Đánh giá hiệu quả kinh tế một số mô hình sản xuất VAC trên địa bàn xã xuân lâm nam đàn nghệ an

Kết quả điều tra cho thấy, hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC ảnh hưởng bởi những yếu tố như: Thời tiết, khí hậu, dịch bệnh; Cơ sở hạ tầng; Loại mô hình, mức đầu tư chi phí sản xuất; V

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI KHOA KINH TẾ VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

- 

 -KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

Đánh giá hiệu quả kinh tế một số mô hình sản xuất VAC trên

địa bàn xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An

Chuyên ngành đào tạo : Kinh tế nông nghiệp

Giảng viên hướng dẫn : Nguyễn Thị Dương Nga

HÀ NỘI - 2010

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng trong bất cứ một nghiên cứu nào khác và để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan tất cả các trích dẫn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 20 tháng 5 năm 2010

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

HỒ THỊ TRÂM

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ nhiệt tình của nhiều tập thể và cá nhân Nhân dịp này tôi xin chân thành cảm ơn đến những cá nhân và tập thể đó:

Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến người hướng dẫn khoa

học TS Nguyễn Thị Dương Nga, người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình

nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cám ơn Ban giám hiệu trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, tập thể các thầy cô giáo Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

để hoàn thành luận văn này

Xin cám ơn tập thể các cơ quan, ban, ngành: UBND và người dân xã Xuân Lâm - huyện Nam Đàn - tỉnh Nghệ An đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập tài liệu để nghiên cứu luận văn này

Xin cảm ơn tập thể lớp Kinh tế B khoá 51 Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã cùng chia sẻ với tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn tới những người thân và bạn bè đã cùng chia sẻ những khó khăn, động viên và tạo điều kiện cho tôi nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn tất cả sự giúp đỡ của tập thể, người thân và bạn bè đã dành cho tôi!

TÁC GIẢ KHÓA LUẬN

HỒ THỊ TRÂM

TÓM TẮT

VAC là phương thức sản xuất nông nghiệp được phát triển trên cơ sở nghề làm vườn của nông dân Việt Nam VAC là biểu hiện cụ thể của phát triển bền vững trong nông nghiệp Làm kinh tế VAC ngày càng được phát triển rộng khắp trên cả nước, từ đồng bằng cho đến vùng núi, trung du, vùng ven biển… đều có những mô hình VAC mang lại hiệu quả kinh tế cao

Xuân Lâm là một xã đồng bằng, có điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tương đối thuận lợi người dân có kinh nghiệm trong trồng trọt, chăn nuôi tạo điều kiện cho việc phát triển mô hình VAC Trong những năm vừa qua phong trào phát triển VAC

ở đây đã có những bước phát triển tương đối rõ rệt

Mô hình VAC đã góp phần nâng cao đời sống, thu nhập cho người dân ở xã tuy nhiên việc phát triển mô hình còn gặp nhiều khó khăn Vì vậy nhằm đánh giá thực trạng, hiệu quả kinh tế của các mô hình từ đó đưa ra những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC trên địa bàn xã tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“ Đánh giá hiệu quả kinh tế một số mô hình sản xuất VAC trên địa bàn

xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An” Với mục tiêu nghiên cứu của đề tài: Đánh giá

hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của một số mô hình VAC trên địa bàn xã Xuân Lâm, đưa ra những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các

mô hình VAC của xã

Trên cơ sở nghiên cứu tổng quan tài liệu để có cái nhìn tổng quát và đầy đủ

về hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC Hiệu quả kinh tế của mô hình VAC chịu ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế xã hội Bên cạnh đó trên cơ sở thực tiễn về tình hình phát triển phong trào VAC ở Việt Nam để học tập cũng như rút ra những bài học kinh nghiệm trong phát triển sản xuất mô hình

Tìm hiểu và xem xét về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Xuân Lâm

để đánh giá tác động của nó đến phát triển sản xuất nông nghiệp cũa xã nói chung

và phát triển sản xuất VAC nói riêng

Bằng các phương pháp nghiên cứu như phương pháp thu thập số liệu, xử lý

số liệu, phân tích số liệu với các hệ thống chỉ tiêu kết quả và hiệu quả sản xuất để đánh giá hiệu quả kinh tế của các hộ VAC trên địa bàn xã

Từ việc điều tra thực trạng về chi phí, kết quả sản xuất của các mô hình VAC

đề tài đã đưa ra được một số kết quả như: Diện tích bình quân (ha)/ hộ của mô hình

VA, VC, AC, VAC lần lượt là: 0,45; 0,33; 0,41; 0,46 Các mô hình nhìn chung phát triển rất đa dạng Cách kết hợp và bố trí sản xuất của các mô hình rất phong phú với rất nhiều sản phẩm khác nhau như: Ở thành phần vườn bao gồm cây ăn quả như cam, chanh, đu đủ, bưởi, táo, hồng xiêm,…, cây hoa màu như ngô, đậu, …,các loại rau như xà lách, xu hào, bắp cải, dưa chuột, rau gia vị như hành, tỏi, húng, mùi…; ở thành phần ao các hộ nuôi đa canh với nhiều loại cá để tận dụng các tầng mặt nước khác nhau như: cá trắm, cá mè, cá chép, cá rô phi…; thành phần chuồng gồm các loại vật nuôi quen thuộc như: trâu, bò, lợn, gà, vịt, ngan, ngỗng…

Bài viết này trình bày kết quả đánh giá hiệu quả kinh tế của một số mô hình VAC, với 3 loại mô hình khác nhau là: Mô hình VC, AC, VAC, trong đó đánh giá được: Hiệu quả kinh tế của từng thành phần trong mô hình: MI/IC của thành phần

ao ở AC và VAC lần lượt là: 0,76; 0,85 lần, ở thành phần vườn MI/IC của VC và VAC lần lượt là: 0,72; 0,79 lần), MI/IC của thành phần chuồng ở mô hình VC, AC

và VAC lần lượt là: 0,56; 0,51; 0,59 lần; Hiệu quả kinh tế của các mô hình: Mô hình VAC cho hiệu quả kinh tế cao nhất, mô hình AC thứ hai và sau cùng là mô hình VC (MI/IC của 3 mô hình VAC, AC, VC lần lượt là: 0,66; 0,58; 0,53 lần)

Nhìn chung cả 3 loại mô hình đều có hiệu quả kinh tế cao Trong đó mô hình

AC đạt được mức thu nhập hỗn hợp cao nhất Tuy nhiên với đầy đủ 3 thành phần,

mô hình VAC có hiệu quả kinh tế cao nhất Thu nhập hỗn hợp của 3 mô hình VC,

AC, VAC tính bình quân trên ha năm 2009 lần lượt là: 28216 nghìn đồng/ha, 45643 nghìn đồng/ha, 39094 nghìn đồng/ha

Kết quả điều tra cho thấy, hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC ảnh hưởng bởi những yếu tố như: Thời tiết, khí hậu, dịch bệnh; Cơ sở hạ tầng; Loại mô hình, mức đầu tư chi phí sản xuất; Vốn đầu tư, trình độ kỹ thuật của người sản xuất; Trình

độ văn hóa của chủ hộ; Công tác thu hoạch và thị trường tiêu thụ sản phẩm

Dựa vào những kết quả trên đề tài đưa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC, gồm: Giải pháp về huy động vốn; tăng cường công tác khuyến nông và chuyển giao, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật; giải pháp về tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; giải pháp về xây dựng cơ sở hạ tầng; giải pháp về bảo vệ môi trường và phòng trừ dịch bệnh.

Và cuối cùng đề tài đưa ra những kết luận và những kiến nghị đối với Nhà nước, đối với chính quyền địa phương và với những hộ VAC trên địa bàn xã để phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế của mô hình

MỤC LỤC

Bảng 3.4: Số lượng các mẫu điều tra Error: Reference source not foundBảng 4.1: SL các mô hình VAC trong xã năm 2009 Error: Reference source notfound

Bảng 4.2 Tình hình cơ bản về lao động và nhân khẩu ở các hộ điều tra năm 2009 Error:Reference source not found

Bảng 4.3: Diện tích đất đai bình quân của các mô hình năm 2009 Error: Referencesource not found

Bảng 4.4: Nguồn vốn đầu tư cho các loại mô hình VAC năm 2009 Error: Referencesource not found

Bảng 4.5: Tài sản của các hộ điều tra năm 2009 Error: Reference source not foundBảng 4.6: Tình hình đầu tư chi phí cho vườn của các mô hình VAC năm 2009 (BQ/ha) Error: Reference source not foundBảng 4.7: Tình hình đầu tư chi phí cho ao ở các mô hình VAC năm 2009 (BQ/ha) Error: Reference source not foundBảng 4.8: Tình hình đầu tư chi phí cho chuồng ở các mô hình VAC năm 2009 (BQ/hộ) Error: Reference source not foundBảng 4.9: Tình hình tiêu thụ sản phẩm ở các hộ điều tra Error: Reference source notfound

Bảng 4.10: Doanh thu từ các sản phẩm của V năm 2009 (BQ/ ha) Error: Referencesource not found

Bảng 4.11: Hiệu quả kinh tế của V trong một số mô hình năm 2009 (BQ/ ha) .Error:Reference source not found

Bảng 4.12: Doanh thu từ sản phẩm của A năm 2009 (BQ/ ha) Error: Referencesource not found

Bảng 4.13: Hiệu quả kinh tế của A trong một số mô hình năm 2009 (BQ/ ha) Error:Reference source not found

Bảng 4.14: Doanh thu từ sản phẩm của C năm 2009 (BQ/ ha) Error: Referencesource not found

Bảng 4.15: Hiệu quả kinh tế của C trong một số mô hình năm 2009 (BQ/ hộ) .Error:Reference source not found

Bảng 4.16: Hiệu quả kinh tế của các mô hình năm 2009 (BQ/ha) Error: Referencesource not found

Bảng 4.17: Hiệu quả kinh tế của các mô hình năm 2009 (BQ/hộ) Error: Referencesource not found

Bảng 4.18: Tổng kết điểm mạnh- Điểm yếu- Cơ hội- Thách thức Error: Referencesource not found

Bảng 4.19: Phương thức tìm hiểu kỹ thuật làm VAC chủ yếu của các hộ điều tra Error:Reference source not found

DANH MỤC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HỘP

Sơ đồ 2.1: Hệ sinh thái VAC Error: Reference source not found

Sơ đồ 2.2: Hệ thống VAC và các mối quan hệ qua lại trong và ngoài hệ thống.Error:Reference source not found

Sơ đồ 2.3 : Hệ thống sản xuất kết hợp truyền thống ở Trung Quốc .Error: Referencesource not found

Sơ đồ 2.4: Hệ thống sản xuất kết hợp ở Thái Lan (mức độ thâm canh cao) Error:Reference source not found

Sơ đồ 4.1: Kênh tiêu thụ sản phẩm của các mô hình VAC Error: Reference sourcenot found

Đồ thị 3.1: Cơ cấu đất nông nghiệp, phi nông nghiệp, chưa sử dụng của xã năm 2009 Error: Reference source not found

Đồ thị 4.1: Trình độ văn hóa của chủ hộ Error: Reference source not found

Đồ thị 4.2: Chi phí và thu nhập của mô hình VAC Error: Reference source not foundHộp 4.1 Ý kiến của hộ VAC về việc đầu tư chi phí cho mô hình VAC Error:Reference source not found

Hộp 4.2: Ý kiến của hộ về hiệu quả của mô hình VAC Error: Reference source notfound

Hộp 4.3 : Ý kiến của hộ về việc tiêu thụ sản phẩmError: Reference source not found

Cơ cấuĐại hộiĐơn vị tínhHectaHiệu quảHiệu quả kinh tếHợp tác xã

Số lượngVườn aoVườn ao chuồngVườn chuồng

PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU

VAC là một hệ sinh thái nông nghiệp với quy mô nhỏ VAC là những chữ đầu của ba thành phần: VƯỜN, AO, CHUỒNG Tất cả hợp thành một cơ cấu sản xuất thâm canh cao nhằm tận dụng một cách có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên là đất, nước và năng lượng mặt trời

Hệ sinh thái VAC được hình thành từ kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta, nhưng đến Đại hội Đảng lần thứ VI mới được Nhà nước quan tâm khuyến khích phát triển Phát triển nông nghiệp theo hệ sinh thái VAC có tác dụng nhiều mặt, không những làm tăng thêm nguồn dinh dưỡng mà còn góp phần cải tạo, bảo vệ môi trường, bảo vệ sức khỏe con người, cải tạo đất đai, chống xói mòn, giữ nguồn nước và cải tạo các điều kiện tiểu khí hậu Đồng thời làm sạch đẹp môi trường sống, tạo ra một bức tranh hài hòa với thiên nhiên, gắn cuộc sống con người với cảnh quan thiên nhiên

Hiện nay phong trào sản xuất theo mô hình VAC đã được phát triển rộng rãi

ở hầu hết các tỉnh, thành phố trong cả nước Mục đích của phát triển mô hình VAC

là tăng thu nhập, góp phần cải tiến bữa ăn, xóa đói giảm nghèo, tạo thêm việc làm

và có nhiều sản phẩm cung cấp cho xã hội

Xuân Lâm là một xã đồng bằng, có điều kiện tự nhiên tương đối thuận lợi, gần thị trường tiêu thụ rộng lớn là thành phố Vinh, người dân có kinh nghiệm trong trồng trọt, chăn nuôi tạo điều kiện cho việc phát triển mô hình VAC Thực tế trong mấy năm gần đây với sự quan tâm, khuyến khích của chính quyền địa phương về phát triển kinh tế theo mô hình VAC, số lượng và quy mô các mô hình VAC tăng lên một cách rõ rệt

Sự phát triển mạnh mẽ về số lượng và chất lượng của các mô hình VAC đã tác động tích cực đến nền kinh tế nói chung và nền nông nghiệp của xã nói riêng Các mô hình VAC đã góp phần tích cực xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm ổn định cho một số lượng lớn lao động, nâng cao thu nhập, đem lại cuộc sống ấm no cho nhiều gia đình, từng bước làm thay đổi bộ mặt kinh tế xã hội nông thôn trên địa bàn xã Xuân Lâm

Tuy nhiên, sản xuất theo mô hình VAC trên địa bàn xã trong những năm qua còn bộc lộ một số mặt yếu kém như: Quy hoạch và thiết kế mô hình không đồng bộ, năng suất cây trồng vật nuôi còn thấp, chậm áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, đặc biệt là sản xuất còn chạy theo số lượng và chưa quan tâm nhiều đến hiệu quả.

Từ thực tế đó: “ Đánh giá hiệu quả kinh tế một số mô hình sản xuất VAC

trên địa bàn xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An” là rất cần thiết cho nhu cầu của

địa phương đồng thời nhằm đưa ra những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC trên địa bàn xã

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu chung

Đánh giá hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của một số

mô hình VAC trên địa bàn xã Xuân Lâm, đưa ra những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC của xã

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hiệu quả kinh tế mô hình VAC

Đánh giá hiệu quả kinh tế của một số mô hình VAC tại xã Xuân Lâm- Nam

Đàn- Nghệ An

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC tại xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An

Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của các mô hình

VAC tại xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An.

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

1 Hiện có bao nhiêu mô hình VAC tại xã Xuân Lâm- Nam Đàn- Nghệ An.

2 Hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC như thế nào?

3 Những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC?

4 Những khó khăn cơ bản trong phát triển mô hình VAC?

5 Biện pháp nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC là gì?

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các hộ VAC và các hộ thực hiện một phần của mô hình VAC như AC, VC

PHẦN II: TỒNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số vấn đề về hiệu quả

2.1.1.1 Khái niệm hiệu quả kinh tế

Hiệu quả là một phạm trù kinh tế chung nhất, liên quan trực tiếp đến nền kinh tế sản xuất hàng hoá Hiệu quả được xem xét dưới nhiều giác độ và quan điểm khác nhau Về HQKT, có hai quan điểm: Truyền thống và quan điểm kinh tế học sản xuất cùng tồn tại

- Theo quan điểm truyền thống

Quan điểm truyền thống cho rằng, nói đến HQKT tức là nói đến phần còn lại của kết quả sản xuất kinh doanh sau khi đã trừ chi phí Nó được đo bằng các chi phí

và lời lãi Nhiều tác giả cho rằng, HQKT được xem như là tỷ lệ giữa kết quả thu được với chi phí bỏ ra, hay ngược lại là chi phí trên một đơn vị sản phẩm hay giá trị sản phẩm Những chỉ tiêu hiệu quả này thường là giá thành sản phẩm hay mức sinh lời của đồng vốn Nó chỉ được tính toán khi kết thúc một quá trình sản xuất kinh doanh

Các quan điểm truyền thống trên chưa thật toàn diện khi xem xét hiệu quả kinh tế Thứ nhất, nó coi quá trình sản xuất kinh doanh trong trạng thái tĩnh, chỉ xem xét hiệu quả sau khi đã đầu tư Trong khi đó hiệu quả là chỉ tiêu rất quan trọng không những cho phép chúng ta biết được kết quả đầu tư mà còn giúp chúng ta xem xét trước khi ra quyết định đầu tư tiếp và nên đầu tư bao nhiêu, đến mức độ nào Trên phương diện này, quan điểm truyền thống chưa đáp ứng đầy đủ được Thứ hai,

nó không tính yếu tố thời gian khi tính toán thu và chi cho một hoạt động sản xuất kinh doanh Do đó, thu và chi trong tính toán HQKT theo quan điểm này thường chưa tính đủ và chính xác Thứ ba, HQKT theo quan điểm truyền thống chỉ bao gồm hai phạm trù cơ bản là thu và chi Hai phạm trù này chủ yếu liên quan đến yếu

tố tài chính đơn thuần như chi phí về vốn, lao động, thu về sản phẩm và giá cả Trong khi đó, các hoạt động đầu tư và phát triển lại có những tác động không chỉ đơn thuần về mặt kinh tế mà còn cả các yếu tố khác nữa Và có những phần thu lợi

hoặc những khoản chi phí lúc đầu không hoặc khó lượng hoá được nhưng nó là những con số không phải là nhỏ thì lại không được phản ánh ở cách tính này.

- Theo quan điểm của kinh tế học sản xuất

+ Hiệu quả kỹ thuật

Là đơn vị số lượng sản phẩm có thể đạt được trên một đơn vị chi phí đầu vào hay nguồn lực sản xuất trong những điều kiện cụ thể về kỹ thuật hay công nghệ áp dụng vào nông nghiệp Hiệu quả kỹ thuật được áp dụng phổ biến trong Kinh tế Vĩ

mô để xem xét việc sử dụng nguồn lực cụ thể, nó chỉ ra rằng nếu một đơn vị nguồn lực được đưa vào sản xuất đem lại bao nhiêu đơn vị sản phẩm Hiệu quả kỹ thuật phụ thuộc nhiều vào bản chất kỹ thuật và công nghệ áp dụng vào trong sản xuất nông nghiệp, kỹ năng của người nông dân, môi trường kinh tế xã hội mà trong đó

kỹ thuật được áp dụng

+ Hiệu quả phân bổ

Là chỉ tiêu hiệu quả trong đó các yếu tố giá sản phẩm và giá đầu vào được tính đến để phản ánh giá trị sản phẩm thu thêm trên một đơn vị chi phí thêm về đầu vào hay nguồn lực Việc xác định hiệu quả này giống như xác định các điều kiện về

lý thuyết biên để tối đa hóa lợi nhuận, có nghĩa là giá trị biên của sản phẩm phải bằng giá trị biên của nguồn lực sử dụng vào sản xuất

+ Hiệu quả kinh tế

Là phạm trù kinh tế mà trong đó quá trình sản xuất đạt được cả hai hiệu quả

là hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ Điều này có nghĩa là cả hai yếu tố là giá trị và hiện vật đều được tính đến khi xem xét nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp

2.1.1.2 Nội dung, bản chất của hiệu quả kinh tế

Trong nền kinh tế nhiều thành phần phát triển theo cơ chế đa thành phần hiện nay đang khuyến khích mọi ngành, mọi lĩnh vực tham gia sản xuất kinh doanh để tìm kiếm cơ hội với yêu cầu, mục đích khác nhau, nhưng mục đích cuối cùng là tìm kiếm lợi nhuận Nhưng làm thế nào để có hiệu quả kinh tế cao nhất thì đó lại là vấn

đề kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất như thế nào để đạt được kết quả mong muốn Bên cạnh đó nó còn phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu, vốn, chính sách, …quy luật khan hiếm nguồn lực trong khi nhu cầu về hàng hóa dịch vụ ngày

càng tăng và đa dạng, đây không chỉ là mối quan tâm riêng của nhà sản xuất kinh doanh mà còn là mối quan tâm chung của toàn xã hội.

Hay nói một cách khác: ở một mức sản xuất nhất định cần phải làm thế nào

để có chi phí vật chất và lao động trên một đơn vị sản phẩm là thấp nhất Do vậy việc vận dụng các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế là rất đa dạng Nhưng có thể nói việc đánh giá phần lớn phụ thuộc vào quy trình sản xuất, là sự kết hợp giữa các yếu tố đầu vào để có được yếu tố đầu ra hợp lý Có thể nói đây là một nội dung quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh tế

Tùy từng ngành với mỗi tính chất khác nhau, nhưng nhìn chung để xác định hiệu quả kinh tế thì chúng ta cần phải xác định các yếu tố sau:

- Xác định yếu tố đầu ra: các mục tiêu đạt được phải phù hợp với mục tiêu chung của nền kinh tế quốc dân (được xã hội chấp nhận), hàng hóa sản xuất ra phải trao đổi được trên thị trường

- Xác định yếu tố đầu vào: đó là chi phí vật chất, công lao động…

* Bản chất của hiệu quả kinh tế:

Bản chất của hiệu quả kinh tế xuất phát từ mục đích sản xuất và phát triển kinh tế xã hội, là đáp ứng ngày càng cao nhu cầu về vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội Muốn vậy sản xuất phải phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu

Để làm rõ bản chất của hiệu quả kinh tế cần phải phân định sự khác nhau về mối liên hệ giữa kết quả và hiệu quả

Kết quả là một đại lượng vật chất phản ánh về quy mô số lượng của sản xuất Còn hiệu quả là đại lượng dùng để xem xét kết quả tạo ra như thế nào? Nguồn chi phí bao nhiêu để đạt được kết quả đó

Hiệu quả là đại lượng để xem xét kết quả đạt được tạo ra như thế nào, nguồn chi phí vật chất bỏ ra bao nhiêu để đạt được kết quả đó

Như vậy hoạt động sản xuất kinh doanh ngoài mục đích, yêu cầu đặt ra đều quan tâm đến hiệu quả kinh tế, nó có vai trò quan trọng trong việc đánh giá, so sánh, phân tích kinh tế nhằm tìm ra giải pháp có lợi cho sản xuất Nhưng để giải quyết được vấn đề trên là vấn đề hết sức khó khăn và chỉ mang tính tương đối, đòi

hỏi phải có thời gian.

Phân tích HQKT trong sản xuất nông nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường việc xác định các yếu tố đầu vào, đầu ra gặp các trở ngại sau:

- Khó khăn trong việc xác định các yếu tố đầu vào: Tính khấu hao, phân bổ chi phí, hạch toán chi phí… Yêu cầu này phải chính xác và đầy đủ

- Khó khăn trong việc xác định các yếu tố đầu ra: Việc xác định các kết quả

về mặt xã hội, môi trường sinh thái, độ phì của đất… không thể lượng hoá được

2.1.1.3 Phân loại hiệu quả kinh tế

Hoạt động sản xuất của nền kinh tế - xã hội được diễn ra ở các phạm vi khác nhau, đối tượng tham gia vào các quá trình sản xuất và các yếu tố sản xuất càng khác nhau thì nội dung nghiên cứu HQKT càng khác nhau Do đó để nghiên cứu HQKT đúng cần phải phân loại HQKT

Có thể phân lạo HQKT theo các tiêu chí sau:

- Phân loại theo phạm vi và đối tượng xem xét HQKT được chia theo các khía cạnh sau:

+ HQKT quốc dân: Là HQKT tính chung cho toàn bộ nền sản xuất xã hội của một quốc gia

+ HQKT ngành: Là HQKT tính riêng cho từng ngành sản xuất vật chất nhất định như công nghiệp, nông nghiệp…

+ HQKT theo lãnh thổ: Tính riêng cho từng vùng, từng địa phương

+ HQKT của từng quy mô tổ chức sản xuất- kinh doanh: Doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, hộ gia đình…

+ HQKT từng biện pháp kỹ thuật, từng yếu tố đầu vào sản xuất

- Phân loại hiệu quả theo bản chất, mục tiêu

+ HQKT: Phản ánh mối tương quan giữa giữa kết quả hữu ích về mặt kinh tế

và chi phí bỏ ra, nó đánh giá chủ yếu về mặt kinh tế của hoạt động kinh tế mang lại

+ HQ xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả kết quả các lợi ích về mặt xã hội do hoạt động sản xuất mang lại

+ HQ kinh tế - xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả tổng hợp về mặt kinh tế - xã hội với các chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó như bảo vệ môi trường, lợi ích công cộng…

+ HQ phát triển và bền vững: là hiệu quả kinh tế - xã hội có được do tác động hợp lý để tạo ra nhịp độ tăng trưởng tốt nhất và đảm bảo những lợi ích kinh tế,

xã hội lâu dài

- Nếu căn cứ vào các yếu tố cơ bản của sản xuất các nguồn lực và hướng tác động vào sản xuất thì chia HQKT thành :

+ Hiệu quả sử dụng đất đai

+ Hiệu quả sử dụng lao động

+ Hiệu quả sử dụng các yếu tố tài nguyên như năng lượng, vốn…

+ Hiệu quả việc áp dụng khoa học kỹ thuật như hiệu quả làm đất, hiệu quả bón phân…

2.1.1.4 Phương pháp xác định hiệu quả kinh tế

Phương pháp xác định hiệu quả kinh tế bắt nguồn từ bản chất hiệu quả kinh

tế, đó là mối tương quan so sánh giữa kết quả đạt được với chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó, hay đó là mối quan hệ giữa các yếu tố đầu ra và đầu vào Mối tương quan đó cần so sánh cả về giá trị tuyệt đối và tương đối giữa hai đại lượng Có thể biểu hiện chỉ tiêu hiệu quả bằng 4 công thức sau:

Công thức 1: H = Q - C

Trong đó: H: Hiệu quả kinh tế

Q: Kết quả thu đượcC: Chi phí bỏ raChỉ tiêu này thường được tính cho một đơn vị chi phí bỏ ra như tổng chi phí, chi phí trung gian, chi phí lao động Chỉ tiêu này càng lớn hiệu quả càng cao Tuy nhiên ở cách tính này quy mô sản xuất lớn hay nhỏ chưa được tính đến, không so sánh được HQKT của các đơn vị sản xuất có quy mô khác nhau Hơn nữa chỉ tiêu này chỉ cho biết quy mô của hiệu quả chứ không chỉ rõ được mức độ hiệu quả kinh

tế, do đó chưa giúp cho nhà sản xuất có những tác động cụ thể vào các yếu tố đầu vào để giảm chi phí nguồn lực, nâng cao hiệu quả kinh tế

Trong thực tế khi đánh giá hiệu quả kinh tế người ta thường kết hợp giữa công thức 1 và công thức 2 để chúng bổ sung cho nhau, qua đó sẽ đánh giá được hiệu quả kinh tế một cách chính xác và toàn diện.

Công thức 3: H = ∆Q - ∆C

Trong đó: H: Hiệu quả kinh tế tăng thêm

∆Q: Kết quả tăng thêm

∆C: Chi phí tăng thêmChỉ tiêu này càng lớn thì hiệu quả càng cao Công thức này thể hiện rõ mức

độ hiệu quả của đầu tư thêm và nó được dùng kết hợp với công thức 4 để phản ánh toàn diện hiệu quả kinh tế hơn

Công thức 4:

C

Q H

Trong thực tế sản xuất khi đánh giá hiệu quả kinh tế ta thường kết hợp các công thức lại với nhau để chúng bổ sung cho nhau Như vậy việc đánh giá hiệu quả

kinh tế sẽ chính xác và toàn diện hơn Tùy thuộc vào từng trường hợp mà ta lựa chọn chỉ tiêu cho phù hợp với điều kiện cụ thể của sản xuất.

2.1.2 Một số vấn đề về mô hình VAC

2.1.2.1 Hệ sinh thái VAC

VAC là một hệ sinh thái nông nghiệp với quy mô nhỏ VAC là ba chữ đầu của ba từ: VƯỜN, AO, CHUỒNG hợp thành V chỉ các hoạt động trồng trọt, A chỉ các hoạt động nuôi trồng thủy sản, C chỉ các hoạt động chăn nuôi Đây là các hoạt động kết hợp với nhau trong một hệ sinh thái khép kín, trong đó có cả con người Các sản phẩm của V (rau, đậu, củ, quả…), của C (thịt, trứng, sữa…), của A (cá, tôm, lươn,…) sẽ được sử dụng để cung cấp thực phẩm cho con người Các chất thải của con người, của VAC sẽ được sử dụng để phát triển trồng trọt và chăn nuôi

Sơ đồ 2.1: Hệ sinh thái VAC

Hệ sinh thái VAC bao gồm 3 thành phần, đó là VƯỜN, AO, CHUỒNG

V

Các yếu tố khí tượng (ánh sáng, nhiệt, ẩm)

Con người

Chất thải

Các yếu tố tài nguyên(Đất, nước, không khí)

gồm cả vườn rừng, vườn hoa quả cây cảnh, vườn dược liệu Thành phần AO bao gồm cả ao nuôi cá và ao nuôi các loại thủy sản như ba ba, ếch, lươn, trăn, rùa…Thành phần CHUỒNG không chỉ nuôi lợn mà gồm cả nuôi trâu bò, dê, gia cầm, ong…

Tùy theo điều kiện của từng nơi mà trong hệ sinh thái có đủ cả ba thành phần VAC hay chỉ có hai thành phần VA, VC, AC Quy mô của hệ sinh thái VAC tùy thuộc vào diện tích đất đai Quy mô nhỏ có thể vài chục mét vuông, quy mô lớn có thể đến hàng chục hecta Nội dung tổ chức hệ sinh thái VAC rất đa dạng và phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên Vì vậy ở mỗi vùng sinh thái (miền núi, trung

du, đồng bằng, ven biển, hải đảo) cách tổ chức các thành phần rất khác nhau

2.1.2.2 Mô hình VAC

VAC là một bộ phận quan trọng cấu thành nên hệ sinh thái nông nghiệp Từ

xa xưa ông cha ta đã biết làm vườn, đào ao thả cá và chăn nuôi trên mảnh vườn quanh nhà Bằng những hoạt động thực tiễn trong sản xuất người nông dân đã đúc kết kinh nghiệm và xây dựng nên các mô hình VAC

Nhân dân ta có kinh nghiệm khai thác vườn theo chiều sâu, tận dụng ánh sáng và độ ẩm để phát triển cây trồng theo mô hình rừng nhiệt đới, trồng nhiều tầng nhiều loại cây, nhiều vụ nhằm tận dụng năng lượng ánh sáng mặt trời Đối với ao,

đã kết hợp nuôi nhiều loại cá với nuôi vịt và thả bèo làm thức ăn nuôi lợn, trên mặt

ao làm giàn bông bí, trên bờ ao trồng cây ăn quả….Tuy nhiên người nông dân xây dựng mô hình VAC chỉ dựa vào kinh nghiệm tích lũy được nên còn nhiều hạn chế

Ngày nay do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật cũng như khoa học quản lý cho phép người nông dân tiếp thu được kiến thức khoa học kỹ thuật để

áp dụng vào thực tiễn sản xuất Mỗi hộ nông dân có điều kiện sản xuất khác nhau nên cách thức sản xuất VAC cũng khác nhau Không thể có một mẫu hình VAC chung cho tất cả các hộ nông dân Cũng như sản xuất nông nghiệp, sản xuất VAC phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên Do vậy ở mỗi vùng sinh thái có một kiểu mô hình VAC đặc trưng Chắc chắn rằng mô hình vườn ở đồng bằng sẽ khác với mô hình vườn ở trung du và khác xa mô hình vườn ở miền núi Nhưng nguyên tắc chung khi bố trí cây trồng trong vườn là phải tận dụng tối đa năng lượng ánh sáng mặt trời

Như vậy xét về mặt điều kiện sinh thái sẽ có mô hình VAC ở đồng bằng, mô hình VAC ở trung du, miền núi, ven biển và hải đảo Nếu xét về yếu tố trung tâm của hệ sinh thái VAC sẽ có mô hình VAC cho nông hộ, VAC hợp tác xã, VAC nhà trẻ, mẫu giáo, trường học, VAC trạm y tế, VAC trong các đơn vị quân đội Xét về

sô lượng các thành phần trong hệ sinh thái VAC có mô hình có đủ 3 thành phần V,

A, C; có mô hình chỉ có 2 thành phần VA AC, VC; nhưng cũng có những mô hình gồm 4 thành phần V, A, C, R (vườn, ao, chuồng, rừng)

Như vậy về mặt cơ sở lý luận là tiến hành sản xuất theo hệ sinh thái VAC nhưng trong thực tiễn phải xây dựng các mô hình VAC cụ thể Nghĩa là phải tiến hành quy hoạch, thiết kế, xây dựng từng thành phần trong mô hình, bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi trong mỗi thành phần phù hợp với điều kiện sinh thái và mục đích sản xuất Trên cơ sở thiết kế xây dựng một số mô hình mẫu, thông qua quá trình sản xuất để từng bước bổ sung, hoàn thiện sau đó tiến hành phổ biến nhân rộng mô hình

2.1.2.3 Mối quan hệ của hệ sinh thái VAC

- Cơ sở khoa học

Xây dựng mô hình sản xuất VAC là sự kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động làm vườn, nuôi cá và chăn nuôi gia súc, gia cầm Mô hình sản xuất VAC hình thành từ kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta có một cơ sở khoa học vững chắc, đó là:

Kỹ thuật áp dụng trong VAC là kỹ thuật thâm canh sinh học cao Trong vườn, trồng cây theo nhiều tầng, trồng xen, trồng gối, cho cây leo lên giàn Dưới ao, nuôi nhiều loại cá theo các tầng nước khác nhau Sử dụng một cách hợp lý nhất năng lượng mặt trời, đất đai, mặt nước với vốn đầu tư không nhiều mà đem lại hiệu quả kinh tế cao

Kỹ thuật làm VAC dựa trên chiến lược tái sinh: Tái sinh năng lượng mặt trời thông qua quang hợp của cây trồng và tái sinh chất thải làm sạch môi trường Năng lượng mặt trời thông qua quá trình quang hợp được tái tạo dưới dạng năng lượng khác Năng lượng chứa trong sản phẩm thực vật làm thức ăn cho con người và gia súc, củi đun và nguyên liệu cho tiểu thủ công nghiệp và công nghiệp chế biến nông sản Các chất thải (rác, phân, nước thải) được đưa vào những chu trình sản xuất mới

và trở thành những sản phẩm hữu ích Có thể nói VAC là mô hình sản xuất không

có chất thải và do đó tạo ra môi trường trong lành

- Mối quan hệ trong nội bộ hệ sinh thái VAC

Những mối quan hệ tương tác trong nội bộ hệ sinh thái VAC được thể hiện dưới dạng các dòng năng lượng và dòng vật chất chuyển dịch giữa các thành phần trong hệ sinh thái với nhau và giữa các thành phần với nông hộ Nông hộ đóng vai trò trung tâm trong các mối quan hệ và thúc đẩy các mối quan hệ trong nội bộ hệ sinh thái phát triển, giữa các hệ thống thành phần và nông hộ có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau Chúng hỗ trợ bổ sung cho nhau, cái này làm cơ sở, là điều kiện để phát triển cái kia

và ngược lại Mối quan hệ đó được thể hiện qua sơ đồ dưới đây:

- Mối quan hệ của hệ sinh thái VAC với các hệ khác

Bên cạnh những quan hệ tương tác giữa các thành phần trong nội bộ hệ sinh thái VAC với nhau, mối quan hệ tương tác của hệ sinh thái VAC với các hệ bên ngoài cũng đóng một vai trò rất quan trọng Hệ sinh thái VAC ảnh hưởng rất lớn đến hệ sinh thái nông nghiệp và môi trường thiên nhiên Theo Lê Trọng Cúc và các cộng sự mối quan hệ đó được thể hiện qua sơ đồ sau:

V

Nông hộ

Môi trường bên ngoài

2.1.2.4 Vai trò của mô hình VAC

- Phát triển mô hình VAC là nền tảng cho an toàn lương thực, thực phẩm ở hộ

gia đình và an toàn lương thực quốc gia, góp phần tăng thu nhập cho hộ nông dân

Mô hình VAC cung cấp ngay tại chỗ một nguồn thực phẩm đa dạng phong phú, góp phần cải tiến cơ cấu bữa ăn, cải thiện dinh dưỡng và bảo đảm an toàn lương thực, thực phẩm ở các hộ gia đình Nhờ có làm VAC dinh dưỡng mà tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em các vùng có VAC phát triển giảm đi đáng kể Qua tổng kết chương trình an ninh lương thực ở hộ gia đình do UNICEF tài trợ cho thấy, mức dinh dưỡng của các gia đình làm VAC tăng lên từ 1,6 đến 3,06 lần so với đối chứng (trích dẫn bởi Đồng Phương Hồng, 1998) VAC là nơi dự trữ thực phẩm hỗ trợ cho gia đình khi mùa màng ngoài đồng bị thất bát hoặc trong thời kỳ giáp vụ Phát triển kinh tế VAC vừa tạo điều kiện để thực hiện an toàn lương thực ở hộ gia đình, vừa là

bộ phận quan trọng góp phần làm tăng thêm an toàn lương thực quốc gia

Mô hình VAC làm tăng thu nhập gia đình, cải thiện đời sống của đông đảo nhân dân và góp phần đáng kể vào việc xóa đói giảm nghèo Nhiều hộ gia đình làm VAC đã trở nên khá giả, giàu có, thu nhập hàng trăm triệu đồng một năm “Đó là cách làm giàu chính đáng, giàu trong sáng, văn minh, văn hóa, làm giàu theo cách Việt Nam”(Phạm Văn Đồng) Theo kết quả nghiên cứu của Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản, giá trị sản xuất từ VAC chiếm trên tổng 60% tổng giá trị sản xuất của nông hộ (trích dẫn bởi Đồng Phương Hồng, 1998) Theo Nguyên Văn Mấn, thu nhập từ VAC chiếm trung bình từ 50% đến 70% tổng thu nhập của gia đình

Trên các vùng của cả nước, kinh tế VAC đang là nhân tố làm tăng thu nhập, đẩy mạnh tốc độ tăng trưởng kinh tế nông thôn, làm tăng sức mua, tạo ra môi trường và tiền đề để tích lũy, góp phần vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn

- Phát triển mô hình VAC góp phần hình thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp mới và thúc đẩy sự ra đời, phát triển của nền nông nghiệp hàng hóa

Phát triển VAC góp phần đẩy mạnh thâm canh và đa dạng hóa nông nghiệp, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn Kinh tế VAC thực sự

là một bộ phận hợp thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp nước ta Bộ phận này phát

triển rất đa dạng, thích ứng với điều kiện, đặc điểm của từng vùng, bao gồm nhiều loại cây ăn quả, cây công nghiệp, cây thực phẩm, hoa, cây cảnh, nhiều loại gia súc gia cầm thủy sản.

Với sự phát triển như vậy, cơ cấu kinh tế nông nghiệp đang trên đà chuyển đổi từ cơ cấu độc canh cây lúa sang cơ cấu đa canh, đa chủng loại sản phẩm Ở những vùng kinh tế VAC phát triển, cơ cấu kinh tế nông nghiệp mới được hình thành đã làm cho hoạt động kinh tế nông thôn chuyển từ trạng thái tự cấp, tự túc sang sản xuất hàng hóa Đồng thời với sự phát triển mô hình VAC, ngành kinh tế dịch vụ, chế biến nông thủy trong nông nghiệp nông thôn cũng ra đời và phát triển, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Thực tiễn lịch sử phát triển nông nghiệp đã khẳng định, bộ phận sản xuất sản phẩm hàng hóa đầu tiên chính là từ kinh tế VAC Hầu hết các sản phẩm được mua bán ở chợ nông thôn là các sản phẩm của VAC Kinh tế VAC tạo thế và lực để phát triển nông nghiệp ngoài đồng ruộng thành nông nghiệp hàng hóa Phát triển sản xuất VAC tạo ra khả năng mở rộng thị trường, chủ động “kéo thị trường về với nông nghiệp, nông thôn” Mô hình VAC hàng hóa được chuyển dịch ra đồng ruộng tạo điều kiện phát triển mạnh mẽ nền nông nghiệp hàng hóa Người nông dân thay đổi tư duy kinh tế, thay đổi tập quán canh tác và cây trồng để sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp cũng nhờ vào kinh tế VAC Như vậy, mô hình kinh tế VAC đã

có tác động quan trọng đến nhận thức và hành động trong việc thúc đẩy sự ra đời và phát triển của nền nông nghiệp hàng hóa

- Phát triển mô hình VAC góp phần xây dựng, củng cố phát triển nông thôn mới và giải phóng tiềm năng kinh tế trong nông nghiệp nông thôn

Phát triển VAC góp phần tạo công ăn việc làm, thu hút nhiều lao động, giảm thất nghiệp trong khu vực nông nghiệp, nông thôn, hạn chế lao động ở nông thôn ra thành phố kiếm việc làm Kinh tế VAC có khả năng thu hút mọi đối tượng lao động,

từ người già, trẻ em, phụ nữ đến những người nghỉ hưu Làm VAC có thể tận dụng được thời gian nhàn rỗi để tăng thu nhập và cải thiện đời sống

Phát triển VAC góp phần xóa đói giảm nghèo ở nông thôn, đem lại cuộc sống ổn định cho mỗi gia đình Kinh tế VAC góp phần xây dựng bộ mặt nông thôn

mới Hệ sinh thái VAC không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế mà còn tạo cảnh quan mới cho nông thôn Phát triển VAC đặt ra những nhu cầu mới cho mỗi hộ và cho cả cộng đồng như: Giao thông, điện, thông tin liên lạc…làm cho đời sống và sinh hoạt

ở nông thôn thay đổi toàn diện

Phát triển kinh tế VAC có tác dụng kích thích mọi người làm giàu chính đáng, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, xây dựng lối sống và nếp sống mới cho người nông dân Hệ sinh thái VAC tạo ra cảnh quan, môi trường xanh sạch, đẹp ở nông thôn Phát triển kinh tế VAC đã tạo ra phương thức sử dụng đất có hiệu quả, khai thác và sử dụng hợp lý nguồn lao động, huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn Như vậy, phát triển hệ sinh thái VAC sẽ giải phóng tiềm năng to lớn trong nông thôn, làm xuất hiện một diện mạo nông thôn mới- một nông thôn sôi động, mang tính nhân văn và gắn kết con người với thiên nhiên

- Phát triển mô hình VAC góp phần bảo vệ, cải tạo môi trường sinh thái và phát triển một nền nông nghiệp bền vững

Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển như vũ bảo, chất thải công nghiệp ngày càng nhiều, dân số tăng nhanh, rừng bị tàn phá nghiêm trọng…bảo vệ môi trường đã thành vấn đề toàn cầu Vì vậy phát triển kinh tế phải kết hợp với bảo

vệ môi trường đã trở thành một tiêu chuẩn có tính nguyên tắc trong các hoạt động kinh tế như hiện nay

Phát triển mô hình VAC sẽ triệt để nguồn năng lượng mặt trời, sử dụng triệt

để các chất thải chăn nuôi Mô hình VAC góp phần cải tạo đất đai, chống xói mòn, giữ nước, hạn chế gió bão, lũ lụt gây tác hại và góp phần cải tạo điều kiện khí hậu Phát triển VAC góp phần bảo đảm sự cân bằng sinh thái, phát triển đa dạng các giống cây trồng, vật nuôi Như vậy, phát triển VAC góp phần xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái, một nền nông nghiệp sạch và tiến tới một nền nông nghiệp bền vững

- Phát triển mô hình VAC có ý nghĩa về mặt xã hội và an ninh quốc phòngPhát triển VAC ở địa phương, ở từng nông hộ, ở trường học, doanh trại quân đội là mô hình tốt để giáo dục hướng nghiệp Đó là nơi nâng cao kiến thức và tay nghề cho các lao động của nông thôn, họ biết làm kinh tế VAC góp phần phát triển

kinh tế địa phương Mô hình VAC còn là nơi tuyên truyền, phổ biến những kiến thức về kỹ thuật làm vườn và chăn nuôi cho nông dân Phát triển kinh tế VAC có tác dụng hạn chế các tệ nạn xã hội, tạo việc làm tăng thu nhập và góp phần xóa đói giảm nghèo ở nông thôn và miền núi trung du.

Tóm lại, sản xuất theo mô hình VAC có một vai trò to lớn và đã được thực tiễn khẳng định Mô hình kinh tế VAC ở nước ta vừa mang tính truyền thống vừa mang tính hiện đại Khó có lĩnh vực nào mà hoạt động vừa thiết thực vừa cụ thể mà lại có ý nghĩa rộng lớn và bao quát như mô hình VAC “Làm kinh tế VAC không chỉ có ý nghĩa thuần túy về kinh tế, mà còn có ý nghĩa chính trị xã hội sâu sắc”

2.1.3 Đặc điểm của mô hình VAC và hiệu quả kinh tế

Trong những năm gần đây phát triển kinh tế theo mô hình VAC đã thu hút sự chú ý của nhiều nông dân, đặc biệt ở Trung Quốc và Đông Nam Á, bởi nó có thể thu được sản lượng cao thông qua việc tái sử dụng chất thải và sản phẩm phụ, … Trọng tâm của hệ thống là việc tái sử dụng các chất thải giữa các thành phần trong

mô hình, tận dụng triệt để các sản phẩm phụ của hệ thống và sự linh hoạt trong việc

sử dụng đầu vào- đầu ra trong mô hình Đầu ra của thành phần này có thể là đầu vào của thành phần kia

Tái sử dụng chất thải và sản phẩm phụ: là nguồn bổ sung đầu vào tại chỗ đáng kể, góp phần giảm bớt chi phí đầu vào cho mô hình, nhờ đó giảm bớt sự phụ thuộc của mô hình vào đầu tư từ bên ngoài vào

Nuôi trồng thủy sản mà chủ yếu là nuôi cá ở nước ta hiện nay phần lớn ở mức độ bán thâm canh, trong đó đầu tư chủ yếu cho thức ăn là rau cỏ, phân bắc, phân chuồng, phân gà vịt và cám

Các sản phẩm phụ của trồng trọt như lá rau, nước thải và thức ăn thừa từ bếp gia đình cũng là những nguồn thức ăn không thể thiếu đối với chăn nuôi, …Đối với những nông hộ nghèo và có thu nhập trung bình thì việc duy trì sản xuất theo mô hình VAC có đầu tư thấp là rất thích hợp Đối với các hộ giàu thì thâm canh cao là giải pháp tốt để tăng năng suất mô hình

Mở rộng chăn nuôi trong mô hình VAC còn có nghĩa là tăng nguồn bổ sung phân hữu cơ thay thế một phần phân hóa học mà hiện nay ngày càng được sử dụng

nhiều trong trồng trọt, giảm bớt ô nhiễm môi trường sản xuất và giúp duy trì độ màu

mỡ của đất, làm cho hệ thống VAC bền vững hơn Sử dụng phân hữu cơ cho ao cá kích thích sự phát triển của các sinh vật phù du, tăng nguồn thức ăn bổ sung cho cá tại chỗ

Sử dụng linh hoạt và có hiệu quả cao đầu vào- đầu ra trong hệ thống (còn gọi

là sản phẩm trung gian- là những sản phẩm dùng để đầu tư trực tiếp vào ngành sản xuất khác trong mô hình, thay vì cung cấp trực tiếp cho người tiêu dùng)

Trong thực tế, có nhiều loại sản phẩm của trồng trọt được sử dụng làm đầu vào cho chăn nuôi và thủy sản Đó là các sản phẩm lương thực: gạo, ngô, đậu đỗ, một số loại rau ăn lá và quả, cây lấy củ như khoai lang, sắn, khoai tây…đều là những thức ăn chính cho chăn nuôi gia đình

Các sản phẩm của thủy sản như cá con, tôm, tép, cua, ốc là nguồn thức ăn bổ sung giàu dinh dưỡng cho nghề chăn nuôi, đặc biệt là nuôi đặc sản như ba ba, ếch, rắn…

Như vậy, mô hình VAC là một mô hình mà ở đây người nông dân có thể sử dụng một cách linh hoạt và có hiệu quả đầu vào- đầu ra giữa các thành phần trong

hệ thống và đây cũng là bí quyết thành công của các mô hình sản xuất VAC bởi vì:

- Chủ động một phần đầu vào cho sản xuất

- Tiết kiệm chi phí trong việc mua bán các loại đầu vào, đầu ra được sử dụng tại chỗ này

- Tránh được rủi ro về giá cả đối với sản phẩm trong thời vụ thu hoạch và đối với vật tư trong thời kỳ khan hiếm

- Nâng cao hiệu quả sử dụng các sản phẩm trung gian trong hệ thống

- Giảm bớt căng thẳng về tiền mặt và giúp điều hòa sự chu chuyển tiền mặt của nông hộ

Hiệu quả của mô hình còn có thể đánh giá dựa trên chỉ tiêu: “Tỷ lệ chuyển đổi” (đầu ra/ đầu vào) giữa đầu ra cuối cùng và đầu vào

Khi đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình VAC cũng cần chú ý:

- Sản phẩm của mỗi thành phần trong mô hình có thể sử dụng cho các thành phần khác như thế nào?

- Một thành phần có thể có lợi cho các thành phần khác ở những mặt nào?

Có thể nói rằng: mô hình VAC có tính bền vững cao, có tỷ lệ chuyển đổi cao nghĩa là để tạo ra một đơn vị đầu ra trong mô hình này cần ít năng lượng và vốn hơn so với các mô hình khác Vì thế khi đánh giá hiệu quả kinh tế cần chú ý đến việc chi phí đầu vào để đánh giá một cách chính xác

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả kinh tế của mô hình VAC

2.1.4.1 Những yếu tố tự nhiên

- Thời tiết, khí hậu

Đây là yếu tố quan trọng quyết định đến sự phân bố cây trồng vật nuôi và thiết kế kiểu mô hình như thế nào cho phù hợp với thời tiết khí hậu như nhiệt độ, hướng gió, kiểu vườn và các cây trồng vật nuôi chính Nếu thời tiết khí hậu mưa thuận gió hòa sẽ thuận lợi cho cây trồng, vật nuôi phát triển, năng suất cao và ngược lại

Thời tiết khí hậu cũng ảnh hưởng đến khấu hao tài sản cố định Điều kiện thời tiết khí hậu nắng lắm mưa nhiều thì khấu hao sẽ lớn hơn vùng có điều kiện thuận lợi

- Dịch bệnh, sâu bệnh

Dịch bệnh sâu bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC Sâu bệnh, dịch bệnh làm hại cây trồng, vật nuôi làm ảnh hưởng đến năng suất

và chất lượng sản phẩm

- Giống cây, con

Trong thành phần vườn có nhiều loại giống cây trồng khác nhau Như các loại cây ăn quả như hồng xiêm, bưởi, cam, chanh thường cho hiệu quả kinh tế cao hơn là các loại cây như khế, ổi, mít, táo…

Trong thành phần ao thì nếu nuôi các loại thủy sản quý hiếm như ba ba, ếch, lươn, cá quả…thì giá thành cao hơn rất nhiều lần so với nuôi các loại cá thông thường

Chăn nuôi thì nếu đầu tư vào những giống lợn hướng nạc, vịt siêu đẻ,… cũng mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn những giống thông thường khác

2.1.4.2 Những yếu tố kĩ thuật

Kĩ thuật làm VAC rất quan trọng Kĩ thuật làm VAC như kĩ thuật xây dựng

mô hình, kĩ thuật chọn giống cây trồng vật nuôi

Quy hoạch thiết kế mô hình cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình Đặc điểm của vùng đồng bằng là địa hình bằng phẳng nên việc thiết kế hệ thống vườn đơn giản và ít tốn công Một mô hình có đủ các thành phần VAC là mô hình lý tưởng nhất Việc đào ao có tác dụng nuôi cá, đồng thời lấy đất đắp cho vườn cao hơn để có thể trồng các loại cây ăn quả có giá trị hàng hóa cao hay trồng các loại rau có chất lượng và giá trị trên thị trường

Việc trồng cây gì, nuôi con gì là rất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp Chọn những giống cây trồng, vật nuôi có hiệu quả kinh tế cao, phù hợp với điều kiện kinh tế của gia đình mới mang lại hiệu quả kinh tế cao

Đặc biệt trong thời đại công nghệ như hiện nay thì việc áp dụng các tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất là vô cùng quan trọng Vì thế yếu tố kĩ thuật cũng ảnh hưởng rất lớn đến năng suất, sản lượng và chất lượng của cây trồng vật nuôi từ

đó ảnh hưởng đến giá bán của sản phẩm

Nhìn chung khi thiết kế mô hình cần chú ý những vấn đề sau:

- Hệ thống VAC cần phải phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng

- Vị trí các thành phần trong hệ thống cần phải hỗ trợ nhau, đảm bảo sự hài hòa tương tác với nhau có lợi nhất

- Mỗi thành phần trong hệ thống đảm bảo thực hiện nhiều chức năng

- Đa canh và đa dạng hóa sản phẩm vườn

- Đảm bảo sự bền vững của hệ thống và bảo vệ môi trường

Một yếu tố kỹ thuật cũng rất quan trọng đó là việc phối hợp và sử dụng đầu vào và sản phẩm phụ trung gian cho các hoạt động sản xuất Làm VAC điều quan trọng đó là phải biết phối hợp các yếu tố đầu vào như thế nào sao cho sản phẩm của thành phần này là một phần của đầu vào cho thành phần khác Như trong vườn xung quanh ao nên trồng chuối để lấy thân chuối làm thức ăn cho lợn, lá chuối làm thức ăn cho cá, mỗi năm khi vét bùn cho ao thì bùn đắp cho vườn, phân từ chuồng

làm thức ăn cho cá Trong ao nên nuôi nhiều loại cá khác nhau để tận dụng các tầng mặt nước khác nhau để cá hấp thụ hết thức ăn…

2.1.4.3 Những yếu tố kinh tế xã hội

- Nguồn vốn đầu tư

Vốn là yếu tố cấu thành nên chi phí sản xuất Bất kì hoạt động sản xuất nào cũng cần phải có vốn Nếu nguồn vốn eo hẹp thì chi phí sản xuất sẽ thấp làm giảm hiệu quả kinh tế của sản xuất Một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là nhiều hộ gia đình nguồn vốn tự có không đủ phải đi vay nên phải chịu một phần chi phí lãi suất vốn vay Bên cạnh đó cũng có nhiều hộ sử dụng vốn đầu tư sai mục đích, đầu tư không hiệu quả hay chỉ đầu tư một phần vốn vay còn phần còn lại thì sử dụng vào mục đích khác

Chi phí là tập hợp tất cả các chi phí về nguồn lực, đầu vào cho sản xuất như giống, thức ăn, vốn, lao động, trang thiết bị phục vụ cho sản xuất mô hình VAC Các yếu tố chi phí này chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau, cụ thể là:

Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí cho cây, con giống như giá mua cây, con giống, chất lượng cây, con giống, điều kiện tự nhiên của vùng thu mua, thời gian thời điểm thu mua, các loại giống, hình thức vận chuyển…

Các yếu tố ảnh hưởng đến khấu hao tài sản cố định như giá thành công nghệ

áp dụng, thời gian sử dụng

Chi phí lao động phục vụ sản xuất chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như sức lao động, trình độ lao động…

- Trình độ văn hóa của người lao động

Trình độ văn hóa của người lao động quyết định đến cách thức sản xuất của

mô hình như thế nào, đầu tư ra sao và đầu tư bao nhiêu Thường thì trình độ cao thì đầu tư sẽ mang lại hiệu quả cao hơn do họ dễ dàng tiếp cận khoa học kỹ thuật mới

điện, thông tin liên lạc, truyền thanh, truyền hình cũng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh

tế của các mô hình VAC

Hệ thống thủy lợi giúp cung cấp nước vào mùa khô, thoát nước vào mùa mưa Nếu hệ thống thủy lợi không tốt sẽ dẫn đến tình trạng ngập nước vào mùa mưa tràn ao hồ cá dễ dàng theo dòng nước đi mất, vườn thì bị ngập úng ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, vật nuôi Ngược lại vào mùa khô thiếu nước là nguyên nhân làm cá chết, thiếu lượng nước cung cấp cho vườn và rửa chuồng

Điện cần thiết cho hoạt động bơm nước để luôn chủ động nguồn nước tưới tiêu, đặc biệt là để vệ sinh chuồng trại và thắp sáng cho chăn nuôi gà, vịt siêu đẻ vào ban đêm hay vào những mùa lạnh thắp sáng điện để làm ấm chuồng trại

Thông tin liên lạc truyền thanh, truyền hình cung cấp các kiến thức quan trọng như kỹ thuật xây dựng mô hình, cách làm kinh tế VAC có hiêu quả , nâng cao trình độ văn hóa, kỹ thuật cho người nông dân

- Hoạt động chuyển giao khoa học, kỹ thuật

Vai trò của khuyến nông là cầu nối của người nông dân và nhà khoa học Vai trò của khuyến nông rất quan trọng đó là chuyển giao khoa học kĩ thuật mới đến với

bà con nông dân Nếu khuyến nông làm tốt vai trò của mình thì sẽ giúp các hộ VAC

áp dụng các tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế của mô hình

- Giá đầu vào, đầu ra

Gía đầu vào là yếu tố cấu thành nên chi phí sản xuất Giá các loại giống, vật

tư như phân đạm, lân, ka li , các loại thức ăn, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật càng cao thì chi phí càng lớn điều này làm giảm hiệu quả kinh tế của hộ

Ngược lại thì giá đầu ra càng lớn thì doanh thu càng cao vì vậy hiệu quả kinh

tế đạt được cũng lớn hơn

- Công tác thu hoạch và thị trường tiêu thụ sản phẩm

Công tác thu hoạch sản phẩm tương đối quan trọng vì nó quyết định đến chất lượng và giá cả sản phẩm Trong thu hoạch nếu điều chỉnh được thời gian thu hoạch thì sản phẩm sẽ không bị mất giá Thời điểm thu hoạch vào lúc giá sản phẩm cao thì

hiệu quả kinh tế mang lại sẽ cao hơn rất nhiều Các sản phẩm của thành phần vườn nếu thu hoạch vào đầu mùa thì giá thường cao hơn gấp đôi giữa mùa

Quan trọng hơn nữa chính là vấn đề tiêu thụ sản phẩm Thị trường tiêu thụ sản phẩm thuận lợi, sản phẩm tiêu thụ dễ dàng có ảnh hưởng rất lớn đến giá cả sản phẩm mà giá cả sản phẩm quyết định trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của sản phẩm Cùng một loại sản phẩm nhưng nếu bán ở chợ quê thì giá sẽ thấp hơn nhiều so với các chợ ỏ trên thành phố Hay nếu bán trực tiếp cho người tiêu dùng giá cũng thường cao hơn bán cho các lái buôn vì không mất chi phí trung gian Thị trường tiêu thụ lớn, lượng khách hàng đông thì việc tiêu thụ sản phẩm thường rất dễ dàng, giá thường cao hơn Vì vậy, các hộ cần chú ý đến công tác thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm

Như vậy, có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trong sản xuất

mô hình VAC Tuy nhiên, mỗi yếu tố đều có mức độ ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả kinh tế tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của hộ Ngoài ra, ngành nông nghiệp nói chung và sản xuất theo mô hình VAC nói riêng còn chịu sự chi phối nhiều của chính sách và cơ chế quản lý của Nhà nước, tập quán tiêu dùng

Do có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trong sản xuất VAC nên việc đánh giá hiệu quả kinh tế một cách chính xác cũng như xác định các biện pháp tác động để nâng cao hiệu quả kinh tế là rất khó khăn Vì vậy, trước hết phải đánh giá chính xác mức độ ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của các yếu tố qua đó biết được yếu tố nào có ảnh hưởng lớn nhất, có tính chất quyết định nhất đến hiệu quả kinh tế để có biện pháp tác động hiệu quả nhất

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình phát triển mô hình VAC ở trên thế giới

Trên thế giới từ xa xưa, ở tất cả các nước đã hình thành hẳn một ngành khoa học và kỹ thuật về nghề làm vườn mà tiếng Trung quốc gọi là “viên nghệ”, tiếng Nga gọi là “Sadovodstovo”, tiếng Anh gọi là “Horticulture” Các cây trồng trong vườn chủ yếu là cây ăn quả, cây rau, hoa- cây cảnh,…Có những tổ chức đào tạo chuyên gia cho nghề làm vườn và đặc biệt có nhiều tài liệu…và quần chúng bạn đọc

Ở Anh, Pháp, Hà Lan đều có vườn ở trường học nhằm nhiều mục đích: dạy, học, nghiên cứu bảo vệ môi trường.

ở Hungari có 280000 ha đất vườn quanh nhà với 750000 người làm vườn (năm 2003) trong đó chỉ có 30% là người làm nông nghiệp thật sự, còn 70% là trí thức, công nhân, hưu trí Sản phẩm vườn chiếm 1/3 tổng sản lượng nông nghiệp và 30% tổng kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp

Ở các nước châu Á gần đây hình thành một ngành sản xuất kết hợp các loại cây trồng trong vườn, các loại gia súc, gia cầm và nuôi trồng thủy sản trong một hệ thống thống nhất và khép kín trên quy mô hộ gia đình mà ta thường gọi là VAC

Kiểu hình sản xuất kết hợp này xuất hiện đầu tiên ở các vùng nông thôn Trung Quốc Đó là kiểu hình sản xuất kết hợp giữa trồng trọt, trồng dâu nuôi tằm, nuôi cá nước ngọt và chăn nuôi

Sơ đồ 2.3 : Hệ thống sản xuất kết hợp truyền thống ở Trung Quốc

(mức độ thâm canh thấp)

Ở hệ thống này đặc trưng bởi mức độ đầu tư thấp, hầu như là quảng canh, nhưng nhờ sử dụng chất thải và sản phẩm phụ (của các hệ thống thành phần) đã mang lại những nguồn lợi nhuận nhất định phù hợp cho các đối tượng nông dân nhgèo ít vốn

Hiện nay, mô hình sản xuất kết hợp VAC này đã tiến bộ nhiều và cũng thu hút được sự đầu tư thâm canh cao hơn nhiều Ba thành phần chính của hệ thống đó

là trồng trọt, chăn nuôi, và nuôi trồng thủy sản Nhờ có đầu tư về phân bón, thuốc trừ sâu, giống tốt cho trồng trọt, thức ăn bổ sung giàu đạm cho chăn nuôi và ao cá

mà sản phẩm và chất lượng sản phẩm của hệ thống được cải thiện rõ rệt

Kiểu hình sản xuất VAC cũng thường gặp ở các nước châu Á khác như Thái Lan, Bangladesh, Ân Độ, Indonesia, Sri Lanca…mà trong đó vườn thường chiếm vị trí quan trọng hơn cả

Sơ đồ 2.4: Hệ thống sản xuất kết hợp ở Thái Lan (mức độ thâm canh cao)

Hiện nay, ở nông thôn Thái Lan đang phổ biến trong sản xuất các loại hình VAC ở quy mô hộ gia đình ở mức độ thâm canh cao và sản xuất ra một lượng rau, hoa quả và thực phẩm đáng kể cung cấp cho xã hội Các trang trại sản xuất kết hợp phổ biến như: Ao cá- gà công nghiệp; ao- cá- vịt- vườn cây ăn quả; tôm- gia súc;

Ao cá- vườn rau (trên líp trồng rau, dưới mương thả cá); Ao cá- vườn rau, quả- nuôi

gà, vịt, …với mức độ đầu tư biến động từ bán thâm canh đến thâm canh cao Các trang trại áp dụng các hình thức sản xuất này thường thu lợi nhuận cao và tạo thêm nhiều cơ hội việc làm cho gia đình hộ nông dân và cộng đồng VAC ở đây không

Đầu vào

Chăn nuôi

chuồngggg

Sản phẩm phụ của TT

Trồng trọt

Nước

Sản phẩm

Thị trường hàng hóa Tiêu thụ gia đình

chỉ ở quanh nhà mà đã phổ biến thành các trang trại và hình thành các hình thức hợp tác trang trại ở một số vùng nông thôn Thái Lan Hình thức hợp tác trang trại ở đây có nghĩa là một nhóm hộ nông dân cùng hợp tác sản xuất một mô hình sản xuất kết hợp giống nhau nhằm tạo ra một số lượng hàng hóa đủ lớn (về rau, quả, cá, vịt, lợn…) để có thể cạnh tranh với thị trường về những sản phẩm mà họ chuyên sản xuất Nhiều diện tích trồng lúa lợi nhuận thấp đã được nông dân đào ao thả cá, lên luống để thay lúa bằng các mô hình sản xuất kết hợp trên.

Ở Philipin: Vùng đất thấp, các hộ nông dân đã áp dụng mô hình sản xuất kết hợp: Ao cá- vườn- chăn nuôi lợn Ao thả các loại cá trắm, mè, trê… để tận dụng sản phẩm phụ của trồng trọt và chăn nuôi Giữa ao để lại 30- 40m2 đất trồng rau và gieo

mạ Cạnh ao là chuồng lợn nuôi trên sàn gồm 2- 3 con lợn thịt Phân lợn làm thức

ăn cho cá, đặc biệt thích hợp cho cá trê lai Trên bờ ao trồng cà phê, hồ tiêu và cây phân xanh Cạnh nhà là ruộng lúa được giữ nước liên tục Ở ruộng lúa nuôi cá rô phi và ốc Khi lúa được một tháng (đã bén chân) thì thả vịt vào ruộng Khi lúa trổ bông thì đưa vịt vào ao Sau khi thu hoạch lúa lại thả vịt ra ruộng để mò lúa rơi vãi

2.2.2 Các chính sách của Đảng và nhà nước về phát triển kinh tế VAC

Làm kinh tế VAC chúng ta không thể không nhắc đến vai trò và tầm quan trọng của Hội làm vườn Việt Nam Hội Làm vườn Việt Nam, viết tắt là VACVINA,

là tổ chức nhân dân (NGO) được thành lập theo Quyết định số 31/BT ngày 22/02/1986 của Hội đồng Bộ trưởng nay là Chính phủ; Tên giao dịch Quốc tế là Vietnam Gardening Association Hội Làm vườn Việt Nam là tổ chức nghề nghiệp

xã hội, mang tính chất kinh tế kỹ thuật, hoạt động tự nguyện, đoàn kết, hợp tác giúp nhau phát triển kinh tế VAC Lĩnh vực hoạt động hiện tại - Khoa học tự nhiên và chuyển giao công nghệ - Chăm sóc sức khoẻ, y tế, khuyết tật - Giáo dục, đào tạo, dạy nghề - Nông nghiệp, khuyến nông, lâm nghiệp - Việc làm - Xoá đói giảm nghèo

và phát triển cộng đồng - Môi trường - Giới - Pháp luật

VAC đã gắn liền với sự hình thành và phát triển của Hội Làm vườn Việt Nam Từ 1986 đến nay Tổ chức Hội đã thu hút được 980,000 hội viên với mạng lưới Tổ chức hình thành từ cấp Trung ương đến 61 tỉnh thành và tổ chức tới tận các

xã, nhằm thúc đẩy các hoạt động thực hành nông nghiệp bền vững

Trung tâm Nghiên cứu & Phát triển nông thôn (CCRD) là một đơn vị trực thuộc, với các nỗ lực thành công trong công tác nghiên cứu để ứng dụng các công nghệ sinh học cho việc hoàn thiện các mô hình VAC tại các vùng sinh tái khác nhau trên địa bàn cả nước Kết quả từ các hoạt động tư vấn, chuyển giao công nghệ và phát huy các nguồn lực sẵn có bản địa đã đóng góp quan trọng vào “Chương trình xóa đói giảm nghèo và đảm báo an ninh lương thực cho các vùng nghèo”.

Nghề làm vườn đã có từ lâu đời tuy nhiên nó chỉ thực sự phát triển và có bước nhảy vọt khi Đảng và Nhà nước ta có chính sách giao đất lâu dài cho người dân vào năm 1993 Nghị định số 64-CP ngày 27-9-1993 của Chính phủ “Quy định

về việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích sản xuất nông nghiệp” Chính sách giao đất lâu dài cho nông dân và cơ

chế Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp đã trở thành động lực cơ bản giúp cho

VAC không chỉ giới hạn trong khuôn viên của mỗi gia đình VAC được mở rộng khái niệm để phát triển với quy mô hàng chục và hàng trăm ha vườn đồi, trang trại, rừng, đầm, hồ ; Khu vực chăn nuôi cũng phát triển dưới dạng trang trại với trăm nghìn gia súc, vật nuôi được hình thành

Nghị quyết số 09/2000/NQ-CP ngày 15/6/2000 của Chính phủ về một số chủ trương và chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp

đã tạo đà thuận lợi cho phát triển sản xuất mô hình VAC

Ngày 20/07/2006, QĐ của TTCP Số 975/QD- TTg về việc cấp một số loại báo, tạp chí cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn Trong

đó có phát hành chuyên đề: “Kinh tế VAC (Hội làm vườn Việt Nam)”, mỗi chuyên

đề phát hành 24 số/ năm Điều này chứng tỏ làm kinh tế VAC đã được Đảng và Nhà nước hết sức chú trọng phát triển Kinh tế VAC không chỉ phát triển ở đồng bằng

mà cả ở miền núi, trung du và cả vùng biển

Ngày 26/3/2009, ĐH Đại biểu toàn quốc Hội làm vườn Việt Nam lần thứ V diễn ra thành công tốt đẹp Trong “Chương trình hoạt động ĐH V Hội làm vườn Việt Nam nhiệm kỳ 2009- 2014” có nội dung: “ Xây dựng và thực hiện các chương trình dự án, đề tài phát triển kinh tế VAC”

Như vậy trong những năm qua phát triển kinh tế VAC đã được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm và đồng thời đưa ra những chính sách nhằm thúc đẩy kinh tế VAC ngày càng phát triển và đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn nữa

2.2.3 Tình hình phát triển mô hình VAC ở Việt Nam

2.2.3.1 Qúa trình hình thành và phát triển VAC

Trong nền văn minh sông Hồng, không chỉ có lúa nước mà có cả nghề vườn với vạt rau, ao cá, cây nhãn, cây tre và các ngành nghề thủ công Từ xa xưa, giữa vùng châu thổ sông Hồng, trong cơ cấu kinh tế hộ gia đình, ngoài ruộng lúa nước, còn có cả vườn rau xanh, cây ăn quả, ao cá thể hiện ở mô hình “trước cau sau mít,

cá vít chân bèo”

Hai tỉnh Hà Nam và Nam Định có nghề làm vườn truyền thống từ đời nhà Lý- Trần Ở đây có làng Vị Xuyên, xã Nam Điền huyện Nam Ninh, cách thành phố Nam Định 7km về phía nam chuyên trồng hoa- cây cảnh Đến thời Nguyễn hàng năm cứ ngày lễ, tết dân làng lại mang cây cảnh, hoa quý vào tận kinh đô Huế tiến vua Ở đây đã hình thành được những vùng cây đặc sản, có nhiều giống quý có giá trị kinh tế cao và nổi tiếng trong cả nước như: chỉ ở một làng Đại Hoàng (nay là Nhân Hậu) có 3 giống quý là chuối ngự, quýt tiến, hồng đỏ; giống nhãn Nhân Bình (huyện Lý Nhân); cam chanh ở Hải Dương, Hải Cát (Hải Hâu); quýt ở Ngọc Cao, Xuân Hồng (Xuân Thủy)

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nghề làm vườn xuất hiện từ giữa thế kỷ 19 với

kỹ thuật đào mương lên luống Hai vùng có miệt vườn nổi danh là Lái Thiêu (tỉnh Bình Dương) và Cái Mơn (tỉnh Bến Tre) Nông dân ở các miệt vườn đã sáng tạo ra phương pháp canh tác tổng hợp độc đáo kết hợp cả 3 mặt: làm đất, làm thủy lợi, chăm sóc Đó là kỹ thuật đào mương lên líp, mương càng sâu rộng thì líp càng cao Mùa mưa, nước lớn chảy vào mang theo phù sa, phù sa lắng xuống đáy mương Khi nước ròng, phù sa ở mương được quăng lên líp đắp cho cây không cần phải bón thêm nhiều phân nữa Nhờ có kỹ thuật làm vườn tiến bộ mà vùng này đã phát triển tốt hàng loạt các cây ăn quả nhập nội từ các nước trong khu vực như măng cụt, vú sữa, mãng cầu xiêm, xoài, sầu riêng,…

Hiện nay, các mô hình sản xuất trồng cây ăn quả trên líp, thả cá tôm ở mương đã được áp dụng khá rộng rãi làm tăng thêm thu nhập cho bà con ở miệt vườn Việc chăn nuôi gà công nghiệp, vịt và lợn cũng đang được phát triển mạnh.

Tháng 9/1979 trên cơ sở vườn quả, ao cá Bác Hồ trong khu nhà Bác, Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh và Bộ Nông nghiệp đã phát động phong trào “Vườn quả Bác Hồ” để cùng với phong trào “Ao cá Bác Hồ” tiếp tục mở rộng phát huy phong trào

“Tết trồng cây” do Bác phát động năm 1959

Đầu năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng đã cho phát động phong trào “Vườn cây, ao cá Bác Hồ”; sau đó ban hành chính sách khuyến khích kinh tế gia đình, kinh

tế vườn; phong trào đã có bước phát triển mới Nhiều khu vườn gắn liền với ao cá

và chuồng chăn nuôi không những là mô hình của hệ sinh thái VAC đem lại hiệu quả kinh tế cao mà còn là trung tâm nhân giống cho vườn, ao gia đình Cùng năm này Hội những người làm vườn Việt Nam (VACVINA) ra đời đã góp phần tích cực vào việc tuyên truyền vận động phát triển kinh tế vườn, đưa tiến bộ kỹ thuật vào nghề làm vườn

Từ đó phong trào làm VAC gia đình ngày càng phát triển và trên cơ sở hộ gia đình, trang trại gia đình sản xuất theo mô hình VAC được hình thành Tuy là cơ

sở sản xuất tư nhân, nhưng trang trại không đối lập với kinh tế Nhà nước và kinh tế hợp tác xã Ngược lại nó đòi hỏi phải tham gia vào quá trình hợp tác sản xuất, thực hiện liên doanh liên kết với các tổ chức tập thể và Nhà nước để tăng thêm năng lực của bản thân

2.2.3.2 Kinh ngiệm phát triển VAC ở một số địa phương trong cả nước

Được sự chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đến nay phong trào làm kinh tế VAC đã trở thành phong trào quần chúng rộng rãi với nhiều mô hình phù hợp cho các vùng sinh thái khác nhau Khắp các địa phương trên cả nước, không đâu không

có phong trào làm VAC để giảm nghèo và làm giàu Tuỳ điều kiện từng địa phương

mà VAC có mô hình phù hợp: VAC vùng đồng bằng, VAC trung du miền núi,VAC trên đất dốc, VAC trên đất cát, vườn đồng, vườn chậu, vườn giàn, vườn treo, Nhiều diện tích đất trống, đồi núi trọc, vùng cát khô hạn, ao hoang được cải tạo thành những mô hình VAC cho hiệu quả kinh tế cao Phong trào phát triển kinh tế