HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH LÃI XUẤT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM VỚI ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

Tùy thuộc vào mục tiêu của chính sách tiền tệ là thắt chặt hay nới lỏng, NHNN sẽ áp dụng cơ chế điều hành lãi suất sao cho phù hợp, nhằm ổn định và phát triển thị trường tiền tệ, tạo điề

LỜI NÓI ĐẦU

Chính sách lãi suất là một trong những công cụ có vai trò quan trọng của chính sách tiền tệ Tùy thuộc vào mục tiêu của chính sách tiền tệ là thắt chặt hay nới lỏng, NHNN sẽ áp dụng cơ chế điều hành lãi suất sao cho phù hợp, nhằm ổn định và phát triển thị trường tiền tệ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động ngân hàng và sự phân bổ có hiệu quả các nguồn vốn trong nền kinh tế

Trong những năm qua, NHNN đã có những bước cải cách quan trọng trong chính sách lãi suất để tiến dần tới tự do hóa hoàn toàn lãi suất ở nước ta Tuy nhiên chính sách lãi suất hiện nay vẫn còn nhiều điểm chưa hợp lý, đôi khi chưa linh hoạt và vẫn chưa phát huy hết vai trò là công cụ điều tiết một cách mạnh mẽ tới hoạt động kinh tế

Xuất phát từ thực tế đó, đề tài “Hoàn thiện chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với ổn định kinh tế vĩ mô” được nghiên cứu sau

đây với mục tiêu đánh giá thực trạng hiệu quả áp dụng chính sách lãi suất hiện nay, đặc biệt trong giai đoạn phục hồi tiến tới thực hiện mục tiêu ổn định nền kinh tế và đề xuất khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách lãi suất trong thời gian tới

Nội dung công trình gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở khoa học về lãi suất và chính sách lãi suất của Ngân hàng Trung ương đối với việc ổn định nền kinh tế

Chương 2: Thực trạng điều hành chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hiện nay

Chương 3: Hoàn thiện chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ LÃI SUẤT VÀ CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG ĐỐI VỚI VIỆC ỔN ĐỊNH

NỀN KINH TẾ 1.1 Lãi suất

Có nhiều khái niệm về lãi suất nhưng xét về bản chất: “Lãi suất (Interest rate) là tỷ lệ % giữa tiền lãi (hay chi phí phải trả) trên một số lượng tiền nhất định để có được quyền sở hữu và quyền sử dụng tiền ấy trong khoảng thời gian

đã thỏa thuận”.

Tùy theo từng mục đích khác nhau, các đối tượng trong nền kinh tế sẽ phân loại lãi suất theo các cách khác nhau

Có nhiều nhân tố ảnh hưởng tới lãi suất như cung – cầu vốn tiền tệ, lạm phát, tỷ suất lợi nhuận bình quân, tình hình thu chi ngân sách, mức độ rủi ro, sự điều hành chính sách tiền tệ của NHNN và nhiều nhân tố khác nữa

Lãi suất là biến số kinh tế nhạy cảm, có tác động mạnh mẽ đến nhiều biến

số kinh tế vĩ mô cũng như hoạt động kinh tế trong nước Về phương diện lý thuyết cũng như thực tiễn các nước đã chứng minh, sự thay đổi lãi suất sẽ có tác động tới tiêu dùng và đầu tư, lạm phát, tỷ giá cũng như hoạt động của doanh nghiệp, thị trường tài chính và các NHTM

1.2 Chính sách lãi suất của Ngân hàng Trung ương.

Chính sách lãi suất là tổng thể những mục tiêu, quan điểm, định hướng và giải pháp cụ thể của NHTW nhằm kiểm soát và điều tiết lãi suất trên thị trường tiền tệ, tín dụng trong từng thời kì nhất định

Tùy thuộc vào sự phát triển của thị trường tài chính, sự phát triển của nền kinh tế ở mỗi quốc gia, NHTW sẽ có một cơ chế điều hành lãi suất riêng của mình, có thể là cơ chế điều hành trực tiếp lãi suất hoặc cơ chế điều hành gián tiếp lãi suất

1.3 Kinh nghiệm điều hành lãi suất của Ngân hàng Trung ương một số

Nhóm nghiên cứu phân tích đặc điểm chung nhất trong điều hành chính sách lãi suất của FED, ECB, RBA và BOJ

NHTW mỗi nước lựa chọn và sử dụng cơ chế điều hành lãi suất phù hợp với mục tiêu chính sách tiền tệ của mình và điều kiện thị trường tiền tệ, không

có mô hình chung áp dụng cho các NHTW các nước Tuy nhiên về bản chất điều hành thì không có sự khác biệt lớn giữa các nước và hầu hết đều có những đặc trưng cơ bản trong việc công bố lãi suất mục tiêu cũng như trong việc sử dụng các công cụ của chính sách tiền tệ để điều tiết lãi suất

Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Xu hướng chung là NHTW các nước từng bước nới lỏng sự kiểm soát đối với TTTT, bằng việc tự do hóa lãi suất

Tùy thuộc mục tiêu CSTT ngắn hạn, dài hạn và điều kiện TTTT trong từng thời kì, các NHTW xác định và lựa chọn chính sách lãi suất phù hợp, đó là: chính sách lãi suất thấp

NHTW các nước áp dụng các cơ chế điều hành và kiểm soát lãi với mục đích cần đạt được là kiểm soát biến động lãi suất TTTT

Thông thường, NHTW các nước đều xây dựng và công bố mức lãi suất mục tiêu là lãi suất thị trường liên ngân hàng hoặc lãi suất cho vay ngắn hạn tốt nhất của NHTM trên TTTT sơ cấp, mọi sự thay đổi hay điều chỉnh các công cụ CSTT đều nhằm vào lãi suất mục tiêu và lấy đó làm cơ sở

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐIỀU HÀNH CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT

CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Chính sách lãi suất ở Việt Nam qua các thời kỳ từ 1986 đến nay

Cơ chế điều hành lãi suất giai đoạn 1986 - 2004 đã trải qua năm bước

chuyển đổi căn bản:

Giai đoạn 1986 - 5/1992 6/1992 - 1995 1996 - 7/2000 8/2000 - 5/2002 6/2002 - 2004

Cơ chế

điều hành

Cơ chế điều hành lãi suất thực âm cố định

Cơ chế điều hành theo khung lãi suất

Cơ chế điều hành lãi suất trần

Cơ chế điều hành lãi suất

cơ bản kèm biên độ

Cơ chế điều hành lãi suất thỏa thuận

Xét về bản chất, các bước chuyển đổi này đều khẳng định tính chất điều chỉnh linh hoạt hơn và tự do hóa dần lãi suất, chuẩn bị sự hội nhập về lãi suất với nền kinh tế thế giới

Cơ chế điều hành lãi suất giai đoạn 2005 - 2010

Trong giai đoạn 2005 - 2008, NHNN tiếp tục sử dụng cơ chế điều hành lãi suất thỏa thuận với việc LSCB chỉ mang tính chất tham khảo và định hướng thị trường tiền tệ

Ngày 17/05/2008, NHNN đã ban hành Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN

về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản bằng đồng Việt Nam Việc áp dụng kịp thời

cơ chế điều hành LSCB đã ngăn chặn được nguy cơ xáo trộn thị trường tiền tệ

và mất khả năng thanh toán của các NHTM trong những tháng đầu năm 2008

Ngày 26/2/2010, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước chính thức có văn bản

mở lại cơ chế cho vay theo lãi suất thỏa thuận đối với các khoản vay trung và dài hạn theo Thông tư số 07

Việc cho vay theo lãi suất thỏa thuận đã đem lại nhiều lợi ích cụ thể như hình thành mặt bằng lãi suất cho vay minh bạch, tạo điều kiện cho các NHTM chủ động trong việc xác định lãi suất kinh doanh, tăng sức ép đối với việc đổi mới cách thức điều hành Tuy nhiên, do vẫn còn vướng mắc trần lãi suất huy

động nên trên thị trường tiền tệ vẫn còn tồn tại nhiều bất cập, điển hình là tình trạng cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các NHTM

2.2 Diễn biến lãi suất trên thị trường tiền tệ giai đoạn 2005 – 2010

Trong phần nghiên cứu này, việc phân tích diễn biến các loại lãi suất trên thị trường tiền tệ sẽ được phân chia theo từng giai đoạn biến động của lãi suất cơ bản

Giai đoạn nền kinh tế đứng trước áp lực về lạm phát.

• Từ năm 2005 đến nửa đầu năm 2008

Trong năm 2005, NHNN đã điều chỉnh tăng một số lãi suất chỉ đạo cho phù hợp với thị trường quốc tế và diễn biến kinh tế vĩ mô: 2 lần tăng lãi suất cơ bản; 3 lần tăng lãi suất tái cấp vốn; 3 lần tăng lãi suất tái chiết khấu

Năm 2008, lãi suất cơ bản tăng đột biến lên mức 14%/năm Nguyên nhân giải thích cho điều này là do NHNN thực thi chính sách thắt chặt tiền tệ ngay từ đầu năm với việc sử dụng công cụ lãi suất liên tục

• Từ cuối năm 2009 đến Quý I/2011

Giai đoạn này tiếp tục chứng kiến sự tăng lên trong xu hướng của nhóm lãi suất do NHNN công bố Với định hướng thắt chặt tiền tệ để ổn định vĩ mô, NHNN đã tăng dần các mức lãi suất chính sách

Giai đoạn nền kinh tế đứng trước cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới

Đứng trước nguy cơ nền kinh tế rơi vào suy thoái, cũng giống như hầu hết NHTW các nước, NHNN Việt Nam đã thực hiện chính sách giảm lãi suất Tính

từ tháng 6/2008 đến tháng 2/2009, LSCB giảm từ 14% xuống 7%/năm Điều chỉnh giảm lãi suất cùng với chính sách hỗ trợ lãi suất 4% trị giá 1 tỷ USD thực hiện trong năm 2009 đã tạo ra hiệu ứng giúp duy trì sản xuất kinh doanh, tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động

2.3 Đánh giá tác động của chính sách lãi suất đối với nền kinh tế.

Tác động lên tỷ lệ lạm phát và mục tiêu ổn định giá cả

Đứng trước mục tiêu lạm phát trong cả hai giai đoạn: 6 tháng đầu năm

2008 và cuối năm 2010, NHNN đều đã sử dụng công cụ lãi suất cơ bản để từ đó tác động đến các loại lãi suất khác và tổng cầu của nền kinh tế Tuy nhiên, việc điều chỉnh lãi suất này thường được coi là chậm chạp, tức là khi lạm phát đã xảy

ra và thiếu tính ngăn chặn

Trong giai đoạn 2009 – 2010, kể từ tháng 9/2010, sự gia tăng trở lại của giá cả thế giới cùng với sự mất giá của động nội tệ, những dấu hiệu gia tăng lạm phát ở mức cao càng trở nên rõ rệt hơn Tuy nhiên mãi đến tận tháng 11/2010, NHNN mới thực hiện nâng lãi suất cơ bản lên 9% và hạn chế lượng tiền bơm ra trên thị trường mở Thực tế đã cho thấy công cụ lãi suất cần được sử dụng linh hoạt và phản ứng nhanh nhạy hơn trước những sức ép lạm phát

Tác động lên tỷ giá hối đoái

Gói hỗ trợ lãi suất năm 2009 có hàm ý đặc biệt quan trọng đối với giá trị đồng tiền Việt Kinh tế thế giới suy giảm khiến lo ngại về việc suy giảm kim ngạch xuất khẩu trở nên hiện hữu, và hệ quả có thể dễ dàng dự báo được là sự khan hiếm ngoại tệ trong nước Điều hành phối hợp không đồng bộ giữa lãi suất

và tỷ giá, lãi suất nội tệ và ngoại tệ đã là một trong những nguyên nhân tác động đến cách ứng xử của người dân với VND, khiến cho đồng USD tiếp tục tăng giá với VND

Tác động lên hệ thống NHTM và hoạt động của các doanh nghiệp

Với những giai đoạn nền kinh tế đối mặt với áp lực lạm phát tăng cao, diễn biến chung của thị trường tiền tệ đều đã chứng kiến cuộc chạy đua lãi suất giữa các NHTM do áp lực đảm bảo thanh khoản Tuy nhiên có nhìn thể nhìn thấy điểm tích cực trong điều hành chính sách lãi suất năm 2010 Những cố gắng của NHNN và các ngân hàng thương mại khi thực hiện tốt việc cho vay hỗ trợ lãi suất đối với các dự án trung, dài hạn đã giúp bình ổn phần nào thị trường tiền tệ

Nửa cuối năm 2008 và trong suốt năm 2009, nhờ có những nỗ lực kích thích kinh tế của Chính phủ thông qua chủ trương giảm mặt bằng lãi suất trong 6 tháng cuối năm 2008 và hỗ trợ lãi suất 4% mà nền kinh tế cũng đã dần dần được hồi phục Nguồn tín dụng có lãi suất thấp đã giúp nhiều doanh nghiệp giảm đáng

kể chi phí vốn, góp phần tăng lợi nhuận doanh nghiệp trong suốt năm 2009 Mức tăng trưởng tín dụng 37,7% năm 2009 đã vượt khá xa so với nguồn tài trợ của nó là tiền gửi của công chúng, mới chỉ tăng được 28,7% Điều này đã gây ra tình trạng căng thẳng về thanh khoản đối với một số NHTM Thực tế, các NHTM đã tiếp tục tiến hành các cuộc đua tăng lãi suất huy động tiến gần đến lãi suất cho vay kèm theo các chiêu khuyến mại

2.4 Thành công và hạn chế của chính sách lãi suất NHNN trong giai đoạn

2005 – 2010.

Thành công của chính sách lãi suất NHNN

• Chính sách lãi suất của NHNN đã được từng bước nới lỏng một cách phù hợp tạo điều kiện thúc đẩy thị trường tài chính tiền tệ phát triển theo chiều sâu

• Doanh số giao dịch trên thị trường liên ngân hàng nhìn chung có sự tăng trưởng mạnh, tính thanh khoản của thị trường này cũng khá cao, đặc biệt trong những thời điểm ngân hàng căng thẳng về vốn khả dụng vào những đợt cuối năm

• Có sự phân biệt rõ giữa lãi suất áp dụng cho hoạt động ngân hàng và các giao dịch dân sự đã loại bỏ được khiếm khuyết trong việc các NHTM tìm cách lách luật thông qua việc thu phí cho vay

• Chính sách lãi suất phù hợp với mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô trong từng thời kì nền kinh tế, đã giúp cho nền kinh tế đạt được tăng trưởng cũng như kiềm chế lạm phát, ổn định nền kinh tế trong giai đoạn nền kinh tế chịuảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới cũng như giai đoạn nền kinh tế chịu áp lực lớn từ tất cả các kênh tăng giá

• Lãi suất trên thị trường tiền tệ đã bắt đầu được hình thành và biến động theo quan hệ cung – cầu vốn trên thị trường, NHNN sử dụng điều tiết đồng bộ các công cụ gián tiếp như dự trữ bắt buộc, lãi suất, nghiệp vụ thị trường mở, lãi suất chiết khấu, chính sách tỷ giá

• Tiếp tục hoàn thiện và phát triển các yếu tố thị trường tiền tệ: thị trường đấu thầu tín phiếu kho bạc, thị trường nội tệ liên ngân hàng, thị trường ngoại tệ liên ngân hàng, thị trường mở đã giúp nâng cao hiệu quả dẫn truyền của chính sách lãi suất NHNN đối với nền kinh tế

Hạn chế của chính sách lãi suất NHNN

Công cụ điều hành chính sách lãi suất

• Công cụ lãi suất cơ bản dường như không phát huy được hết vai trò là cơ

sở định hướng chuẩn cho lãi suất thị trường liên ngân hàng cũng như lãi suất thị trường tiền tệ

• Lãi suất tái cấp vốn, lãi suất chiết khấu đã bước đầu có tác động đến lãi suất thị trường khi đóng vai trò là khung lãi suất trên thị trường liên ngân hàng song tác động này còn hạn chế

• Sự không đồng bộ trong việc điều hành các công cụ của chính sách tiền tệ ảnh hưởng đến lãi suất đã tạo nên sự méo mó trong hoạt động của các NHTM

Mục tiêu của chính sách lãi suất trong từng thời kỳ

• Hướng mục tiêu điều hành của chính sách lãi suất vẫn dựa nhiều vào mức tăng trưởng cung tiền và tín dụng

• Quản lý chính sách tiền tệ vẫn còn nặng về cung tiền, sự độc lập của NHNN trong điều hành chính sách tiền tệ khiến cho việc xác định mục tiêu cho điều hành chính sách lãi suất đôi khi có mâu thuẫn

Phản ứng của chính sách lãi suất trước diễn biến tình hình kinh tế

Chính sách lãi suất NHNN phản ứng chậm chạp trước các diễn biến kinh tế

vĩ mô, không mang tính linh hoạt kịp thời, do đó chưa đạt được hiệu quả như mong muốn

Kết quả điều hành chính sách lãi suất của NHNN còn chưa thành công, biểu hiện ở chỗ:

• Lãi suất trên thị trường tiền tệ chưa mang tính cạnh tranh So với những năm trước, chênh lệch lãi suất NHTM đã giảm đáng kể nhưng lãi suất trên thị trường tiền tệ chưa thực sự mang tính cạnh tranh

• Sự bất hợp lý của hệ thống lãi suất nói chung và chênh lệch lãi suất nội - ngoại tệ nói riêng khiến cho tăng trưởng tín dụng ngoại tệ quá cao, luôn giữ mức tăng lớn hơn so với tăng trưởng tín dụng nội tệ

• Lãi suất trên thị trường trở nên méo mó Lãi suất tiền gửi không còn phân biệt rủi ro theo kỳ hạn

Các hạn chế khác

• Chính sách lãi suất cùng với chính sách tỷ giá, chính sách tài khóa, chính sách tỷ giá còn thiếu đồng bộ

• Trong cấu trúc thị trường hiện nay, thị phần tín dụng áp dụng mức lãi suất chính sách là không nhỏ

• Sự biến tướng trong các hình thức lãi suất đã làm giảm hiệu quả điều chỉnh của chính sách lãi suất do NHNN ban hành

CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VỚI MỤC TIÊU ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

3.1 Tình hình kinh tế Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Năm 2010, mặc dù tình hình kinh tế thế giới và trong nước có những diễn biến phức tạp song Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực trên nhiều lĩnh vực Trong năm nay, nền kinh tế của Việt Nam tiếp tục có sự phục hồi nhanh chóng sau tác động của khủng hoảng kinh tế toàn cầu Tuy nhiên, bên cạnh những thành công trong phục hồi kinh tế thì năm 2010, đất nước ta lại đứng trước áp lực lạm phát cùng với những diễn biến phức tạp trên thị trường vàng, thị trường ngoại hối, thị trường tín dụng và thị trường chứng khoán

3.2 Những thách thức đối với điều hành chính sách lãi suất của NHNN Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Năm 2010 là một năm đáng nhớ đối với nền kinh tế Việt Nam, đan xen giữa những thành công trong điều kiện khó khăn là những vấn đề vẫn còn tồn tại

có tác động bất lợi đối với nền kinh tế Những bất ổn vĩ mô trong nước và những yếu kém trong nội tại nền kinh tế chính là những thách thức trong điều hành chính sách lãi suất trong giai đoạn hiện nay Chính sách lãi suất trong giai đoạn thực hiện mục tiêu ổn định nền kinh tế đang đứng trước những thách thức về lạm phát, bội chi ngân sách, tỷ giá và áp lực vốn đối với hệ thống NHTM

3.3 Định hướng điều hành chính sách lãi suất nhằm thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô

Chính sách lãi suất trong giai đoạn ổn định nền kinh tế sẽ trọng tâm vào các vấn đề: xem xét từng bước nới lỏng hướng tới việc điều hành lãi suất theo

cơ chế thỏa thuận, thực hiện chính sách lãi suất thận trọng theo sát mục tiêu của chính sách tiền tệ, điều hành chủ động, linh hoạt, hiệu quả các loại lãi suất và tăng cường sử dụng các công cụ gián tiếp của chính sách tiền tệ

3.4 Một số khuyến nghị về việc điều hành chính sách lãi suất nhằm thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô.

Khuyến nghị về công cụ điều hành chính sách lãi suất

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế hình thành lãi suất mục tiêu – lãi suất cơ bản,

từ đó hình thành đồng bộ các mức lãi suất chỉ đạo như lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái chiết khấu, lãi suất cho vay qua đêm và lãi suất nghiệp vụ thị trường mở

để chủ động điều tiết lãi suất thị trường và hành vi của các thành viên trên thị trường tiền tệ

Thứ hai, nâng cao hiệu quả điều hành của lãi suất tái cấp vốn và lãi suất chiết khấu cũng như nâng cao chất lượng nghiệp vụ tái cấp vốn, nghiệp vụ chiết khấu của NHNN đối với các NHTM