KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG INTERNET TRONG DẠY HỌC ĐIỆN HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Với Internet, người sử dụng có thể tìm kiếm mọithông tin cần thiết, tra cứu tài liệu hỗ trợ cho quá trình dạy học, mở rộng kiến thức, ôntập, kiểm tra đánh giá kết quả học tập, học trực t

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là côngnghệ thông tin đã tác động mạnh mẽ đến việc đổi mới nội dung, phương pháp, phươngthức dạy học Sự kết hợp máy vi tính với hệ thống truyền thông đa phương tiện cùng vớimạng thông tin toàn cầu Internet đang góp phần đổi mới phương pháp dạy học, tạo đượcđộng cơ, hứng thú học tập cho học sinh Với Internet, người sử dụng có thể tìm kiếm mọithông tin cần thiết, tra cứu tài liệu hỗ trợ cho quá trình dạy học, mở rộng kiến thức, ôntập, kiểm tra đánh giá kết quả học tập, học trực tuyến, tham gia các diễn đàn để trao đổikiến thức Từ đó giúp cho người dạy thay đổi phương pháp dạy học của mình theohướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, đồng thời người học có thể rènluyện khả năng tự học, tự nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức của nhân loại

Tuy nhiên việc khai thác và sử dụng Internet trong dạy học hiện nay chưa đạt hiệuquả cao Phần lớn giáo viên hiện nay vẫn chưa thành thạo trong cách tìm kiếm thông tintrên Internet để phục vụ cho việc dạy học của mình Một số giáo viên biết cách tìm kiếmthông tin nhưng chưa biết cách lưu giữ, xử lí chúng hoặc những thông tin đó chưa thật sự

có chất lượng Học sinh thì chủ yếu sử dụng Internet để giải trí vì không có nhu cầu vàkhông biết cách tìm thông tin trên Internet Đây cũng là một vấn đề cấp thiết trong côngtác dạy học hiện nay khi việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đang được chútrọng nhằm thay đổi phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập củahọc sinh

Trên cơ sở đó, tôi mạnh dạn chọn đề tài “ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG INTERNET TRONG DẠY HỌC ĐIỆN HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG” làm sáng kiến kinh nghiệm cho mình Với hy vọng đề tài này sẽ là một tài liệu tham khảo phục vụ cho việc học tập của các em học sinh 11 và cho công tác giảng dạy của các bạn đồng nghiệp.

B NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận

1.1.Khái niệm Internet

Mạng máy tính là hệ thống nhiều máy tính được kết nối với nhau để trao đổi thôngtin, chia sẻ tài nguyên (đĩa cứng, máy in) của các máy trong mạng với nhau, và có thểquản lý được toàn bộ hoạt động của các máy được kết nối Có thể nối hai hoặc nhiềumạng máy tính thành một mạng lớn hơn Một máy tính trong mạng nhỏ này có thể gửithông tin đến cho một máy tính khác nằm trong mạng nhỏ thứ hai nếu hai mạng nhỏ trênđược nối với nhau

Internet là sự kết nối của hệ thống các mạng máy tính thông qua các phương tiệnviễn thông trên toàn thế giới như vệ tinh viễn thông, cáp quang, đường điện thoại Khảnăng truyền tải của những phương tiện này rất lớn, có thể chứa được nhiều loại thông tinnhư dữ liệu, hình ảnh, tiếng nói, hình ảnh động

1.2.Vai trò của Internet trong dạy học vật lý

- Nguồn hoạt hình mô phỏng

Từ các website, ta có thể thu được nhiều hình ảnh mô phỏng quá trình vật lí Đây lànhững hình động được xây dựng bằng phần mềm Macromedia Flash rất đẹp, bảo đảmtính sư phạm, tính trực quan và thẩm mỹ để mô phỏng các quá trình vật lí Các hình độngnày rất dễ sử dụng vì chỉ cần chèn ngay vào trang nào đó của bài giảng với dung lượng ít

Hình 1.1 Một số mô phỏng bằng phần mềm Macromedia Flash

Hoặc những mô phỏng được viết bằng ngôn ngữ applet nhúng trong java để chạytrực tiếp trên trình duyệt cho phép người sử dụng thay đổi được các thông số của thínghiệm đó

Hình 1.3 Một số hình ảnh vật lí

- Nguồn videos về thí nghiệm vật lí

Từ Internet, ta có thể download các thí nghiệm vật lí của các phần Cơ, Quang,Nhiệt, Điện…

Hình 1.4 Một số videos thí nghiệm vật lí

Trên đây chỉ là một số nguồn tư liệu điển hình có thể khai thác và sử dụng trong dạyhọc vật lí Trong lúc chúng ta chưa có điều kiện xây dựng các phần mềm dạy học vật líchuyên biệt, thì việc khai thác tư liệu qua Internet là rất cần thiết Bài giảng điện tử đượcxây dựng thông qua việc multimedia hoá nội dung kiến thức cần trình bày sẽ góp phầntích cực hoá hoạt động học tập ở lớp, góp phần quan trọng trong việc đổi mới phươngpháp dạy học vật lý hiện nay ở trường phổ thông.

1.3 Qui trình khai thác và sử dụng thông tin trên Internet trong dạy học vật lí

1.3.1 Tìm kiếm thông tin

Thông tin trên Internet rất phong phú và đa dạng Chính vì vậy mà chất lượng và độtin cậy của chúng cũng phong phú và đa dạng không kém Xác định các nguồn tài liệu tincậy sẽ giúp chúng ta loại ra những tài liệu vô bổ, không cần thiết, từ đó tiết kiệm côngsức và thời gian Vì vậy để nâng cao hiệu quả khi tìm kiếm thông tin cần phải thực hiệntheo một số bước nhất định

a Xác định rõ mục đích sử dụng thông tin

Kết quả thông tin nhận được thường rất lớn nên gây mất tập trung cho sự chọn lựa

Vì vậy, cần xác định mục tiêu tổng quát khi tìm tin Nếu tìm kiếm thông tin theo diệnrộng sẽ tìm được một lượng lớn thông tin hơn tìm theo chiều sâu Nếu tìm kiếm thôngtin theo chiều sâu sẽ tìm được thông tin sát với chủ đề hơn, mặc dù số lượng thông tin sẽ

ít hơn Vậy muốn tìm thông tin nhanh chóng và đỡ mất thời gian, người sử dụng phải thuhẹp chủ đề cần tìm Tuy nhiên những thông tin này cần phải được đánh giá về độ tin cậy.Việc tạo ra và đưa websites lên Internet rất dễ và không một tổ chức nào có trách nhiệmkiểm tra chất lượng chúng Thông tin trên websites có thể mang tính khoa học cao, cũng

có thể là những thông tin lạc hậu không sử dụng được

Khi tìm kiếm và sử dụng thông tin trên websites với mục đích nghiên cứu khoa học,cần lưu ý một số vấn đề sau:

- Tài liệu có tiêu đề không? Có tác giả không?

- Tác giả là ai? Cá nhân hay tổ chức?

- Tài liệu này có công bố trên sách hoặc tạp chí nào đó không ?

- Tài liệu được viết khi nào? Update cuối cùng khi nào?

- Tài liệu được công bố trên websites của nhà xuất bản, công ty, trường học, tổ chứchay cá nhân?

- Tài liệu được tham khảo từ đâu? Có đủ chứng cứ để đi đến kết luận đó không? Những tiêu chuẩn trên được dùng để đánh giá mức độ tin cậy của thông tin trênInternet

b Chuẩn bị các từ khóa cần tìm

Từ khóa là một từ hoặc cụm từ được rút trong tên chủ đề hoặc chính văn tài liệu, nóphản ánh một phần nội dung hoặc toàn bộ nội dung của chủ đề hoặc tài liệu đó Bước xácđịnh từ khóa và tạo lập chiến thuật tìm tin rất quan trọng Nếu người sử dụng bỏ qua giaiđoạn này trong quá trình tìm kiếm sẽ mất rất nhiều thời gian, cuối cùng không thu đượckết quả như ý muốn Để tìm từ khóa cần tiến hành theo các bước sau:

Bước 1 : Xác định từ chủ đạo để tìm kiếm thông tin cho lần đầu tiên

Bước 2 : Chọn từ có nghĩa, tránh chọn từ đa nghĩa, loại bỏ các phụ từ (liên từ, giới

từ, mạo từ như và, với, the, a …)

Bước 3 : Xác định từ đồng nghĩa, từ có nghĩa liên quan (từ có nghĩa rộng hơn hoặc

hẹp hơn)

c Dùng trình duyệt, font chữ và bộ gõ tiếng Việt

Trình duyệt được dùng phổ biến là Internet Explore (hiện nay đã có phiên bản 6.0)

Có những trang tiếng Việt bị lỗi font đọc không được vì chưa cài font tiếng Việt(thường dùng font: VNTime hoặc VNI-Times hoặc Unicode…), hoặc font cài rồi nhưngtrình duyệt nhận không được, cần chỉnh font cho phù hợp (vào Tools – Internet Options –General – Fonts để chính sửa)

Để gõ được tiếng Việt cần bật bộ gõ, dùng bộ gõ Vietkey hoặc Unikey (một số trangweb tích hợp bộ gõ ngay chính trang đó nên người dùng không cần bật bộ gõ)

d Dùng các công cụ dò tìm

Sự ra đời các công cụ dò tìm đã tạo điều kiện cho người sử dụng Internet có thể tìmkiếm thông tin nhanh nhất Các trang công cụ này được ví như “danh bạ” để tìm địa chỉtrang web, nội dung trang web chứa thông tin cần tìm Hiện nay có rất nhiều các công cụ

dò tìm khá hiệu quả và phổ biến

http://www.yahoo.com www.metacrawler.com

http://www.altavista.com www.askjeeves.com

http://lii.org/ www.surfwax.com

http://www.britannica.com www.vivisimo.com

Hình 1.5 Giao diện của Google và Yahoo

1.3.2 Lưu giữ thông tin

Sau khi tìm được thông tin thì người sử dụng phải lưu giữ thông tin để tiện cho việc

sử dụng Việc lưu giữ thông tin sẽ gồm các bước sau:

a Lưu và tải thông tin

- Nếu lưu văn bản (file text, htm): vào File – Save as (chọn các kiểu lưu văn bản)

- Nếu lưu file (.doc, pdf, exe), nhấp chuột vào file cần tải, sau đó lưu

b Dùng các công cụ tải

Tải thông tin về thật nhanh và tránh đứt gãy trong lúc tải là điều cần thiết, vì có thểtiết kiệm được thời gian và tiền bạc Trên Internet hiện có khá nhiều công cụ hỗ trợ tải(download) file khá hiệu quả

- Công cụ tải file: Get right, Mass download, Internet Download Manager…

- Công cụ tải web: Teleport, Webcopyer…

Khi download phần mềm hay website, click vào liên kết chương trình Lúc đó mànhình sẽ xuất hiện hộp thoại muốn lưu chương trình hay không Trong hộp thoại có cáctùy chọn sau:

Open it: Tùy chọn cho phép tải tập tin xuống và mở nó

Save it: Tùy chọn cho phép tải tập tin về máy tính Lúc này sẽ xuất hiện hộp thoạiSave As cho phép chọn đường dẫn lưu file ở vị trí xác định

Để download nhanh hình ảnh chỉ cần đưa con trỏ đến hình cần tải và click chuộtphải, sau đó nhấn “Save picture as”, lập tức hình sẽ được tải ngay về thư mục Mydocument\My picture

c Quản lý file và thư mục

Quản lý, sắp xếp file một cách khoa học sẽ giúp tìm thông tin nhanh và chính xác,tránh sự trùng lặp thông tin khi lấy về Do đó người sử dụng nên đặt tên các thư mục theochủ đề, chủ đề rộng chứa chủ đề hẹp, trong chủ đề hẹp chứa các file thuộc chủ đề đó

Copy hình nguyên bản vào trang word cần lưu, dùng biểu tượng ô vuông dưới thanhcông cụ Drawing và chọn màu sao cho trùng với màu nền để che các chữ lại Sau đódùng Text Box để viết chữ, lưu ý chọn No line và No fill

Hình 1.6 Phương pháp xử lí hình ảnh

Người sử dụng có thể dùng Paint để vẽ thêm hoặc chỉnh sửa hình cho phù hợp vớiyêu cầu

Ví dụ 2: Người sử dụng chỉ muốn lấy một phần đoạn phim trong toàn bộ đoạn phim

đã tìm kiếm được Lúc đó cần sử dụng các phần mềm cắt phim để tạo ra được những filephim theo mục đích sử dụng Ta có thể sử dụng phần mềm AVI MPEG RM WMVSplitter để cắt phim Phần mềm này chỉ cho phép cắt những file phim có định dạng đuôi

là avi, mpeg, rm, wmv

Sau khi cài đặt, giao diện chương trình sẽ hiển thị như sau

Hình 1.7 Chương trình cắt phim

Click vào Open để chọn file phim cần cắt, đoạn phim sẽ hiện lên ở màn hình Để

chọn thời điểm bắt đầu, ta click vào biểu tượng "{" (hoặc gõ trực tiếp thời gian vào mục Start Time) Để chọn điểm kết thúc, ta click vào biểu tượng "}" (hoặc gõ trực tiếp thời

gian vào mục End Time) Sau đó click vào “Split” để tiến hành cắt phim như mongmuốn

Hình 1.8 Thanh công cụ dùng để cắt phim

Tuy nhiên có những đoạn phim có đuôi khác ngoài những đuôi đã kể ở trên thìchúng ta phải sử dụng đến phần mềm quay màn hình BlueBerry FlashBack (BB) Phầnmềm này rất tiện lợi, có thể quay tất cả những thông tin hiện trên màn hình Người sửdụng có thể mở bất kì file phim nào cần dùng rồi tiến hành quay, thậm chí có thể tự tạo ramột đoạn phim theo yêu cầu sử dụng với sự hỗ trợ của phần mềm Powerpoint

Sau khi cài đặt, dưới thanh màn hình sẽ xuất hiện một biểu tượng của BB

Hình 1.9 Biểu tượng của BB dưới màn hình

Click vào biểu tượng BB rồi nhấn “Record”, màn hình sẽ xuất hiện hộp thoại yêucầu nhập nơi lưu file, tên file, diện tích quay màn hình Nếu quay cả màn hình thì ta chọnWhole screen, nếu chỉ quay một phần nhỏ màn hình sao cho phù hợp với diện tích củađoạn phim thì chọn Region or window Để bắt đầu quay thì nhấn biểu tượng Record màu

đỏ, muốn kết thúc thì nhấn vào biểu tượng Stop bên cạnh

Hình 1.10 Các bước tiến hành quay màn hình bằng phần mềm BB

Sau khi kết thúc, giao diện màn hình sẽ hiển thị lại đoạn phim vừa quay

Hình 1.11 Giao diện của BB

Trên thanh giao diện này có đầy đủ các chức năng ghi âm, chuyển đuôi file sang cácdạng khác, xóa bớt đoạn phim

Ghi âm

Hình 1.12 Phim mô phỏng về sự phân cực của điện môi trong điện trường

Tuy nhiên, giáo viên không nên lạm dụng việc sử dụng các chương trình mô phỏng,không được thay thế hoàn toàn các thí nghiệm thực bằng mô phỏng trên máy vi tính Nếugiáo viên biết kết hợp nhuần nhuyễn giữa việc tiến hành các thí nghiệm thực với môphỏng thì sẽ có tác dụng rất tốt đối với học sinh Thông qua các thí nghiệm thực tế để rènluyện cho học sinh kỹ năng thực hành cần thiết Thông qua chương trình mô phỏng để bổsung, khắc sâu các nội dung khoa học mà các thí nghiệm thực không thể làm nổi bật lênđược

Ví dụ sau khi làm thí nghiệm về điện nghiệm, học sinh mới chỉ thấy được hiệntượng Do đó giáo viên cần dùng mô phỏng để giải thích về bản chất của hiện tượng đó

Hình 1.13 Mô phỏng quá trình nhiễm điện do hưởng ứng với điện nghiệm

Giáo viên cũng có thể sử dụng thông tin trên Internet để soạn bài Ví dụ sau khi xemđoạn phim về tiết dạy học của giáo sư nước ngoài, giáo viên có thể học hỏi, rút kinhnghiệm để soạn bài tốt hơn

Hình 1.14 Video một tiết dạy học của giáo sư nước ngoài

Giáo viên có thể tham khảo các đề thi, đề trắc nghiệm trên Internet để ra đề thi, đềkiểm tra cho học sinh của mình

Giáo viên có thể mở rộng kiến thức cho học sinh dựa vào các mô phỏng trênInternet Ví dụ giải thích tại sao sau khi cọ xát bóng vào áo len rồi đưa bóng chạm tườngthì bóng bị hút vào tường

Hình 1.15 Mô phỏng hiện tượng nhiễm điện do cọ xát

Giáo viên cũng có thể lấy ý tưởng cho ngoại khóa vật lí thông qua các câu đố vật lívui trên Internet

Sinh viên sử dụng thông tin trên Internet để bổ sung, hoàn thiện bài tập, tiểu luậncủa mình Qua các bài báo cáo khoa học và các hội thảo tìm được trên Internet, sinh viên

có thể có ý tưởng cho luận văn tốt nghiệp Học sinh sử dụng thông tin từ Internet để bổsung kiến thức, tự kiểm tra, đánh giá trình độ của mình

II KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG INTERNET TRONG DẠY HỌC ĐIỆN HỌC LỚP 11 THPT

2.1 Nghiên cứu nội dung phần Điện học

Điện học là phần quan trọng trong chương trình vật lí lớp 11 THPT Phần Điện họcbao gồm các chương Điện tích – Điện trường, Dòng điện không đổi, Dòng điện trong cácmôi trường.

Nội dung chính của chương này bao gồm những khái niệm cơ bản về điện tích, điệntrường, mối liên hệ giữa điện tích và điện trường; thuyết electron và định luật bảo toànđiện tích; định luật Coulomb; cường độ điện trường, điện thế, hiệu điện thế và mối liên

hệ giữa chúng, vật dẫn và điện môi trong điện trường, điện dung của tụ điện ChươngĐiện tích – Điện trường có nhiều thí nghiệm mà giáo viên cần tiến hành trên lớp Đa số lànhững thí nghiệm đơn giản Tuy nhiên khi thực hiện thí nghiệm, giáo viên khó có thể chotoàn bộ cả lớp quan sát được (ví dụ: học sinh ở cuối lớp có thể không nhìn thấy rõ thínghiệm hai lá kim loại của điện nghiệm xòe ra khi đưa vật nhiễm điện chạm vào númkim loại, ) Vì thế giáo viên có thể kết hợp cả thí nghiệm thực và trình chiếu videoclip

về thí nghiệm đó để cả lớp đều quan sát rõ ràng Hoặc những thí nghiệm chưa thực hiệnđược vì điều kiện trang thiết bị (như thí nghiệm về điện phổ), các quá trình vật lí mà họcsinh khó hình dung (như sự dịch chuyển của electron trong vật dẫn ) trong quá trình dạyhọc Vì vậy giáo viên nên có một số hình ảnh động hoặc những đoạn phim thí nghiệm đểhọc sinh quan sát, từ đó học sinh có thể ghi nhớ bài dễ dàng hơn và nắm vững kiến thứchơn

Chương “Dòng điện không đổi” đề cập đến những vấn đề cơ bản về dòng điệnkhông đổi, là cơ sở để nghiên cứu các vấn đề khác về dòng điện Có một số kiến thức(như dòng điện, chiều dòng điện, cường độ dòng điện, định luật Ohm, định luật Jun –Lenxơ) tuy đã được trình bày ở trung học cơ sở nhưng chưa sâu, chưa hệ thống hóa.Ngoài ra chương này trình bày những vấn đề mới về nguồn điện, về sự tạo thành suấtđiện động của các nguồn điện, về máy thu điện và suất phản điện, đặc biệt là việc thiếtlập và vận dụng định luật Ohm cho các loại đoạn mạch Tuy nhiên học sinh vẫn khó hìnhdung được bản chất của dòng điện, của điện trở, của nguồn điện như thế nào Giáo viênnên sử dụng những hình ảnh động để học sinh hiểu được sâu sắc hơn

Chương “Dòng điện trong các môi trường” trình bày các khái niệm, bản chất củadòng điện trong các môi trường như kim loại, bán dẫn, chất điện phân, chân không, chấtkhí và các ứng dụng của nó Đa số các thí nghiệm trong chương có thể thực hiện trực tiếptrên lớp Tuy nhiên học sinh chỉ thấy được hiện tượng bên ngoài, còn bản chất thì không