Kinh nghiệm dạy học số học cho học sinh lớp 4

Trong chương trình môn toán ở tiểu học ,số học là hạt nhân của quá trình dạy toán từ lớp 1 đến lớp 5 .Các nội dung về đo lường ,yếu tố hình học, yếu tố thống kê, giải toán có lời văn đượ

A PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Môn Toán ở tiểu học có một vị trí rất quan trọng Nó được dạy với một số tiết rất lớn Sở dĩ như vậy là vì:

- Ngôn ngữ toán học, các kiến thức toán học là những điều cần thiết cho đời sống, sinh hoạt và cho việc học các môn khác, đồng thời cũng là cơ sở để học sinh tiếp lên bậc trung học cơ sở

- Tư duy học toán, phương pháp toán học rất cần thiết cho đời sống, cho học sinh học tập vì nó giúp cho học sinh:

+ Biết cách đặt vấn đề, phân tích vấn đề, biết tìm cách hay nhất, gọn nhất để giải quyết vấn đề, biết kiểm tra chu đáo cách giải quyết vấn đề, phát triển khả năng phê phán, biết đánh giá các ảnh hưởng của điều kiện đến kết quả

+ Biết nhận ra cái bản chất, bỏ qua các thứ yếu, biết nghiên cứu các trường hợp chung và riêng, biết phân loại các trường hợp, không bỏ sót trường hợp nào, biết từ những vấn đề cụ thể rút ra kết luận chung, biết áp dụng kết luận chung vào những vấn đề cụ thể

+ Biết suy luận một cách ngắn gọn, có căn cứ đầy đủ, chính xác, nhất quán; biết trình bày, diễn đạt ý nghĩ của mình một cách ngắn gọn, rõ ràng, mạch lạc

+ Biết sử dụng ngôn ngữ, ký hiệu một cách chính xác

- Môn Toán ở tiểu học góp phần làm cho học sinh phát triển toàn diện, góp phần hoàn thành ở các em những cơ sở của thế giới quan khoa học, góp phần rèn luyện trí thông minh; góp phần xây dựng những tình cảm, thói quen, đức tính tốt đẹp của con người mới

Chương trình môn Toán ở lớp 4 gồm năm tuyến kiến thức chính Trong đó

Số học là tuyến kiến thức lớn nhất, trọng tâm, đóng vai trò “Cái trục chính” mà 4

“tuyến” kiến thức kia phải “chuyển động” xung quanh nó, phụ thuộc vào nó

Trong chương trình môn toán ở tiểu học ,số học là hạt nhân của quá trình dạy toán

từ lớp 1 đến lớp 5 Các nội dung về đo lường ,yếu tố hình học, yếu tố thống kê, giải toán có lời văn được tích hợp với nội dung số học ; tức là chúng được dạy học

dựa vào các nội dung của môn Toán ,tạo thành môn toán thống nhất trong nhà trường tiểu học

Xuất phát từ vị trí, tầm quan trọng của môn Toán ở tiểu học, xuất phát từ thực trạng dạy và học Số học trong chương trình Toán 4, qua nghiên cứu khả năng ứng dụng cụ thể, thiết thực của vấn đề tôi đã mạnh dạn chọn đề tài: “Kinh nghiệm dạy

số học cho học sinh lớp 4” Với mong muốn đề tài này có thể đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, góp phần cải tiến nâng cao chất lượng dạy học môn Toán đồng thời cũng là những ý kiến góp phần cải tiến việc biên soạn chương trình, sách giáo khoa, sách tham khảo cho việc dạy học Toán ở tiểu học

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Đề tài nghiên cứu nhằm xác định nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tuyến kiến thức Số học trong giờ học Toán một cách có hiệu quả nhất cho mọi đối tượng học sịnh

III ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Học sinh lớp 4A trường Tiểu học Thạch Trung 2

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu tài liệu dạy học Toán, các quan niệm

về dạy học Toán, tìm hiểu thực trạng dạy học Toán 4

- Nghiên cứu tài liệu dạy học tuyến số học cho giờ học toán 4 với các đối tượng học sinh

- Tiến hành thử nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của tài liệu dạy học số học

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Nhóm phương pháp lý luận

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu, nghiên cứu những tài liệu có liên quan: Đặc điểm của tuyến số học 4, những quan niệm, xu hướng, kinh nghiệm dạy học, những quan điểm đổi mới giáo dục tiểu học và giảng dạy môn Toán lớp 4

2 Nhúm phương phỏp thực tiễn:

- Khảo sỏt tỡnh hỡnh học sinh lớp 4

- Nghiờn cứu chương trỡnh sỏch giỏo khoa, sỏch giỏo viờn Toỏn 4

3 Nhúm phương phỏp hỗ trợ

- Tỡm hiểu thực trạng, kinh nghiệm tớnh chất dạy học Toỏn 4

- Kiểm tra giả thuyết bằng thực tế dạy học

- Phõn tớch rừ, đối chiếu số liệu để rỳt ra những kết luận cần thiết

- Lập bảng biểu số lượng học sinh: giỏi, khỏ, trung bỡnh

VI, thời gian nghiên cứu

Dựa vào thực tế dạy học tôi đã đi vào nghiên cứu trong các năm học 2009

-2010 và năm học -2010 - 2011

- Thời gian: Ngay từ đầu năm học, khi đợc phân công giảng dạy lớp 4, tôi đã có ý

định viết đề tài này Từ đó tôi đã su tầm tài liệu, nghiên cứu chyên đề "Một số phơng

pháp dạy số học ", đúc rút kinh nghiệm qua các tiết dự giờ đồng nghiệp tôi tiến hành

viết đề tài nghiên cứu này

B NỘI DUNG ĐỀ TÀI

I : thực trạng của đề tài

Thực tế trờng tôi là một trờng học sinh chủ yếu là con em vùng giáo, trình

độ dân trí còn thấp, một bộ phận phụ huynh thiếu sự chăm lo đến việc học của con cái, bản thân các em học sinh cũng cha nhận thức đợc tầm quan trọng của việc học nên yêu cầu đặt ra cho giáo viên chúng tôi quan trọng trớc hết là giáo dục cho học sinh ý thức đợc tầm quan trọng của việc học, tuyên truyền tới cha

mẹ các em trách nhiệm phải chăm lo cho tơng lai của con em mình Để cho học sinh thêm yêu trờng yêu lớp bản thân tôi trong giảng dạy luôn không ngừng tìm tòi các phơng pháp giảng dạy vừa dễ hiểu vừa gần với thực tế cuộc sống để các em nắm bài tốt hơn và nhớ bài lâu hơn

Công việc của ngời thầy là giúp học sinh hiểu và tự mình khám phá, chiếm

lĩnh kiến thức từ đó làm chủ đợc kiến thức vận dụng kiến thức đó giải các bài tập Vì vậy trớc hết ngời thầy phải hiểu rõ bản chất, nắm vững các liên quan tới giá trị tuyệt

đối, nắm chắc đối tợng nghiên cứu, tìm hiểu phơng pháp truyền thụ dễ hiểu nhất cho học sinh

Qua kết quả khảo sát, kiểm tra trớc khi áp dụng đề tài với 31 học sinh lớp 4A năm học 2010 - 2011 tôi thấy kết quả tiếp thu về phần kiến thức liên quan tới số học của học sinh còn cha đợc cao

Thực trạng đối tợng học sinh của trờng chúng tôi Qua một số năm trực tiếp giảng dạy bản thân tôi nhận thấy học sinh còn hạn chế ở một số khía cạnh sau:

Đây là dạng toán tơng đối khó với học sinh, học sinh cha đợc trang bị các phơng pháp giải cụ thể, nên việc suy luận còn hạn chế và nhiều khi không có

lối thoát dẫn đến kết quả rất thấp và đặc biệt đối với học sinh trung bình các

em càng khó giải quyết

Học sinh bị hổng kiến thức nhiều, do lời học cả ở trên lớp và ở nhà, không nắm đợc kiến thức từ thấp đến cao

Cha tự mình tìm tòi đa ra phơng pháp giải bài tập, nắm kiến thức một cách thụ

động chủ yếu trông chờ thầy cô giáo làm để chép, hoặc thầy cô giáo hớng dẫn tỷ mỷ mới làm

Sau mỗi bài, dạng bài cha rút ra đợc phơng pháp giải do đó nhanh quên phơng pháp giải

Cha biết liên hệ vận dụng các kiến thức có liên quan trong quá trình giải bài tập

Vì vậy việc lựa chọn phơng pháp trong quá trình giảng dạy đặc biệt là phần số học làm sao cho phù hợp với các đối tợng học sinh để đạt kết quả cao là điều rất cần thiết

II, CƠ SỞ Lí LUẬN CỦA VẤN ĐỀ VIẾT KINH NGHIỆM DẠY SỐ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 4

1) Cơ sở lý luận:

“Số” là khỏi niệm trừu tượng đầu tiờn mà trẻ em được gặp trong khi học Toỏn Cơ sở để giỳp trẻ nhận thức khỏi niệm “Số” là cỏch đếm Cần làm cho trẻ đạt được cỏc yờu cầu sau:

- Biết xỏc định đỳng số lượng cỏc phần tử (biết đếm) của một tập hợp

- Biết cỏch ghi số bằng chữ số

- Nắm được quan hệ thứ tự giữa cỏc số và vị trớ của mỗi số trong dóy số; biết

so sỏnh số

- Nắm được cỏch lập số, cấu tạo số, trong đú yờu cầu chủ yếu cần đạt là biết thực hành đọc, viết đỳng số và đếm chớnh xỏc

2) Cơ sở thực tiễn:

- Cung cấp những kiến thức cơ bản ban đầu về số học: Cỏc số tự nhiờn, phõn số

- Hỡnh thành và rốn luyện kỹ năng thực hành tớnh toỏn

- Rèn luyện để nắm chắc các kỹ năng thực hành tính nhẩm, tính viết về 4 phép tính với các số tự nhiên, phân số

- Biết tính giá trị các biểu thức số tự nhiên: cộng, trừ, nhân, chia các số có nhiều chữ số; cộng, trừ, nhân, chia phân số, so sánh các số tự nhiên, so sánh 2 phân số

- Vận dụng dấu hiệu chia hết cho 2, 5, 3, 9

- Làm quen với việc dùng chữ thay số của các biểu thức có đến 3 chữ

III SỬ DỤNG TÀI LIỆU DẠY HỌC SỐ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 4

Tài liệu dạy học số học bao gồm tài liệu chính: Sách giáo khoa, sách hướng dẫn, sách tham khảo, sách nâng cao (là tài liệu dành cho việc bồi dưỡng những học sinh trên chuẩn) Kèm theo đó có thể có những thiết bị dạy học dành cho việc học một số nội dung cụ thể:

1, Mục tiêu của việc khai thác tài liệu dạy số học:

- Bổ sung và khai thác sâu nội dung dạy học số học trong chương trình chính khoá môn Toán 4

- Đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng học tập của các đối tượng học sinh khác nhau:

+ Tạo điều kiện cho những học sinh gặp khó khăn trong học tập có thể nắm được những kiến thức, kỹ năng cơ bản nhất của nội dung dạy học số học theo chương trình chuẩn

+ Đáp ứng nhu cầu học tập của những học sinh có năng khiếu, tạo điều kiện

để các em có thể phát huy hết năng lực của mình

- Phát huy và hướng dẫn cho học sinh tính tích cực, tự giác, tự lập trong học tập và khả năng tự học

2) Những nguyên tắc sử dụng tài liệu dạy học cho giờ học số học lớp 4:

Tài liệu dạy học được sử dụng dựa trên nguyên tắc sau:

a.Bám sát mục tiêu, chương trình Toán ở tiểu học:

- Việc sử dụng tài liệu dạy học cho giờ học số học phải dựa vào mục tiêu dạy học Toán nói chung và số học nói riêng

- Mục tiêu quan trọng nhất của môn Toán 4 là trang bị cho học sinh những kiến thức cơ sở ban đầu về số học (các số tự nhiên, phân số) Hình thành và rèn luyện kỹ năng thực hành tính toán; rèn luyện phương pháp học tập, làm việc khoa học, linh hoạt sáng tạo

Vì vậy, khi xây dựng nội dung dạy học số học, tôi dựa trên chuẩn trình độ kỹ năng cần có quy định trong chương trình hiện hành

b) Nguyên tắc đề cao sự sáng tạo, tính tích cực của học sinh:

Tuân thủ nguyên tắc này nghĩa là phải triệt để sử dụng những kiến thức, kỹ năng đã có khi học chương trình cơ bản, đồng thời theo hướng tăng cường và chuyên sâu

Nguyên tắc này cũng đòi hỏi việc tổ chức dạy không đi vào trình bày các vấn

đề lý thuyết mà nội dung dạy học được xây dựng dưới dạng hệ thống bài tập để học sinh thực hành nhằm tích cực hoá các hoạt động của học sinh

3) Các bước sử dụng tài liệu dạy học số học lớp 4

a) Xây dựng chương trình khung:

Nghiên cứu chương trình và xây dựng kế hoạch dạy học số học phù hợp với tiến độ dạy học theo sách giáo khoa và phân phối chương trình đã quy định của bộ giáo dục

a Các bước cần thực hiện để xây dựng 1 bài tập:

- Xác định mục tiêu của bài tập

- Xác định đối tượng thực hiện bài tập

- Xác định kiểu, loại, hình thức bài tập

- Lựa chọn bài tập

- Xây dựng dạng bài tập

c Phân loại bài tập dành cho 2 đối tượng học sinh:

Dựa vào yêu cầu cơ bản về kiến thức - kỹ năng của nội dung dạy số học, trên

cơ sở phân tích những khó khăn gặp phải đối với từng dạng bài tập phù hợp với 2 đối tượng học sinh dưới chuẩn và trên chuẩn như sau:

- Nhóm 1: Bài tập áp dụng lý thuyết vừa học.

Dạng bài tập này giúp học sinh luyện kỹ năng nhận ra các đơn vị kiến thức

đã được học Mức độ yêu cầu của các bài tập này khá đơn giản

Ví dụ 1: Học bài “hàng và lớp”, học sinh được làm bài tập đọc số

45 312; 45 213; 654 300 để củng cố về các hàng, các lớp trong mỗi số

Ví dụ 2: Nêu giá trị của chữ số 7 ở số 38 753.

Yêu cầu học sinh chỉ rõ chữ số 7 thuộc hàng nào, lớp nào? thì giá trị của số

đó là bấy nhiêu (vì chữ số 7 của số 38 753 ở hàng trăm nên có giá trị là 700)

- Nhóm 2: Bài tập luyện tập củng cố

Trong 1 tiết luyện tập có thể có nhiều bài tập củng cố, luyện tập lại các kiến thức đã học khác nhau Yêu cầu học sinh phải biết xác định đúng yêu cầu của bài

+ Ví dụ 1: So sánh số 52 318 và 52 419

Học sinh phải biết số chữ của 2 số bằng nhau để so sánh từng cặp chữ số ở cùng hàng với nhau, lần lượt từ trái sang phải

Hàng chục nghìn đều là 5

Hàng nghìn đều là 2

Hàng trăm có 3 < 4 nêm 52 318 < 52 419

Ví dụ 2: Điền chữ số thích hợp vào 

2837 < 28 337

Học sinh phải biết những số tự nhiên nhỏ hơn 3 là 0; 1; 2

Vậy  có thể là 1 trong 3 chữ số 0; 1; 2

+ Ví dụ 3: Xếp các số đã cho theo thứ tự từ lớn đến bé hoặc từ bé đến lớp: Muốn xếp được theo thứ tự từ bé đến lớn hoặc từ lớn đến bé ta phải so sánh các số với nhau rồi sắp xếp theo thứ tự

- Nhóm 3: Bài tập trắc nghiệm:

Yêu cầu học sinh phải tính toán xem bài làm đúng ghi Đ, sai ghi S vào  Hoặc điền dấu (X) hay dấu (+) vào câu trả lời đúng Hoặc khoanh tròn vào đáp án đúng…

- Nhóm 4: bài tập nối phép tính với kết quả đúng; nối cột A với cột B

Học sinh cần phải tính toán để tìm và nối tương ứng với nó

- Vui học toán: đây là một hình thức bài tập rất thú vị, thích hợp với cả 2 đối tượng học sinh trên chuẩn và dưới chuẩn Mỗi câu đó có thể coi là bài toán, lại là một “bài toán vui”, bài toán đặc biệt

+ Ví dụ : Khi học về số tự nhiên có nhiều chữ số, giáo viên có thể nêu ra câu

đố:

“Đố vui, vui đố

Số có 10 chữ số Các số cấm chộ mặt nhau Lớn nhất, nhỏ nhất, viết mau xem nào”

Giải đố: Số lớn nhất có 10 chữ số mà các chữ số khác nhau là 9876543210

Số nhỏ nhất có 10 chữ số mà các chữ số khác nhau là 1023456789

4) Mô tả tài liệu dạy số học lớp 4

Hàng ngày trong các giờ lên lớp giáo viên phải sử dụng các tài liệu để thiết kế giáo án cho phù hợp với đặc trưng môn học

Ví dụ: Bài tập dành cho học sinh dưới chuẩn

Chẳng hạn ở tiết 49: Nhân với số có 1 chữ số

Yêu cầu: Học sinh đặt được tính trong phép nhân và nắm thứ tự nhân (từ phải sang trái, có kỹ năng nhân đúng số có 6 chữ số với số có 1 chữ số

Bài 1: Đặt tính rồi tính:

341231 x 2 102426 x 5

214325 x 4 410536 x 3

Bài 2: Tính giá trị biểu thức:

a) 321475 + 423507 x 2 b) 1306 x 8 + 24573

843275 - 123568 x 5 609 x 9 - 4845

Yêu cầu: tính giá trị biểu thức

Bài 3: Một huyện miền núi có 8 xã vùng thấp và 9 xã vùng cao Mỗi xã vùng

thấp được cấp 850 quyển truyện Mỗi xã vùng cao được cấp 980 quyển truyện Hỏi huyện đó được cấp bao nhiêu quyển truyện?

Giáo viên gợi mở để học sinh giải toán

+ Mỗi xã vùng thấp được cấp 850 quyển Vậy muốn biết 8 xã vùng thấp được cấp bao nhiêu quyển ta làm như thế nào?

+ Mỗi xã vùng cao được cấp 980 quyển Vậy muốn biết 9 xã vùng cao được bao nhiêu quyển ta làm thế nào?

+ Muốn biết huyện đó được cấp bao nhiêu quyễn truyện ta làm thế nào?

* Với học sinh ở mức chuẩn và trên chuẩn thì chỉ cần hỏi yêu cầu của từng bài rồi cho học sinh làm bài Với học sinh dưới chuẩn thì giảm nhẹ lượng bài

Ví dụ: bài 2 yêu cầu làm tốt phần a là được

* Mức trên chuẩn:

Ví dụ: Khi dạy về số và chữ số trong số tự nhiên, có thể cho học sinh làm thêm bài tập như “Tìm số có 2 chữ số, biết rằng số đó gấp 9 lần chữ số hàng đơn vị”

Ở bài tập này, hướng dẫn học sinh củng cố về số chữ số

(Ví dụ: Số 20 gồm chữ số 2 và chữ số 0)

Từ đó học sinh tìm cách giải bài toán: Gọi số có 2 chữ số = 2 chữ số nào đó rồi giải

Gọi số có 2 chữ số cần tìm là: ab

Thì ab = b x 9

a x 10 + b = b x 9 (Dựa cấu tạo số)

a x 10 = b x 8 (Cùng bớt 2 vế đi b)

Vì a x 10 là số tròn chục và b khác 0 nên b = 5

Do đó a x 10 = 5 x 8 = 40

a = 40 : 10 = 4 Vậy số phải tìm là 45

IV THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM:

1 Mục đích thử nghiệm:

Từ những cơ sở lý luận cho đến việc đề xuất tài liệu dạy học số học lớp 4 đều mới mang tính chất giả định Việc thử nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra khả năng thực thi của tài liệu dạy học đã biên soạn, kiểm tra tính thiết thực, độ đúng sai, hợp

lý hay không hợp lý của các vấn đề lý thuyết, khẳng định tính hiệu quả khi thực hành Đó là cơ sở để đánh giá một cách khoa học, khách quan, chính xác giá trị lý luận và thực tiến của vấn đề

2.Địa điểm thử nghiệm:

Tại lớp 4A trường TH Thạch Trung 2, thành phố Hà Tĩnh

3 Đối tượng thực nghiệm:

Thực nghiệm trên 2 đối tượng học sinh ở lớp 4A

Học sinh trên chuẩn (những em học lực khá, giỏi về môn Toán)

Học sinh dưới chuẩn (những em còn lại trong lớp)

4 Phương pháp nghiên cứu:

a) Chuẩn bị thực hiện:

Tiến hành phân loại học sinh trong các lớp thành 2 đối tượng

Lớp Số HS dưới chuẩn Số HS trên chuẩn