỡng, thuỷ văn, thảm thực vật tự nhiên bao gồm

cả rừng, cỏ dại trên ñồng ruộng, ñộng vật tự nhiên, những biến ñổi của ñất do các hoạt ñộng của con người [29]

Theo ðiều 13 Luật ñất ñai Việt Nam năm 2003 thì ñất tự nhiên ñược chia thành 3 nhóm lớn là: Nhóm ñất nông nghiệp, nhóm ñất phi nông nghiệp, nhóm ñất chưa sử dụng [18] Trong ñó, nhóm ñất nông nghiệp bao gồm: ðất sản xuất nông nghiệp (ñất trồng cây hàng năm, ñất trồng cây lâu năm), ñất trồng rừng, ñất nuôi trồng thủy sản, ñất làm muối, ñất nông nghiệp khác

b Một số yếu tố ảnh hưởng ñến sử dụng ñất nông nghiệp

Việc xác ñịnh các nhân tố ảnh hưởng ñến sử dụng ñất là hết sức cần thiết, nó giúp cho việc ñưa ra những ñánh giá phù hợp với từng loại ñất, vùng ñất ñể trên cơ sở ñó ñề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ñất Các nhân tố ảnh hưởng ñến sử dụng ñất nông nghiệp có thể chia thành 3 nhóm:

* Yếu tố tự nhiên

Theo Vũ Ngọc Hùng (2002) thì yếu tố tự nhiên bao gồm ñiều kiện khí hậu, ñất trồng, cây trồng, môi trường sinh thái, nguồn nước Chúng có ảnh hưởng một cách rõ nét, thậm chí quyết ñịnh ñến kết quả và hiệu quả sử

dụng ñất [15]

- Khí hậu

Thực vật nói chung và cây trồng nói riêng muốn sống, sinh trưởng và phát triển ñòi hỏi phải có ñầy ñủ các yếu tố sinh trưởng là ánh sáng, nhiệt ñộ, không khí, nước và dinh dưỡng Trong ñó, ánh sáng, nhiệt ñộ, lượng mưa và

ñộ ẩm không khí là các yếu tố khí hậu [3] Chính vì thế, khí hậu là một trong

những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp ñến sinh trưởng, năng suất và sản lượng cây trồng, ảnh hưởng ñến hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

Việt Nam có khí hậu nhiệt ñới gió mùa Tuy nhiên, vì sự khác biệt về vĩ

ñộ ñịa lý và ñịa hình nên khí hậu có khuynh hướng khác biệt nhau khá rõ nét theo từng vùng Miền bắc có nhiệt ñộ trung bình 22,2 - 23,50C, lượng mưa trung bình từ 1.500 - 2.400 mm, tổng số giờ nắng từ 1.650 - 1.750 giờ/năm Trong khi ñó, ở miền nam, khí hậu mang tính chất xích ñạo, nhiệt ñộ trung

bình 22,6 - 27,50C, lượng mưa trung bình 1.400 - 2.400 mm, nắng trên 2.000 giờ/năm [34] Trải dài trên 15 vĩ ựộ, Việt Nam có 7 tiểu vùng khắ hậu khác nhau nên chúng ta có thể ựa dạng hoá các loại cây trồng, vật nuôi Chắnh vì thế, sử dụng ựất cũng ựa dạng và giảm ựược rủi ro vì có thể trồng các loại cây trồng có nguồn gốc nhiệt ựới, á nhiệt ựới và cả ôn ựới

Theo Nguyễn Văn Nam (2005), khắ hậu là yếu tố quan trọng, ảnh hưởng rất lớn ựến việc phân bố các loại cây trồng, cũng như thời vụ cây trồng trong sản xuất nông nghiệp Nếu như ở trung du và miền núi phắa Bắc có thể trồng mận, hồng, ựào, chuối, ựậu côve, súp lơ xanh ở ựồng bằng sông Hồng

có thể trồng các loại rau vụ ựông có nguồn gốc ôn ựới thì ở ựồng bằng sông Cửu Long có thể trồng sầu riêng, măng cụt hay miền đông Nam bộ và Tây Nguyên có thể trồng chôm chôm, trái bơ, thanh long là những cây nhiệt ựới ựiển hình [20]

Yếu tố khắ hậu nhiều khi ảnh hưởng rõ nét ựến hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp với các mức ựộ khác nhau Ở ựồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ, nhiệt ựộ thấp vào vụ ựông và thời kỳ ựầu vụ xuân kèm theo ẩm ướt, mưa phùn, thiếu ánh sáng làm hạn chế sinh trưởng và phát triển của cây trồng ưa nắng, ưa nhiệt nhưng lại phù hợp cho cây trồng ưa lạnh có nguồn gốc ôn ựới Trời âm u thiếu ánh sáng cũng là ựiều kiện cho sâu bệnh phát triển phá hại mùa màng [27]

- Yếu tố ựất trồng

Cùng với khắ hậu, ựất tạo nên môi trường sống của cây trồng đất trồng với các ựặc tắnh như loại ựất, thành phần cơ giới, chế ựộ nước, ựộ phì có vai trò quan trọng ựối với sự sinh trưởng, phát triển và năng suất của cây trồng, ảnh hưởng ựến hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp

đất giữ cây ựứng vững trong không gian, cung cấp cho cây các yếu tố

sinh trưởng như nước, dinh dưỡng và không khắ [3] độ phì là một trong

những yếu tố quan trọng nhất của ựất Vị trắ từng mảnh ựất có ảnh hưởng ựến quá trình hình thành ựộ phì của ựất độ phì nhiêu của ựất liên quan trực tiếp

ñến năng suất cây trồng Do vậy, tuỳ theo vị trí ñịa hình, chất ñất mà lựa chọn, bố trí cây trồng thích hợp trên từng loại ñất mới cho năng suất, hiệu quả

sử dụng ñất cao

- Yếu tố cây trồng

Cây trồng là yếu tố trung tâm trong quá trình sản xuất nông nghiệp và sử dụng ñất nông nghiệp Con người hưởng lợi trực tiếp từ những sản phẩm của cây trồng Những sản phẩm này cung cấp lương thực, thực phẩm cho các nhu cầu thiết yếu cho con người và cho các hoạt ñộng trao ñổi hàng hóa, xuất khẩu

Việc bố trí cây trồng và kiểu sử dụng ñất hợp lý trên ñất sẽ ñem lại những giá trị cao về mặt hiệu quả cho cả người sản xuất và tạo ra sự bền vững cho môi trường ñất Ngược lại, nếu cây trồng ñược bố trí bất hợp lý, sử dụng ñất bừa bãi không những gây thất thu cho người nông dân mà còn ảnh hưởng xấu ñến ñất

Báo cáo của Viện tài nguyên thế giới cho thấy gần 20% diện tích ñất ñai Châu Á bị suy thoái do những hoạt ñộng của con người Hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp là một nguyên nhân không nhỏ làm suy thoái ñất thông qua quá trình thâm canh tăng vụ ñã phá huỷ cấu trúc ñất, xói mòn và suy kiệt dinh dưỡng [37]

Ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của những tiến bộ khoa học,

kỹ thuật trong quá trình sản xuất nông nghiệp cũng như trình ñộ của người nông dân ngày càng ñược nâng cao, các giống cây trồng mới với chất lượng

và năng suất cao, thời gian sinh trưởng ngắn xuất hiện ngày càng nhiều góp phần tạo tiền ñề mạnh mẽ cho quá trình sản xuất hàng hóa trong sản xuất nông nghiệp Sản xuất nông nghiệp hàng hoá phát triển gắn với việc tăng hệ

số sử dụng ñất, gia tăng giá trị kinh tế cho một ñơn vị diện tích ñất

* Yếu tố kinh tế, xã hội

- Yếu tố con người

Con người là chủ thể của quá trình lao ñộng, là nhân tố tác ñộng trực

tiếp tới ñất và hưởng lợi từ ñất Con người với bàn tay và khối óc của mình có thể tạo ra những phương thức sử dụng ñất hợp lý, hiệu quả

Theo thông tin của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ñưa ra trong ñịnh hướng phát triển Nông nghiệp Việt Nam: Khi dân số còn thấp, trình ñộ và nhu cầu thấp, việc khai thác quỹ ñất nông nghiệp còn ở mức hạn chế, hiệu quả không cao nhưng sự bền vững trong sử dụng ñất nông nghiệp ñược ñảm bảo Ngược lại, ngày nay, khi dân số tăng nhanh kéo theo sự gia tăng các nhu cầu thì tài nguyên ñất nông nghiệp bị khai thác nhiều, triệt ñể hơn nhằm ñạt năng suất và hiệu quả cao hơn Vì vậy, quy luật sinh thái và tự

nhiên bị xâm phạm, tính bền vững tài nguyên ñất kém hơn [35] Việc ñảm bảo

cân bằng giữa sử dụng và bảo vệ ñất trở thành vấn ñề cấp thiết

ðối với các hoạt ñộng kinh tế nói chung, sản xuất nông nghiệp nói riêng, dân số vừa là thị trường cầu của sản phẩm hàng hoá và dịch vụ, vừa là nguồn cung về lao ñộng cho sản xuất Các hoạt ñộng kinh tế sẽ không thể

phát triển nếu không có thị trường tiêu thụ các sản phẩm do chúng tạo ra [7]

ðặc biệt, ñối với một nền sản xuất nông nghiệp hàng hoá thì ñiều này lại càng trở nên quan trọng

- Yếu tố kinh tế

ðối với mỗi quốc gia, mức ñộ phát triển của nền kinh tế quốc dân có ảnh hưởng lớn ñến các hoạt ñộng sản xuất nói chung và sử dụng ñất nông nghiệp nói riêng và ngược lại Nếu sử dụng ñất có hiệu quả sẽ góp phần thúc ñẩy nền kinh tế phát triển Khi kinh tế phát triển, nó sẽ làm tiền ñề cho quá trình sử dụng ñất ñạt ñược hiệu quả cao hơn, thông qua việc ñầu tư, áp dụng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ cao làm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm cây trồng Trong cuốn nguyên lý kinh tế nông nghiệp (1999) khẳng ñịnh phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá cũng giống như ngành sản xuất vật chất khác của xã hội, nó chịu sự chi phối của quy luật cung cầu, chịu sự ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố ñầu vào, quy mô các nguồn lực như: ñất, lao

ñộng, vốn sản xuất, thị trường, kiến thức và kinh nghiệm trong sản xuất và tiêu thụ nông sản [11]

- Cơ chế chính sách

Trong hơn mười năm qua, Việt Nam ñã thực hiện chính sách ñổi mới trong nông nghiệp, tập trung vào trọng tâm: làm rõ và giao cho nông dân nhiều quyền ñối với ruộng ñất; tự do hóa thương mại trong nước và xuất nhập khẩu; giao quyền quyết ñịnh sản xuất cho nông dân; ñổi mới các hợp tác xã, doanh nghiệp nhà nước, khuyến khích kinh tế tư nhân ðồng thời nhà nước tăng ñầu tư, xây dựng cơ sở hạ tầng, cung cấp tín dụng, chuyển giao khoa học công nghệ Những chính sách mới ñã khuyến khích mạnh mẽ nhân dân ñầu tư vào phát triển sản xuất Nông nghiệp Việt Nam ñã phát triển nhanh, liên tục trong thời kỳ thực hiện chính sách ñổi mới Từ chỗ phải nhập khẩu lương thực triền miên trong vài thập kỷ, nay ñã xuất khẩu ñược trên 4 triệu tấn gạo hàng hoá ñứng thứ 2 trên thế giới về xuất khẩu gạo Nền nông nghiệp từng bước chuyển từ sản xuất tự cung, tự cấp sang nền nông nghiệp hàng hóa ña dạng, hướng ra xuất khẩu [19]

Các chính sách ñầu tư cho nông nghiệp và nông thôn, chính sách tín dụng nông thôn, chính sách về giải quyết việc làm và xoá ñói giảm nghèo, khuyến nông thực sự ñã giúp ích rất nhiều trong quá trình sử dụng ñất nông nghiệp của những người nông dân

Theo ðặng Kim Sơn và cộng sự (2002) trong sản xuất nông nghiệp, ñặc biệt là sản xuất nông nghiệp hàng hoá, người nông dân thường chịu thiệt thòi do hạn chế về kiến thức thị trường, thông tin thị trường, sức mua Hơn nữa, các hiệu ứng tràn ra ngoài trong sản xuất nông nghiệp cũng làm cho sản xuất không hiệu quả: việc sử dụng bừa bãi phân hoá học, thuốc trừ sâu, thuốc trừ cỏ có tác ñộng tiêu cực ñến môi trường, nguồn nước, không khí và ñất

Do vậy, việc Nhà nước can thiệp bằng các chính sách và pháp luật thích hợp

ñã tạo ñiều kiện, khuyến khích, hướng dẫn sản xuất nông nghiệp và ñảm bảo

tính bền vững của các yếu tố nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp, góp phần

nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp [24]

Cũng bằng các chính sách thích hợp, sử dụng ñất nông nghiệp ñược ñảm bảo ổn ñịnh và lâu dài Trong những năm qua, Chính phủ ñã ban hành, sửa ñổi và bổ sung những chủ trương, chính sách về ñất ñai nhằm mục ñích thúc ñẩy sự phát triển sản xuất nông nghiệp nông thôn Luật ñất ñai sửa ñổi (chính thức có hiệu lực vào ngày 1/7/2003) ñã thể chế hoá và nới rộng quyền của người sử dụng ñất ðây là một chính sách khuyến khích người nông dân ñầu tư vào sản xuất dài hạn, thay ñổi cơ cấu cây trồng nhằm phát triển sản xuất hàng hoá một cách có hiệu quả [20]

Mặc dù ñất ñai thuộc sở hữu toàn dân nhưng Hiến pháp, pháp luật công nhận quyền sử dụng lâu dài ñối với ñất Người sử dụng ñất không chỉ ñược quyền sử dụng lâu dài mà còn ñược quyền thừa kế những ñầu tư trên ñất ðiều ñó ñã trở thành ñộng lực quan trọng trong phát triển nông nghiệp Nó làm cho người nông dân yên tâm ñầu tư trên ñất, sử dụng ñất nông nghiệp một cách chủ ñộng và hiệu quả, phát huy ñược lợi thế so sánh của từng vùng, từng miền Thực tế cho thấy, chính sách về ñất ñai thông thoáng sẽ là cơ sở ñể hình thành các phương thức sản xuất mới như thâm canh, tăng vụ, nâng cao hiệu quả sử dụng ñất canh tác, ñặc biệt là sử dụng ñể sản xuất cây trồng có giá trị hàng hoá cao

- Khoa học kỹ thuật

Trong những năm qua, cùng với sự phát triển của xã hội, những thành tựu và khoa học kỹ thuật ngày càng ñược ứng dụng nhiều trong các ngành kinh tế nói chung và nông nghiệp nói riêng Các máy móc cơ giới liên tục ñược cải tiến cho phù hợp hơn với ñồng ruộng Việt Nam, các giống cây trồng mới tốt hơn, năng suất hơn thường xuyên ñược ứng dụng vào sản xuất ðiều này góp phần không nhỏ vào việc giải phóng sức lao ñộng cũng như nâng cao năng suất, sản lượng cây trồng hay tạo ra những sản phẩm tốt hơn, sạch hơn cho xã hội

Theo báo cáo của Vũ Thị Thanh Tâm (2007), sản xuất hàng hoá của hộ nông dân không thể tách rời những tiến bộ kỹ thuật và việc ứng dụng các tiến

bộ khoa học công nghệ vào sản xuất Vì sản xuất nông nghiệp hàng hoá phát triển ñòi hỏi phải không ngừng nâng cao chất lượng nông sản và hạ giá thành nông sản phẩm [26]

Theo Phạm Thị Mỹ Dung, khoa học kỹ thuật ñóng vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hoá, hiện ñại hoá nông nghiệp, nông thôn Cải tiến kỹ thuật trước hết làm tăng cung về hàng hoá nông sản, cũng tức là làm phát triển kinh tế [8]

c Quan ñiểm sử dụng ñất nông nghiệp

Sử dụng ñất là một hệ thống các biện pháp nhằm ñiều hoà mối quan hệ giữa người và ñất ñai Mục tiêu của con người là sử dụng ñất khoa học và hợp

lý [16] Vì vậy, sử dụng ñất bền vững, tiết kiệm và có hiệu quả ñã trở thành chiến lược quan trọng Theo Smyth và Dumanski sử dụng ñất bền vững ñược xác ñịnh theo 5 nguyên tắc [39]:

- Duy trì và nâng cao các hoạt ñộng sản xuất (năng suất)

- Giảm mức ñộ rủi ro ñối với sản xuất (an toàn)

- Bảo vệ tiềm năng của các nguồn tài nguyên tự nhiên, chống lại sự thoái hoá chất lượng ñất và nước (bảo vệ)

- Khả thi về mặt kinh tế (tính khả thi)

- ðược xã hội chấp nhận (sự chấp nhận)

Năm nguyên tắc nêu trên ñược coi là kim chỉ nam của sử dụng ñất ñai bền vững và là những mục tiêu cần phải ñạt ñược Nếu thực tế diễn ra ñồng bộ so với các mục tiêu trên thì khả năng bền vững sẽ ñạt ñược Nếu chỉ một hay một vài mục tiêu mà không phải là tất cả thì khả năng bền vững chỉ mang tính bộ phận Ngoài ra còn có các quan ñiểm sau:

- Tận dụng các nguồn lực, khai thác lợi thế so sánh về khoa học, kỹ thuật, ñất ñai, lao ñộng ñể phát triển cây trồng, vật nuôi có tỉ suất hàng hoá cao, tăng sức cạnh tranh và hướng tới xuất khẩu

- Thực hiện sử dụng ựất nông nghiệp theo hướng tập trung chuyên môn hoá, sản xuất hàng hoá theo hướng ngành hàng, nhóm sản phẩm, thực hiện thâm canh toàn diện và liên tục

- Nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp trên cơ sở thực hiện ựa dạng hoá hình thức sở hữu, tổ chức sử dụng ựất nông nghiệp, ựa dạng hoá cây trồng vật nuôi, chuyển ựổi cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp với sinh thái và bảo vệ môi trường

- Nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp phù hợp và gắn liền với ựịnh hướng phát triển kinh tế - xã hội của cả nước

d Sử dụng ựất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá

Khi con người chuyển từ cuộc sống hái lượm, sử dụng thức ăn có sẵn trong tự nhiên sang cuộc sống biết trồng trọt thì con người ựã bắt ựầu biết sản xuất, sử dụng ựất Thời buổi ban ựầu việc trồng trọt chỉ mang tắnh tự cung, tự cấp và ựáp ứng ựược các nhu cầu cơ bản, thiết yếu của con người Sau này, cùng với sự bùng nổ về dân số và phát triển của xã hội, nền sản xuất cũ không còn thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng Từ ựó ựặt ra một nền sản xuất mới và nền sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp ựã hình thành

Theo học thuyết của Các Mác, hàng hoá là sản phẩm ựược sản xuất ra không phải ựể cho người sản xuất tiêu dùng mà nó ựược sản xuất ra ựể bán Hàng hoá ựược bán ở thị trường [6] Như vậy, sản xuất hàng hóa là sản xuất

ra sản phẩm ựể bán đó là hình thức tổ chức nền sản xuất xã hội trong ựó mối quan hệ kinh tế giữa những người sản xuất biểu hiện qua thị trường qua việc mua bán sản phẩm lao ựộng của nhau [16] đối với hệ thống trồng trọt, nếu mức hàng hoá sản xuất ựược bán ra thị trường dưới 50% thì gọi là hệ thống trồng trọt thương mại hoá một phần, nếu trên 50% thị gọi là hệ thống trồng trọt thương mại hoá (sản xuất theo hướng hàng hoá) [2]

Nông nghiệp là một hoạt ựộng sản xuất cơ bản của mỗi quốc gia Nhiều nước trên thế giới có nền kinh tế phát triển, tỉ trọng của sản xuất công nghiệp

và dịch vụ trong thu nhập quốc dân chiếm phần lớn nhưng những khó khăn, trở ngại trong nông nghiệp ựã gây ra không ắt xáo ựộng trong ựời sống xã hội

và ảnh hưởng sâu sắc ựến tốc ựộ tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế nói chung đối với các nước có nền kinh tế kém phát triển hơn thì nông nghiệp lại càng ựóng vai trò thiết yếu để nông nghiệp có thể thực hiện ựược vai trò quan trọng của mình ựối với nền kinh tế quốc dân ựòi hỏi sản xuất nông nghiệp phải phát triển toàn diện, mạnh mẽ và vững chắc Chuyển sang nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa là sự tiến hóa hợp quy luật đó là quá trình chuyển nền nông nghiệp truyền thống, manh mún, lạc hậu thành nền nông nghiệp hiện ựại Nền sản xuất hàng hoá có ựặc trưng là dựa trên cơ sở vật chất

kỹ thuật hiện ựại, trình ựộ khoa học kỹ thuật, trình ựộ văn hoá của người lao ựộng cao đó là nền sản xuất nông nghiệp có cơ cấu sản xuất hợp lý, ựược hình thành trên cơ sở khai thác tối ựa thế mạnh sản xuất nông nghiệp từng vùng Vì thế, nó là nền nông nghiệp có hiệu quả kinh tế cao, khối lượng hàng hoá nhiều với nhiều chủng loại phong phú và có chất lượng cao Chuyển sang nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá là sự tiến hoá hợp quy luật, ựó là quá trình chuyển nông nghiệp truyền thống, manh mún, lạc hậu thành nền nông nghiệp hiện ựại Sản xuất hàng hoá là quy luật khách quan của mọi hình thái kinh tế

xã hội, nó phản ánh trình ựộ phát triển sản xuất của xã hội ựó [27]

Sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa có những ưu thế ựặc biệt

Nó thúc ựẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao ựộng

xã hội Trong kinh tế hàng hóa có sự tác ựộng của quy luật giá trị, sự nghiệt ngã của cạnh tranh, sự khắt khe của thị trường và quy luật cung cầu buộc người nông dân phải năng ựộng và biết tắnh toán, cải tiến kỹ thuật, tiết kiệm, nâng cao chất lượng các sản phẩm nông nghiệp cho phù hợp với nhu cầu xã hội Khi có sản xuất hàng hóa, quá trình xã hội hóa sản xuất nhanh chóng ựược thúc ựẩy làm cho sự phân công chuyên môn hóa sản xuất ngày càng sâu sắc, hợp tác hóa chặt chẽ, hình thành các mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau, hình thành thị

trường trong nước và thế giới, thúc ñẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, thúc ñẩy quá trình dân chủ hóa, bình ñẳng và tiến bộ xã hội Vì vậy, sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hoá mang lại rất nhiều lợi ích

Ngày nay khi Việt Nam trở thành thành viên thứ 150 của WTO thì vấn

ñề sản xuất hàng hóa càng ñóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp Hai mươi năm nay, hàng nông sản Việt Nam ñã ñược xuất khẩu ñi nhiều nước, nhiều mặt hàng nằm trong tốp ñứng ñầu thế giới như: gạo trung bình mỗi năm xuất khẩu 4,5-5 triệu tấn; cà phê 6 nghìn tấn; hồ tiêu 110 nghìn tấn; hạt ñiều chế biến 50 nghìn tấn

Theo TS Nguyễn Quốc Vọng, kim ngạch xuất khẩu nông lâm sản năm

1995 của Việt Nam là 1,3 tỉ USD, năm 2005 ñạt 5,7 tỉ USD So với Thái Lan, Malaixia, Philipin - các nước có tiềm năng tương tự Việt Nam, ñã ñạt và vượt mức này từ lâu Năm 2009, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam mới là 15 tỉ USD, xấp xỉ bằng của Mailaixia năm 1986, ñiều này cho thấy nước ta còn rất nhiều tiềm năng về khai thác nông sản chưa ñược khai thác và cũng cho thấy việc sản xuất hàng hóa ở nước ta còn yếu so với các nước trong khu vực Văn kiện ðại hội ñại biểu toàn quốc lần thứ IX ñã chỉ rõ: “ðịnh hướng phát triển ngành kinh tế nông nghiệp, lâm nghiệp và kinh tế nông thôn là công nghiệp hóa, hiện ñại hóa nông nghiệp và nông thôn theo hướng ñẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu ngành nghề, cơ cấu lao ñộng, hình thành nền nông nghiệp hàng hóa lớn phù hợp với nhu cầu của thị trường và ñiều kiện sinh thái trên từng vùng” ðịnh hướng phát triển của vùng ñồng bằng sông Hồng cũng thể hiện rõ: “Phát triển nền nông nghiệp hàng hóa ña dạng, cùng với lương thực ñưa vụ ñông thành một thế mạnh, hình thành các vùng chuyên canh rau, cây

ăn quả, chăn nuôi lấy thịt…” Nghị quyết ðại hội ñại biểu toàn quốc lần thứ X cũng nêu rõ: “ ðẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện ñại hóa nông nghiệp, nông thôn hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa lớn, ña dạng, phát triển nhanh và bền vững, có năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh cao”

Nhiệm vụ công nghiệp hoá, hiện ñại hoá ñưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 trong ñiều kiện chúng ta bắt ñầu thực hiện các cam kết của AFTA, APEC và WTO ñòi hỏi phải ñẩy mạnh sản xuất nông

- lâm - thuỷ sản theo hướng hàng hoá với cơ cấu và chất lượng sản phẩm ña dạng nhằm nâng cao hơn nữa khả năng cạnh tranh của nông sản hàng hoá trên thị trường trong nước và quốc tế Do vậy, nâng cao hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp, ñẩy nhanh việc hình thành các vùng sản xuất tập trung và chuyên môn hoá nông sản hàng hoá cả về số lượng và quy mô diện tích với chất lượng sản phẩm ñáp ứng ñược các yêu cầu của thị trường trong và ngoài nước là vấn ñề cấp bách [36]

2.1.2 Một số vấn ñề lý luận về hiệu quả và hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

Trong thực tế, các thuật ngữ “sản xuất có hiệu quả”, “sản xuất không

có hiệu quả” hay là “sản xuất kém hiệu quả” thường ñược sử dụng phổ biến trong sản xuất Vậy hiệu quả là gì? ðến nay, các nhà nghiên cứu xuất phát

từ nhiều góc ñộ khác nhau, ñã ñưa ra nhiều quan ñiểm về hiệu quả, có thể khái quát như sau:

- Hiệu quả theo quan ñiểm của C.Mác ñó là việc “Tiết kiệm và phân phối một cách hợp lý”, các nhà khoa học Xô Viết cho rằng ñó là sự tăng trưởng kinh tế thông qua tăng tổng sản phẩm xã hội hoặc thu nhập quốc dân với tốc ñộ cao nhằm ñáp ứng ñược yêu cầu của quy luật kinh tế cơ bản của chủ nghĩa xã hội và ñược viết trong cuốn Nông nghiệp nông thôn Việt Nam hai mươi năm ñổi mới quá khứ và hiện tại của Nguyễn Văn Bích (2007) [1];

- Có quan ñiểm cho rằng: “Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng một loại hàng hoá mà không cắt giảm một loại hàng hoá khác Một nền kinh tế có hiệu quả, một doanh nghiệp làm ăn có hiệu quả thì các ñiểm lựa chọn ñều nằm trên một ñường giới hạn khả năng sản xuất của nó”, hoặc

“Khi sản xuất có hiệu quả, chúng ta nói rằng nền kinh tế ñang sản xuất trên giới hạn khả năng sản xuất” [1]

- Quan ñiểm của Trần Thị Minh Châu (2000) khẳng ñịnh “Hiệu quả kinh tế ñược hiểu là mối quan hệ tương quan so sánh giữa kết quả sản xuất ñạt ñược và chi phí bỏ ra ñể ñạt ñược kết quả ñó” [4] Kết quả sản xuất ở ñây ñược hiểu là giá trị sản xuất ñầu ra, còn lượng chi phí bỏ ra là giá trị của các nguồn lực ñầu vào

Ta có thể thấy bản chất của hiệu quả xuất phát từ mục ñích của sản xuất

và phát triển kinh tế xã hội là ñáp ứng ngày càng cao về nhu cầu ñời sống vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội Cho nên mỗi cá nhân và tổ chức ñều phải có bổn phận nâng cao hiệu quả hoạt ñộng của mình

Hiện nay, khi nói ñến hiệu quả sử dụng ñất nói chung và sử dụng ñất nông nghiệp nói riêng, chúng ta thường ñề cập ñến 3 khía cạnh là kinh tế, xã hội và môi trường Sử dụng ñất có hiệu quả là ñảm bảo ñược cả 3 yếu tố ñó

a Phân loại hiệu quả

- Hiệu quả kinh tế: Hiệu quả kinh tế là hiệu quả do tổ chức và bố trí sản xuất hợp lý ñể ñạt ñược lợi nhuận cao với chi phí thấp hơn, là tiêu chí ñược quan tâm hàng ñầu, khâu trung tâm ñể ñạt các loại hiệu quả khác Có khả năng lượng hoá bằng các chỉ tiêu kinh tế, tài chính [11]

Hiệu quả kinh tế là phạm trù kinh tế mà trong ñó sản xuất ñạt cả hiệu quả kinh tế và hiệu quả phân bổ ðiều ñó có nghĩa là cả hai yếu tố hiện vật và giá trị ñều tính ñến khi xem xét việc sử dụng các nguồn lực trong nông nghiệp Nếu ñạt ñược một trong hai yếu tố hiệu quả hay hiệu quả phân bổ mới

có ñiều kiện cần chứ chưa phải là ñiều kiện ñủ cho ñạt hiệu quả kinh tế Chỉ khi nào việc sử dụng nguồn lực ñạt cả chỉ tiêu hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ thì khi ñó mới ñạt hiệu quả kinh tế

- Hiệu quả xã hội: Là hiệu quả phản ánh mối quan hệ lợi ích giữa con người với con người, có tác ñộng tới mục tiêu kinh tế Hiệu quả xã hội ñược thể hiện bằng các chỉ tiêu ñịnh tính hoặc ñịnh lượng

Theo Nguyễn Thị Vòng và các cộng sự (2001) [33] thì hiệu quả xã hội

là mối tương quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phắ bỏ ra Hiệu quả về mặt xã hội sử dụng ựất nông nghiệp chủ yếu bằng khả năng tạo việc làm trên một diện tắch ựất nông nghiệp [27]

- Hiệu quả môi trường: là hiệu quả ựảm bảo tắnh bền vững cho môi trường trong sản xuất và xã hội Hiệu quả môi trường là vấn ựề ựang ựược nhân loại quan tâm, ựược phản ánh bằng các chỉ tiêu kinh tế và kỹ thuật

Hiệu quả môi trường ựược phân theo nguyên nhân gây nên gồm: hiệu quả hoá học môi trường, hiệu quả vật lý môi trường và hiệu quả sinh học môi trường Trong sản xuất nông nghiệp hiệu quả hoá học môi trường ựược ựánh giá thông qua mức ựộ hoá học hoá trong nông nghiệp đó là việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong quá trình sản xuất cho cây trồng sinh trưởng tốt, cho năng suất cao mà không gây ô nhiễm môi trường ựất

Hiệu quả sinh học môi trường ựược thể hiện qua mối tác ựộng qua lại giữa cây trồng với ựất, giữa cây trồng với các loại dịch hại trong các loại hình

sử dụng ựất nhằm giảm thiểu việc sử dụng hoá chất trong nông nghiệp mà vẫn ựạt ựược mục tiêu ựặt ra

Hiệu quả vật lý môi trường ựược thể hiện thông qua việc lợi dụng tốt nhất tài nguyên khắ hậu như ánh sáng, nhiệt ựộ, nước mưa của các kiểu sử dụng ựất ựể ựạt sản lượng cao và tiết kiệm chi phắ ựầu vào

Trước kia, khi dân số còn thưa thớt, việc sử dụng ựất ắt, hệ số sử dụng ựất thấp thì ựất gần như có khả năng tự phục hồi Ngày nay, khi dân số gia tăng, xã hội phát triển thì các hoạt ựộng công nghiệp ựã gây hậu quả môi trường không nhỏ với ựất ựai Nên việc cân nhắc phát triển kinh tế và cân

bằng sinh thái, bảo vệ môi trường ựang là vấn ựề ựược quan tâm hiện nay

b Tiêu chuẩn ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp

Theo quan ựiểm của tổ chức FAO (1990) ựưa ra có ba tiêu chuẩn ựánh giá hiệu quả sử dụng ựất bền vững là bền vững về mặt kinh tế, bền vững về

mặt môi trường và bền vững về mặt xã hội, nghĩa là ñịnh hướng sự thay ñổi

về kỹ thuật và tổ chức sản xuất nhằm ñảm bảo thoả mãn liên tục các nhu cầu của con người thuộc các thế hệ hôm nay và mai sau ðối với sử dụng ñất nông nghiệp, tiêu chuẩn ñánh giá hiệu quả cụ thể như sau:

- Mức ñạt ñược các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường do xã hội ñặt ra Cụ thể là tăng năng suất cây trồng, vật nuôi, tăng chất lượng và tổng sản phẩm hướng tới thoả mãn tốt nhu cầu nông sản cho thị trường trong nước

và tăng xuất khẩu, ñồng thời ñáp ứng yêu cầu về bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp bền vững

- Sử dụng ñất phải ñảm bảo cực tiểu hoá chi phí các yếu tố ñầu vào và theo nguyên tắc tiết kiệm khi cần sản xuất ra một lượng nông sản nhất ñịnh

- Hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp có ảnh hưởng ñến hiệu quả sản xuất ngành nông nghiệp, ñến hệ thống môi trường sinh thái nông nghiệp, ñến những người sống bằng nông nghiệp Vì vậy, ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất phải tuân theo quan ñiểm sử dụng ñất bền vững

c Hệ thống chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

- Cơ sở ñể lựa chọn hệ thống các chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp:

+ Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

+ Nhu cầu của ñịa phương về phát triển hoặc thay ñổi loại hình sử dụng ñất nông nghiệp

- Nguyên tắc khi lựa chọn các chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp:

+ Hệ thống chỉ tiêu phải có tính thống nhất, tính toàn diện và tính hệ thống Các chỉ tiêu phải có mối quan hệ hữu cơ với nhau, phải ñảm bảo tính

so sánh có thang bậc

+ ðể ñánh giá chính xác, toàn diện cần phải xác ñịnh các chỉ tiêu cơ bản biểu hiện hiệu quả một cách khách quan, chân thật và ñúng ñắn theo quan ñiểm và tiêu chuẩn ñã chọn, các chỉ tiêu bổ sung ñể hiệu chỉnh chỉ tiêu cơ bản, làm cho nội dung kinh tế biểu hiện ñầy ñủ hơn, cụ thể hơn

+ Các chỉ tiêu phải phù hợp với ñặc ñiểm và trình ñộ phát triển nông nghiệp ở nước ta, ñồng thời có khả năng so sánh với quốc tế trong quan hệ ñối ngoại, nhất là những sản phẩm có khả năng hướng tới xuất khẩu

+ Hệ thống chỉ tiêu phải ñảm bảo tính thực tiễn và tính khoa học và phải có tác dụng kích thích sản xuất phát triển

- Chỉ tiêu ñánh giá hiệu quả sử dụng ñất nông nghiệp

Xuất phát từ bản chất của hiệu quả là nói lên mối quan hệ giữa kết quả

và chi phí, mối quan hệ này có thể là quan hệ hiệu số hoặc quan hệ thương số nên dạng tổng quát của hệ thống chỉ tiêu hiệu quả là:

* Hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế trên 1 ha ñất nông nghiệp gồm:

+ Giá trị sản xuất (GTSX)

Là toàn bộ giá trị sản phẩm vật chất và dịch vụ ñược tạo ra trong một thời kỳ nhất ñịnh, thường là 1 năm GTSX chính là giá trị sản lượng trên một ñơn vị diện tích ñất nông nghiệp

+ Chi phí trung gian (CPTG)

Bao gồm toàn bộ chi phí vật chất thường xuyên bằng tiền mà chủ thể

bỏ ra ñể thuê và mua các yếu tố ñầu vào (trừ khấu hao tài sản cố ñịnh) và dịch

vụ sử dụng trong quá trình sản xuất

+ Giá trị gia tăng (GTGT)

Giá trị gia tăng ñược tính theo công thức:

GTGT = GTSX - CPTG

Trong nền kinh tế thị trường, người sản xuất rất quan tâm ñến GTGT, ñặc biệt trong các quyết ñịnh ngắn hạn Nó là kết quả của việc ñầu tư các chi phí vật chất và lao ñộng sống của từng hộ và khả năng quản lý của người chủ hộ

Hiệu quả kinh tế trên một ngày công lao ñộng:

Hiệu quả kinh tế trên một ngày lao ñộng thực chất là ñánh giá kết quả ñầu tư lao ñộng sống cho từng kiểu sử dụng ñất hoặc từng cây trồng, làm cơ

sở ñể so sánh với chi phí cơ hội của từng lao ñộng, bao gồm: GTSX/công Lð

và GTGT/công Lð

Các chỉ tiêu ñược phân tích, ñánh giá ñịnh lượng bằng tiền theo thời giá hiện hành và ñịnh tính ñược tính bằng mức ñộ cao, thấp Các chỉ tiêu GTSX

và GTGT ñạt mức càng cao thì hiệu quả kinh tế càng lớn

* Hiệu quả xã hội

+ Kết quả của quá trình sử dụng ñất phải ñưa lại những lợi ích như nâng cao trình ñộ dân trí và những hiểu biết xã hội Kiến thức, kinh nghiệm của người nông dân có thể ñược trau dồi thông qua các hoạt ñộng như ñưa các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất hay sự nhạy bén ñối với thị trường khi sản xuất hàng hoá phát triển

+ Sử dụng ñất ñạt hiệu quả trước hết phải ñảm bảo ñược những nhu cầu

về lương thực, thực phẩm cho người dân ðối với sản xuất nông nghiệp ở các nước ñang phát triển, ñảm bảo lương thực ñược ñặt lên hàng ñầu

+ Mỗi vùng có những ñiều kiện tự nhiên, xã hội khác nhau, có vai trò khác nhau trong sự nghiệp phát triển chung Nền kinh tế muốn phát triển thì các ngành, các vùng cần có những bước ñi ñúng ñắn và phù hợp Sử dụng ñất nói chung và ñất nông nghiệp nói riêng nên tuân thủ theo những ñịnh hướng mang tính chiến lược

+ Hệ thống nông nghiệp thu hút nhiều lao ñộng, mang lại lợi ích cho người lao ñộng sẽ giải quyết ñược vấn ñề việc làm, giảm nạn thất nghiệp, giảm các tiêu cực trong xã hội góp phần ổn ñịnh và phát triển ñất nước

+ Thực tế cho thấy, hình thức du canh, du cư không những làm cho cuộc sống thiếu ổn ñịnh mà còn gây nên tình trạng suy thoái môi trường ñất, nước Vì vậy cần sản xuất nông nghiệp một cách bền vững

* Hiệu quả môi trường :

Trong sử dụng ñất luôn có sự mâu thuẫn giữa những lợi ích vật chất, cá nhân trước mắt với những lợi ích xã hội, lâu dài Việc người dân khai thác từ ñất nhiều hơn, trong khi cung cấp cho ñất lượng phân hữu cơ ít và tăng các dạng phân hoá học, thuốc bảo vệ thực vật ñều là những nguyên nhân làm tổn hại môi trường Sử dụng ñất thực sự ñạt hiệu quả khi nó không có mâu thuẫn trên Vì vậy, một số tiêu chí ñưa ra khi ñánh giá ñến hiệu quả môi trường trong sử dụng ñất ñược ñưa ra là :

+ Tăng ñộ che phủ rừng, giảm thiểu thiên tai

+ ðộ phì nhiêu của ñất

+ Cải tạo, bảo tồn thiên nhiên

+ Sự thích hợp môi trường ñất khi thay ñổi kiểu sử dụng ñất

d Ý nghĩa của việc nâng cao hiệu quả trong việc sử dụng ñất nông nghiệp

- Tạo ñiều kiện sử dụng ñất ñai ngày càng tốt hơn, lâu dài hơn, phục vụ cho các mục tiêu phát triển nền kinh tế - xã hội

- Nâng cao thu nhập, tạo ra nhiều lợi ích cho người sử dụng ñất

- Bảo ñảm nguồn lực và ñộng lực cho ñầu tư bảo vệ, bồi dưỡng và cải tạo ñất

- Thực hiện phân bổ sử dụng ñất hợp lý cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của ñất nước

2.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về sản xuất nông nghiệp hàng hóa

2.2.1 Cơ sở lý luận

Sản xuất hàng hóa là một khái niệm ñược sử dụng trong kinh tế chính trị Marx-Lenin dùng ñể chỉ về kiểu tổ chức kinh tế trong ñó sản phẩm ñược sản xuất ra không phải là ñể ñáp ứng nhu cầu tiêu dùng của chính người trực tiếp sản xuất ra nó mà là ñể ñáp ứng nhu cầu tiêu dùng của người khác, thông qua việc trao ñổi, mua bán Hay nói một cách khác, sản xuất hàng hóa là kiểu

tổ chức kinh tế mà sản phẩm sản xuất ra là ñể bán

Sản xuất hàng hóa ra ñời, tồn tại dựa trên hai ñiều kiện:

* Phân công lao ñộng xã hội

Phân công lao ñộng xã hội tức là là sự chuyên môn hóa sản xuất, phân chia lao ñộng xã hội ra thành các ngành, các lĩnh vực sản xuất khác nhau Phân công lao ñộng xã hội là cơ sở, là tiền ñề của sản xuất hàng hóa Phân công lao ñộng xã hội càng phát triển, thì sản xuất và trao ñổi hàng hóa càng

mở rộng hơn, ña dạng hơn

Do sự phân công lao ñộng xã hội nên việc trao ñổi sản phẩm trở thành tất yếu Khi có phân công lao ñộng xã hội, mỗi người chỉ sản xuất một hoặc một vài thứ sản phẩm nhất ñịnh, nhưng nhu cầu của cuộc sống ñòi hỏi họ phải

có nhiều loại sản phẩm khác nhau, do ñó, họ cần ñến sản phẩm của nhau, buộc phải trao ñổi với nhau Phân công lao ñộng xã hội, chuyên môn hóa sản xuất ñồng thời làm cho năng suất lao ñộng tăng lên, sản phẩm thặng dư ngày càng nhiều nên càng thúc ñẩy sự trao ñổi sản phẩm

* Sự tách biệt kinh tế

Sự tách biệt tương ựối về mặt kinh tế giữa những người sản xuất tức là những người sản xuất trở thành những chủ thể có sự ựộc lập nhất ựịnh với nhau Do ựó sản phẩm làm ra thuộc quyền sở hữu của các chủ thể kinh tế, người này muốn tiêu dùng sản phẩm lao ựộng của người khác cần phải thông qua trao ựổi, mua bán hàng hoá Trong lịch sử, sự tách biệt này do chế ựộ tư hữu về tư hữu tư tiệu sản xuất quy ựịnh Trong chế ựộ tư hữu về tư liệu sản xuất thì tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của mỗi cá nhân và kết quả là sản phẩm làm ra thuộc quyền sở hữu của họ

Hai ựiều kiện trên cho thấy, phân công lao ựộng xã hội làm cho những người sản xuất phụ thuộc vào nhau, còn sự tách biệt tương ựối về mặt kinh

tế giữa những người sản xuất lại chia rẽ họ, làm cho họ ựộc lập với nhau đây

là một mâu thuẫn Mâu thuẫn này ựược giải quyết thông qua trao ựổi, mua bán sản phẩm của nhau đó là hai ựiều kiện cần và ựủ của sản xuất hàng hóa

Cả hai ựiều kiện không ựược thiếu một ựiều nào, thiếu một trong hai ựiều kiện

ựó sẽ không có sản xuất hàng hóa

Như vậy sản xuất nông nghiệp hàng hóa là sản xuất ra các sản phẩm nông nghiệp (nông sản) ựể bán nhằm ựáp ứng các nhu cầu của thị trường Những năm gần ựây, sản xuất nông nghiệp nước ta ựã ựạt ựược những tiến bộ vượt bậc: từ một nền nông nghiệp tự cung tự cấp ựang chuyển dần sang nền sản xuất nông nghiệp hàng hóa với nhiều thế mạnh An ninh lương thực trong nước ựược bảo ựảm và ựứng hàng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, xuất khẩu cà-phê, xếp thứ tư về xuất khẩu cao- su, dẫn ựầu thế giới về xuất khẩu ựiều, hồ tiêu Thành tựu sản xuất nông nghiệp qua giá trị tổng sản phẩm xã hội tăng tương ựối ổn ựịnh và liên tục, ựạt bình quân khoảng 4,2% - 4,5%/năm Thu nhập bình quân thực tế theo ựầu người cũng tăng và ựạt trên 1.200 USD năm 2009

2.2.2 Cơ sở thực tiễn

đảng ta xác ựịnh: Xây dựng nền nông nghiệp theo hướng hiện ựại; xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn gắn với phát triển các ựô thị; nâng cao ựời sống vật chất tinh thần cho cư dân nông thôn, nhất là vùng miền núi, vùng dân tộc thiểu số ựặc biệt khó khăn; ựổi mới cơ chế chắnh sách huy ựộng các nguồn lực; tăng cường sự lãnh ựạo của đảng và quản lý của Nhà nước về phát triển nông nghiệp nông thôn Trong ựó hai nhóm giải pháp quan trọng và là ựổi mới hình thức tổ chức sản xuất, dịch vụ, quy hoạch vùng sản xuất nông sản hàng hóa dựa vào thế mạnh của từng vùng Phát triển nhanh nghiên cứu khoa học - công nghệ, chuyển giao ứng dụng vào thực tiễn sản xuất ựời sống nông thôn ựể tạo ra nhiều nông phẩm hàng hóa, tăng giá trị thu nhập trên ựơn vị diện tắch, trên sức lực lao ựộng và ựầu tư, sáng kiến và kinh nghiệm của người nông dân là những nhóm giải pháp quan trọng và then chốt đó là cách tốt nhất và nhanh nhất ựể giúp người nông dân giảm nghèo nhanh, bền vững và sống sung túc trên mảnh ựất sinh kế của mình Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, trong ựó vai trò của khoa học - công nghệ có tắnh then chốt là một ựịnh hướng quan trọng Vai trò của kinh tế nông nghiệp trong tương lai vẫn mang ý nghĩa ựặc biệt quan trọng ựối với nước ta trên ựường ựổi mới và phát triển

Phân vùng quy hoạch trong nông nghiệp là cơ sở ựể ựưa các quy trình công nghệ vào sản xuất hàng hóa chất lượng cao, quy mô lớn; ựồng thời là hướng ựi giúp nông dân giảm nghèo nhanh, bảo ựảm phát triển bền vững với việc giải quyết tốt các vấn ựề an sinh xã hội Tỉnh Lào Cai là một tỉnh biên gới miền núi phắa bắc Việt Nam, là một trong số các tỉnh nghèo của cả nước việc phát triển một nền nông nghiệp hàng hóa bền vững là một yêu cầu bức thiết ựể phát triển nền kinh tế của tỉnh Góp phần vào sự phát triển chung của tỉnh Lào Cai, huyện Mường Khương ựã từng bước quy hoạch vùng sản xuất

nông nghiệp và bước ñầu xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa với những sản phẩm nông nghiệp ngày một ña dạng Theo báo cáo kinh tế - xã hội của huyện Mường Khương cuối năm 2011: Phát triển nông nghiệp hàng hóa toàn diện, theo hướng CNH, HðH gắn với xây dựng nông thôn mới" với mục tiêu giai ñoạn năm 2011 - 2015, giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản ñạt tốc ñộ tăng trưởng bình quân 3%/năm, cơ cấu kinh tế nông nghiệp: cây lương thực 20%, rau quả, cây công nghiệp 35%, chăn nuôi, thủy sản 45%, giá trị thu nhập mỗi ha canh tác ñạt hơn 100 triệu ñồng/năm ðể ñạt mục tiêu trên, cần thực hiện ñồng bộ các giải pháp: Trước hết và quan trọng nhất là quy hoạch, hình thành những vùng sản xuất cây, con phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng từng vùng, trên cơ sở ñó bố trí lại cơ cấu cây trồng, vật nuôi; phát triển mạnh những cây trồng, vật nuôi có lợi thế, có thị trường tiêu thụ; hình thành các khu công nghiệp công nghệ cao, vùng thâm canh, chuyên canh sản xuất hàng hóa chất lượng, an toàn có sức cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và quốc

tế Khuyến khích ứng dụng các thành tựu tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ tiên tiến vào sản xuất gắn với quy hoạch vùng Tranh thủ tối ña các nguồn lực ñể phát triển các cơ sở sản xuất giống cây trồng, vật nuôi, ña dạng hóa các mô hình sở hữu; xây dựng thương hiệu, chỉ dẫn ñịa lý một số sản phẩm có lợi thế Tiếp tục thực hiện tốt liên kết "bốn nhà", tiêu thụ nông sản thông qua hợp ñồng, gắn với các chính sách hỗ trợ khuyến khích thu hút các

dự án sản xuất, chế biến, tiêu thụ nông sản Khuyến khích các mô hình nông nghiệp - công nghiệp, phát triển ngành nghề nông thôn theo hướng "mỗi bản một nghề", chuyển dịch cơ cấu lao ñộng trong nông thôn theo hướng "ly nông bất ly hương" Khai thác các nguồn vốn ñầu tư ñể cải tạo, xây dựng hạ tầng

kỹ thuật nông thôn theo hướng hiện ñại, kết cấu kinh tế, xã hội hợp lý, có quan hệ sản xuất phù hợp Củng cố và nâng cao hiệu quả hoạt ñộng của hợp tác xã, phát triển các mô hình hợp tác, thực hiện các chính sách thúc ñẩy kinh

tế hợp tác, kinh tế hộ, kinh tế tư nhân phát triển ðổi mới và tổ chức lại sản

xuất nông nghiệp Tăng cường công tác ñào tạo nguồn nhân lực cho phát triển nông nghiệp, nông thôn; ña dạng hóa các loại hình ñào tạo, cấp ñào tạo phù hợp với nhu cầu và ñiều kiện cụ thể trong quá trình phát triển nông nghiệp trên ñịa bàn huyện

2.3 Cơ sở thực tiễn về sử dụng ñất và nâng cao hiệu quả sử dụng ñất

nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá

2.3.1 Trên thế giới

a Vấn ñề sử dụng ñất

Trên thế giới, mặc dù sự phát triển của sản xuất nông nghiệp của các nước không giống nhau nhưng tầm quan trọng của nó ñối với xã hội thì quốc gia nào cũng thừa nhận Hầu hết các nước ñều coi nông nghiệp là cơ sở, nền tảng của sự phát triển Tuy nhiên, khi dân số ngày một tăng nhanh thì nhu cầu lương thực, thực phẩm là một sức ép rất lớn Trong khi ñó ñất ñai lại có hạn, ñặc biệt quỹ ñất nông nghiệp lại có xu hướng giảm do chuyển sang các mục ñích phi nông nghiệp ðể ñảm bảo an ninh lương thực loài người phải tăng cường các biện pháp khai thác, khai hoang ñất ñai phục vụ cho mục ñích nông nghiệp, RoSemary (1994) [23]

Hiện nay, trên thế giới, tổng diện tích ñất tự nhiên khoảng 148 triệu

km2 Những loại ñất tốt thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm 12,6% Những loại ñất quá xấu chiếm tới 40,5% Diện tích ñất trồng trọt chỉ chiếm khoảng 10% tổng diện tích tự nhiên ðất ñai thế giới phân bố không ñều giữa các châu lục và các nước (châu Mỹ chiếm 35%, châu Á chiếm 26%, châu Âu chiếm 13%, châu Phi chiếm 20%, Châu ðại Dương chiếm 6%) [28] Bước vào thế kỷ XXI với những thách thức về an ninh lương thực, dân số, môi trường sinh thái thì nông nghiệp vẫn ñóng vai trò quan trọng ñối với loài người [9] Nhu cầu của con người ngày càng tăng ñã gây sức ép nặng nề lên ñất, ñặc biệt là ñất nông nghiệp ðất nông nghiệp bị suy thoái, biến chất và ảnh hưởng lớn ñến năng suất, chất lượng nông sản

Ngày nay, thoái hoá ñất và hoang mạc hoá là một trong những vấn ñề

về môi trường và tài nguyên thiên nhiên mà nhiều quốc gia ñang phải ñối mặt

và giải quyết nhằm phát triển sản xuất nông nghiệp, ñảm bảo an ninh lương thực ðất khô cằn có ở mọi khu vực, chiếm hơn 40% bề mặt Trái ñất ðối với hầu hết các cư dân ở các vùng ñất khô cằn, cuộc sống của họ rất khó khăn và tương lai thường bất ổn, với mức sống cùng cực về các mặt kinh tế - xã hội và sinh thái Trên toàn thế giới, ñói nghèo, quản lý ñất ñai không bền vững và biến ñổi khí hậu ñang biến các vùng ñất khô cằn thành sa mạc và ngược lại, hoang mạc hoá ñang làm trầm trọng thêm và dẫn ñến ñói nghèo

Trong thực tế, nông nghiệp phát triển theo dạng tổng hợp, các xu hướng ñan xen nhau Cụ thể :

- Vào những năm 60 của thế kỷ trước, các nước ñang phát triển ở Châu Á,

Mỹ La Tinh ñã thực hiện cuộc “cách mạng xanh” Cuộc cách mạng này chủ yếu dựa vào việc áp dụng các giống cây lương thực có năng suất cao (lúa nước, lúa

mì, ngô, ñậu….), xây dựng hệ thống thuỷ lợi, sử dụng nhiều phân bón hoá học, thuốc trừ sâu, bảo vệ thực vật và các thành tựu trong công nghiệp

- Cuộc “cách mạng trắng” ñược thực hiện dựa vào việc tạo ra các giống gia súc có tiềm năng cho sữa cao, những tiến bộ của khoa học trong việc tăng năng suất cây trồng, chất lượng các loại thức ăn gia súc và các phương thức chăn nuôi mang tính chất công nghiệp

Vì tính chất thiếu toàn diện nên 2 cuộc cách mạng trên gặp nhiều trở ngại, ñặc biệt là trở ngại trong quan hệ sản xuất và trong hiệu quả kinh tế

- Cuộc “cách mạng nâu” diễn ra trên cơ sở giải quyết tốt mối quan hệ giữa nông dân với ruộng ñất, khuyến khích tính cần cù của người nông dân ñể tăng năng suất và sản lượng trong nông nghiệp [10]

Nhìn chung, cả 3 cuộc cách mạng này chỉ mới giải quyết phiến diện, tháo gỡ những khó khăn nhất ñịnh chưa thể là cơ sở cho một chiến lược phát triển nông nghiệp lâu dài và bền vững

Ngày nay, với sự phát triển của xã hội, của trắ thức con người ựã xuất hiện nền nông nghiệp trắ tuệ Nông nghiệp trắ tuệ thể hiện ở việc phát hiện, nắm bắt và vận dụng các quy luật tự nhiên và xã hội biểu hiện trong mọi hoạt ựộng của hệ thống nông nghiệp phong phú, biểu hiện ở việc áp dụng các giải pháp phù hợp, hợp lý Nông nghiệp trắ tuệ là bước phát triển mới ở mức cao,

là sử dụng ựất kết hợp ở ựỉnh cao của các thành tựu sinh học, công nghiệp, kinh tế, quản lý ựược vận dụng phù hợp và hợp lý vào ựiều kiện cụ thể của mỗi nước, mỗi vùng đó là nền nông nghiệp phát triển toàn diện và bền vững

b Các nghiên cứu liên quan ựến việc nâng cao hiệu quả sử dụng ựất theo hướng sản xuất hàng hoá

Việc nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp ựể ựáp ứng nhu cầu trước mắt và lâu dài cũng như ựể giải quyết những xung ựột trong việc sử dụng ựất cho nông nghiệp, công nghiệp là vấn ựề quan trọng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới Các nhà khoa học, các Viện nghiên cứu nông nghiệp của các nước trên thế giới ựã và ựang tập trung nghiên cứu vào việc ựánh giá hiệu quả ựối với từng loại cây trồng, từng giống cây trồng trên mỗi loại ựất ựể từ ựó có thể sắp xếp, bố trắ lại cơ cấu cây trồng phù hợp nhằm khai thác tốt hơn lợi thế so sánh của từng vùng đặc biệt, viện nghiên cứu lúa quốc tế IRRI cũng ựã ựóng góp nhiều thành tựu về giống lúa và hệ thống canh tác trên ựất trồng lúa Xu hướng chung trên thế giới là tập trung mọi nỗ lực nghiên cứu cải tiến hệ thống cây trồng trên những vùng ựất bằng cách ựưa thêm một số loại cây trồng vào hệ thống canh tác nhằm tăng sản lượng lương thực, thực phẩm trên một ựơn vị diện tắch trong một năm [32]

Theo báo cáo của Tổ chức FAO, nhờ các phương pháp tạo giống hiện ựại như ựột biến thực nghiệm, công nghệ sinh học bao gồm nuôi cấy bao phấn cứu phôi, dung hợp tế bào trần, kỹ thuật genẦ các nước trồng lúa trên thế giới

ựã tạo ra nhiều giống ựột biến, trong ựó có các nước như Trung Quốc, Nhật, Ấn

độ, Mỹ là những quốc gia ựi ựầu Sử dụng kỹ thuật nuôi cấy bao phấn Trung

Quốc ựã tạo ra nhiều giống lúa thuần khác nhau, bằng kỹ thuật gen cũng ựã chuyển ựược một số gen kháng bệnh virus, kháng ựạo ôn, bạc lá, sâu ựục thân

Gần ựây, vấn ựề khai thác ựất gò ựồi ựã ựạt ựược những thành tựu ựáng

kể ở một số nước trên thế giới Hướng khai thác chủ yếu trên ựất gò ựồi là ựa dạng hóa cây trồng, kết hợp trồng cây hàng năm với cây lâu năm, trồng rừng với cây nông nghiệp trên cùng một vạt ựất dốc [27]

Một số nước ựã ứng dụng công nghệ thông tin xác ựịnh hàm lượng dinh dưỡng dựa trên phân tắch lá, phân tắch ựất ựể bón phân cho cây ăn quả như ở Israel, Philipin, Hà Lan, Mỹ, Nhật kết hợp giữa bón phân vào ựất, phun phân qua lá, phân vi lượng, chất kắch thắch, ựiều hoà sinh trưởng ựã mang lại hiệu quả rất cao trong sản xuất như ở Mỹ, Israel, Trung Quốc, đài Loan, Úc, Nhật Bản [32]

Nông dân Ấn độ thực hiện sự chuyển dịch từ cây trồng truyền thống kém hiệu quả sang cây trồng có hiệu quả cao bằng cách trồng mắa thay cho lúa gạo và lúa mì, trồng ựậu tương thay cho cao lương ở vùng ựất ựen, trồng cây lúa ở vùng có mạch nước ngầm cao thay cho cây lấy hạt có dầu, bông và ựậu ựỗ [33]

Như vậy vấn ựề về sản xuất nông nghiệp hàng hoá luôn ựược các quốc gia có nền nông nghiệp mạnh ựầu tư phát triển Vì thế ựã thu hút ựược nhiều nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu Các nhà khoa học các nước ựã rất chú trọng ựến việc nghiên cứu các cây con giống mới, nghiên cứu những công nghệ sản xuất và chế biến, nghiên cứu về chắnh sách, ựịnh hướng nhằm phát triển nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá có hiệu quả kinh tế cao và bền vững

2.3.2 Ở Việt Nam

a Vấn ựề sử dụng ựất

Ở nước ta ựất canh tác phân bố không ựều giữa các vùng miền, và mỗi vùng thì tỷ lệ ựất canh tác so với tổng diện tắch ựất tự nhiên lại khác nhau Trong khi vùng ựồng bằng (như ựồng bằng sông Hồng và ựồng bằng sông

Cửu Long là hai vựa lúa của cả nước), cơ cấu diện tích ñất nông nghiệp chiếm

tỷ lệ cao thì ở vùng ñồi núi (như trung du miền núi phía Bắc hay duyên hải miền Trung) ñất nông nghiệp thường chiếm tỷ lệ thấp

Hiện nay, nhìn chung, việc sử dụng ñất nông nghiệp của cả nước ñang phát triển mạnh Nhiều giống cây trồng, vật nuôi có năng suất và chất lượng cao ñược ñưa vào sản xuất mang lại lợi ích kinh tế cho người nông dân Tuy nhiên, với số dân khoảng trên 80 triệu người thì nước ta ñã trở thành quốc gia khan hiếm ñất trên thế giới Nếu tính bình quân ñất nông nghiệp trên ñầu người thì Việt Nam là một trong những nước thấp nhất Diện tích canh tác nông nghiệp của Việt Nam vào loại thấp nhất trong khu vực Asean

Sản xuất nông nghiệp hàng hoá của Việt Nam ñã, ñang và sẽ gặp nhiều khó khăn cần phải khắc phục Trong giai ñoạn hiện nay ñã xuất hiện nhiều mô hình luân canh 3 - 4 vụ trong một năm ñạt hiệu quả cao ðặc biệt ở các vùng ven ñô, vùng có ñiều kiện tưới tiêu chủ ñộng, nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế cao ñã ñược bố trí trong luân canh như hoa, cây cảnh, cây ăn quả, cây thực phẩm cao cấp

Trong quá trình sử dụng ñất, do chưa tìm ñược các loại hình sử dụng ñất hợp lý hoặc công thức luân canh hợp lý cũng gây ra hiện tượng thoái hoá ñất như vùng ñất dốc mà trồng cây lương thực, ñất có hàm lượng dinh dưỡng thấp lại không luân canh với cây họ ñậu Nước ta ñang ñẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện ñại hoá nông nghiệp và quá trình ñô thị hoá gây sức ép rất lớn lên ñất, chúng ta cần phải tránh ñể mất ñất nông nghiệp Tuy nhiên sự mất ñất ñang diễn ra rất mạnh, những cánh ñồng mầu mỡ ñang bị mất dần Diện tích ñất canh tác giảm dần Theo số liệu kiểm kê ñất ñai cả nước năm 2010, diện tích ñất trồng lúa giảm 37,6 nghìn ha so với năm 2005, trung bình mỗi năm giảm hơn 7 nghìn ha Riêng ñồng bằng sông Hồng ñất nông nghiệp cũng

ñã giảm 32 nghìn ha, chủ yếu do chuyển sang mục ñích phi nông nghiệp

Do ựất canh tác có nhiều loại ựịa hình khác nhau ựòi hỏi các nhà khoa học, các nhà hoạch ựịnh chắnh sách cần có biện pháp hỗ trợ người nông dân trong việc lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi, các loại hình canh tác cho phù hợp

b Các nghiên cứu liên quan ựến việc nâng cao hiệu quả sử dụng ựất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá ở Việt Nam

Trong những năm qua, với ựường lối ựổi mới của đảng, cơ chế chắnh sách của Nhà nước ựã tạo ựiều kiện cho các nhà khoa học, các học giả nghiên cứu tìm hiểu về ựất và tài nguyên ựất, giống cây trồng, vật nuôi ựể từ ựó ựưa

ra những mô hình sử dụng ựất hiệu quả và bền vững đó là tiền ựề cho quá trình sản xuất nông nghiệp hàng hóa

Các công trình có giá trị trên phạm vi cả nước phải kể ựến công trình nghiên cứu ựánh giá tài nguyên ựất Việt Nam của Nguyễn Khang và Phạm Dương Ưng [35], ựánh giá hiện trạng sử dụng ựất theo quan ựiểm sinh thái và phát triển lâu bền của Trần An Phong [21], phân vùng sinh thái nông nghiệp vùng ựồng bằng sông Hồng của các tác giả Cao Liêm, đào Châu Thu, Trần Thị Tú Ngà [17]

Ngoài ra phải kể ựến những công trình nghiên cứu của các nhà kinh tế

về thị trường hàng hóa, về thị trường nông sản như: Vũ Thị Ngọc Trân (1997) [34] - phát triển nông hộ sản xuất hàng hoá ở vùng ựồng bằng sông Hồng; đỗ Kim Chung (1999) - Công nghiệp hoá, hiện ựại hoá nông nghiệp và phát triển nông thôn ở các vùng kinh tế lãnh thổ Việt Nam [5]; Tô đức Hạnh, Phạm Văn Linh (2000) - Phát triển kinh tế hàng hoá trong nông thôn các tỉnh vùng núi phắa Bắc Việt Nam, thực trạng và giải pháp [13] những công trình nghiên cứu này góp phần ựẩy mạnh quá trình sản xuất nông nghiệp hàng hóa cũng như tạo hướng phát triển thị trường nông sản

c Tình hình sử dụng ựất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa ở tỉnh Lào Cai

Lào Cai là một tỉnh vùng cao biên giới thuộc vùng trung du và miền núi phắa Bắc của Việt Nam, giáp ranh giữa vùng Tây Bắc và vùng đông Bắc

Phía Bắc Lào Cai giáp Trung Quốc, phía Tây giáp tỉnh Lai Châu, phía ñông giáp tỉnh Hà Giang, phía Nam giáp tỉnh Yên Bái Tổng diện tích tự nhiên của Lào Cai là 6.357 km2 trong ñó ñất nông nghiệp chiếm 67,28 % Với lợi thế ñất ñai màu mỡ, vị trí ñịa lý tiếp giáp Trung Quốc, Lào Cai có tiềm năng phát triển nền nông nghiệp hàng hoá Trong những năm gần ñây, Lào Cai ñang từng bước chuyển nền nông nghiệp truyền thống sang sản xuất hàng hóa vừa

ñể ñảm bảo an ninh lương thực vừa có nông sản xuất khẩu

Cây lương thực là nhóm cây trồng chủ lực trên diện tích gieo trồng cây hàng năm của tỉnh Năm 2010, sản lượng lương thực có hạt tỉnh Lào Cai ñạt 226,7 nghìn tấn Bình quân ñầu người ñạt 480 kg, cao hơn bình quân lương thực/ñầu người vùng Tây Bắc bộ (372,4kg) Lào Cai có khoảng 8.500 ha rau, ñậu các loại với sản lượng 96.282 tấn phát triển rộng khắp các huyện trong tỉnh, sản phẩm chủ yếu là cà chua, khoai tây, rau củ quả Nuôi trồng thủy sản cũng ñược khuyến khích phát triển với các loài thủy ñặc sản có giá trị kinh tế cao ñược nhiều nông dân ủng hộ phát triển nuôi ở 03 huyện Bảo Yên, Bát Xát, Bảo Thắng

Nhìn chung, cơ cấu cây trồng có sự chuyển dịch theo xu hướng tăng diện tích các loại cây có giá trị hàng hóa cao như: lúa ñặc sản, cây chè, thuốc

lá, rau, ñậu tương, hoa, cây dược liệu, một số cây ăn quả Năng suất, giá trị thu nhập của hầu hết các loại cây trồng ñạt mức khá, ñã từng bước tạo ra ñược các vùng tập trung sản xuất hàng hóa Giá trị sản xuất trên 1ha ñất canh tác ñạt từ 9,5 triệu ñồng năm 2001 lên 17 triệu ñồng năm 2005 và 32 triệu ñồng năm 2010 Tuy nhiên, giá trị sản phẩm hàng hóa chiếm tỷ trọng thấp Ruộng ñất manh mún, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu theo hình thức hộ gia ñình Chất lượng sản phẩm nông nghiệp còn thấp, sức cạnh tranh trên thị trường chưa cao Vì vậy, trong tương lai, cần có các ñịnh hướng và giải pháp hợp lý

ñể Lào Cai có thể phát huy hết các tiềm năng ñưa nền sản xuất nông nghiệp ñạt hiệu quả hơn