bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của việt nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

Tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề bảo Khoản vãng lai và tài khoản vốn đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai

TRÀN VIỆT HÀ

BAO DAM AN TOAN TAI CHINH BOI NGOAI

CUA VIET NAM TRONG DIEU KIỆN TỰ D0 HÚA

TAI KHOAN VANG LAI VA TAI KHOAN VON

Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng,

Mã số : 62.34.02.01

LUẬN AN TIEN Si KINH TE

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS, TS ĐINH TRỌNG THỊNH

2 TS NGUYEN DANH HUNG

HA NOI- 2014

Tôi xin cam đoan bản luận án là công trình nghiên cứu

của riêng tôi Các kết quả, số liệu nêu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rð ràng

TAC GIA LUẬN ÁN

Trần Việt Hà

Chuong 1: TONG QUAN CAC NGHIEN CUU VE VAN ĐÈ BAO DAM AN

TOAN TAI CHINH DOI NGOAI TRONG DIEU KIEN TU DO HOA TAI

KHOAN VANG LAI V À TÀI KHOĂN VỐN

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bồ liên quan đến vấn đề an

toàn và bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự

do hóa

1.1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề bảo

Khoản vãng lai và tài khoản vốn

đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do

hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

1.1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến vấn

đề bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều

kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

1.2 Mot đề thuộc đề tài |

1.3 Mục tiêu và những vấn đề l

in an chưa được nghiên cứu làm rõ

n án cần tập trung nghiên cứu giải quyết

1.3.1 Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án

1.3.2 Một số vấn đề luận án tập trung giải quyết

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Chương 2: MỘT SO VAN ĐẺ LÝ LUẬN CƠ BẢN VẺ BẢO ĐẢM AN TOÀN

TÀI CHÍNH ĐỐI NGOẠI TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ DO HÓA TÀI KHOẢN

VANG LAI VA TAI KHOAN VON

2.1 Khái quát về tự do hóa tài khoản vãng lai và tải khoản vốn

2.1.1 Tự do hóa tài khoản vãng lai

2.1.2 Tự do hóa tài khoản vốn

2.2 Tài chính đối ngoại và các yếu tổ chủ yếu ảnh hưởng đến an toàn tài chính

lối ngoại trong quá trình tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

2.2.1 Khái quát về tài chính đối ngoại

18

18

18

21 26

2.2.3 Khái niệm, nội dung và phương thức cơ bản bảo đảm an toàn tải

chính đối ngoại trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài

khoản vốn

2.3 Các tiêu chí và chỉ tiêu chủ yếu xác định giới hạn giữa an toàn và nguy cơ

mất an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài

¡ khoản vốn

khoản vãng lai và

2.3.1 Phương pháp luận xây dựng hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá

mức độ an toàn và mắt an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia

2.3.2 Các tiêu chí và chỉ tiêu chủ yếu xác định giới hạn (ngưỡng)

trạng thái an toàn và trạng thái nguy cơ mắt an toàn tài chính đối

ngoại của quốc gia

2.3.3 Các chỉ tiêu chủ yếu xác định trạng thái an toàn vững chắc tài chính

đối ngoại của quốc gia

Chương 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM AN TOÀN TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI

CUA VIET NAM TRONG DIEU KIEN TU DO HOA TÀI KHOẢN VÃNG

LAI VÀ TÀI KHOẢN VỐN

3.1 Quản lý quá trình chuyển sang cÌ ế độ tự do hóa cá c giao địch trong tai

khoản vãng lai nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam

3.1.1 Thời kỳ chuyển đổi (từ năm 1988 - 2000)

3.1.2 Giai đoạn tiến hành tự do hóa các giao địch trong tài khoản vãng lai

(2001-2006)

3.1.3 Giai đoạn sau khi hoàn thành căn bản tự do hóa các giao dịch trong,

tài khoản vãng lai (2007-2013)

3.1.4 Tổng hợp hiệu ứng của tự do hóa các giao dịch văng lai đến trạng

thái cán cân vãng lai của Việt Nam thời kỳ 2001-2013

3.2 Quản lý quá trình chuyển sang chế độ tự do hóa các giao dịch trong tài

khoản vốn nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam

3.2.1 Thời kỳ chuyển đổi và từng bước nới lỏng quản lý các giao dịch

vốn, tạo lập điều kiện tiền để cho tự do hóa tải khoản vốn (trước

2001-2013 theo tiêu chí dự trữ ngoại hồi

3.3.2 Đánh giá mức độ an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam thời kỳ

2001- 2012 theo tiêu chí nợ nước ngoài của quốc gia

3.3.3 Đánh giá mức độ an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam thời kỳ

2001-2013 theo các tiêu chí của trạng thái cán cân thanh toán quốc tế

Chương 4: TRIEN VONG VÀ GIẢI PHAP VI MO NHAM BAO DAM AN

'TOÀN TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI CỦA VIET NAM THỜI KỲ TỚI NĂM 2020

4.1 Triển vọng tài chính đối ngoại của Vii

4.1.1 Dự báo bối cảnh quốc tế tác động, đến sự an toàn tài chính đối ngoại

của Việt Nam thời kỳ đến năm 2020

4.1.2 Dự báo tình hình trong nước tác động đến sự an toàn tài chính đối

ngoại quốc gia thời kỳ tới năm 2020

4.1.3 Triển vọng trung hạn tài chính đối ngoại của Việt Nam giai đoạn

2014-2015

4.1.4 Dự báo một số chỉ tiêu chủ yếu về tài chính đối ngoại của Việt Nam

năm 2020

4.2 Các giải pháp vĩ mô nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt

Nam thời kỳ tới năm 2020

4.2.1 Điều chỉnh các cân đối kinh tế vĩ mô để giảm thiểu rủi ro và nâng

cao khả năng thích ứng của nền kinh tế với các biến động của tình

hình tài chính quốc tế

4.2.2 Các giải pháp tài chính - tiền tệ nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối

ngoại trong quá trình tự do hóa sâu hơn các giao dịch vãng lai và mở

rộng tự do hóa các giao dịch vốn

Nam trong trung và dài hạn

4.2.3 Nâng cao năng lực quản trị quốc gia và chủ động tham gia quan tri

toàn cầu đối với các rủi ro và khủng hoảng tài chính đối ngoại của

Chính phủ Việt Nam

KẾT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ

1 Kết luận

2 Kiến nghị về những nghiên cứu tiếp theo của luận án

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BÓ CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN

DEN DE TAI LUAN AN

DANH MUC TAI LIEU THAM KHAO

LT [App Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển Chau A

[2 | AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN

[ 3 _| AMF ‘Asian Monetary Fund Quỹ Tiên tệ Châu Á

4 TASEAN | Association of Southeast Asian | Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á

BCBS Basel Committee on Banking | Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hang

BIA US-Vietnam Bilateral Trade | Hiệp định Thương mại song phương

8 TEMEAP | Excutives’ Meeting of East | Diễn đàn cấp cao các Ngân hàng Trung |

L | Asia Pacific Central Bank | ương Đông Á- Thái Bình Dươni

("9 [BU European Union Lién minh Chau Au _

(0 | FED Federal Reserve System Ï Cục Dự trữ Liên bang Mỹ

11 |FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài —]

12 | Fil Foreign Indirect Investment | Dau tu gidn tiếp nước ngoài _|

13 | FTA Free Trade Area Khu vực Thương mại Tự do

14 | GATT General Agreement on Tariffs | Higp dinh chung vé Thuế quan và

15 [GDP Gross Domestic Product Tong sin pham quoe ndi

16 [G7 Group of Seven Nhóm 7 nước công nghiệp phát tiên, _ |

17 | G20 Group of Twenty Nhóm 20 nên kinh tế lớn gồm: 19 quốc

gia có nên kinh tế lớn nhất và Liên j minh Chau Au (EU)

[T8 | ICOR Incremental Capital Output Rao _| Hệ số sử dụng v

19 | IME International Monetary Fund } Quỹ Tiên tệ Quốc tế

23 | ODA Official Development Assistant | Hỗ trg phat trién chính thức _| [24 | OECD Organization for Economic Tế chức Hợp tác va Phát triển Kinh tế

L | Cooperation and Development

25 [RCEP | Regional Comprehensive Hiệp định Đôi tác Kinh tế Toàn điện

26 | SDRs Special Drawing Rights Quyền rút vốn đặc biệt

27 | SEACEN _| South East Asian Central Nhóm các Ngân hàng Trung ương

28 | SEANZA _ | South East Asia, New Zealand, | Nhém Ngan hing Dong Nam A, Niu

[29 | SNA System of National Accounts _ | Hệ thống các tải khoản quốc gia

33 | WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thể giới

Số hiệu Nội dung

Bảng 3.: Động thái cán cân vãng lai của Việt Nam trong thời kỳ chuyển đôi

1991 - 2000 Bảng 3.2: Động thái cán cân vãng lai của Việt Nam trong giai đoạn tiến hành tự

do hóa các giao dịch văng lai 2001-2006 Bảng 3.3: Động thái các thành phần trong tài khoản vãng lai của Việt Nam giai

đoạn 2007-2013

Bảng 3.4: Chỉ số an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam thể hiện qua tài

khoản vãng lai thời kỳ 2001-2013 Bảng 3.5: Động thái cán cân tài khoản vốn và tài chính của Việt Nam thời kỳ

1991-2000 Bảng 3.6: Động thái cán cân tài khoản vốn và tài chính của Việt Nam giai doạn

2001-2005 Bảng 3.7: Động thái cán cân tài khoản vốn của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2013

Bảng 3.8: Mức dự trữ ngoại hồi của Việt Nam thời kỳ 2001 - 2013 và chỉ số 2

Bảng 3.9: Các chỉ số tương quan giữa mức dự trữ ngoại hồi với nhu cầu thanh

toán quốc tế của năm kế tiếp của Việt Nam 2001- 2013

Bảng 3.10: Quy mô nợ nước ngoài so với GDP và xuất khẩu của Việt Nam

2001-2013 Bảng 3.11: Khả năng trả nợ của Việt Nam 2001-2012

Bảng 3.12: Cơ cấu nợ và khả năng trả nợ nước ngoài của Việt Nam

Bảng 3.13: Quy mô và tỷ lệ vay ngắn hạn trong tổng vốn vay nước ngoài của

Việt Nam 2001-2013 Bảng 3.14: Các chỉ số phản ánh trạng thái tài khoản vãng lai với sự an toàn tài

chính đối ngoại của Việt nam năm 2001 - 2013 Bảng 3.15: Tương quan giữa trạng thái cán cân vốn với cán cân văng lai, dự

trữ ngoại hối quy tháng nhập khẩu của năm kế tiếp của Việt Nam 2001-2013

đối ngoại của Việt Nam 2001 - 2013

Bảng 4.1: Dự báo các chỉ số tương quan giữa mức dự trữ ngoại hối với nhu cầu

thanh toán quốc tế năm kế tiếp của Việt Nam giai đoạn 2014 - 2015

Bảng 4.2: Dự báo các chỉ số phản ánh mức độ an toàn tài chính đối ngoại theo

tiêu chí nợ nước ngoài

Bảng 4.3: Dự báo các thành phần trong tài khoản vãng lai của Việt Nam

2014-2015

Bảng 4.4: Dự báo các thành phần trong tài khoản vốn của Việt Nam 2014-2015

Bảng 4.5: Dự báo trạng thái cán cân thanh toán tổng thể của Việt Nam

2014-2015

Bảng 4.6: Tổng hợp kết quả dự báo hệ thống chỉ số phản ánh an toàn tài chính

đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2014-2015

Bảng 4.7: Dự báo một số chỉ tiêu chủ yếu vẻ tài chính đối ngoại của Việt Nam

Bảo đâm sự phát triển an tồn của nền kinh tế là mục tiêu và yêu cầu của phát triển bền vững đất nước trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế Trong đĩ,

bảo đâm an tồn tài chính đối ngoại vừa là một trong những mục tiêu và nội

dung trọng tâm, vừa là điều kiện cho sự phát triển an tồn của nền kinh tế Chiến

lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020 (Thơng qua tại Đại hội XI

của Đảng) cũng đã xác định: Bảo đảm sự phát triển an tồn, lành mạnh của nền kinh tế; giữ mức nợ Chính phủ, nợ quốc gia và nợ cơng trong giới hạn an tồn là

một trong những định hướng và mục tiêu quan trọng của quản lý kinh tế vĩ mơ

thời kỳ chiến lược 2011-2020

Hoạt động tài chính đối ngoại của một nước là tồn bộ các giao dịch tiền

tệ quốc tế và các loại tài sản tài chính của nền kinh tế với phần cịn lại của thế giới; bao gồm bốn loại giao dịch chủ yếu là thanh tốn quốc tế, đầu tư quốc tế, tín dụng quốc tế và chuyển giao tiền tệ quốc tế một chiều Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tình hình tài chính đối ngoại của một nước trong mỗi thời kỳ nhất định được phản ánh chủ yếu trong cán cân thanh tốn quốc tế, chứa đựng những chỉ số kinh tế vĩ mơ quan trọng nhất đối với các nhà hoạch định chính

sách kinh tế trong mộ kinh tế mở hiện đại Các thành phần và chỉ tiêu tổng hợp quan trọng nhất phản ánh tiềm lực và trạng thái tài chính đối ngoại của quốc gia trong một thời gian nhất định, bao gồm: (1) Dự trữ ngoại hối; (2) Nợ nước ngồi của quốc gia; (3) Cán cân vãng lai; (4) Cán cân vốn và tài chính; (5) Cán cân thanh tốn tổng thẻ

Trong quan hệ tài chính của một nền kinh tế với phần cịn lại của thế giới,

các quan hệ giao dịch vãng lai và giao dịch vốn là những nội dung quan trọng IMF yêu cầu các hội viên phải tiến hành tự do hĩa các giao dịch vãng lai trước

khi tiến hành tự do hĩa các giao dịch về vốn, coi đĩ là một nội dung quan trọng, của tự do hĩa tài chính quốc tế Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cũng cọ

việc tự do hĩa các giao dịch vãng lai là một điều kiện tiên quyết để một nước cĩ

này được hoàn thành căn bản vào vào tháng 12/2005, khi Pháp lệnh ngoại hồi được ban hành Tự do hóa các giao dịch vãng lai là bước đi quan trọng, ngoài ý nghĩa đáp ứng các điều kiện gia nhập WTO, đây còn là một bước đi nhằm nâng

cao khả năng chuyển đổi của đồng Việt Nam (VNĐ), tạo cơ sở tự đo hóa tài khoản vốn và tài chính Trong giai đoạn từ năm 2006 đến nay, cùng với việc

tiếp tục tự do hóa tải khoản vãng lai, Việt Nam từng bước tự do hóa tài khoản

vốn, triển khai thực hiện tự do hóa sâu hơn đối với thương mại, đầu tư, tài

chính theo các cam kết gia nhập WTO và 8 Hiệp định thương mại tự do (FTA)

đã ký kết

Quá trình tự do hóa các giao dịch kinh tế trong tài khoản vãng lai và các

giao dịch kinh tế trong tài khoản vốn (gọi tắt là tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn) đã tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế: xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ phát triển mạnh, khối lượng tiền tệ chuyền địch giữa Việt Nam và thế giới ngày càng lớn Tổng giá trị các giao dịch tài chính đối ngoại của Việt

Nam đã tăng nhanh từ 44,3 tỷ USD năm 2001 lên 311 tỷ USD năm 2012 (gấp 7

lần sau 11 năm), đạt nhịp độ tăng trưởng bình quân 19,4%/năm Năm 2012, tổng giá trị các giao dịch tài chính đối ngoại của Việt Nam đã lớn gấp khoảng 2,75 lần

quy mô GDP Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, tự do hóa tài khoản

văng lai và tài khoản vốn đã có những tác động bắt lợi đối với nền kinh tế nói chung, tình hình tài chính đối ngoại nói riêng như: Tổng dư nợ nước ngoài dang

tăng cao tương đương gần 40% GDP (2012); Trong cơ cấu vay nợ nước ngoài trọng vay nợ ngắn hạn đã chiếm 66,4% (năm 2012) nên dn chứa nhiều rủi ro; dư

nợ Chính phủ đã tương đương 43,5% GDP, dư nợ công ở mức tương đương 55%

GDP Cán cân vãng lai và cán cân thanh toán tông thẻ tuy đã ở trạng thái thang

dư (năm 2012 và 2013), nhưng chưa có các yếu tố bảo đảm cho sự ôn định vững chắc trạng thái này, đặc biệt là khi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chảy vào Việt Nam năm 2014 có dấu hiệu phục hồi nhưng chưa rõ rệt và môi trường kinh tế vĩ mô còn dn chứa nhiễu rủi ro nên các dòng vốn đầu tư gián tiếp

an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong ngắn, trung và dài hạn, đồng thời

đồi hỏi phải có các cơ chế, chính sách và giải pháp hữu hiệu khắc phục những

bắt ôn, hạn chế những rủi ro, tạo lập những điều kiện và nhân tố có tính đột phá

để chuyển dần trạng thái tài chính đối ngoại của quốc gia từ an toàn tạm thời hiện nay sang trạng thái an toàn vững chắc trong dài hạn Vì thế, đang rất cần có các công trình nghiên cứu về vấn đề an toàn và bảo đảm an toàn tài chính đối

ngoại của Việt Nam trong quá trình tự do hóa các giao dịch trong tài khoản vãng

lai và tài khoản vốn nhằm cung cấp các luận cứ khoa học cho việc hoạch định,

điều chỉnh và hoàn thiện cơ chế, chính sách và các giải pháp vĩ mô nhằm bảo

đảm an toàn vững chắc tài chính đối ngoại của quốc gia trong trung và dài hạn

Với các lý do nêu ghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Bảo đảm an toan

tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều tự do hóa tài khoản vãng lai

¡ luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế tài

và đài khoản vốn” làm đề

chính - Ngân hàng

2 Mục đích, ý nghĩa nghiên cứu đề tài luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu đề tài luận án

Việc nghiên cứu đề tài luận án này nhằm mục đích cung cấp một số luận

cứ khoa học cho việc hoạch định, điều chỉnh và bổ sung hoàn thiện cơ chế quản

lý và chính sách tài chính đối ngoại của Nhà nước ta nhằm tăng cường an toàn tài chính đối ngoại, bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong quá trình tự do hóa tài chính và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng

2.2 Ý nghĩa nghiên cứu đề tài luận án

- Ý nghĩa lý luận khoa học: Góp phần tìm ra và luận giải rõ hơn cơ sở lý thuyết và thực tiễn để đánh giá trạng thái tài chính đối ngoại và an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam Việc nghiên cứu xác định rõ bản chất, nội dung, lộ trình

tự do hóa các giao dịch trên tài khoản vãng lai và tài khoản vốn; an toàn tài chính

đối ngoại, các yếu tố tác động đến an toàn tài chính đối ngoại, nội dung và phương thức bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia, các tiêu chí và hệ

tài chính đối ngoại của quốc gia sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển lý

luận tải chính- tiền tệ quốc tế

- Ý nghĩa thực tiễn: Việc nghiên cứu đánh giá đúng thực trạng an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam theo các tiêu chí và chỉ tiêu có căn cứ lý luận khoa

học, sẽ phát hiện những nguy cơ mất an toàn tài chính đối ngoại và tìm được

nguyên nhân, làm rõ những thách thức sẽ gặp phải trong quá trình tự do hóa sâu rộng hơn tài khoản vãng lai và tài khoản vồn, dự báo và đưa ra những cảnh báo

sớm với Nhà nước, đồng thời luận án đưa ra các giải pháp trước mắt và lâu dài

để góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách liên quan đến an toàn tài chính đối

ngoại, tăng cường an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài luận án

- Đối tượng nghiên cứu của để tài là các giao dịch tiền tệ quốc tế và việc bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

- Giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài:

+ Về nội dụng: Luận án tập trung đi sâu luận giải cơ sở lý luận và thực

tiễn của vấn đề an toàn và bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam

trong quá trình tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn; trên cơ sở đó, tập

trung đề xuất các giải pháp vĩ mô nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam khi Việt Nam tiếp tục tự do hóa tài khoản vốn, thực hiện hội nhập sâu hơn theo các cam kết quốc tế

+ Về thời gian: Đánh giá thực trạng tài chính đối ngoại của Việt Nam từ năm 2001 đến năm 2013, dự báo và đề xuất giải pháp vĩ mô cho thời kỳ tới năm

2020 Các số liệu về thực trạng giao dịch tài chính đối ngoại của Việt Nam thời

kỳ 2001-2013 được sử dụng từ nguồn chủ yếu trong bảng cán cân thanh toán

quốc tế của Việt Nam, được lập và ghỉ chép theo quy định tại Nghị định số 164/1999 NĐ-CP của Chính phủ về quản lý cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam Trong đó, các giao dịch về vốn và tài chính được gộp lại và gọi chung là là

(thay thế Nghị định 164/1999/NĐ-CP) đã tách tài khoản vốn và tài chính thành hai (02) tài khoản riêng là tài khoản vốn và tài khoản tài chính, nhưng luận án vẫn sử dụng số liệu thực trạng và cách ghỉ chép cán cân thanh toán theo quy định tại Nghị định 164/1999/NĐ-CP, và thống nhất sử dụng thuật ngữ tài khoản vốn

và tài khoản tài chính, viết tắt là tài khoản vốn để thống nhất với quy định của

IMF trong bang BOP (1993)

+ Về không gian: Các giao dịch tiền tệ quốc tế của Việt Nam và sự đi

chuyển các dòng tài chính từ Việt Nam ra nước ngoài và từ nước ngoài vào Việt

Nam phản ánh mối quan hệ kinh tế - tài chính giữa Việt Nam với phân còn lại của thể giới

4 Kết cầu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình đã công bố của tác

giả liên quan đến đề tài luận án và danh mục các tài liệu tham khảo, luận án được chia thành 4 chương:

Chương 1: Tông quan các nghiên cứu về vấn đề bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

Chương 2: Một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

Chương 3: Thực trạng bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

Chương 4: Triển vọng và giải pháp vĩ mô nhằm bảo đảm an toàn tải chính đối ngoại của Việt Nam thời kỳ tới năm 2020

TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI TRONG ĐIÊU KIỆN TỰ ĐO HÓA

TÀI KHOẢN VÃNG LAI VÀ TÀI KHOẢN VÓN

1.1 TONG QUAN CAC CONG TRINH NGHIEN CUU DA CONG BO LIEN QUAN DEN VAN DE AN TOAN VA BAO DAM AN TOAN TAI CHINH DOI NGOẠI CUA QUOC GIA TRONG DIEU KIEN TU DO HOA TAI KHOAN VANG LAI VA TALKHOAN VON

1.1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về van dé bao đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài khoán vãng lai và tài khoản von

Ở nước ngoài đã có một số các công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn

đề bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản với

lũy và đầu tư Keynes đã xây dựng công thức thu nhập của quốc dan: Y= C +I

(Trong đó Y biểu thị cho thu nhập quốc dân, C biểu thị cho chi tiéu, I biéu thị cho

đầu tư) Nếu đưa thương mại quốc tế nhập vào hệ thống kinh tế quốc dân thì công thức trên biến thành: Y=C+I+X-M (Trong đó X biểu thị cho xuất khẩu, M biểu thị cho nhập khẩu) Sau khi đổi về sẽ có công thức: X-M= Y- (C+]), tức là mức chênh lệch thu chỉ quốc tế (cán cân thương mại) sẽ bằng tổng thu nhập trừ tổng chỉ phí

~ Harold Lever và Chiristopher (1985), trong cuốn “Vay nợ và hiểm họa”,

đã chỉ ra rằng: do bản thân các nước đang phát triển mới công nghiệp hóa, đang trong thời kỳ bùng nỗ sản xuất và xuất khẩu hàng chế tạo rất cần vốn để thanh toán cho việc nhập khẩu nguyên nhiên vật liệu, nên tăng nhu cầu vay vốn nước ngoài nhằm duy trì tăng trưởng Nhưng việc gia tăng nguồn vốn vay mượn của nước ngoài cũng tiềm ấn nhiều hiểm họa cho các nước đang phát triển, nhất là khi tổng

_ Wu & Zeng (2008), Tác động của tự do hóa thương mại đối với cán cân Thương mại của các nước đang phát trin, (Trong tài liệu công tác của TMF, tháng

1/2008), da nghiên cứu phân tích sự đồng biến giữa tự do hóa thương mại và trạng

thái cán cân thương mại, và đưa ra kết luận là tự do hóa thương mại làm tăng giá trị

tuyệt đối của nhập khẩu và xuất khẩu [4, tr.20-21]

- Santos & Thirwall (2004), “Tự do hóa thương mại và vận hành kinh tế ở

cdc nude dang phat trién”, To Economic Journal (s6 114, Thang 2), đã xác định tự

do hóa thương mại có tác động tiêu cực đối với cán cân thương mại, cán cân vãng lại [18], [21]

- Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), (1993), Sổ tay cán cân thanh toán, tái bản lần

thứ 5, Washington D.C trong đó đã chuân mực hóa hạch toán cán cân thanh toán,

tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, đồng thời đưa ra hướng dẫn cách thức cụ thể

lập cán cân thanh toán cho các Hội viên của IME, Theo đó, điểm đáng chú ý là tài

khoản vốn thực chất bao hàm cả tài khoản tài chính [79] IMF cũng đã có các nghiên cứu và đưa ra “ nguyên tắc vàng” xác định trạng thái an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia theo tiêu chí dự trữ ngoại hối là mức dự trữ ngoại hối tối thiểu phải đủ đáp ứng nhu cầu nhập khẩu của 3 tháng tiếp theo [42]

~ Nhóm công tác quốc tế về thống kê nợ nước ngoài (International Working

Group o External Debt Statistics) của Ngân hàng Thế giới (WB) đã có các nghiên cứu về nợ và khả năng trả nợ nước ngoài của các quốc gia Trong đó, đã đưa ra các chỉ báo giới hạn về dư nợ nước ngoài và khả năng trả nợ nước ngoài của một nước

Theo WB, để đánh giá tinh trạng và khả năng trả nợ nước ngoài của một quốc gia,

có thể căn cứ hai chỉ số cơ bản là:(1), tỷ lệ tổng dư nợ nước ngoài (Oustanding, Debt-OD) trên giá trị tổng sản phẩm trong nước (GDP); và (2), Tỷ lệ dịch vụ nợ (Debt Service Ratio), hay tỷ lệ giữa số nợ góc và lãi đến hạn phải trả trên giá trị xuất

khẩu (hàng hóa và dich vu) WB da dua ra các chỉ tiêu đánh giá: một nước bị coi và

vay nợ nước ngoài quá nhiều và có thẻ không có khả năng trả nợ, do đó dẫn đến nguy cơ khủng hoảng tài chính đối ngoại khi có chỉ số về tỷ lệ tổng dư nợ nước

= > 20%) [18], [31] Theo các chuyên gia của WB thì yếu tố quan trọng gây ra thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế của các nước đang phát triển là đầu tư tăng cao nhưng hiệu quả đầu tư tháp, tỷ giá hối đoái ủng hộ nhập khẩu mà không khuyến khích xuất khẩu, mức tiết kiệm thấp, thâm hụt Ngân sách Chính phủ dẫn đến

thâm hụt kép: vừa thâm hụt cán cân vãng lai lớn vừa thâm hụt Ngân sách Chính phủ cũng lớn Và, đây là một trong những nguy cơ gây ra khủng hoảng tài chính đối

ngoại của quốc gia [3], [4], [18]

~ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã có “Nghiên cứu cơ bản

về tự do hóa tài khoản vốn” Theo kết quả nghiên cứu đó, OECD da khuyến cáo các nước đang phát triển rằng, tự do hóa tài khoản vốn phải được thực hiện ở giai đoạn cuối của quá trình cải cách thị trường tài chính OECD cũng khuyến nghị rằng: việc

tự do hóa đầu tư nước ngoài cần được tiến hành trong giai đoạn đầu của quá trình cải cách, trình tự dần dần đến hạng mục sau cùng là công cụ phái sinh Quy the

chung là khuyến khích tự do hóa các dòng vốn dài hạn trước khi tự do hóa các dòng

vốn ngắn hạn Đây là quan điểm quan trọng và mang tính quản lý rủi ro cao [32]

- Charle & Adams cùng nhóm nghiên cứu của IMF đã có nghiên cứu về

chính sách kinh tế vĩ mô của Việt Nam (T12/2008) và đưa ra các khuyến cáo giải pháp nhằm ứng phó với những tác động của suy thoái toàn cầu, bảo đảm an toàn tài

chính đối ngoại Nghiên cứu này đã đưa ra nhận định (T12/2008) rằng: “Với khả năng tăng trưởng kinh tế toàn cả

ầu sẽ tiếp tục suy giảm trong những năm tới, các rủi

ro kèm theo cũng sẽ rõ rằng hơn” Một cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu mang tính

chất sâu rộng hơn chắc chắn sẽ có ảnh hưởng không nhỏ đến xuất khâu và lượng kiều hối cá nhân, và vì thế tác động tiêu cực đến hoạt động kinh tế và cán cân thanh toán nói chung Những sức ép này rất có thê sẽ trằm trọng hơn bởi điều kiện tài chính khó khăn trên toàn cầu sẽ làm giảm hơn nữa EDI và các luồng vốn khác Cuối cùng, hoạt động kinh tế đình trệ sẽ làm gia tăng những điểm yếu dễ bị tổn thương

của doanh nghiệp và ngân hàng, Nghiên cứu này của nhóm chuyên gia IMF cũng

phản ứng bằng việc nới lỏng chính sách tiền tệ và tài khóa” Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu này của cũng nhấn mạnh rằng: "tình trạng cán cân đối ngoại của Việt Nam không thực sự vững như quốc gia khác trong khu vực, sẽ hạn chế khả năng, thực thí chính sách tài khóa và tiề tệ mở rộng”, và rằng “ kế hoạch của Chính phủ

về một gói kích thích kinh tế lớn có khả năng sẽ làm xấu đi tinh trang mat cân đối trong kinh tế đối ngoại hiện nay khi không có nguồn vốn bổ sung từ bên ngoài” Các kết luận này trong nghiên cứu của nhóm chuyên gia IMF đã rất hữu ích đôi với Chính phủ Việt Nam trong các chính sách kinh tế vĩ mô các năm 2009-2010 và đến

nay vẫn còn giá trị thực tiễn

Như vậy, ở nước ngoài và các nhà kinh tế nước ngoài đã có một số công, trình nghiên cứu đề cập đến cơ sở lý thuyết của vấn đề tài chính đối ngoại, đưa ra

một vài chỉ số và chỉ tiêu có tính đơn lẻ về đánh giá trạng thái và xác định mức độ

an toàn tài chính đối ngoại của một nước, về cán cân thanh toán, về tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, nhưng đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào

ở nước ngoài di sâu nghiên cứu trực diện, có tính hệ thống về an toàn tài chính đối ngoại và đưa ra hệ thống chỉ số phản ánh trạng thái tài chính đối ngoại và hệ thống, chỉ tiêu đánh giá mức độ an toàn hay mắt an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia trong điều kiện hội nhập quốc tế

1.1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến vấn đề bảo đầm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

1.1.2.1 Các luận văn thạc Sỹ

~ Luận văn thạc sỹ kinh tế của Nguyễn Thị Minh Ngọc (2009), trường Đại

học Kinh tế Quốc dân, về đề tài: Ti do hóa tài khoản vốn của Việt Nam Tác giả luận văn đã hệ thông hóa cơ sở lý luận về tài khoản vốn và tự do hóa tài khoản vốn,

lộ trình tự do hóa tài khoản vốn, môi quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, những lợi ích và điều kiện thực hiện tự do hóa tài khoản vốn của một quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Tác giả đã phân tích quá

trình tự do hóa tài khoản vốn của Việt Nam qua hai giai đoạn: trước năm 2005 và

năm 2005, từ đó đề xuất khuôn khổ chính sách và phác thảo lộ trình tiếp tục tự

- Luận văn thạc sỹ Kinh tế của Lê Du Phong (2007), Học viện Ngân hàng,

về đề tài: Vấn đề kiểm soát dòng vốn vào tại Việt Nam trong giai đoạn hội nhập Tác giả luận văn đã tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về kiểm soát dòng vốn di chuyển từ nước ngoài vào trong nước trong bối cảnh bội nhập; phân tích đánh

giá thực trạng khuôn khổ pháp lý va biện pháp vĩ mô nhằm kiểm soát dong von

vào tại Việt Nam từ khi có Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam (Quốc hội thông qua ngày 29/12/1987) Trên cơ sở đó, tác giả luận văn đã đề xuất một số giải pháp vĩ mô và kiến nghị các cơ quan Nhà nước một số biện pháp cụ thể nhằm

tăng cường và nâng cao hiệu lực, hiệu quả kiểm soát các dòng vốn vào Việt Nam

trong bối cảnh hậu gia nhập WTO [39] Tuy vậy, luận văn chưa làm rõ mối liên

tỷ giá, cơ chế phòng chống khủng hoảng, cơ chế phối hợp chính sách vĩ mô ở phạm vi toàn cầu, các tổ chức tài chính quốc tế trên cơ sở đó nêu ra một số

vấn đề đối với Việt Nam nhằm đối phó và thích ứng với các xu hướng cải cách

hệ thống tài chính - tiền tệ quốc tế, góp phần thúc đẩy tiến trình hội nhập và nâng

uy tín của Việt Nam đối với hệ thống tài chính - tiền tệ toàn cầu [6] Tuy

vậy, luận án đã chưa xác định rõ những tác động của các xu hướng cải cách hệ

thống tài chính - tiền tệ quốc tế trong những thập kỷ đầu của thé ky 21 đến hệ

thống tài chính - tiền tệ Việt Nam, đến an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam,

để từ đó có giải pháp hạn chế những tác động bát lợi và tận dụng các cơ hội mới

mở ra từ các cải cách đó nhằm bảo đảm tính bền vững, an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong bồi cảnh tự do hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng

- Luận án tiến sĩ kinh tế của Trần Quang Thắng (2012), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài: Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong đâu tr trực tiếp nước ngoài ở một số nước Châu Á và giải pháp cho Việt Nam Luận

án đã tập trung nghiên cứu làm rõ các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh đối với nước tiếp nhận đầu tư trực tiếp nước ngoài [48] Tuy vậy, luận án chưa xác định rõ tác động của vốn FDI đến trạng thái cán cân tài khoản vốn và tình hình tài chính đối ngoại của Việt Nam đẻ từ đó có các giải pháp quản lý; kiểm soát dòng vốn FDI vào Việt Nam nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của

Việt Nam

1.1.2.3 Các đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước và cấp Bộ

- Lưu Văn Đạt, chủ nhiệm, (1996), Luận cứ khoa học của việc tiếp tục đổi

mới và hoàn thiện các chính sách và cơ chế quản lý kinh tế đối ngoại, đề

Nhà nước, mã số KX.03.12, do Viện Kinh tế Đối ngoại chủ trì Các tác giả

đã tập trung đề xuất quan điểm, chính sách và cơ chế quản lý kinh tế đối ngoại của Việt Nam trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường và bước đầu hội nhập kinh tế quốc tế trong đó các nội dung về chính sách và cơ chế quản lý tài chính đối ngoại [12] Tuy nhiên, đ này đã chưa đề cập và giải quyết những vấn đề về chính sách và cơ chế bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt

Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản văng lai và tài khoản vốn

- Nguyễn Đình Tài, chủ nhiệm (1994), Cán cân thanh toán quốc tế và mối quan hệ của nó với tỷ giá hối đoái và chính sách kinh tế đối ngoại, đề tài khoa học cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương chủ trì Đây là công trình nghiên cứu tổng quan về cán cân thanh toán quốc tế và mối quan hệ

uy tín của Việt Nam đối với hệ thống tài chính - tiền tệ toàn cầu [6] Tuy

vậy, luận án đã chưa xác định rõ những tác động của các xu hướng cải cách hệ

thống tài chính - tiền tệ quốc tế trong những thập kỷ đầu của thé kỷ 21 đến hệ

ệt Nam, đến an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam,

thống tài chính - tiền tệ

để từ đó có giải pháp hạn chế những tác động bát lợi và tận dụng các cơ hội mới

mở ra từ các cải cách đó nhằm bảo đảm tính bền vững, an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong bối cảnh tự do hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng

- Luận án tiến sĩ kinh tế của Trần Quang Thắng (2012), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài: Vhững vấn đề kinh tế xã hội này sinh trong đầu tư trực tiếp nước ngoài ở một số nước Châu Á và giải pháp cho Việt Nam Luận

án đã tập trung nghiên cứu làm rõ các vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh đối với nước tiếp nhận đầu tư trực tiếp nước ngoài [48] Tuy vậy, luận án chưa xác định rõ tác động của vốn FDI đến trạng thái cán cân tài khoản vốn và tình hình tài chính đối ngoại của Việt Nam để từ đó có các giải pháp quản lý, kiểm soát dòng vốn FDI vào Việt Nam nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của

Việt Nam

1.1.2.3 Các đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước và cấp Bộ

- Lưu Văn Đạt, chủ nhiệm, (1996), Luận cứ khoa học của việc tiếp tục đổi

mới và hoàn thiện các chính sách và cơ chế quản lý kinh tế đối ngoại, đề

Nhà nước, mã số KX.03.12, do Viện Kinh tế Đối ngoại chủ trì Các tác giả đề tài

đã tập trung đề xuất quan điểm, chính sách và cơ chế quản lý kinh tế đối ngoại

của Việt Nam trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường và bước đầu hội nhập kinh tế quốc tế trong đó các nội dung về chính sách và cơ chế quản lý tài chính đối ngoại [12] Tuy nhiên, đề tài này đã chưa đề cập và giải quyết những

khoa học cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương chủ trì Đây là

công trình nghiên cứu tổng quan về cán cân thanh toán quốc tế và mối quan hệ

nó với tỷ giá hối đoái và chính sách kinh tế đối ngoại Các tác giả đề tài hày cũng đã tổng quan một số nghiên cứu của IMF, WB về sử dụng các mô bình phân tích quan hệ giữa tài khoản kinh tế đối ngoại của các nước với các tài khoản còn lại của hệ thống tài khoản quốc gia Các tác giả đã bước đầu phân tích thực trạng mối quan hệ phức tạp này ở Việt Nam trong giai đoan đầu chuyển sang kinh tế thị trường; trên cơ sở đó đề xuất một số kiến nghị với Nhà

tế của Việt Nam [45] Tuy

nước trong việc xác lập cán cân thanh toán quố

vậy, đề tài đã chưa nghiên cứu luận giải và đề xuất các chỉ tiêu đánh giá trạng, thái an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia và chưa đề ra được phương cách giải quyết các mối quan hệ phức tạp giữa cán cân thanh toán quốc tế, tỷ giá hối đoái và chính sách kinh tế đối ngoại nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại

của Việt Nam thích ứng với bối cảnh hội nhập và tiến trình tự do hóa tài khoản

vãng lai và tài khoản vốn

- Trần Công Sách (2009), Nghiên cứu các điều khoản về trường hợp

ngoại lệ liên quan đến cắn cân thanh toán của WTO và vận dụng vào Việt Nam

nhằm kiềm chế nhập siêu, 4p Bộ, Viện nghiên cứu Thương mại chủ trì

Đề tài này đã tổng quan các điều khoản của WTO về trường hợp ngoại lệ được

sử dụng biện pháp hạn chế nhập khẩu để bảo vệ cán cân thanh toán; tông hợp

và phân tích các điều kiện, nguyên tắc vận dụng các điều khoản của WTO về

sử dụng các biện pháp này Đề tài cũng phân tích đánh giá kinh nghiệm của

một số nước trên thế giới về xác định trạng thái gặp khó khăn về cán cân thanh

toán và vận dụng các điều khoản nêu trên của WTO; rút ra bài học cho Việt Nam Tổng kết kinh nghiệm của 13 nước đã thành công và 3 nước không thành công trong vận dụng các điều khoản của WTO vẻ trường hợp ngoại lệ được áp

dụng biện pháp hạn chế thương mại để bảo vệ cán cân thanh toán; đồng thời

phân tích đánh giá thực trạng cán cân thanh toán của Việt Nam giai đoạn 2000-

2008, đề tài đã rút ra kết luận: (1) Tình trạng cán cân thanh toán của một nước

gặp khó khăn cần được bảo vệ trong trường hợp có sự thâm hụt kéo dài của cán cân thanh toán thương mại, cán cân tài khoản vãng lai và cán cân thanh toán

tổng thế (ii) Dự trữ ngoại tệ suy giảm nghiêm trọng xuống dưới 1 tỳ USD

g giai đoạn 5-10 năm đối với nền kinh tế quy mô nhỏ (GDP dưới 20 tỷ

SD) hoặc tỷ lệ dự trữ ngoại tệ trên GDP ở mức dưới 5% Tuy nhiên, đẻ tài

y không xây dựng hệ thống chỉ số và chỉ tiêu đánh giá trạng thái an toàn tài hính đối ngoại

1.1.2.4 Sách chuyên khảo, tài liệu chuyên khảo

- Phí Đăng Minh (2002), Thực tạng và điều kiện tự do hóa tài khoản vốn

ở Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội dung cuốn sách tập

trung phân tích các điều kiện tự do hóa tài khoản vốn, đánh giá thực trạng tự do

hóa tài khoản vốn ở Việt Nam nhưng chưa giải quyết vấn đề tác động của tự do hóa tài khoản vốn đến cán cân thanh toán và tình hình tài chính đối ngoại của

Việt Nam [25]

- Bộ Công thương (2009), Báo cáo phân tích thâm hụt thương mại của

Việt Nam và các điều khoản về cán cân thanh toán của WTO, dự án hỗ trợ

thương mại đa biên EU- Việt Nam MUTRAP III Trong báo cáo phân tích này,

đã đi sâu phân tích tác động của các chính sách kinh tế đến tài khoản vãng lai, tài

khoản vốn và cán cân thanh toán tổng thể của Việt Nam Từ đó, đề xuất biện pháp nhằm cải thiện cán cân thương mại, cán cân vãng lai trong ngắn hạn và đài hạn, tạo lập tính bền vững cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam, phù hợp với

các quy định của WTO [4] Tuy vậy, báo cáo này không đi sâu xác định cơ sở

khoa học của vi:

e bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều

kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

Như vậy, đến nay ở trong nước chưa có công trình nghiên cứu nào đã công bố đi sâu nghiên cứu trực diện và có tính hệ thống về vấn đề bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng, lai và tài khoản vốn

12 MỘT SO VAN DE, THUỘC ĐÈ TÀI LUẬN ÁN CHƯA ĐƯỢC NGHIÊN CỨU LÀM RÕ

Các công trình nghiên cứu trên đây có liên quan đến tài chính đối ngoại,

tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, cán cân thanh toán quốc tế và an toàn tài chính đối ngoại Tuy rằng, mỗi công trình đã nêu có những cách tiếp

đề cập và giải quyết một hay một số vấn đề riêng (hoặc vẻ lý luận hoặc về nghiệm thực tiễn), với phạm vỉ nghiên cứu nhất định và mức độ nông sâu khác nhau, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu trực điện, có hệ thống về vấn đề bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn Vì vậy, có một loạt vấn để chưa được nghiên cứu hoặc cần làm rõ như:

ài chính đối ngoại và an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia là gì; Các nhân tố chủ yếu tác động đến an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng

~ Tác động của tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn đến tài chính đối ngoại và an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia

- Khung lý luận nào cho việc đánh giá thực trạng và hình thành các giải pháp vĩ mô nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều

kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, nhất là các tiêu chí và chỉ số xác định trạng thái, mức độ an toàn và mất an toàn tài chính đối ngoại của quốc

gia, các nội dung và phương thức bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại

- Thực trạng về an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện

tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, những nguy cơ mắt an toàn của tài

chính đối ngoại của Việt Nam và những giải pháp vĩ mô Nhà nước đã sử dụng đề

đẩy lùi nguy cơ, bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại; những bất ôn trong cấu trúc kinh tế và những hạn chế trong quản lý Nhà nước đối với lĩnh vực tài chính đối ngoại

- Những quan điểm chiến lược, những phương hướng và giải pháp vĩ mô nào nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong quá trình tiếp

tục tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn thời kỳ tới Trong đó, trọng tâm

là các giải pháp nào cần được áp dụng để phòng chống rủi ro, hạn chế tồn thương từ các tác động bất lợi từ tình hình tài chính quốc tế đến tài chính đối ngoại của Việt Nam; Các giải pháp nào cần được thực hiện nhằm tạo lập cán cân thanh toán quốc tế lành mạnh, tích cực

1.3 MỤC TIÊU VÀ NHỮNG VÁN ĐÈ LUẬN ÁN CÀN TẬP TRUNG NGHIÊN

CỨU GIẢI QUYẾT

1.3.1 Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án

Mục tiêu tổng quát: Xây dựng luận cứ khoa học cho việc đánh giá an

toàn tài chính đối ngoại và đề xuất giải pháp bảo đảm an toàn vững, chắc tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

"Mục tiêu cụ thể:

rõ cơ sở lý luận của vấn đề an toàn, bảo đảm an toàn tài chính

- Luan gi

đối ngoại trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn;

- Đánh giá đúng thực trạng tài chính đối ngoại và các giải pháp vĩ mô đã

được áp dụng để bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong điều

kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn

- Đề xuất các giải pháp vĩ mô để bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong bối cảnh tiếp tục tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, thực hiện hội nhập tài chính toàn cầu sâu hơn theo các cam kết quốc tế

1.3.2 Một số vấn đề luận án tập trung giải quyết

- Xây dựng khung lý thuyết cho việc phân tích đánh giá trạng thái an toàn

và mất an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia, trong đó trọng tâm là xây dựng, các tiêu chí và hệ thống chỉ số đánh giá trạng thái an toàn và mắt an toàn tài

để cảnh báo sớm (các chỉ báo) cho các cơ quan quản lý, điều tiết kinh tế vĩ mô

- Đánh giá thực trạng quản lý kinh tế vĩ mô theo các nội dung và

phương thức quản lý, điều tiết tài chính đối ngoại của Việt Nam; Phát hiện những tồn tại, yếu kém và nguyên nhân để gợi mở những vấn đề cần tiếp tục điều chỉnh, bổ sung hoàn thiện trong thời gian tới nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại.

- Dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước, những thuận lợi và khó khăn đối với việc bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại mà Việt Nam có thể đối mặt trong,

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu đẻ tài luận án từ góc độ vĩ mô các dòng lưu chuyển tài chính giữa Việt Nam với phần còn lại của thế giới, được thể

hiện chủ yếu qua bảng cán cân thanh toán của Việt Nam Các giải pháp vĩ mô

nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia được tiếp cận theo hướng tạo lập các cân đối tổng thể quan hệ tài chính của Việt Nam với phân còn lại của thế giới Trong đó, bao gồm cả các giải pháp về chiến lược, thể chế, chính sách,

sử dụng công cụ điều tiết, các biện pháp về ngoại giao, về đàm phán, ký kết các điều ước quốc tế có liên quan

- Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài luận án thuộc dạng thức đề tài nghiên cứu tổng hợp, bao gồm cả nghiên cứu giải thích, nghiên cứu dự báo, nghiên cứu đề xuất giải pháp để làm rõ

cơ sở lý luận và thực tiễn của an toàn tài chính đối ngoại và các giải pháp vĩ mô nhằm bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam trong quá trình tự đo hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn Vì thể, các phương pháp nghiên cứu cụ

thể được kết hợp sử dụng phương pháp luận như sau:

- Nghiên cứu tài liệu: dựa trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu trong và

ngoài nước được công bố trên các tài liệu đã xuất bản hoặc trên mạng Internet về

tự do hóa thương mại, tự do hóa tài chính, trong đó có tự do hóa tài khoản vãng,

lai và tài khoản vốn; về những rủi ro, tổn thương và những thách thức đối với

việc bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại trong tự do hóa tài chính và hội nhập

quốc tế của Việt Nam; về năng lực quản trị tài chính quốc gia của Chính phủ Trong nghiên cứu này, chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích hệ thống, tổng,

hợp và khái quát hóa, phương pháp thống kê, so sánh

~ Phương pháp khái quát hóa kết hợp với phương pháp tổng hợp: sử dụng trong việc nghiên cứu tổng quan các công trình đã công bố trực tiếp liên quan đến vấn đề an toàn tài chính đối ngoại, tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn, bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại trong quá trình tự do hóa tài khoản

vãng lai và tài khoản vốn Trên cơ sở đó, tổng hợp thành khung lý luận cho việc

phân tích đánh giá thực trạng bảo đâm an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam

từ khi tiến hành tự đo hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn đến nay,

- Phương pháp phân tích kết hợp với phương pháp chứng mỉnh và

phương pháp thống kê- so sánh: được sử dụng để phân tích, đánh giá thực trạng

tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn của Việt Nam, thực trạng bảo đảm

an toàn tài chính đối ngoại của Việt Nam thời kỳ từ năm 2001-2013 Sử dụng, số

liệu thống kê để phân tích, chứng minh cho các nhận định, đánh giá: đồng thời,

xây dựng kết quả các chỉ tiêu đánh giá trạng thái tài chính đối ngoại của Việt

Nam (theo khung lý luận và hệ thống chỉ tiêu được luận án xây dựng)

- Phương pháp tổng hợp: được sử dụng để đánh giá mức độ an toàn tài

chính đối ngoại của Việt Nam thời kỳ 2001-2013 theo các tiêu chí: dự trữ ngoại

hối, nợ nước ngoài, cán cân vãng lai, cán cân thanh toán tổng thể

- Phương pháp nội suy kết hợp với phương pháp diễn địch: được sử dụng

xu thể được sử dụng để dự báo trạng thái tài chính đối ngoại của Việt Nam trong

thời gian tới.

Chương 2

MOT SO VAN DE LY LUAN CO BAN VE BAO DAM AN TOAN

TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ DO HÓA

TÀI KHOẢN VÃNG LAI VÀ TÀI KHOẢN VÓN

2.1 KHÁI QUÁT VE Ty’ DO HOA TÀI KHOẢN VÃNG LAI VÀ TÀI

KHOẢN VỐN

2.1.1 Tự do hóa tài khoản vãng lai

2.1.1.1 Khái niệm và cầu trúc tài khoản vãng lai

Tài khoản vãng lai (Current Account) là một bộ phận trong cán cân thanh toán quốc tế (sau đây gọi tắt là cán cân thanh toán (Balance of Payment- BOP)) của một quốc gia Theo IME, trong “Số tay cán cân thanh toán” (Phiên bản 5 năm 1993

và phiên bản 6 năm 2009) thì cán cân thanh toán là bảng thống kê tất cả các giao dịch kinh tế giữa những người cư trú của một nước với những người không cư trú

trong một thời kỳ nhất định thường là một năm Theo từ dié

chính Anh -Việt hiện đại (Nxb Thống ké,1999), thuat ngét tiéng Anh: Balance of

Ngoại thương và Tài

Payment (BOP) có nghĩa tiếng Việt là: cán cân thanh toán, tức là chênh lệch trong giá trị thực giữa thu nhập của một nước và các khoản nợ phản ánh trên tài khoản vãng lai của nước đó tại một thời gian quy định, thường là một năm Theo Pháp

lệnh Ngoại hối năm 2005 (QHI 1), cán cân thanh toán quốc tế là bảng cân đối tổng hợp thống kê một cách có hệ thống toàn bộ các giao dịch kinh tế giữa Việt Nam và

các nước khác trong một thời kỳ nhất định Còn theo Nghị định số 16/2014/ND- CP

về quản lý cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam thì cán cân thanh toán quốc tế

là báo cáo thống kê tổng hợp các giao dịch giữa người cư trú và người không cư trú

khẩu dịch vụ cộng với thu nhập từ đầu tư ròng (thu nhập từ đầu tư trừ đi thanh

cho đầu tư) được gọi là cán cân thương mại vô hình (invisible balance)

Theo từ điển Ngoại thương và Tài chính Anh-Việt hiện đại (1999), thuật ngữ

Tiếng Anh: Balance on Current Account có nghĩa tiếng Việt là cán cân tài khoản

vãng lai, là số tiền về cán cân hàng hóa và dịch vụ cống với cán cân tài khoản

chuyển nhượng Theo Nghị định số 164/1999/NĐ - CP ngày 16/11/1999 của Chính phủ về quản lý Cán cân thanh toán của Việt Nam Tài khoản vãng lai được tập hợp

toàn bộ các chỉ tiêu về giao dịch kinh tế giữa người cư trú và người không cư trú về hàng hóa, dịch vụ, thu nhập của người lao động, thu nhập từ đầu tư trực tiếp, thu nhập từ đầu tư vào giấy tờ có giá, lãi vay và lãi tiền gửi nước ngoài, chuyền giao

vãng lai một chỉ

và các giao dịch khác theo quy định của pháp luật Trong đó:

Cán cân thương mại hàng hóa: được tính bằng giá trị xuất khẩu hàng hóa

(theo giá FOB) trừ đi giá trị nhập khẩu hàng hóa (theo giá FOB)

Cán cân thương mại phi hàng hóa, được tính bởi:

+ Các khoản thu, chỉ từ dịch vụ là: khoản thu, chỉ từ các hoạt động dịch vụ

về vận tải, du lịch, bưu chính, viễn thông, bảo hiểm, dịch vụ Chính phủ, và từ các

hoạt động dịch vụ khác giữa người cư trú và người không cư trú

+ Thu nhập của người lao động là: các khoản tiền lương, iền thưởng và các khoản thu nhập khác bằng tiền, hiện vật do người không cư trú trả cho người cư trú

và ngược lại

+ Chuyển giao vãng lai một chiều là: các khoản viện trợ không hoàn lại, quà tặng, quà biếu và các khoản chuyển giao khác bằng tiền, hiện vật cho mục đích tiêu dùng của người không cư trú chuyển cho người cư trú và ngược lại

Theo Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005, giao dịch vãng lai là giao dịch giữa người cư

trú và người không cư trú không vì mục đích chuyển vốn Thanh toán và chuyển tiền đối với các giao dịch vãng lai bao gồm: a, các khoản thanh toán và chuyên tiền liên quan đến xuất, nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ; b, các khoản vay tín dụng thương mại và ngân hàng ngắn hạn; c,các khoản thu từ đầu tư trực tiếp và gián tiếp; d,

Nghị định số 16/2014/NĐ-CP, cán cân vãng lai bao gồm toàn bộ giao dịch

giữa người cư trú và người không cư trú về hàng hóa, dich vụ, thu nhập của người láo động, thu nhập từ đầu tư, chuyển giao vãng lai theo quy định tại Nghị định này

Trong cấu trúc cán cân văng lai, gồm 3 hạng mục: Hàng hóa và dịch vụ, Thu nhập, 'Chuyển giao vãng lai

2.1.1.2 Khái niệm và nội dung tự do hóa tài khoản vãng lai

Theo IMF, tự do hóa tài khoản vãng lai là việc chuyển đổi tự do quyền sở hữu hàng hóa, dịch vụ và tự do hóa các giao dịch về thu nhập, chuyển khoản giữa

và người không cư trú được tự do thực hiện Quá trình tự do hóa tài khoản vãng lai

thực chất là quá trình giảm bớt các rào căn để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dòng chảy hàng hóa, dịch vụ, vốn và tiền tệ giữa trong nước với phần còn lại của thế

Vi thế, tự do hóa thương mại là điều kiện và là nội dung quan trọng, nhất của

Khoản vãng lai, của tự do hóa các giao dịch vãng lai

Nội dung chủ yếu của tự do hóa tài khoản vãng lai, gồm:

() Tự do hóa các giao dịch thanh toán liên quan đến thương mại hàng hóa,

dịch vụ và đầu tư liên quan đến thương mại Tự do hóa thương mại là quá trình cắt giảm và tiến tới đỡ bỏ hoàn toàn các rào cản thương mại hiện tại về cả thuế và phi thuế, Về lộ trình, tự do hóa thương mại được tiến hành đồng thời với những cải cách về thuế và tỷ giá hối đoái Tự do hóa thương mại cũng đồng nghĩa với quá trình giảm dần mức bảo hộ và thu hẹp dần khoảng chênh lệch về mức bảo hộ giữa

các ngành (trong một nền kinh tế) và giữa các nước (trong phạm vi toàn câu) Theo

từ điển thương mại quốc tế của Walter Goode (1997) “Tự do hóa thương mại là hoạt động loại bỏ các cản trở còn tổn tại đối với thương mại hàng hóa và dịch vụ, loại bỏ những hạn chế về đầu tư để thực hiện tiếp cận thị trường Nguyên tắc chung,

của tự do hóa thương mại là việc dỡ bỏ các rào cản thương mại và thuận lợi hóa

mại trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng, công bằng, minh bạch Lộ trình chung,

là tự do hóa đơn phương đến các FTA, từ song phương đến đa phương”

đi) Tự do hóa các giao dịch hối đoái, giảm thiểu sự can thiệp của nhà nước

vào thị trường ngoại hối dé thi trường ngoại hồi vận động theo quy luật cung cau, đảm bảo sự bình đẳng, công bằng cho các chủ thể tham gia các giao dịch thanh toán

trên thị trường ngoại hồi

(iii) Tự do hóa các giao dịch chuyên khoản thu nhập của người lao động, thu

nhập về đầu tư, chuyên giao vãng lai một chỉ

không cư trú {4], [41], [67]-

(iv) Tu do chuyển đổi đồng tiền trong giao dịch vãng: nội dung này được

giữa những người cư trú và người

ảu là không có những hạn chế trong việc đáp ứng các nhu cầu đổi nội tệ ra ngoại

tệ để chuyển ra nước ngoài phục vụ việc thanh toán cho bên cung ứng hàng hóa

nước ngoài (nhà xuất khẩu) hoặc thanh toán cho người cung cấp dịch vụ nước ngoài; không cản trở việc nhà đầu tư nước ngoài chuyển lợi nhuận về từ hoạt động

kinh doanh ở nước sở tại: để cho tô chức, cá nhân trong nước tự do đổi nộ

ngoại tệ, mang ra nước ngoài chỉ tiêu cho cá nhân

2.1.2 Tự do hóa tài khoản vốn

2.1.2.1 Khái niệm và cấu trúc tài khoản vẫn

'Theo từ điển Ngoại thương và Tài chính Anh-Việt hiện đại (1999), thuật ngữ

tiếng Anh: Capital Account cé nghia tiếng Việt là Tài khoản vốn, là nguồn vào đầu

tư trừ nguồn ra đầu tư

Theo IMF (trong BOP, 1993) Tai khoan von (Capital Account) dtege goi day

đủ là Tài khoản vốn và tài chính, là một bộ phận trong Cán cân thanh toán quốc tế của một quốc gia, nó ghỉ lại tắt cả các giao địch về vốn và tài sản tài chính giữa người cư trú và người không cư trú Nói cách khác, tài khoản vốn ghi nhận tất cả các giao dịch có liên quan đến sự di chuyển vốn giữa những người cư trú và không

cư trú, bao gồm dòng vốn và tài sản tài chính chạy vào trong nước và đồng von và

tài sản tài chỉnh chảy ra nước ngoài [4], [41], [68]

Trong BOP của IMF (1993), Tài khoản vốn và tài chính được cầu trúc bởi hai tài khoản là Tài khoản vốn (gồm 2 khoản mục nhỏ là: Chuyển nhượng vốn và

Mua sắm/ sử dụng tài sản phi tài chính không do sản xuất); và Tài khoản tài chính

4 khoản mục nhỏ là: Đầu tư trực tiếp, Đầu tư gián tiếp, Đầu tu khác, và Tài

dự trữ) Tuy vậy, đến BOP phiên bản 6 năm 2009, IMF đã tách riêng Tài khoản Yến và Tài khoản tài chính thành hai hạng mục

‘Theo bang cán cân thanh toán của Việt Nam (ban hành theo Nghị định số 164/1999/NĐ-CP của Chính phủ):

Cán cân vốn và tài chính

có 4 khoản mục nhỏ:

- Chuyển giao vốn một chiều;

- Đầu tư trực tiếp (ròng);

- Đầu tư vào giấy tờ có giá (ròng);

- Các hình thức đầu tư khác và các giao dịch khác theo quy định của pháp luật Việt Nam làm tăng hoặc giảm tài sản có hoặc tài

Theo Php lệnh Ngoại hồi năm 2005, giao dich vốn là giao dịch chuyển vốn

giữa người cư trú và người không cư trú trong các lĩnh vực: a, Đầu tư trực tiếp; b,

Đầu tư vào các giấy tờ có giá; c, Vay và trả nợ nước ngoài; d, Cho vay và thu hồi nợ

nước ngoài; đ, Các hình thức đầu tư khác

Theo Nghị định số 16/2014 NĐ-CP của Chính Phủ, cán cân vốn bao gồm bộ các giao dịch vồn giữa người cư trú và người không cư trú về chuyển giao vốn và

mua, bán các tài sản phi tai chính, phi sản xuất của khu vực Chính phủ và khu vực

tư nhân Cán cân tài chính bao gồm toàn bộ các giao dịch giữa người cư trú và

người không cư trú về đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp, giao dịch phái sinh tài chính, trả nợ nước ngoài, tín dụng thương mại, tiền và tiền gửi Trong cấu trúc bảng

cán cân thanh toán của Việt Nam được lập theo Nghị định nay, tài khoản vốn và tài khoản tài chính được lập riêng thành hai hạng mục và cân đối riêng biệt

Như vậy, về cơ bản bảng cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam theo Nghị

định 164/1999/NĐ-CP là dựa theo BOP phiên bản 5 năm 1993 của IMF, còn bảng

cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam theo Nghị định số 16/2014/NĐ-CP là dựa theo BOP phiên bản 6 năm 2009 của IMF Sự khác nhau chủ yếu giữa BOP phiên

bản 6 (2009) so với BOP phiên bản 5 (1993) là tách riêng Tài khoản vốn và Tài khoản tài chính thành hai hạng mục khác nhau và được cân đối riêng rẽ, chú không,

được gộp chung vào một hạng mục và cân đối chung Tương tự, nếu như bảng cán

thanh toán quốc tế của Việt Nam theo Nghị định 164/1999/NĐ-CP đã gộp Tài khoản vốn và tài chính thành một hạng mục cân đối chung, thì đến bảng,

Nam theo Nghị định 16/2014/NĐ-CP đã tách

ấn cân thanh toán quốc tế của Vi

tiêng Tài khoản vốn và Tài khoản tài chính thành bai hạng mục và cân đối riêng

Trong đề tài luận án này, tác giả luận án quy ước gộp chung Tài khoản vốn và tài chính là Tài khoản với

Một số khái niệm về các thành phần của tài khoản vốn, gồm:

theo dõi

Chuyển giao vốn là việc chuyển giao các khoản cho, tặng (bằng tiền hoặc hiện vật) giữa người cư trú và người không cư trú cho mục đích đầu tư Chuyển giao vốn bằng hiện vật bao gồm: chuyển giao quyền sở hữu một tài sản cố định hoặc xóa một khoản nợ Chuyển giao vốn bằng tiền thường gắn với việc mua tài sản

cố định như viện trợ để xây dựng cơ sở hạ tẳng (Ví dụ: Người thân ở nước ngoài chuyển giao vốn cho người ở trong nước mua bát động sản hoặc xây dựng nhà máy sản xuất, thuê cửa hàng kinh doanh thương mại

Chuyển giao vốn một chiều là các khoản viện trợ không hoàn lại cho mục

đích đầu tư, các khoản nợ được xóa giữa người cư trú và người không cư trú; các

loại tài sản bằng tiền, hiện vật của người cư trú di cư mang ra nước ngoài và của

người không cư trú di cư mang vào trong nước

Đâu tư trực tiếp là hình thức đầu tư mà một đơn vị là người cư trú của một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp) đầu tư vào một đơn vị là người cư trú của một nền kinh tế khác (doanh nghiệp đầu tư trực tiếp) với mục đích thu được lợi ích lâu dài từ hoạt động đầu tư này

Đầu tư vào giấy tờ có giá là hình thức đầu tư vào các cô phiếu, chứng khoán

nợ dưới dạng trái phiếu dải hạn, trái phiếu ngắn hạn, các công cụ của thị trường, tiền

tệ, các công cụ tài chính phái sinh

Đầu tr khác là hạng mục ghi chép tắt cả các giao dịch không được coi là đầu

tư trực tiếp, đầu tư vào các giấy tờ có giá hoặc tài sản dự trữ, bao gồm các giao dịch

về tín dụng thương mại, sử dụng tín dụng của IMF và các khoản vay từ IMF, các

khoản tín dụng khác, tiền và tiền gửi, các tài sản có và tài sản nợ khác, thường là

các khoản phải thu, phải trả.

2.1.2.2 Khái niệm và nội dung tự do hóa tài khoản vốn

Theo Amadou N.R Sy (2007), Tự do hóa tài khoản vốn là việc tiến hành ehuyln đổi tự do các tài sản tài chính trong nước thành tài sản tài chính ở rước

ngoài, và ngược lại, theo tý giá hồi đoái do thị trường quy định Tự do hóa tài

khoản vấn làm cho vốn tự do luân chuyển qua biên giới quốc gia, giúp cho nền kinh

KẾ trong nước trở nên lình hoạt hơn, hội nhập sâu hơn vào kinh tế khu vực và thé giới [72] Song, quá trình tự do hóa tài khoản vốn cũng làm cho nền kinh tế trong, nước trở nên dễ bị ảnh hưởng hơn trước các cú sốc kinh tế khu vực và toàn cầu

Nghiên cứu về các cuộc khủng hoảng tài chính trong thời gian gần đây có thể thấy rõ nguyên nhân cơ bản của các cuộc khủng hoảng tài chính có mối quan hệ

chặt chẽ với các biện pháp tự do hóa tài chính nói chung mà một trong những nội dung quan trọng của quá trình này là việc tự đo hóa tài khoản vốn Các quốc gia gặp khủng hoảng thường có một trong những nguyên nhân chủ quan là do đã lựa chọn

một tiến trình tự do hóa không phù hợp với trình độ phát triển và chưa chuẩn bị tốt

cho việc đón nhận và thích ứng với quá trình tự do hóa tài khoản vốn Do đó, việc

thiết lập một lộ trình cũng như nội dung tự do hóa tài khoản vốn cho phù hợp với

từng thời kỳ, từng giai đoạn đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình hội

nhập kinh tế quốc tế nói chung và thị trường tài chính quốc tế nói riêng của Việt

Nam trong thời gian tới

Tự do hóa tài khoản vốn được thể hiện ở những nội dung sau đây:

(i) Ludng vốn FDI ra và vào một quốc gia: luồng vốn FDI ra nước ngoài bao gồm cả các khoản mua sắm của công dân nước sở tại, luồng vốn vào bao gồm các khoản chuyển vốn vào và rút vốn của quỹ đầu tư, trả cô tức, thanh toán hoàn trả

các khoản vay trực tiếp với nước ngoài của các dự án FDI Đây cũng là dòng vốn

đầu tư vào quốc gia nhằm mục đích sở hữu và nắm giữ quyền kiểm soát các hoạt động kinh tế nội địa FDI chủ yếu liên quan đến các giao dịch trên tài sản thực Khi dòng vến đầu tư quốc tế chảy vào một nước thì FDI là đòng vốn ít bắt ôn nhất do dòng vốn này phải tốn nhiều chỉ phí để có thẻ rút vốn về và do đó nó có liên quan đến những điều kiện và nền tảng dài hạn hơn là những dao động ngắn hạn

(ii) Luéng vốn vào được đầu tư theo danh mục qua thị trường chứng khoán:

bao gồm vấn đề chuyển tiền vào và rút vốn ra, vay nợ, cỗ phần, cho vay ngoại tệ

công dân nước sở tại Đây là dòng vốn đầu tư gián tiếp, bao gồm dòng vốn vay nước ngoài của Chính phủ hoặc các doanh nghiệp trong nước và dòng, vốn đầu tư

cỗ phần được tạo thành từ hoạt động của các quỹ đầu tư quốc tế vào các tài sản tài chính nội địa Đây là dòng vốn rất nhạy cảm, vì áp lực hoàn vốn ngắn hạn và rất hay đảo chiều Hơn nữa, không như những nhà đầu tư FDI, những nhà đầu tư gián tiếp có thể đa dạng hóa danh mục đầu tư cô phiếu hoặc trái phiếu của họ rất để dàng thậm chí ở những thị trường khác nhau Luồng vốn ra được đầu tư theo danh mục

qua thị trường chứng khoán, vấn đề sở hữu trái phiếu bằng đồng nội tệ của người

nước ngoài và luồng vốn ra của các khoản vay bằng ngoại tệ

(iì) Việc lựa chọn một chế độ tỷ giá hồi đoái phù hợp với quá trình tự do hóa tài khoản vốn và tùy từng điều kiện cụ thể của một quốc gia VỀ mặt lý thuyết và thực tiễn, trong điều kiện dòng vốn luân chuyển tự do thì chế độ tỷ giá hồi đoái thả nổi là phù hợp nhất Khi đồng nội tệ lên giá sẽ khuyến khích dòng vốn di chuyển ra nước ngoài và ngược lại Tuy nhiên, đối với các quốc gia, mà đặc biệt là các nước

đang phát triển, chế độ tỷ giá thả nổi sẽ có thể làm gia tăng rủi ro Do đó, các quốc gia có thể điều chỉnh cơ chế tỷ giá dần theo hướng tự do hóa cho phù hợp với tién

trình tự do hóa tài khoản vốn [32], [41], [67]

2.1.2.3 Lộ trình và các nguyên tắc tự do hóa tài khoản vốn

'Theo tiêu chí về mức độ tự do hóa tài khoản vốn, hai nhà kinh tế học G.L

Kaminsky và S.L.Schmukler đã phân chỉa lộ trình tự do hóa tài khoản vốn thành

các giai đoạn: (1) Kiềm chế tài chính; (ï) Tự do hóa một phần; (ii) Tự do hóa

hoàn toàn

Theo OECD, tự do hóa tài khoản vốn phải được thực hiện ở giai đoạn cuối

của quá trình cải cách thị trường tài chính OECD đưa ra danh mục về các loại hình

vốn trong quá trình tự do hóa tài khoản vốn, đó là: (i) Đầu tư trực ếp nước ngoài; () Đầu tư cổ phiếu; (ii) Đầu tư vào trái phiếu Chính phủ và trái phiếu công ty; (iv) Các công cụ thị trường tiền tệ: (v) Tín dụng thương mại;

i) Tin dụng từ các định

chế ngân hàng; (vii) Các công cụ tiền tệ và công cụ thị trường, tiền t@; (viii) Tin

dụng phi thương mại; và (ix) Các công cụ phái sinh

Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), tự do hóa tài khoản vốn cũng là chặng cuối trong lộ trình tự do hóa tài chính Xuất phát từ kết quả phân tích những

kiện ban đầu, bao gồm các chính sách kinh tế vĩ mô, tình hình phát triển của thị tài chính, các vấn đề về thẻ chế và thông tin, các biện pháp tự do hóa tài

cbính trong và ngoài nước, ADB đưa ra các biện pháp chính sách trong quá trình tự

đố hóa tài chính Trong đó, những phân tích, đánh giá và dự báo về mức độ rủi ro

thính sách là cơ sở để đưa ra lộ trình phù hợp với khả năng hấp thụ của nền kinh tế

và kết quả chuẩn bị của nền kinh tế

Theo IME, đễ xây dựng lộ trình tự do hóa tài khoản vốn, cần xem xét đầy đủ

mọi vấn đề từ cải cách vi mô, cơ cấu, xây dựng thẻ chế, các chính sách kinh tế vĩ

mô và chế độ tỷ giá hối đoái Như vậy, tự do hóa tài khoản vốn cũng là mục tiêu cuối cùng trong quá trình tự đo hóa tài chính sau khi một quốc gia đã đáp ứng đầy

đủ các yêu cầu cài cách như trên [32], [79]

Như vậy, nhìn chung, tự do hóa các thị trường tài chính trong nước phải

được tiến hành trước khi loại bỏ các biện pháp kiểm soát các luồng vốn quốc tế

Cùng với quá trình tự do hóa tài chính và mở cửa thị trường, cần phải bảo đảm các

yếu tố bên trong cần có sự cải cách tương xứng, đặc biệt là hệ thống các quy định giám sát tài chính, cấu trúc thẻ chế tài chính, thị trường, khung pháp lý, chính sách

quan ly, hạ tầng công nghệ phải được tăng cường ngay và liên tục cải thiện qua thời gian [32], [79], [80] Trinh tự tự do hóa các thành phần trong tài khoản vốn thường

bắt đầu bằng việc tự do hóa luồng vốn vào trước luồng vốn ra, trong đó FDI là ưu tiên trước hết và luồng vốn ngắn bạn được tự do hóa sau luồng vốn dài hạn; tự do hóa tài khoản vốn là giai đoạn cuối cùng của tiến trình tự do hóa tài chính Tuy nhiên, việc tự do hóa hoàn toàn các giao dịch vốn không được khuyến khích, đặc biệt đối với các nước đang phát triển

2.2 TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI VÀ CÁC YẾU TÓ CHỦ YẾU ẢNH HƯỚNG ĐẾN AN TOÀN TÀI CHÍNH ĐÓI NGOẠI TRONG QUÁ TRÌNH TỰ DO HÓA TÀI KHOẢN VÃNG LAI VÀ TÀI KHOẢN VON

2.2.1 Khái quát về tài chính đối ngoại

2.2.1.1 Khái niệm tài chính đối ngoại

Mặc dù thuật ngữ “Tài chính đối ngoại” đã được sử dụng trong một số điều

ước quốc tế, một số văn bản pháp lý hoặc sách chuyên khảo nhưng chưa có định

nghĩa chính thống và còn có những quan niệm khác nhau về thuật ngữ này Chẳng,

theo một số nhà kinh tế học Trung Quốc, tinh hình tài chính đối ngoại của một được đồng nhất với tình hình thu chỉ quốc tế của nước đó, thể hiện thông qua Bảng cân đối thu chỉ quốc tế nhưng cấu trúc của bảng này thực chất là bảng cán cân thanh toán quốc tế [66, tr.335]

Thuật ngữ “Tài chính đối ngoại” cũng được sử dụng để chỉ các quan hệ giao dich kinh tế trong lĩnh vực quan hệ kinh tế đối ngoại của một quốc gia hoặc để chỉ

tài chính của một nền kinh tế trong mối quan bệ với phẩn còn lại của thế

xác định, tài chính đối ngoại của quốc gia được thẻ hiện rõ nhất và tập trung nhất

trong bảng cán cân thanh toán (BOP) do [ME soạn thảo để áp dụng thống nhất cho

ác hội viên Thị

điều ước quốc tế của WTO (Điều XII, XV.XVIILB trong GATT 1994)

t ngữ “Tài chính đói ngoại” cũng đã được sử dụng trong một số

cách tiếp cận và quan niệm khác nhau, các cách gọi khác nhau về

nhưng chúng ta có thể tổng hợp và đưa ra khái niệm:

Tài chính đối ngoại là một bộ phận cơ bản của của tài chính quốc gia, gom tổng hợp toàn bộ tiềm lực tài chính phục vụ cho thanh toán quốc tế của quốc gia trong một thời lọ) nhất định Hoạt động tài chính đối ngoại của một nước là toàn bộ

2.2.1.2 Các thành phần chủ yếu trong tài chính đối ngoạ

định bằng các chỉ tiêu kinh tế tài chính quốc tế Các chỉ

nhất phản ánh tiềm lực tài chính đối ngoại của một quốc gia trong một thời kỳ nhất

định, gồm: (1) Dự trữ ngoại hồi: tài khoản vãng lai;

2) Nợ nước ngoài; (3) Cán

(4) Cán cân tài khoản vốn và tài chính; (5) Cán cân thanh toán tông, thé

Theo từ điển Tài chính - tín dụng (1990), dự trữ ngoại hối gồm dự trữ ngoại

ngoài; và dự trữ ngoại tệ, dự trữ vàng tập trung ở trong nước Ở nước ta, theo lệnh ngoại hối (2005), dự trữ ngoại hồi Nhà nước là tài sản bằng ngoại hồi thể biện trong bảng cân đối tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNNVN)

(không bao gồm ngoại hồi dự trữ trong dân và doanh nghiệp), gồm: ngoạ

mặt, tiền gửi bằng ngoại tệ ở nước ngoài; chứng khoán và các giấy tờ có giá khác bằng ngoại tệ do Chính phủ, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế phát hành; quyền rút vốn đặc biệt, dự trữ tại IMF; vàng; các loại ngoại hối khác Dự trữ ngoại hồi là chỉ tiêu tổng hợp quan trọng nhất của tài chính đối ngoại bởi nó vừa là kết quả của hoạt động giao dịch tiền tệ và thanh toán quóc tế, vừa thẻ hiện khả năng tài trợ cho các thâm hụt cán cân vãng lai, cán cân thanh toán tổng thể của quốc gia; đồng thời

nó cũng là công cụ quan trọng nhất để bảo vệ vị thế tài chính đối ngoại của quốc gia, là công cụ tài chính để thực hiện các chương trình phát triển kinh tế, đối phó với các biến động thắt thường của tình hình quốc tế và trong nước

Nợ nước ngoài của một quốc gia tại một thời điểm nhất định là tổng số nợ theo hợp đồng chưa được thanh toán mà người cư trú của quốc gia đó có trách nhiệm phải thanh toán cho người không cư trú, bao gồm việc hoàn trả nợ gốc cùng,

(hoặc không cùng) với lãi, hoặc trả nợ lãi cùng (hoặc không cùng) với gốc Khoản tiền này thường được tính bằng ngoại tệ Trong quan hệ vay nợ, các chủ thể nước

ng

hệ kinh tế quốc tế, chủ nợ có khi là các tổ chức tài chính quốc tế như IMF, WB,

là chủ nợ và các quốc gia đang sử dụng khoản tiền đó là con nợ Trong quan

ADB , cũng có khi là các Chính phủ, các ngân hàng thương mại, các tô chức tín dụng, các công ty tài chính tư nhân, còn con nợ là người đi vay có thẻ là một Chính phủ, một doanh nghiệp hay một ngân hàng [67] Theo Luật Quản lý nợ công (Luật

số 20/2009/QH12), nợ nước ngoài của quốc gia là tổng các khoản nợ nước ngoài

của Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh, nợ của doanh nghiệp và tổ chức khác

được vay theo phương thức tự vay, tự trả theo quy định của pháp luật Việt Nam

'Vay nước ngoài là khoản vay ngắn, trung-dài hạn phải trả

do Nhà nước, Chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức khác của Việt Nam vay của Chính

phủ nước ngoài, vùng lãnh thổ, tổ chức tài chính quốc tế, tổ chức và cá nhân nước ngoài Trả nợ là việc thanh toán các khoản nợ đến hạn phải trả bao gồm gốc, lãi, phí

và các chỉ phí khác có liên quan phát sinh từ việc vay.

Cán cân tài khoản vãng lai là chỉ tiêu biểu thị dòng thu nhập của một nước

thu nhập từ xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ và dịch chuyển đơn phương ròng vào

trong nước lớn hơn những khoản phải thanh toán cho nhập khâu hàng hóa, địch vụ, fai khoản vãng lai sé thang du; va trường hợp ngược lại, tài khoản vãng lai sẽ thâm hụt Trạng thái của cán cân thanh toán vãng lai có vai trò, ý nghĩa đặc biệt quan

trọng đối với tình hình tài chính đối ngoại của một nền kinh tế mở Thặng dư cán

cân tài khoản vãng lai đồng nghĩa với việc một nước đang tiêu dùng hàng hóa và

địch vụ mà nước đó cung cấp cho các nước khác nhiều hơn so với tiêu dùng hàng, hóa ở nước ngoài Điều đó sẽ khiến cho tài sản nước ngoài của nước đó tăng lên hay

nợ nước ngoài của nước đó giảm xuống Ngược lại, thâm hụt cán cân tải khoản vãng lai đồng nghĩa với việc một nước đang tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ của nước ngoài nhiều hơn so với lượng hàng hóa và dich vụ nước đó cung cấp cho các

nước khác Điều đó sẽ khiế

cho tài sản nước ngoài của nước đó giảm xuống hay

nợ nước ngoài của nước đó tăng lên

Cán cân tài khoản vốn và tài chính (gọi tắt là tài khoản vốn) bao gồm dòng vốn và tài chính chảy vào trong nước, gọi tắt là dòng vốn chảy vào (capital inflow)

và dòng vốn và tài chính chảy ra nước ngoài, gọi tắt là dòng vốn chảy ra (capital outflow) Dòng vốn chảy vào biểu hiện việc xuất khẩu các giấy nợ, bán tài sản cho những người không cư trú hay nhận đầu tư trực tiếp nước ngoài Dòng, vốn chảy ra biểu hiện việc nhập khẩu các giấy nợ, mua tài sản của những người không cư trú

hay đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Nếu dòng vốn chảy vào ít hơn dòng vốn chảy ra,

tài khoản vốn sẽ ở trạng thái thâm hụt, và trường hợp ngược lại, tài khoản vốn sẽ thặng dư

Cán cân thanh toán tổng thể theo Nghị định 164/1999/NĐ- CP, là tông hợp của cán cân vãng lai và cán cân vốn và tài chính Theo Nghị định số 16/2014/ND-

CP, cán cân thanh toán tổng thể là tổng hợp của cán cân vãng lai, cán cân vốn và

¡ thả nôi có

cán cân tài chính, cộng với lỗi và sai sót Dưới chế độ tỷ giá hi đ

quản lý, hằu hết các NHTW đều can thiệp vào thị trường ngoại hôi, do đó dự trữ chính thức vẫn thường xuyên thay đổi Khi nói đến thặng dư hay thâm hụt cán cân thanh toán tổng thể, các nhà kinh tế thường căn cứ vào khoản mục tự định (bao gồm

các giao dịch phát sinh tự phát với mục đích tìm kiếm lợi nhuận, thu nhập hoặc tăng,

) và khoản mục cân bằng (bao gồm những giao dịch không kèm theo sự vận hàng hóa, dịch vụ hay tài sản) Thặng dư cán cân thanh toán tổng thể xảy

` bên có của khoản mục tự định lớn hơn bên nợ của nó; và trường hợp ngược

sẽ thâm hụt cán cân thanh toán tổng thẻ

2.2.2 An toàn tài chính đối ngoại và các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến toàn tài chính đối ngoại của quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài khoản

g hi và tài khoắn vốn

2.2.2.1 Khái niệm về an toàn tài chính đối ngoại

An toàn tài chính đối ngoại là khái niệm chỉ trạng thái “động” của tình hình

chính đối ngoại của một nước, thể hiện thông qua xu hướng hoặc trạng thái về số xợng của các chỉ tiêu kinh tế tài chính quốc tế tông hợp nhất, như: dự trữ ngoại hồi,

ân đối cán cân vãng lai, cân đối cán cân vốn và tài chính, cân đối cán cân thanh

án tổng thể, tổng dư nợ nước ngoại Đến nay, thuật ngữ “An toàn tài chính đối

ai chưa có các định nghĩa chính thống Tuy nhiên,có thể căn cứ vào nội dung

+ số điều khoản của GATT 1994 (Điều XI, Điều XV, Điều XVIILB) về cán cân toán cũng như các kết quả của các cuộc tham vần IMF của ủy ban BOP của

O có thể tổng hợp đưa ra quan niệm về An toàn tài chính đối ngoại của một

© Theo dé, tình hình tài chính đối ngoại của một quốc gia ở một thời kỳ nhất

được coi là an toàn hoặc ở trong giới hạn an toàn khi dự trữ ngoại hỗi đạt quy lớn và có xu hướng tăng lên, khi cán cân vãng lai thặng dự, có cán cân vốn và

¡ chính lành mạnh và gia tăng tài sản nước ngoài ròng, có cán cân thanh toán

ng thể thặng dư hoặc ở trạng thái quốc gia phải thanh toán ít hơn và nhận nhiều

từ nước ngoài, tinh trạng nợ nước ngoài ở trong tầm kiểm soát hoặc cán cân

¡ sản chính thức của quốc gia ở nước ngoài chuyên dịch theo chiều dương

Ngược với trạng thái an toàn là trạng thái mắt an toàn của tình hình tài chính

ˆ ngoại Trạng thái mắt an toàn tài chính đối ngoại của một quốc gia thường xảy khi mức dự trữ ngoại hối rất nhỏ và có chiều hướng suy giảm liên tục trong nhiều

cán cân vãng lai thâm hụt với mức tỉ lệ lớn so với GDP mà dự trữ ngoại

ông còn đủ khả năng bù đắp cho thâm hụt thương mại, cơ cầu tài khoản vốn và chính bắt hợp lý và nợ nước ngoài tăng quá mức vượt ra ngoài tầm kiểm soát của phủ Các lý thuyết về cân bằng kinh tế vĩ mô và các chỉ tiêu phản ánh các cân

vĩ mô của nền kinh tế là cơ sở cho việc xác định trạng thái an toàn tài chính đối

¡` của một quốc gia và biện luận cho sự cần thiết phải bảo đảm an toàn tài chính đối ngoại của quốc gia đó

2.2.2.2 Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến an toàn tài chính đối ngoại

ta quốc gia trong điều kiện tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vẫn

(1) Trạng thái cán cân thanh toán và quy mô dự trữ ngoại hồi

Theo quan niệm của TMF, khi cán cân thanh toán thặng dư hoặc thâm hụt thì

dự trữ ngoại hồi sẽ thay đổi Biến động trong dự trữ ngoại hồi gắn liền với bảng cân đối tài sản của NHTW và do đó tác động đến hệ thống tài chính tiền tệ quốc gia Cán cân thanh toán của một quốc gia được coi là gặp khó khăn (hay thâm hụt) nếu quốc gia đó phải thanh toán nhiều hơn là nhận được từ nước ngoài Mặc dù thâm

hụt cán cân thanh toán trong một hoặc hai năm chưa gây nên hậu quả quá lớn cho

nên kinh tế nhưng nếu thâm hụt kéo dài khiến cho quốc gia lâm vào tinh trang mat khả năng thanh toán và có thể dẫn đến tình trạng sụp đồ của nền kính tế Do vậy,

khi một nước bị thâm hụt cán cân thanh toán, thì nước này đang có những dấu hi

bắt ôn đối với tình hình kinh tế vĩ mô Theo quan niệm này, để ổn định kinh tế vĩ

mô, duy trì khả năng thanh toán của nền kinh tế và đảm bảo an toàn tài chính đối

n phai ở trạng thái thặng dư hoặc không đề ở

ngoại thì cán cân thanh toán quốc

trạng thái thâm hụt kéo dài Để thực hiện được điều này, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) sử dụng lượng dự trữ chính thức dưới dạng vàng, ngoại tệ, quyền rút vốn

đặc biệt (SDR), dự trữ ở [ME hoặc vay nợ từ bên ngoài đề can thiệp vào thị trường ngoại hồi

(2) Tình hình thị trường ngoại hồi và chế độ tỷ giá

Dưới chế độ tỷ giá có định, chế độ mà theo đó tỷ giá luôn được có định ở một mức nhất định và NHNN có nghĩa vụ phải can thiệp để duy trì tỷ giá trong biên

độ giao động hẹp được phép xung quanh tỷ giá cố định; và để can thiệp có hiệu quả,

NHNN phải có lượng dự trữ ngoại hối đủ lớn cho các hoạt động mua bán trên thị

trường ngoại hồi

Dưới chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi thuần túy, cán cân thanh toán ít có ý

nghĩa bởi vì tỷ giá hối đoái sẽ thay đổi và các khoản mục trong cán cân thann toán

sẽ tự cân bằng mà không cần có sự thay đổi của dự trữ chính thức Trên thực tế,