Trong quan điểm và nhận thức của hầu hết giáo viên bộmôn lịch sử trớc đây: Hệ thống kênh hình trong SGK nói riêng, hay thiết bị đồdùng dạy học lịch sử lợc đồ tranh ảnh , mẫu vật … nói c
Trang 1Đặt vấn đề
Việc thực hiện đổi mới nội dung - chơng trình, đổi mới phơng pháp dạyhọc đã đợc 8 năm Với phơng pháp dạy học mới, phơng tiện, thiết bị đồ dùngdạy học đã trở thành không thể thiếu trong mỗi tiết dạy, ở tất cả các bộ môn.Tăng cờng tính trực quan, tính cụ thể, tính sinh động, tính hấp dẫn…của giờ dạy,
sẽ góp phần nâng cao chất lợng, hiệu quả của giờ dạy - góp phần tích cực vàoviệc thực hiện tốt mục tiêu đổi mới phơng pháp dạy học mà chúng ta thực hiệntích cực trong suốt năm năm qua
Nh thế, nói đến phơng pháp dạy học mới, không thể không nói đến việc sửdụng tốt phơng tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học Phơng tiện , thiết bị ,đồ dùng dạyhọc ,chỉ có thể phát huy tối đa giá trị của nó, khi ngời giáo viên biết khai thác vàhớng dẫn học sinh khai thác một cách tốt nhất, tất cả các phơng tiện, thiết bị, đồdùng dạy học có trong tay
Với bộ môn lịch sử, phơng tiện và thiết bị dạy học rất đa dạng, phong phú:tranh ảnh, bản đồ (lợc đồ), mẫu vật, băng hình, phim đèn chiếu…Trong phạm vi
của đề tài này, tôi xin đề cập tới việc: “Khai thác hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 9” ( SGK)
A Nhận thức cũ - giải pháp cũ :
1) Nhận thức cũ :
Sách giáo khoa lớp 9 cũ có 43 kênh hình ở cả hai tập (Trong đó , có 26tranh ảnh và 17 lợc đồ) Trong quan điểm và nhận thức của hầu hết giáo viên bộmôn lịch sử trớc đây: Hệ thống kênh hình trong SGK nói riêng, hay thiết bị đồdùng dạy học lịch sử ( lợc đồ tranh ảnh , mẫu vật …) nói chung, chỉ là để minhhoạ cho hệ thống kênh chữ, để bổ sung làm phong phú nội dung SGK, còn giátrị về mặt kiến thức thì rất ít …
2) Giải pháp cũ :
Chính vì nhận thức, quan điểm về tác dụng của hệ thống kênh hình nhvậy, nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên không thực sự chú ý nhiều đếnkhai thác hệ thống kênh hình
+ Lúc nhớ, có thể khai thác qua loa ( cho có ),cha biết nên khai tháctrọng tâm vào đâu Sự đầu t cho khai thác kênh hình chủ yếu còn ở dạng minhhoạ, cha chú trọng về mặt kiết thức
Ví dụ: khi phân tích kết quả của cải cách ruộng đất (cuối năm 1953 đến
năm 1956) giáo viên cho học sinh quan sát hình 58 và giới thiệu:đây là hình ảnhngời nông dân đợc chia ruộng trong cải cách ruộng đất Nếu chỉ dừng lại nh thế,
Trang 2thì giáo viên không giới thiệu học sinh cũng biết đợc (khai thác hình 58 cụ thểnên nh thế nào sẽ có ở phần sau).
+ Hoặc: nếu thời gian không còn nhiều, giáo viên có thể bỏ qua khôngkhai thác kênh hình; thậm chí vẫn có thể "quên" không khai thác…! Chính vìvậy , trong một thời gian dài, với phơng pháp dạy học cũ, " một nguồn kiến thức quan trọng " đã bị bỏ quên một cách vô tình.
B Nhận thức mới - giải pháp mới
1) Nhận thức mới :
Hiện nay, với phơng pháp dạy học mới, đồ dùng dạy học nói chung, hay
hệ thống kênh hình trong SGK lớp 9 nói riêng, không chỉ dừng lại ở giá trị
"minh hoạ" cho hệ thống kênh chữ - mà chính thiết bị, đồ dùng dạy học(trong
đó có hệ thống kênh hình ) là công cụ, là phơng tiện cung cấp kiến thức vàchính nó là"nguồn kiến thức"
Nh ta biết, học tập lịch sử là quá trình nhận thức những điều đã diễn ratrong quá khứ của xã hội, để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tơng lai Vì vậynhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn lịch sử ở trờng phổ thông là tái tạo lịch
sử Để tái tạo lịch sử, trớc hết phải kể đến lời nói sinh động giàu hình ảnh của
giáo viên( tờng thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử…).Nhng, so với lời nói của giáo viên, các phơng tiện trực quan( bản đồ - lợc đồ,tranh ảnh, mẫu vật…) có u thế nhiều hơn: tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể sinh
động, chính xác hơn, giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tợng lịch
sử Vì vậy, thật là tốt nếu giáo viên biết kết hợp nhuần nhuyễn các phơng tiệntrực quan với lời giảng sinh động của mình
Trang 3Sau đây, chúng ta cùng tham khảo một kết quả nghiên cứu mà tiến sỹNguyễn Hữu Chí có đề cập đến trong tài liệu: Đổi mới phơng pháp dạy học lịch
ở đây, chúng ta đang đề cập đến một loại phơng tiện trực quan luôn cótrong tay, luôn phải sử dụng trong mọi tiết dạy, đó chính là hệ thống kênh hìnhtrong SGK Hãy khai thác triệt để kênh hình, kết hợp với khai thác tốt kênh chữ,chúng ta sẽ hoàn thành tốt mục tiêu của bài học, học sinh sẽ nhanh chóng hiểubài và lu giữ kiến thức bền vững hơn Giáo viên không chỉ có nhiệm vụ khaithác tốt nội dung kênh hình trong quá trình giảng dạy mà còn có nhiệm vụ tổchức kỹ năng học sinh khai thác kênh hình ấy một cách đúng hớng nhất - hìnhthành ở các em kỹ năng khai thác tranh ảnh, lợc đồ( bản đồ )….có nh thế, hệthống kênh hình( một dạng quan trọng của thiết bị, đồ dùng dạy học môn lịch sử) mới phát huy đợc tác dụng - nhằm nâng cao hiệu quả,chất lợng của giờ lịch sử
- góp phần làm bài giảng sinh động, hấp dẫn, sâu sắc về kiến thức Nếu giáoviên khai thác kênh hình tốt, sẽ để laị những ấn tợng cụ thể, đậm nét lu giữ trongtrí nhớ …góp phần làm các em thêm yêu, thêm quý môn lịch sử - cải thiện dầnquan niệm: "môn lịch sử là khô khan, chán ngắt ".Ngợc lại , giúp các em nhận
ra bản chất đích thực của môn lịch sử : Rất hay, rất hấp dẫn có giá trị lớn tronggiáo dục t tởng, đạo đức; giáo dục tình yêu quê hơng, đất nớc, con ngời, tự hào
về những thành tựu đạt đợc và truyền thống tốt đẹp của dân tộc, cho các emnhận thức ngày càng tốt hơn về quy luật phát triển xã hội…
2) Giải pháp mới:
Nếu nh SGK lớp 9 cũ, đa vào 43 kênh hình (ở cả hai tập ), thì SGK lớp 9mới đa vào 92 kênh hình (trong đó có 27 lợc đồ và 65 tranh ảnh) Đây chính là
Trang 4điểm mới về kênh hình của SGK mới và cũng chính là một trong những biểuhiện rõ nét về đổi mới nội dung - chơng trình SGK lớp 9 mới - nhằm đổi mớiphơng pháp dạy học: Nhằm giúp thầy và trò khai thác kiến thức và rèn luyện kĩnăng trong học tập.
Kênh hình, bên cạnh kênh chữ, ngoài mục đích minh hoạ cho kênh chữ, cònchứa đựng trong đó nội dung mà kênh chữ không chứa đựng nổi Kênh hìnhgiúp thể hiện một cách đầy đủ, chính xác và sinh động kiến thức của bàigiảng…
Tuy nhiên, điều quan trọng nhất, là làm thế nào để hệ thống kênh hình trongSGK " thể hiện tối đa giá trị " của nó?
Trớc tiên, chúng ta cùng thống nhất các bớc cụ thể khi khai thác nội dungkênh hìnn trong SGK( bản đồ - lợc đồ, tranh ảnh…):
( *) Khai thác nội dung l ợc đồ (bản đồ):
- Bớc 1: Học sinh quan sát lợc đồ (chú ý quan sát cả nội dung, ranh giới và
các kí hiệu của lợc đồ)
- Bớc 2: Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và gợi ý học sinh tìm hiểu nội dung
lợc đồ
- Bớc 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung lợc đồ
- Bớc 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn chỉnh nội dung lợc đồ (gắn liền
với nội dung bài học )
( Thông thờng trớc khi tìm hiểu bài học mới có bản đồ minh hoạ giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu hoặc vẽ chuẩn bị trớc)
(*) Khai thác nội dung tranh ảnh :
- Bớc 1: Học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội dung
tranh ảnh cần khai thác
- Bớc 2: Giáo viên nêu câu hỏi, nêu vấn đề, tổ chức hớng dẫn học sinh tìm hiểu
nội dung tranh ảnh
- Bớc 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh.
- Bớc 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn thiện nội dung khai thác tranh ảnh,
cung cấp kiến thức cho học sinh
Các bớc khai thác nội dung kênh hình trong SGK trên đây, đợc xem làquy trình bắt buộc mà tất cả chúng ta phải thực hiện nghiêm túc, việc còn lại đểtrả lời đợc câu hỏi: Làm thế nào để hệ thống kênh hình trong SGK thể hiện đợc tối đa giá trị của nó?
Tôi xin đi vào hai vấn đề cơ bản:
1 Khai thác kênh hình vào lúc nào ?
Trang 52 Khai thác kênh hình nh thế nào ?
Nội dung cụ thể
Với phơng pháp dạy - học mới, lấy học sinh làm trung tâm, dới sự hớngdẫn và tổ chức cuả thầy → trò tích cực, chủ động, năng động, sáng tạo chiếmlĩnh tri thức
Một trong những yêu cầu của triết học là mọi đối tợng học sinh trong lớp
đều đợc làm việc, đều đợc suy nghĩ, đều có cơ hội để trình bày suy nghĩ củamình….Để làm trọn vẹn đợc điều này, trong một quỹ thời gian có hạn hoàn toànkhông dễ! Việc khai thác nội dung cơ bản của hệ thống kênh chữ đã mất rấtnhiều thời gian, bên cạnh đó, giáo viên phải tổ chức, hớng dẫn học sinh khaithác kênh hình nh thế nào cho tốt về kiến thức lại phải tiết kiệm đợc thời gian,
để bài học hoàn thiện là một trong những mối quan tâm lớn của giáo viên ! (*) Trong một bài cụ thể, kênh hình nằm ở mục nào? Nên khai thác kênh hình
ấy ở phần đầu mục, giữa mục hay cuối mục?…(làm sao cho hợp lí để đảm bảotốt nhất về phơng pháp - phơng pháp mới)
(*) Khai thác nh thế nào để đảm bảo về kiến thức ( để kênh hình : chính là công
cụ, là phơng tiện cung cấp kiến thức và chính nó là nguồn kiến thức ) - kiến thứckhai thác phải: vừa đúng, vừa đủ, vừa sâu lại vừa hay ( vừa phải đảm bảo về thờigian ) là điều rất khó…
I Khai thác kênh hình vào thời điểm nào ?
(*) Việc khai thác kênh hình, gần nh song hành với kênh chữ - khai thác kênhhình có thể đi trớc mở đờng, có thể đi sau kênh chữ để hoàn thiện nội dung kiếnthức và kênh hình đợc khai thác khi kênh chữ đề cập tới
Tôi xin đa ra các phơng án, ở 28 kênh hình trong học kì một (từ bài 1 đếnbài 17)
1 Các kênh hình đợc khai thác vào đầu mục của bài (từ khai thác kênh
hình, sẽ định hớng kiến thức cho học sinh khi khai thác kênh chữ ):
2 Các kênh hình khai thác vào cuối mục ( để hoàn thiện nội dung ) :
Hình 4 (bài 2 ) ; hình 6 (bài 4 )
Trang 63 Khai thác kênh hình khi kênh chữ đề cập tới ( kênh hình cụ thể hoá nội
Hình 28 (bài 16)
Trên đây, là những phơng án, bản thân đã thể nghiệm qua 5 năm thực hiệnphơng pháp dạy học mới, ở chơng trình lịch sử lớp 9 - Sự sắp xếp và bố trí nằykhông phải là một quy định bắt buộc, mà nó hoàn toàn phụ thuộc vào sự chủ
động về kiến thức, khả năng linh hoạt, sáng tạo của mỗi giáo viên
Tuy nhiên, dù khai thác kênh hình ở thời điểm nào chăng nữa, thì điều quantrọng nhất vận là: Khai thác theo hớng thể hiện phơng pháp mới- Nghĩa là: Giáoviên phải hớng dẫn học sinh định hớng đợc kiến thức, tập trung sự suy nghĩ củacác em vào trọng tâm của vấn đề
Chúng ta sẽ đi vào các ví dụ cụ thể :1) Các kênh hình đ ợc khai thác vào đầu mục bài :
(*) Ví dụ 1: Hình 2 (lợc đồ các nớc dân chủ nhân dân Đông Âu )
- Bài 1: II Đông Âu
Trang 7Hình 2 - Nằm ở mục 1: Sự ra đời của các nớc dân chủ nhân dân Đông Âu.
* Nếu căn cứ theo nội dung kênh chữ( nặng về phơng pháp cũ ):
+ Bớc1: Chúng ta sẽ khai thác hoàn cảnh ra đời của các nớc dân chủ nhân dân
Đông Âu
+ Bớc 2 : Quá trình thành lập các nớc DCND Đông Âu.
+ Bớc 3: Mới khai thác kênh hình( hình 2)
Nh nh vậy, kênh hình( hình 2 ) lúc này xuất hịên chỉ có giá trị minh hoạ cho
nội dung kênh chữ (học sinh xác định tên và vị trí các nớc DCND Đông Âu trên
l-ợc đồ Châu Âu)
* Khai thác kênh hình (hình 2) theo phơng pháp dạy - học mới ( chúng ta sẽ
đa việc khai thác kênh hình lên đầu mục)
Sau khi viết mục bài (II, 1) giáo viên hớng dẫn học sinh khai thác kênh hình:
+ Bớc 1: Giáo viên cho học sinh quan sát hình 2 và đa ra câu hỏi định hớng ? Các
nớc DCND Đông Âu gồm mấy nớc, đó là những nớc nào?( chú ý phần chú thíchcủa lợc đồ )
+ Bớc 2: Học sinh trả lời : Tên của tám nớc DCND Đông Âu.
+ Bớc 3:
Trang 8→ Từ hình 2 (SGK) -> Giáo viên cho học sinh quan sát vị trí tám nớc trên bản đồchâu Âu -> Giáo viên hớng dẫn để học sinh nhận biết: Đa số các nớc nằm ở phía
đông châu Âu ( vị trí địa lí ), nhng có nớc nằm ở phía tây châu Âu( cộng hoà dânchủ Đức )
→ Nh vậy, khái niệm: "Các nớc Đông Âu" trong lịch sử là các nớc ở châu Âu đitheo con đờng XHCN chứ không đơn thuần về mặt vị trí địa lí (khái niệm nàynặng nề về xu hớng chính trị hơn là về vị trí địa lí, để phân biệt với các nớc Tây
Âu đi theo con đờng TBCN)
→ Từ khai thác hình 2: Các em đã nắm đợc có mấy nớc Đông Âu? Tên các nớc?
Vị trí địa lí? Tại sao gọi là các nớc Đông Âu?
+ Bớc 4: Giáo viên tổ chức học sinh hoạt động nhóm để khai thác nội dung kênh
chữ :
Giáo viên có thể chia lớp thành 4- 6 nhóm để hoàn thành hai câu hỏi ( cứ 3nhóm làm một câu hỏi ):
(1) Các nớc DCND Đông Âu ra đời trong hoàn cảnh nào?
(2) Các nớc DCND Đông Âu đã hoàn thành Cách mạng DCND nh thế nào?
→Mỗi câu hỏi : Một nhóm trả lời , hai nhóm còn lại sẽ nhận xét, bổ sung
+ Bớc 5: Giáo viên treo bảng phụ( đã chuận kiến thức) để giảng và phân tích …
(làm rõ đặc điểm chung, hoàn cảnh ra đời của các nớc Đông Âu - Kết hợp trìnhbày ở trên bản đồ châu Âu; cũng trong quá trình phân tích: Giáo viên một lần nữagiúp các em nắm chắc khái niệm"Cách mạng DCND" và khẳng định đợc bản chấttốt đẹp của "Nhà nớc DCND" ( của dân, do dân và vì dân )
→ Lịch sử các nớc Đông Âu đã lật sang trang mới
( khai thác nội dung (1): Cả kênh hình và kênh chữ từ 13' đến 15')
(*) Ví dụ 2: Hình 3(cuộc biểu tình đòi li khai và độc lập của Lít -Va )- bài 2: Sự
khủng hoảng và tan rã của Liên bang Xô Viết
Trang 9
* Nếu căn cứ theo nội dung kênh chữ :
+ Bớc 1: Ta tìm hiểu bối cảnh Liên Xô đầu những năm 70 của thế kỉ XX.
+ Bớc 2: Công cuộc cải tổ của M.Goóc -Ba Chốp
+ Bớc 3: Kết cục công cuộc cải tổ …
→ Lúc nằy, Kênh chữ mới đề cập tới sự thành lập "Cộng đồng các quốc gia độclập '' (SNG 21/12 1991) - Nếu lúc nằy mới khai thác nội dung kênh hình (hình 3)_thì giá trị kênh hình chỉ dừng lại ở sự minh hoạ cho nội dung kênh chữ là chủ yếu( giá trị cung cấp kiến thức sẽ mờ đi )
* Khai thác "Hình 3" theo phơng pháp dạy - học mới:
+ Bớc 1: Sau khi viết mục bài (Bài 2…,I…), ta khai thác nội dung "hình 3" ngay.
Hỏi : Các em quan sát hình 3(trang 9) và cho biết nội dung hình 3 nói về vấn đề
gì?
(dới sự hớng dẫncủa giáo viên: học sinh sẽ khai thác kiến thức từ trung tâm bứctranh - hình chiếc kéo cắt rời lãnh thổ Lít -Va ra khỏi Liên Bang cộng hoà XHCNXô Viết (CCCP) và biển ngời dơng cao biểu ngữ, hô vang khẩu hiệu đòi Lít- Va
độc lập … bên cạnh Lít- Va, nhiều nớc cộng hoà khác nằm trong Liên Bang cộnghoà XHCN Xô Viết cũng diễn ra tình trạng tơng tự…Đây chính là những sự kiệnbáo hiệu sự khủng hoảng trầm trọng và dẫn tới sự tan rã của Liên Bang cộng hoàXHCN Xô Viết
→ Vậy, quá trình khủng hoảng và tan rã của Liên Bang cộng hoà XHCN Xô Viết,diễn ra nh thế nào? chúng ta sẽ tìm hiểu cụ thể…
Trang 10+ Với khai thác hình 3 ngay từ đầu mục, sẽ tạo nên sự chú ý đặc biệt, tò mò, hammuốn tìm hiểu, khám phá:
Tại sao Liên Xô - Niềm tự hào, thành trì của Cách mạng thế giới lại có thểkhủng hoảng và tan rã ?
→ Nh thế, việc khai thác "hình 3" sẽ có giá trị đi trớc mở đờng: Cung cấp kiếnthức, định hớng kiến thức, tạo ấn tợng mạnh, tạo nên tình huống có vấn đề, làmcho các em tập trung suy nghĩ để tìm tòi, khám phá …
+ Bớc 2: Chuyển sang khai thác hoàn cảnh dẫn tới sự khủng hoảng ở Liên bang
Xô Viết
+ Bớc 3: Công cuộc cải tổ M.Goóc -ba -chốp.
+ Bớc 4: Kết cục của công cuộc cải tổ ….
2) Các kênh hình đ ợc khai thác vào cuối mục :
Trang 11là sự kiện nhức nhối, làm đau lòng loài ngời tiến bộ, là nỗi xót xa đau đớn với tấtcả những ai đã từng yêu tổ quốc Xô Viết …
(*) Ví dụ 2:
- Hình 6: Lợc đồ nớc Cộng hoà nhân dân Trung Hoa sau ngày thành lập ( bài 4,
II Trung Quốc)
(Mặc dầu hình 6 nằm ở trang 17 phần (2), nhng chính nó là nội dung kiến thứccủa hình (1)- Sự ra đời nớc cộng hoà nhân dân Trung Hoa )
- Khai thác hình 6: chỉ nên khai thác vào cuối mục (1)
Trang 12+ Khi giáo viên và học sinh phân tích ý nghĩa của sự ra đời nớc cộng hoà nhândân Trung Hoa :…
→ Tới nội dung: Nớc cộng hoà nhân dân Trung Hoa ra đời, đã nối liền hệ thốngXHCN từ châu Âu sang châu á - trớc tiên, giáo viên cụ thể hoá thông tin "nốiliền hệ thống XHCN từ châu Âu sang châu á bằng bản đồ thế giới
→ Từ trực quan bản đồ thế giới, các em sẽ khai thác cụ thể hơn vào H6 (SGK):
dới sự hớng dẫn của giáo viên, học sinh sẽ nắm đợc những điều cơ bản nhất: đây
là một đất nớc rộng lớn với tổng diện tích là 9.596.960 km2 - là nớc rộng thứ 3 thếgiới sau Nga và Ca-na-đa, biên giới giáp 12 quốc gia, thủ đô Bắc Kinh, số dân
đông nhất thế giới -1,3 tỉ ngời,( chiếm 1/5 tổng dân số thế giới) Sự ra đời của nớcCHND Trung Hoa không chỉ mở ra bớc ngoặt vĩ đại trong sự phát triển của lịch sử
đất nớc Trung Quốc mà nó còn có giá trị đặc biệt to lớn đối với phong trào Cáchmạng thế giới, tăng cờng sức mạnh của hệ thống XHCN, cổ vũ mạnh mẽ phongtrào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới
=> Khai thác H6 (SGK): sẽ có giá trị kết lại kiến thức phần (1) khẳng định đợcgiá trị vô giá của sự nghiệp cách mạng lâu dài, gian khổ của nhân dân TrungQuốc, mở ra giai đoạn phát triển mới trong phong trào cách mạng thế giới (trong
đó có Việt Nam)
3 Các kênh hình đ ợc khai thác khi kênh chữ giới thiệu:
Việc xác định thời điểm khai thác kênh hình loại thứ 3 này nhìn chung dễ hơn vàphổ biến hơn
Kênh hình đợc khai thác khi kênh chữ giới thiệu, có giá trị cụ thể hoá nội dungkênh chữ, làm cho kiến thức sinh động , hấp dẫn
(*)Ví dụ 1 :
- Hình 13: Chân dung Nenxơn - Manđêla ( bài 16 các nớc Châu Phi - phần II
