sáng kiến sử dụng phương pháp dạy học theo dự án trong giảng dạy một số bài ở môn vật lý 9

sáng kiến sử dụng phương pháp dạy học theo dự án trong giảng dạy một số bài ở môn vật lý 9

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Vật lý là một môn học có nhiều ứng dụng quan trọng trong các lĩnh vực khoa học

và đời sống Những hiện tượng vật lý trong tự nhiên diễn ra vô cùng phong phú và thú

vị, và gắn liền với thực tiễn Vì vậy, làm thế nào để giúp học sinh hứng thú với môn học, khiến cho kiến thức học được ở trường của học sinh gắn liền với thực tiễn cuộc sống một phần phụ thuộc vào việc lựa chọn phương pháp dạy học của giáo viên

Một trong những phương pháp dạy học có thể đáp ứng được yêu cầu trên đó là phương pháp Dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án có thể áp dụng cho nhiều lứa tuổi và bậc học khác nhau Tuy nhiên, đối với học sinh lớp 9, các em đã đủ lớn để phân tích, nhận định, so sánh thông tin cũng như có các kĩ năng cần thiết để tìm kiếm và xử lí thông tin Ví dụ: khả năng tìm kiếm thông tin trên Internet, làm điều tra, phỏng vấn đơn giản, xây dựng và trình chiếu Nếu có sự định hướng và dẫn dắt tốt thì các em có thể hoàn thành tốt công việc được giao

Hơn nữa, chương trình Vật lý 9 có những bài học mang tính thực tế cao mà trong khả năng các em có thế biến thành dự án và có thể thực hiện được dự án của mình Chính vì vậy tôi nảy ra một sáng kiến “Sử dụng phương pháp dạy học theo dự

án trong giảng dạy một số bài ở môn Vật Lý 9”

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

A CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Dạy và học theo dự án là gì?

Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học lấy hoạt động của người học làm trung tâm Quá trình giảng dạy luôn định hướng vào các khái niệm cơ bản của môn học nhưng gắn liền với thực tế Theo phương pháp này, người học phải tự mình giải quyết các vấn đề và các nhiệm vụ có liên quan khác để có được kiến thức, có khả năng giải quyết vấn đề và cho ra những kết quả thực tế

Bản chất của dạy học theo dự án là người học lĩnh hội kiến thức và kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn (bài tập dự án) (project) Kết thúc dự án người học phải cho ra sản phẩm gắn với thực tiễn cụ thể

2 Mục tiêu của dạy và học theo dự án

Tất cả các nội dung của môn học đều hướng tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung học với cuộc sống thực

Rèn luyện cho người học phát triển kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề liên quan đến nội dung học tập và cuộc sống

Rèn luyện cho người học nhiều khả năng: tổ chức kiến thức, kỹ năng sống, làm việc theo nhóm

Giúp người học nâng cao kỹ năng sử dụng CNTT vào quá trình học tập và tạo

ra sản phẩm

3 Vai trò của dạy và học theo dự án

Dạy học theo dự án giúp học sinh chuyển:

- Từ hình thức học thụ động sang hình thức học chủ động có định hướng

- Từ thụ động ghi nhớ, lặp lại sang khám phá, tích hợp và trình bày

- Từ nghe và đáp ứng sang truyền đạt và dám chịu trách nhiệm

- Từ kiến thức đơn thuần về sự kiện, thuật ngữ, nội dung sang hiểu rõ quá trình

- Từ lý thuyết sang vận dụng lý thuyết

- Từ phụ thuộc vào GV sang chủ động tổ chức

Nói chung, dạy học dựa trên dự án là tạo môi trường học tập mà ở đó giáo viên hướng dẫn, thúc đẩy sự hiểu biết sâu hơn, phát huy tính tích cực, tự học, óc sáng tạo của học sinh

Dạy học theo dự án thể hiện rõ nét vai trò của người học cũng như người dạy

Cụ thể:

- Vai trò của người học được thể hiện:

+ Học sinh làm việc theo nhóm

+ Học sinh (nhóm) thực hiện một dự án là một nội dung trong môn học gắn liền với thực tế bằng cách thực hiện các vai được chỉ định

+ Học sinh tự lực triển khai dự án theo quan điểm và cách tiếp cận của mỗi người (nhóm) như: quyết định cách tiếp cận vấn đề, tự hoạch định và tổ chức các hoạt động nhóm để giải quyết vấn đề)

+ Học sinh (nhóm) thu thập xử lý thông tin từ nhiều nguồn theo vai đảm nhận Từ đó tích lũy kiến thức, và nhiều giá trị khác từ quá trình làm việc của mình

+ Học sinh hoàn thành việc học với các sản phẩm cụ thể từ dự án mình được giao

+ Học sinh phải trình bày và bảo vệ sản phẩm có tích hợp công nghệ thông tin của mình trước sự đánh giá của giáo viên và các nhóm khác

- Vai trò của người dạy trong dạy học theo dự án:

+ Không dạy nội dung cần học theo cách truyền thống

+ Từ nội dung của môn học, tìm ra sự liên quan của nó đến các vấn đề thực tiễn

+ Hình thành ý tưởng các dự án liên quan đến nội dung môn học

+ Xây dựng vai trò của người học trong dự án, nêu yêu cầu và đặc điểm của kết quả sau khi dự án hoàn thành Hướng vai trò của người học gắn với nội dung cần học

+ Trong suốt quá trình giáo dạy, vai trò của giáo viên là hướng dẫn và tham vấn chứ không phải là “cầm tay chỉ việc” để người học (nhóm) phát huy khả năng tự giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo và xử lý tình huống

B CƠ SỞ THỰC TIỄN

Như chúng ta đã biết, với phương pháp dạy học cũ, việc dạy học là việc truyền thụ kiến thức mang tính một chiều, người thầy đóng vai trò là trung tâm trong việc truyền đạt kiến thức Vì vậy, việc tiếp thu kiến thức của học sinh rất thụ động, hạn chế khả năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn

Trước tình hình đó, ngành giáo dục của chúng ta đã có rất nhiều đổi mới trong phương pháp dạy học Một trong những phương pháp dạy học hiện đại, mang lại nhiều hiệu quả trong quá trình dạy học đó là phương pháp dạy học theo dự án Với học sinh lớp 9 tại trường Trung học cơ sở Định Lạc có một số thuận lợi để giáo viên

có thể sử dụng phương pháp dạy học theo dự án đó là:

+ Đối với học sinh lớp 9, các em đã được tiếp cận với môn Vật lý được 9 năm nên phương pháp học đã khá nhuần nhuyễn

+ Tính sáng tạo và tư duy, khả năng giải quyết vấn đề và xử lý tình huống của các em rất tốt

+ Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình học tập của các em khá phổ biến

+ Khả năng chuẩn bị các nội dụng mà giáo viên phân công để phục vụ cho nội dung bài học mới của các em khá tốt

Vì vậy triển khai việc dạy học theo dự án phần nào có thể giúp học sinh tự giác, tích cực tiếp thu kiến thức, rút ngắn khoảng cách giữa bài học trên lớp với thực tiễn cuộc sống

C NỘI DUNG GIẢI PHÁP

1 Nội dung của phương pháp dạy học theo dự án

a Xác định mục tiêu dự án

Xuất phát từ nội dung học tập, giáo viên phải đưa ra được một chủ đề với những gợi ý hấp dẫn, kích thích học sinh tham gia thực hiện Chủ đề đưa ra phải gắn với thực tiễn cuộc sống thực, học sinh có thể làm việc độc lập để hình thành kiến thức

và cho ra những kết quả thực tế, thông qua việc thực hiện dự án học sinh hình thành

kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề

Ví dụ: Bài “Các tác dụng của dòng điện xoay chiều – Đo cường độ dòng điện

và hiệu điện thế xoay chiều”

Thông qua dự án học sinh tìm hiểu được các dụng cụ dùng điện trong thực tế, học sinh giải thích được dụng cụ điện đó hoạt động dựa trên tác dụng nào của dòng điện và ảnh hưởng của dòng điện xoay chiều đối với môi trường

Từ mục tiêu đề ra giáo viên tiến hành thiết kế ý tưởng cho dự án:

b Thiết kế ý tưởng dự án

Dự án là một bài tập tình huống mà người học phải giải quyết bằng các kiến thức theo nội dung bài học, dự án phải là vấn đề hướng đến thế giới thực, phát sinh nhiều giả thuyết, cần sự nổ lực giải quyết của nhiều người, phù hợp với mục tiêu học tập và được xây dựng dựa trên những kiến thức và kinh nghiệm sẵn có, thúc đẩy sự phát triển và khả năng nhận thức của học sinh Khi thiết kế ý tưởng dự án nên chú ý đến các chủ đề thực tế và các vấn đề mà học sinh thực sự muốn tìm hiểu

Ví dụ: Bài “Các tác dụng của dòng điện xoay chiều – Đo cường độ dòng điện

và hiệu điện thế xoay chiều”

GV thiết kế hai dự án:

+ Dự án 1: Các tác dụng của dòng điện xoay chiều

+ Dự án 2: Dòng điện xoay chiều và môi trường

Trên cơ sở dự án đã thiết kế, giáo viên phải xây dựng được bộ câu hỏi để học sinh có định hướng để hoàn thành dự án:

c Xây dựng bộ câu hỏi định hướng

Là một hệ thống những câu hỏi do giáo viên đưa ra nhằm mục đích định hướng cho học sinh một nhóm kiến thức thuộc một số bài học, bộ câu hỏi định hướng là sự thể hiện cụ thể và sinh động mục tiêu dạy học: các yêu cầu về kiến thức, kỹ năng thái

độ, Cần suy nghĩ về các câu hỏi học sinh sẽ hỏi khi triển khai dự án và chú trọng vào việc làm sao để cuốn hút học sinh, câu hỏi tạo ra sự gợi mở, sự gợi mở này sẽ khiến cho hoạt động học tập trở nên khó đoán trước, vốn là một đặc trưng cơ bản của việc học theo dự án

Ví dụ: Bài “Các tác dụng của dòng điện xoay chiều – Đo cường độ dòng điện

và hiệu điện thế xoay chiều”

+ Với dự án 1: Các tác dụng của dòng điện xoay chiều

Giáo viên có thể xây dựng bộ câu hỏi định hướng như sau:

(?) Tìm hiểu các dụng cụ điện mà gia đình em sử dụng?

(?) Nêu biểu hiện của những dụng cụ đó khi có dòng điện chạy qua?

(?) Dòng điện xoay chiều có những tác dụng nào?

+ Với dự án 2: Dòng điện xoay chiều và môi trường

(?) Dòng điện xoay chiều chạy qua các dụng cụ điện có ảnh hưởng như thế nào đến môi trường?

(?) Làm thế nào để có thể bảo vệ được môi trường khi sử dụng dòng điện xoay chiều?

Sau khi xác định được mục tiêu và xác định được bộ câu hỏi cho dự án giáo viên bắt đầu lập kế hoạch cho dự án:

d Lập kế hoạch dự án:

Để dạy tốt và bảo đảm học sinh tham gia tích cực vào quá trình học giáo viên cần

- Lập một kế hoạch bài dạy với các mục tiêu học tập của học sinh đáp ứng yêu cầu về kiến thức, kĩ năng, thái độ của chương trình do Bộ GD& ĐT quy định Phần này giáo viên soạn một giáo án, thiết kế một bài giảng điện tử, trong đó có lồng ghép

dự án của học sinh cho phù hợp với bài dạy

- Trong kế hoạch bài dạy giáo viên phải xây dựng bộ câu hỏi định hướng bài dạy, là hệ thống câu hỏi gợi ý cho toàn bộ nội dung của bài học

- Trên cơ sở bộ câu hỏi định hướng bài dạy giáo viên phải phác thảo ý tưởng về mục đích và nội dung của các bài tập dành cho học sinh, bao gồm các bài tập trình diễn, ấn phẩm, sản phẩm vật chất

Bài tập trình diễn đòi hỏi học sinh sử dụng các công cụ đa phương tiện khác nhau có thể là hình ảnh, âm thanh, video, biểu đồ, hình hoạ hoặc siêu liên kết đến các trang web để thuyết trình đến người nghe một bản tin hay một hoạt động

Bài tập ấn phẩm thường là bằng đoạn văn, bài báo, hay câu chuyện kết hợp với các hình ảnh, biểu đồ hay hình hoạ liên quan

Sản phẩm vật chất là sản phẩm học sinh chế tạo hoặc sưu tầm được trong dự án thực hành

- Thiết kế hoạt động dự án

- Kế hoạch hướng dẫn học sinh học theo dự án: trên cơ sở chủ đề/nội dung cần tìm hiểu, gợi ý cho học sinh tìm tiểu chủ đề liên quan, thành lập nhóm, phân công

nhiệm vụ cho từng thành viên, xác định phương tiện, thời gian thực hiện và dự kiến kết quả

Ví dụ: Bài “Các tác dụng của dòng điện xoay chiều – Đo cường độ dòng điện

và hiệu điện thế xoay chiều”

Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm, hai nhóm thực hiện một dự án Các nhóm không thực hiện dự án của nhóm khác nhưng vẫn phải tìm hiểu thông tin của các dự

án đó để tiến hành nhận xét, đánh giá

+ Dự án 1: Các tác dụng của dòng điện xoay chiều (nhóm 1,3)

+ Dự án 2: Dòng điện xoay chiều và môi trường (nhóm 2,4)

Thời gian hoàn thành dự án là 2 tuần Trong đó:

+ Sau khi nhận dự án 1 tuần học sinh nộp dự án cho giáo viên để tiến hành nhận xét, chỉnh sửa cho phù hợp

+ Sau đó tiếp tục hoàn thành dự án và nộp lại cho giáo viên trước tiết học 3 ngày

+ Giáo viên kết hợp dự án của học sinh vào bài giảng đã thiết kế

Hướng dẫn học sinh cách tìm hiểu thông tin

Thống nhất thời gian trình bày dự án cho mỗi nhóm là 3 phút

Dưới sự hướng dẫn và phân công của giáo viên học sinh tiến hành làm việc theo nhóm hoàn thành dự án:

e Làm việc theo nhóm:

Các ý tưởng là vô cùng quan trọng với thành công của dự án, do đó hoạt động của nhóm sẽ giúp cho nhóm tìm ra nhiều ý tưởng mới, khi các ý tưởng đưa ra được thống nhất là lúc dự án sắp được tiến hành Mâu thuẫn có thể là sự mở rộng của sự sáng tạo Để giải quyết mâu thuẫn, mọi người luôn phải tôn trọng ý kiến của nhau Nói cách khác, làm dự án theo nhóm mang tính chất cộng tác, hơn là cạnh tranh Mỗi cá nhân đều có cơ hội phát triển năng lực/tài năng của mình vì mọi học sinh đều nhận được cơ hội như nhau Điều này khiến học theo dự án trở thành một mô hình làm việc tuyệt vời để giải quyết vấn đề sự đa dạng trong nhóm

f Đánh giá dự án:

Thông qua việc đánh giá dự án có thể

- Rèn luyện cho học sinh có tinh thành phê và tự phê

- Giúp cho học sinh tích cực hơn trong học tập cũng như việc tìm hiểu và ứng dụng kiến thức đã học vào thực tế

- Đánh giá được tinh thần, thái độ học tập của học sinh

+ Đối với những nhóm hoàn thành dự án chưa tốt giáo viên có thể động viên các em để lần sau đựơc tốt hơn

+ Đối với những nhóm hoàn thành tốt dự án giáo viên phải khuyến khích, khen thưởng các em để các em có thể phát huy tốt năng lực của mình

Ví dụ:

Việc đánh giá tập trung vào những câu hỏi cụ thể như:

- Đánh giá mức độ chuẩn bị cho dự án

- Học sinh hướng đến các mục tiêu học tập như thế nào?

- Học sinh sử dụng những kĩ năng tư duy nào?

- Liệu học sinh có nâng cao được khả năng tự quản lý, tư duy sâu để học tốt hơn hay không?

2 Các bước tiến hành:

- Công tác chuẩn bị của GV

- Các bước hướng dẫn HS thực hiện dự án

+ Bước 1: Giới thiệu nội dung và thời gian dự án (nêu rõ thời gian bắt đầu và kết thúc)

+ Bước 2: Tổ chức nhóm, phát và hướng dẫn HS các tài liệu có liên quan đến

dự án

+ Bước 3: Thực hiện dự án;

+ Bước 4: Nộp sản phẩm cho GV;

+ Bước 5: Báo cáo kết quả và tổng kết dự án

3 Nhiệm vụ cụ thể của giáo viên, học sinh, và nhà trường

Để thực hiện tốt việc dạy học theo dự án giáo viên và học sinh cần có kế hoạch

và một số sự chuẩn bị cụ thể như sau

a Giáo viên

- Chọn bài học có nội dung phù hợp với thực tế cuộc sống,

- Chọn bài học phù hợp giúp học sinh có điều kiện dễ dàng nghiên cứu tìm hiểu

và tìm tư liệu

Ví dụ: Trong chương trình Vật Lý 9, các bài có thể xây dựng dự án:

Bài Sử dụng an toàn và tiết kiệm điện năng Bài Các tác dụng của dòng điện xoay chiều

- Xây dựng ý tưởng cho dự án, xây dựng khung kế hoạch bài dạy

- Thiết kế bài dạy dựa trên nội dung bài học các em đã được học trong chương trình như:

+ Lập bộ câu hỏi định hướng

+ Xây dựng tài liệu hỗ trợ học sinh

+ Xây dựng tài liệu hỗ trợ giáo viên( giáo án, tài liệu tham khảo)

- Chia học sinh thành các nhóm Phân chia nhóm học sinh dựa trên các nguyên tắc:

+ Phù hợp với khả năng và sở trường của từng học sinh

+ Đồng đều giữa các nhóm về các mặt như:

 Khả năng tổ chức

 Kĩ năng sử dụng máy tính

 Khả năng thuyết trình

 Tính sáng tạo trong thiết kế trình bày …

+ Trong nhiều trường hợp giáo viên nên tham khảo kiến của các thành viên trong nhóm để phân công cho hợp lí hơn

- Giao nhiệm vụ cho học sinh

- Hướng dẫn học sinh trình bày các kiến thức bằng PowerPoint: thiết kế một số slide mẫu để học sinh có thể không mất nhiều thời gian để tìm hiểu và thực hiện công đoạn kĩ thuật mà tập trung nhiều hơn cho nội dung bài học

- Thu bài của học sinh, tiến hành nhận xét, chỉnh sửa cho phù hợp với mục tiêu bài học

- Kết hợp dự án của học sinh vào trong tiết học

b Học sinh:

- Truy cập tài liệu trên Internet hoặc những tài liệu có liên quan

- Tìm kiếm các thông tin có liên quan đế dự án của mình

- Phân công trách nhiệm cụ thể của các thành viên trong nhóm

- Bàn bạc thống nhất và hỗ trợ nhau hoàn thành bài thuyết trình của dự án

- Trình bày kiến thức tự nghiên cứu bằng chương trình PowerPoint (sản phẩm của học sinh)

- Nộp sản phẩm cho giáo viên, nhận xét, chỉnh sửa theo mục tiêu bài học

- Báo cáo sản phẩm trước lớp

c Nhà trường

Tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận dễ dàng với nhiều nguồn thơng tin trong và ngồi nhà trường

Ví dụ: Thư viện, máy tính, mạng internet

4 Thiết kế bài dạy minh hoạ:

Bài 19: SỬ DỤNG AN TỒN VÀ TIẾT KIỆM ĐIỆN NĂNG

Vật Lý 9

I/ MỤC TIÊU:

1 Kiến thức:

- [NB] Nêu được lợi ích của việc sử dụng tiết kiệm điện năng :

+ Giảm chi tiêu cho gia đình

+ Các dụng cụ được sử dụng lâu bền hơn

+ Giảm bớt các sự cố gây tổn hại chung do hệ thống cung cấp điện bị quá tải

+ Dành phần điện năng tiết kiệm cho sản xuất

- [NB] Các biện pháp sử dụng tiết kiệm điện năng

+ Lựa chọn các dụng cụ hay thiết bị điện cĩ cơng suất phù hợp

+ Sử dụng điện trong thời gian cần thiết (tắt các thiết bị khi đã sử dụng xong hoặc cĩ bộ phận hẹn giờ)

2 Kỹ năng:

- [TH] Giải thích và thực hiện được các biện pháp sử dụng an tồn điện.

+ Chỉ làm thí nghiệm với U < 40 V, vì hiệu điện thế này tạo ra dịng điện cĩ cường độ nhỏ, nếu chạy qua cơ thể người thì cũng khơng gây nguy hiểm

+ Phải sử dụng dây dẫn cĩ vỏ bọc cách điện đúng theo tiêu chuẩn quy định, nghĩa là các

vỏ bọc này phải chịu được dịng điện định mức cho mỗi dụng cụ điện

+ Cần mắc cầu chì cĩ cường độ định mức phù hợp với dụng cụ hay thiết bị điện để đảm bảo tự động ngắt mạch khi cĩ sự cố xảy ra Chẳng hạn khi bị đoản mạch thì cầu chì sẽ kịp nĩng