Hoạt động thông tin địa chí tại thư viện tỉnh vĩnh phúc

Đề tài: “Hoạt động thông tin địa chí tại Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của cô giáo Th.s Vũ Thị Thúy Chinh và sử dụng một số nhận xét, đá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

1

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, khoa Công nghệ thông tin trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo đã tận tình chỉ bảo và cung cấp cho tôi kiến thức trong suốt thời gian học tập

Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn Th.s Vũ Thị Thúy Chinh là người đã hướng dẫn tận tình giúp tôi hoàn thành đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

Tôi xin cảm ơn bố mẹ và những người thân trong gia đình đã luôn bên cạnh động viên tôi trong suốt quá trình học tập

Trong một thời gian ngắn và trình độ bản thân có hạn nên khóa luận không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến chỉ bảo, đóng góp của thầy cô và các bạn để đề tài được hoàn thiện hơn và bản thân có thêm nhiều tri thức cần thiết để áp dụng một cách có hiệu quả trong công tác sau này

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2012

Tác giả

Nghiêm Thị Hường

2

LỜI CAM ĐOAN

Tên tôi là: Nghiêm Thị Hường

Sinh viên lớp: K34A Thư viện – Thông tin

Khoa: Công nghệ thông tin Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin cam đoan:

1 Đề tài: “Hoạt động thông tin địa chí tại Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của cô giáo Th.s Vũ Thị Thúy Chinh và sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng như số liệu của Thư viện Tỉnh Vĩnh Phúc nơi tác giả thực tập

2 Khóa luận hoàn toàn không sao chép từ các tài liệu có sẵn nào

3 Kết quả nghiên cứu không trùng với các tác giả khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2012

Người cam đoan

Nghiêm Thị Hường

3

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn 1

Lời cam đoan 2

Mục lục 3

MỞ ĐẦU 6

CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG THÔNG TIN ĐỊA CHÍ THƯ VIỆN TỈNH VĨNH PHÚC 10

1.1 Tổng quan về tỉnh Vĩnh Phúc 10

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 10

1.1.2 Tiềm năng kinh tế 11

1.1.3.Truyền thống lịch sử, văn hóa, xã hội 14

1.2 Nhu cầu thông tin địa chí của người dùng tin Vĩnh Phúc 17

1.2.1 Đối tượng người dùng thông tin địa chí 18

1.2.2 Đặc điểm nhu cầu của người dùng tin địa chí 18

1.3 Vai trò, vị trí của công tác tài liệu địa chí tỉnh Vĩnh Phúc trong sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của địa phương 21

1.3.1 Vai trò vị trí của công tác địa chí tỉnh Vĩnh Phúc trong sự phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội của địa phương 21

1.3.2 Vai trò công tác phát triển tài liệu địa chí 23

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHÍ THƯ VIỆN

TỈNH VĨNH PHÚC 25

2.1 Vài nét về sự hình thành và phát triển Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc 25

2.2 Xây dựng vốn tài liệu địa chí 28

2.2.1 Nguồn bổ sung vốn tài liệu địa chí 28

2.2.2 Sưu tầm bổ sung vốn tài liệu tài chí 29

2.2.3 Hình thức bổ sung vốn tài liệu 31

4

2.2.4 Kinh phí bổ sung 36

2.3 Quy trình tổ chức và xử lý tài liệu địa chí 36

2.4 Bảo quản vốn tài liệu 38

2.5 Xây dựng bộ máy tra cứu địa chí 39

2.5.1 Bộ máy tra cứu truyền thống 39

2.5.2 Bộ máy tra cứu hiện đại 41

2.6 Khai thác, phục vụ người dùng tin địa chí 42

2.6.1 Phục vụ tại Thư viện 42

2.6.2 Phục vụ tra cứu 43

2.6.3 Phục vụ tuyên truyền, giới thiệu địa chí 44

2.7 Hoạt động hướng dẫn nghiệp vụ về công tác địa chí 45

2.8 Nhận xét 46

2.8.1 Thành tựu 46

2.8.2 Hạn chế 47

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHÍ THƯ VIỆN TỈNH VĨNH PHÚC 49

3.1 Đẩy mạnh công tác sưu tầm thu thập tài liệu địa chí 49

3.1.1 Tận dụng mọi nguồn lực tài liệu địa chí 49

3.1.2 Phạm vi hành chính sưu tầm tài liệu 51

3.1.3 Nội dung tài liệu địa chí sưu tầm phải phong phú đa dạng 51

3.2 Cải tiến việc bảo quản lưu giữ tài liệu địa chí 53

3.3 Nâng cao chất lượng xử lỹ tài liệu địa chí 53

3.4 Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, hợp tác và chia sẻ vốn tài liệu địa chí 54

3.5 Nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ thông tin địa chí 55

3.6 Đầu tư kinh phí, cơ sở vật chất cho hoạt động địa chí 56

3.7 Đào tạo cán bộ thư viện và người dùng tin địa chí 57

5

3.7.1 Đào tạo cán bộ thư viện 57

3.7.2 Đào tạo người dùng tin địa chí 58

KẾT LUẬN 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

PHỤ LỤC 64

Phụ lục 1 65

Phụ lục 2 68

Phụ lục 3 70

6

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước diễn ra kéo theo đó

là quá trình bùng nổ thông tin, cùng với nó là sự giao lưu ảnh hưởng lẫn nhau giữa các Quốc gia, các châu lục về nhiều lĩnh vực, trong đó có văn hóa Trước tình hình này một vấn đề có tính cấp bách được đặt ra với mỗi nước, mỗi châu lục là vấn đề không thể đánh mất bản sắc văn hóa riêng của mình

Nhiệm vụ đặt ra lúc này là “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [10, tr.89] Vừa tiếp thu được những nền văn hóa mới vừa không đánh mất bản sắc riêng của dân tộc

Hoạt động thông tin là hoạt động mô giới giữa thông tin và người dùng tin, là hoạt động chủ yếu tác động vào việc sử dụng thông tin của con người, giúp con người tìm được thông tin cần một cách nhanh chóng, đầy đủ và chính xác, giúp con người sử dụng thông tin một cách hữu hiệu vào học tập, giảng dạy, nghiên cứu, lao động sản xuất Ngoài ra, hoạt động thông tin địa chí là hoạt động đặc thù của các Thư viện tỉnh, thành phố Hơn nữa, thông qua hoạt động thông tin địa chí các Thư viện tỉnh, thành phố đã đáp ứng yêu cầu phát triển của địa phương, khẳng định vị trí của mình trong hệ thống các

cơ quan văn hóa giáo dục ở địa phương

Với tư cách là trung tâm văn hóa giáo dục của tỉnh, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc là tấm gương phản ánh quá trình hình thành và phát triển của tỉnh thông qua kho tài liệu địa chí Kho tài liệu phong phú ngoài việc thỏa mãn nhu cầu tin về khoa học kỹ thuật, kinh tế, chính trị,… còn phục vụ bạn đọc có nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu về tỉnh Hiện nay, hoạt động thông tin địa chí đã từng bước được chú ý phát triển Thư viện đã tiến hành sưu tầm, bổ sung, xử lý kỹ thuật, tổ chức khai thác và phục vụ bạn đọc Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân

7

khác nhau vốn tài liệu địa chí chưa được tiến hành thường xuyên, thiếu phương pháp và kế hoạch cụ thể gây khó khăn trong việc nghiên cứu, học tập, tìm hiểu về địa phương Tiềm năng thì có nhiều nhưng chưa được khai thác và khắc phục để nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin địa chí đáp ứng yêu cầu

và nhiệm vụ của địa phương trong thời kỳ công nghiệp hóa – hiện đại hóa Trong nhiều năm qua, những vấn đề chung về hoạt động địa chí Thư viện tỉnh, thành đã được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu, tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ địa chí Tuy nhiên những vấn đề đặc thù về hoạt động địa chí ở Thư viện Vĩnh Phúc vẫn còn nhiều thiếu sót

Tôi nhận thấy việc nghiên cứu hoạt động thông tin địa chí tại Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc và đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động này là điều

hết sức cần thiết Với ý nghĩa như vậy tôi chọn đề tài: “Hoạt động thông tin

địa chí tại Thƣ viện tỉnh Vĩnh Phúc”

2 Lịch sử về quá trình nghiên cứu đề tài

Đề tài về lĩnh vực địa chí đã được nhiều các nhà nghiên cứu đi trước quan tâm, phần lớn đều là những luận văn nghiên cứu về công tác địa chí như:

“Tổ chức công tác địa chí vùng của các Thư viện tỉnh, thành phố vùng đồng bằng Bắc Bộ” của tác giả Bùi Văn Vựng, “Công tác địa chí ở Thư viện tỉnh Thanh Hóa” của tác giả Đào Phụng, “Công tác địa chí Hải Dương” của tác giả Phạm Thị Lan… Mỗi địa phương đều mang một nét đặc thù riêng, định hướng phát triển khác nhau nên các tiềm năng thông tin địa chí cũng như giải pháp tăng cường hoạt động địa chí cũng sẽ khác nhau Đáng lưu ý có luận văn thạc sĩ: “Công tác địa chí của Thư viện tỉnh, thành phố vùng đồng bằng sông Hồng” của tác giả Nguyễn Văn Cần Trong đề tài này, phần lý luận chung về các khái niệm công tác địa chí hay phạm vi thu thập địa chí là những phần tham khảo quý báu

Riêng về lĩnh vực địa chí tỉnh Vĩnh Phúc đã có tác giả nghiên cứu nhưng do hiện nay đã có sự thay đổi về địa danh, địa giới trong địa bàn tỉnh

8

cùng với công tác ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin đã có nhiều chuyển biến tích cực tại Thư viện trong thời gian vừa qua Những giải pháp

đã đưa ra hiện không còn đáp ứng được yêu cầu hiện tại của Thư viện Do đó

đề tài này giúp cho cán bộ thư viện làm công tác địa chí có cách nhìn khoa học, thực tế hơn đối với công việc của mình

3 Đối tượng nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động địa chí phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và yêu cầu phát triển toàn diện tỉnh Vĩnh Phúc

* Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu, khảo sát thực trạng hoạt động địa chí tại Thư viện Vĩnh Phúc từ năm 2005 cho đến nay

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu thực trạng hoạt động địa chí tại Thư viện Vĩnh Phúc, trên

cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hoạt động địa chí để đáp ứng được nhiệm vụ phục vụ sự phát triển kinh tế – văn hóa – xã hội của tỉnh

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc điểm hoạt động địa chí Vĩnh Phúc

- Khảo sát phân tích đánh giá thực trạng hoạt động địa chí tại Thư viện Vĩnh Phúc

- Đề xuất phương hướng và giải pháp tăng cường hoạt động địa chí Vĩnh Phúc

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận

- Dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; quán triệt các quan điểm đường lối, chính sách của

9

Đảng, nhà nước và tỉnh về phát triển văn hóa nói chúng, Thư viện nói riêng để xem xét giải quyết vấn đề

* Các phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp khảo sát thực tiễn

- Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu

- Phương pháp điều tra xã hội học

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

* Ý nghĩa lý luận

- Đề tài góp phần làm rõ vai trò của hoạt động địa chí trong việc phục

vụ cho sự phát triển của tỉnh

- Cung cấp những cơ sở lý luận và thực tiễn để tăng cường hoạt động thư viện nói chung và hoạt động địa chí nói riêng

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Vĩnh Phúc là tỉnh nằm trong khu vực châu thổ sông Hồng, thuộc trung

du miền núi phía Bắc, ở vào tọa độ địa lý từ 21008’ đến 21019’ vĩ độ bắc, từ

1050109’ đến 105047’ kinh độ đông

Vị trí của tỉnh gần giống như một hình năm cạnh, về phía Bắc giáp hai tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang, đường ranh giới là dãy núi Tam Đảo, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Nam và phía Đông giáp Hà Nội

cả nước Vùng trung du có diện tích tự nhiên khoảng 24.900 ha Trong vùng

có nhiều hồ lớn cung cấp nước cho hoạt động sản xuất, cải tạo môi sinh và phát triển du lịch Vùng đồng bằng có diện tích 32.800 ha, đất đai bằng phẳng, thuận tiện cho phát triển cơ sở hạ tầng, các điểm dân cư đô thị và thích hợp cho sản xuất nông nghiệp

 Khí hậu

Mang khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm với 4 mùa rõ rệt Mưa bão tập trung vào các tháng 5 – 8 hàng năm với lượng mưa trung bình hàng năm là

11

1.556,98mm Tần suất lũ lụt, lũ quét thường xảy ra vào các tháng từ 4 – 9; các hiện tượng gió lốc, mưa đá thường xảy ra cục bộ ở các hyện Lập Thạch, Vĩnh Tường, Yên Lạc, Tam Dương, gây đổ nhà cửa, cây cối, phá hoại cây màu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất và đời sống của nhân dân Nhiệt độ cao trung bình hàng năm là 24,90

C, trung bình thấp nhất là 17,90C; hàng năm có hai tháng 9 - 10 nhiệt độ trung bình 22,40C; tháng lạnh nhất là tháng 12 có nhiệt độ trung bình là 140C Tần suất sương muối thường xảy ra vào tháng 11 đến tháng 3 năm sau

 Đơn vị hành chính

Tỉnh Vĩnh Phúc có 1 thành phố (Vĩnh Yên), 1 thị xã (Phúc Yên) và 7 huyện (Bình Xuyên, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương, Tam Đảo, Vĩnh Tường, Yên Lạc) Trong đó, Tỉnh có 137 đơn vị cấp xã gồm 13 phường, 12 thị trấn và 112 xã

 Dân số - Dân tộc

Dân số tỉnh Vĩnh Phúc năm 2010 là 1.008,3 nghìn người trong đó, dân

số nam chiếm khoảng 49,5%, dân số nữ chiếm khoảng 50,5% Tỷ lệ tăng dân

số tự nhiên tỉnh Vĩnh Phúc những năm gần đây khá cao Năm 2008 là 14,92‰, năm 2009 là 14,13‰, năm 2010 là 14,1‰ Trong 5 năm 2006 –

2010, tỷ lệ đô thị hóa diễn ra tương đối nhanh, tỷ trọng dân số đô thị đã tăng thêm 8,3% Từ 16,7% (2005) lên 22,4% (2009) và 25% (2010)

1.1.2 Tiềm năng kinh tế

 Tài nguyên đất

Tổng diện tích tự nhiên là 123.650,05 ha, đất nông nghiệp là: 86.718,73 ha Trong đó đất sản xuất nông nghiệp là 50.365,99 ha, đất lâm nghiệp là 32.688,66 ha, đất nuôi trồng thủy sản là 3.590,21 ha, đất nông nghiệp khác là 73,8 ha, đất phi nông nghiệp là 34.768,7 ha, đất chưa sử dụng là 2.162,54 ha

 Tiềm năng khoáng sản

Tài nguyên khoáng sản gồm có 4 loại:

- Khoáng sản là vật liệu xây dựng và nguyên vật liệu làm gốm sứ, gồm: + Nhóm vật liệu xây dựng: đất sét làm gạch ngói, phân bố ở vùng đồng bằng và vùng đồi diện tích hàng trăm km2, trữ lượng hàng tỷ m3 Chỉ tính 3 mỏ

ở Đầm Vạc, Quất Lưu (Vĩnh Yên); Bá Hiền (Bình Xuyên) đã có trữ lượng hàng trục m3 Cát sỏi lòng sông và bậc thềm: trữ lượng hàng trục triệu m3 có ở Cao Phong, Văn Quán, Xuân Lôi, Triệu Đề (huyện Lập Thạch); Hoàng Đan (huyện Tam Dương); Kim Xá (huyện Vĩnh Tường) Đá xây dựng với trữ lượng hàng tỷ m3 gồm đá khối, đá tảng, đá dăm, được phân bố ở dãy núi Tam Đảo + Nhóm vật liệu làm sứ: Đất cao lanh có trữ lượng hàng triệu m3 được phân bố ở huyện Tam Dương, thị xã Vĩnh Yên và huyện Lập Thạch Mỏ cao lanh ở xã Định Trung (thành phố Vĩnh Yên) có diện tích 5,5 km2 trữ lượng trên

6 triệu tấn đang khai thác để sản xuất gốm sứ và gạch chịu lửa Ngoài ra cao lanh còn có ở các xã Thanh Vân, Hướng Đạo, Hoàng Hoa (huyện Tam Dương)

Xã Yên Dương (huyện Lập Thạch) nhưng chưa được đánh giá trữ lượng

- Khoáng sản kim loại gồm có: đồng, vàng, thiếc, sắt Nhưng mới sơ bộ khảo sát số lượng quá ít khoảng 1000 đến vài nghìn tấn

13

- Khoáng sản là than chưa khai thác gồm: than đá antraxít có khoảng

1000 tấn ở xã Đạo Trù (huyện Lập Thạch); than nâu trữ lượng vài nghìn tấn,

có ở xã Bạch lưu, Đồng Thịch (huyện Lập Thạch); than bùn có ở nhiều điểm, nhưng nhiều nhất có ở xã Văn Quán (huyện Lập Thạch) trữ lượng khoảng 150.000m3; Hoàng Đan, Hoàng Lâu (huyện Tam Dương) trữ lượng khoảng 500.000m3

 Tiềm năng du lịch

Vĩnh Phúc là một tỉnh có tài nguyên du lịch phong phú với nhiều khu du lịch nổi tiếng đã và đang được khai thác như khu du lịch nghỉ mát núi Tam Đảo; khu du lịch hồ Đại Lải; khu du lịch thắng cảnh chùa Tây Thiên; khu du lịch Đầm Vạc (thành phố Vĩnh Yên)

 Kết cấu hạ tầng

- Mạng lưới giao thông đường bộ của tỉnh phân bố hợp lý Toàn tỉnh hiện có 11.859 km đường giao thông Trong đó, đường do trung ương quản lý dài 109 km, chiếm 3,84%; đường do tỉnh quản lý dài 247,4 km, chiếm 13,54%; đường do huyện quản lý dài 286,6 km, chiếm 15,74%; đường do xã quản lý dài 1.216 km, chiếm 66,82% Chất lượng đường bộ ngày càng được nâng cao Có quốc lộ 2A, 2B, 2C,23

- Mạng lưới bưu chính viễn thông: tổng số lượng bưu cục, dịch vụ là 55 đơn vị, có 33/39 xã có nhà bưu điện văn hóa; tổng số máy điện thoại là 25.199 cái, trong đó số máy điện thoại của 39 xã miền núi là 1.013 chiếc; số máy Fax

là 164 cái; bình quân có 2,23 cái/100 dân

- Mạng lưới điện quốc gia: hiện có 100% huyện, xã trong tỉnh có mạng lưới điện quốc gia hòa mạng; có 96,2% số hộ dân được sử dụng điện, trong đó 87,41% số hộ của 39 xã miền núi có điện sinh hoạt

- Hệ thống cấp nước sinh hoạt: toàn tỉnh có 51% số hộ được sử dụng nước sạch

14

Điều kiện tự nhiên và đặc điểm xã hội, kết cấu hạ tầng là những nhân tố quan trọng tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội Nó là những tiền đề quan trọng thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và tiềm năng du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn Phát huy mạnh mẽ các nguồn lực nội tại, tạo môi trường thuận lợi để tiếp nhận đầu tư và mở rộng quan hệ kinh tế với bên ngoài, trước hết là với thủ đô Hà Nội và các nhà đầu tư nước ngoài, nhằm đẩy nhanh tốc

độ tăng trưởng kinh tế cao hơn trung bình cả nước, đảm bảo phát triển hiệu quả và bền vững Thực hiện chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Phát triển mạnh công nghiệp và dịch vụ, nhanh chóng tạo ra tích lũy ban đầu và cho sự phát triển, hết sức coi trọng phát triển nông nghiệp và nông thôn, tạo mối quan hệ gắn kết bền vững giữa nông nghiệp với các ngành kinh tế khác Đồng thời phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người có

cơ hội hòa nhập, khuyến khích mọi người dân làm giàu hợp pháp, củng cố khu vực kinh tế nhà nước, phát huy năng động và tự chủ của người lao động Hơn nữa tỉnh cũng phải bảo đảm an ninh, chính trị, an toàn xã hội, củng cố quốc phòng toàn dân, giải quyết tốt mối quan hệ giữa kinh tế và quốc phòng trên địa bàn tỉnh

1.1.3 Truyền thống lịch sử, văn hóa, xã hội

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, cùng với nhân

dân cả nước, nhân dân các dân tộc Vĩnh Phúc đã nêu cao ý chí quật cường, anh dũng đấu tranh với kẻ thù để bảo vệ quê hương đất nước

Vào buổi sơ khai lịch sử dân tộc, khi giặc Ân sang cướp nước Văn Lang, nhân dân vùng Vĩnh Phúc đã đứng lên giúp Vua đánh giặc cứu nước Đến thời An Dương Vương nhiều người Vĩnh Phúc đã giúp nhà Vua chống giặc ngoại xâm bảo về nước Âu lạc

15

Trong một nghìn năm Bắc thuộc, nhân dân Vĩnh Phúc liên tục đứng lên chống lại ách áp bức, bóc lột và âm mưu đồng hóa của kẻ thù, giữ vững bản sắc dân tộc và độc lập tự do của tổ quốc Mở đầu là cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng những năm đầu Công nguyên Thế kỷ VI nhân dân Vĩnh Phúc tham gia ủng hộ nghĩa quân của Lý Bí chống quân Lương ở vùng hồ Điển Triệt (Tứ Yên – Lập Thạch) Thế kỷ X giúp tướng quân Nguyễn Khoan xây dựng thành Gia Loan chống giặc Thế kỷ thứ XIII giúp vua tôi nhà Trần làm nên chiến thắng Bình Lệ Nguyên đánh giặc Nguyên Mông thắng lợi Thế Kỷ XV có danh tướng Trần Nguyên Hãn giúp Lê Lợi đánh giặc Minh

Khi Thực Dân Pháp xâm lược nước ta, trên đất Vĩnh Phúc từ năm 1885 đến 1893, các thổ hào trong tỉnh gồm các ông Đề, ông Đốc, ông Lãnh… (những chức quan thời Nguyễn) đã dấy binh chống lại xâm lược của Thực dân Pháp, gây cho chúng nhiều thiệt hại Hoạt động ở vùng Bạch Hạc, Vĩnh Tường, Tam Dương, Lập Thạch có nghĩa quân Đốc Khoát, Đốc Giang, Đốc Huỳnh, Đốc Thành Hoạt động ở vùng Kim Anh, Đa Phúc, Yên Lãng có Lãng Giang, Đốc Két, Tuần Bốn…

Những năm đầu thế kỷ XX nhân dân vùng Vĩnh Phúc lại đứng lên ủng

hộ quân Đề Thám chống Pháp ở vùng núi Tam Đảo Tiếp theo là ủng hộ cuộc khởi nghĩa của binh lính Thái Nguyên do Đội Cấn cầm đầu năm 1917, khi nghĩa quân về hoạt động trên đất Vĩnh Phúc Năm 1930, Nguyễn Thái Học quê ở Vĩnh Tường – Vĩnh Phúc là lãnh tụ Việt Nam Quốc Dân Đảng lãnh đạo khởi nghĩa Yên Bái, đã để lại tiếng vang và bài học về con đường cứu nước, giải phóng dân tộc ở Việt Nam

Từ khi Đảng Cộng Sản Việt Nam lãnh đạo Vĩnh Phúc đã sớm xuất hiện nhiều phong trào cách mạng, nhiều cuộc đấu tranh oanh liệt chống Pháp, Nhật, Mỹ và bè lũ tay sai Xuất hiện nhiều tấm gương tiêu biểu như: Anh hùng liệt sỹ Nguyễn Viết Xuân, liệt sỹ Trần Cừ lấy thân mình lấp lỗ châu mai, liệt sỹ thiếu niên Lưu Quý An…

16

Từ khi tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập lại, Đảng bộ và nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc đã nỗ lực phấn đấu vượt mọi khó khăn thử thách đạt được kết quả quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế xã hội như: kinh tế Vĩnh Phúc đạt tốc độ tăng trưởng cao trong tất cả các ngành nhất là công nghiệp, xây dựng cơ cấu kinh

tế chuyển dịch đúng hướng, tỷ trọng công nghiệp tăng nhanh, đã hình thành

cơ cấu kinh tế công nghiệp – nông nghiệp – dịch vụ trên địa bàn tỉnh theo hướng tích cực

Sự nghiệp giáo dục đã có bước phát triển cả về quy mô và chất lượng Hiện nay 100% số xã, phường đạt chuẩn quốc gia về phổ cập giáo dục tiểu học Công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân ngày càng tiến bộ, các chương trình y tế quốc gia được thực hiện tốt, chất lượng khám chữa bệnh được tăng lên Các hoạt động văn hóa, thông tin, thể thao có bước phát triển Công tác quốc phòng, an ninh chính trị được vững chắc, trật tự an toàn xã hội có bước tiến bộ

Không chỉ có những thành tựu cơ bản trên, trong lao động sản xuất Vĩnh Phúc còn chứa đựng cả một đời sống văn hóa truyền thống mang đậm những nét đặc trưng riêng biệt Con người và vùng đất nơi đây đã để lại một kho tàng di sản văn hóa phong phú và đặc sắc, đó là một tài sản vô cùng quí giá của Vĩnh Phúc trong tiến trình phát triển của dân tộc Vùng đất xưa thuộc Vĩnh Phúc là nơi cư trú của người Việt cổ Sự kiện này được phản ánh qua những tín ngưỡng nguyên thủy, nhiều thần tích ngọc phả còn lưu giữ ở các nơi thờ phụng Hùng Vương và nhất là được các nhà khảo cổ học xác nhận Trong lòng đất Vĩnh Phúc còn lưu giữ nhiều di tích khảo cổ học thời tiền sử,

sơ sử gắn với các giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mum, Tiền Đông Sơn Đây là vùng văn hóa dân gian đặc sắc với nhiều loại hình phong phú, đa dạng: từ tục ngữ, ca dao, thơ ca dân gian đến truyền thuyết, truyện kể giai thoại, từ ca nhạc dân gian đến mĩ thuật dân gian, trò diễn hội

17

làng, phong tục tập quán, nghệ thuật ẩm thực… Đây là một kho tàng văn hóa phong phú để nghiên cứu, chắt lọc tinh hoa góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Những thành tựu cơ bản trên, tiềm năng lợi thế cùng những truyền thống tốt đẹp từ xa xưa là cơ sở vững chắc, là hành lang cần thiết đảm bảo cho tỉnh Vĩnh Phúc vững vàng bước sang thế kỷ XXI và để phấn đấu thực hiện mong muốn của Hồ Chủ Tịch khi Người về thăm tỉnh Vĩnh Phúc ngày 02/03/1963: “Phải làm cho tỉnh Vĩnh phúc trở thành một trong những tỉnh giàu có phồn thịnh nhất ở miền Bắc”

Thực hiện lời dạy của Bác, tỉnh Vĩnh Phúc cần có sự giúp đỡ của Đảng

và Nhà nước, cùng sự nỗ lực phấn đấu của Tỉnh ủy, ủy ban nhân dân, các ngành cùng toàn thể nhân dân Trong công cuộc xây dựng và phát triển kinh

tế văn hóa xã hội tỉnh Vĩnh Phúc, Thư viện Khoa học tổng hợp Vĩnh Phúc đã góp phần đáng kể để cung cấp những thông tin có giá trị đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương Thông qua công tác địa chí, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc giúp cho bạn đọc tìm hiểu và nghiên cứu địa phương bao gồm các lĩnh vực địa lý, lịch sử, văn hóa… của địa phương góp phần nâng cao trình độ dân trí, giáo dục tình yêu đối với quê hương, đất nước; tham gia bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc, đồng thời thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Vĩnh Phúc nói riêng và cả nước nói chung

1.2 Nhu cầu thông tin địa chí của người dùng tin Vĩnh Phúc

Tài liệu địa chí chứa những thông tin tri thức đã được khảo sát, nghiên cứu tích lũy từ nhiều thế hệ Trong tài liệu địa chí, chúng được các Thư viện lưu trữ, cung cấp một cách có hệ thống, đầy đủ các mặt mà người dùng tin địa chí đang quan tâm nên chúng trở thành một phần quan trọng không thể thiếu trong các công trình nghiên cứu thuộc mọi ngành nghề cho một hay nhiều vùng, khu vực Nội dung phản ánh chứa đựng những thông tin toàn diện cả về

18

bề sâu và bề rộng Do vậy, người đọc hết sức xem trọng việc có đủ nguồn thông tin tài liệu địa chí để đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu của mình hay không? Theo tiến sĩ Lê Văn Viết, “Nhu cầu đọc là thái độ nhận thức hoặc cảm thụ của người đọc (cá nhân, nhóm xã hội) đối với việc đọc như đối với hoạt động cần thiết của cuộc sống mà nhờ đó các yêu cầu giao tiếp, nhận thức, thẩm mỹ được thỏa mãn Hay nói thực tế hơn nhu cầu đọc là những gì người

ta cần đọc” [31, tr.375]

Mặt khác, yêu cầu tin cũng không ngừng thay đổi do công cuộc

“chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ trên cơ sở khai thác triệt để thế mạnh tiềm năng của từng vùng, liên kết hỗ trợ nhau, làm cho các vùng đều phát triển” [10, tr.110 – 111], thêm vào đó môi trường xã hội lại thay đổi không ngừng bởi các yếu tố: Sự tiến bộ khoa học kỹ thuật, nguồn tin ngày càng đa dạng phong phú, đảm bảo tạo nên những thay đổi về tính chất ngành nghề người lao động… Tất cả những yếu tố đó đã và đang can thiệp một cách rộng lớn, sâu sắc đến nhu cầu tin của người dùng tin

1.2.1 Đối tượng người dùng thông tin địa chí

Việc phân chia đánh giá đối tượng người dùng tin địa chí là việc làm cần thiết Vì nó sẽ giúp Thư viện phục vụ, cung cấp thông tin địa chí có chọn lọc, phù hợp với nhu cầu thông tin tài liệu đa dạng của từng đối tượng đọc Có thể dựa trên các tiêu chuẩn về nghề nghiệp, trình độ học vấn, lứa tuổi, tâm lý, thói quen và nhu cầu của người dùng tin địa chí để chia thành hai đối tượng chính là người đọc nghiên cứu và người đọc phổ thông

1.2.2 Đặc điểm nhu cầu của người dùng tin địa chí

 Nhu cầu nghiên cứu

Các đối tượng của nhu cầu này thường là người đọc nghiên cứu Họ có thể là cán bộ lãnh đạo quản lý địa phương, các nhà hoạch định phát triển chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, cán bộ khoa học kỹ thuật, cũng

có thể là các nhà địa phương học, nhà văn, nhà báo, của một số trung ương

19

quan tâm đến địa phương, các nhà đầu tư và doanh nghiệp…Người đọc nghiên cứu có nhu cầu tìm hiểu địa phương và các khu vực phụ cận về các mặt như tự nhiên, văn hóa, xã hội, thị trường, khả năng kinh tế, điều kiện phát triển sản xuất, họ quan tâm đến những gì đã có và đang diễn ra, thuộc chuyên ngành hoặc những ngành có liên quan để nâng cao trình độ hoặc thỏa mãn nhu cầu nghiên cứu Vì vậy, họ yêu cầu tài liệu địa chí phải mới, chính xác đầy đủ và cụ thể nhất, đặc biệt là những tài liệu gốc về địa phương… Trên thực tế, số lượng bạn đọc đến Thư viện nhằm mục đích nghiên cứu chiếm khoảng 17,5% trong nhóm công nhân viên chức và 20% đối với các ngành nghề khác

Họ thường đối mặt với áp lực công việc khá lớn Để công việc diễn ra một cách có hệ thống và hoàn thành đúng thời gian được giao, ngoài việc phải

có trình độ, chuyên môn kỹ thuật cao họ còn cần thêm những tài liệu để có thể giải đáp những thắc mắc ngoài tầm hiểu biết Một tài liệu hay về vấn đề lịch

sử, chính trị xã hội, khoa học kỹ thuật có thể trở thành chìa khóa để mở ra những chiến lược phát triển cho địa phương trong giai đoạn hiện nay Do vậy,

họ thường có thói quen đọc tài liệu, xử lý tài liệu theo mục đích, phương pháp

rõ ràng để mang lại hiệu quả tối đa

 Nhu cầu học tập tìm hiểu và giải trí

Khác với bạn đọc nghiên cứu, các đối tượng của nhu cầu này thường là người dùng tin địa chí phổ thông, chiếm số lượng đông đảo Họ bao gồm: công nhân, nông dân, học sinh, sinh viên, bộ đội… Họ thường có trình độ văn hóa và chuyên môn không cao tuy nhiên nhu cầu sử dụng địa chí lại rất đa dạng và không ổn định Đối với họ nhu cầu không nhất thiết là chỉ riêng về một loại tài liệu nào đó mà họ có thể đọc bất cứ sách gì nói về lĩnh vực nào của địa phương Tài liệu địa chí đối với họ ít nhằm mục đích nghiên cứu, chủ yếu nhằm phục vụ cho việc học tập, nâng cao trình độ về tất cả các lĩnh vực:

Bảng 1:Tình hình phục vụ bạn đọc địa chí ở Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc (từ năm 2004 đến nay Trích phục vụ bạn đọc địa chí)

Năm Thẻ đọc 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Tổng số bạn đọc 24 20 22 25 28 32 36 40 Bạn đọc nghiên cứu 20 12 13 11 14 18 20 28 Bạn đọc phổ thông 4 8 9 14 12 14 16 12

Thực tế đã chứng minh nhu cầu tin địa chí về Vĩnh Phúc ngày một gia tăng không chỉ tập trung vào đối tượng người đọc nghiên cứu mà ở tất cả đối tượng bạn đọc Năm 2004 số bạn đọc phổ thông đọc tài liệu địa chí về Vĩnh Phúc chiếm 16,6% so với 83,4% số thẻ bạn đọc nghiên cứu cùng năm

21

Năm 2011 số bạn đọc phổ thông đọc tài liệu địa chí là 30% so với 70% số bạn đọc cùng năm trong đó có các chuyên đề nghiên cứu về các danh nhân Vĩnh Phúc, địa chí Vĩnh Phúc, các lễ hội dân gian và nhiều đề tài khoa học khác

Xuất phát từ nhu cầu tin ngày càng tăng cao của bạn đọc, Thư viện cần đưa ra những kế hoạch cụ thể sao cho vốn tài liệu địa chí phải phù hợp, đáp ứng được yêu cầu đa dạng của bạn đọc địa chí Có như vậy quá trình xây dựng và phát triển kinh tế xã hội của tỉnh mới có những thay đổi theo hướng tích cực

Hiện nay, phòng địa chí của tỉnh Vĩnh Phúc đã kết hợp với địa chí Bắc Giang, Bắc Ninh để bổ sung thêm một số tài liệu về địa chí của các tỉnh bạn Nhằm mở rộng phục vụ bạn đọc ngoài tỉnh cũng như những bạn đọc có nhu cầu trong toàn tỉnh Nhờ có sự trao đổi qua lại này vốn tài liệu địa chí ngày càng phong phú, đa dạng hơn đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dùng tin

1.3 Vai trò vị trí của công tác tài liệu địa chí tỉnh Vĩnh Phúc trong sự phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội của địa phương

1.3.1 Vai trò, vị trí của công tác địa chí trong sự phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội của địa phương

Mỗi địa phương được coi là một thành phần không thể thiếu được trong

sự phát triển của đất nước Địa phương có phát triển thì đất nước mới giàu mạnh Trong mọi thời đại, việc nghiên cứu toàn diện về một địa phương và phổ biến kiến thức cho cộng đồng là một việc làm hết sức cần thiết không chỉ

về mặt lịch sử mà còn có tác dụng không nhỏ thúc đẩy sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương đó

Thực hiện chủ trương của Đảng, đường lối, chính sách phát triển kinh

tế của Nhà nước đòi hỏi mỗi cán bộ địa phương trong địa bàn tỉnh công tác trên tất cả các lĩnh vực phải hiểu biết sâu sắc và toàn diện về địa phương mình

để có những quyết định phù hợp với hoàn cảnh thực tế hiện nay Cần phát huy

22

những thế mạnh, khắc phục những điểm yếu, rút ra được những kinh nghiệm quý báu để từ đó áp dụng vào điều kiện cụ thể của từng ngành nghề của tỉnh Vĩnh phúc

Tỉnh, thành phố luôn là cơ quan đầu não của mỗi địa phương Ngược lại mỗi địa phương lại là một bộ phận cấu thành nên tỉnh, thành phố Từng địa phương khác nhau lại có những điều kiện tự nhiên, dân cư, văn hóa khác nhau

để phát triển kinh tế Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng đã nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của địa phương: “Mỗi tỉnh thành phố phải được xây dựng thành một cơ cấu kinh tế công – nông nghiệp phát triển phù hợp với thế mạnh của địa phương và với yêu cầu chung của đất nước” [9, tr.63] Với đường lối phát triển kinh tế như vậy, mỗi địa phương cần chủ động sáng tạo dựa vào những tiềm năng sẵn có để đẩy mạnh khai thác làm sao đưa ra những kế hoạch vừa phát triển phù hợp với kinh tế địa phương vừa phù hợp với yêu cầu chung trong thời đại công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước

Đất nước đổi mới, kéo theo sự đổi mới về các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, giáo dục của tỉnh Công tác địa chí càng trở nên quan trọng Tham gia công tác địa chí không chỉ là nhiệm vụ của riêng cá nhân hay tổ chức nào trong tỉnh

mà đòi hỏi sự tham gia của tất cả các cơ quan văn hóa, các tổ chức xã hội cũng như của từng cá nhân ở địa phương

Mỗi địa phương lại phân chia ra làm nhiều cơ quan, tổ chức xã hội Những cơ quan, tổ chức này tùy vào từng chức năng, nhiệm vụ mà tham gia vào từng khía cạnh của công tác địa chí Tuy vậy Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc vẫn là Thư viện trung tâm của tỉnh, là một quan trọng của mạng lưới Thư viện công cộng trong cả nước Vì vậy, Thư viện không chỉ có nhiệm vụ đáp ứng nhu cầu tin của bạn đọc nói chung mà Thư viện còn phải quan tâm đến hoàn cảnh cụ thể của từng địa phương để hoàn thành tốt các kế hoạch và nhiệm vụ

23

trước mắt cũng như lâu dài đã đề ra trong từng giai đoạn cụ thể giúp các nhà nghiên cứu, các nhà lãnh đạo quản lý, học sinh, sinh viên và các tầng lớp khác

có sự hiểu biết toàn diện về địa phương

1.3.2 Vai trò của công tác phát triển tài liệu địa chí

Việc xây dựng một kho sách phong phú về địa phương là việc làm hết sức cần thiết Đây là nhiệm vụ hàng đầu của công tác địa chí Nó đòi hỏi nhiều thời gian và công sức của cán bộ thư viện trong việc sưu tầm, thống kê tài liệu, xây dựng và hoàn thiện bộ máy tra cứu phục vụ nhu cầu bạn đọc Hoạt động địa chí của Thư viện tỉnh, thành không thể có hiệu quả nếu thiếu tài liệu địa chí Vì vậy tài liệu địa chí là một bộ phận quan trọng trong toàn bộ vốn tài liệu của Thư viện tỉnh, nó bao gồm những tài liệu có nội dung phản ánh những sự việc, sự kiện, hiện tượng có liên hệ tới địa phương, chịu sự chi phối của những điều kiện thiên nhiên, tình hình kinh tế, văn hóa và những đặc điểm phát triển lịch sử của địa phương, được thể hiện ở bất kì vật mang tin nào Ngày nay, tài liệu có thể được lưu trữ dưới dạng sách, báo, tạp chí hay những vật mang tin hiện đại như băng từ, đĩa từ, CD – ROM… Giống như các loại tài liệu khác, nó có sự vận động theo chiều biến thiên, sự vận động càng lớn thì làm cho hoạt động địa chí của Thư viện tỉnh ngày càng mạnh mẽ và tác động đến sự phát triển của xã hội

Tài liệu địa chí được coi là một yếu tố mang bản sắc văn hóa dân tộc địa phương Ở những địa phương khác nhau thì tài liệu địa chí có những đặc điểm khác nhau Không chỉ là nhân tố phản ánh sự sáng tạo của con người, là kết quả của việc lao động, tài liệu địa chí còn lưu giữ những giá trị truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc của mỗi địa phương Theo quan điểm của Đảng, Thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa thế giới, mặt khác cần xây dựng nền văn hóa trong nước đậm đà bản sắc dân tộc Mỗi Thư viện trở thành một kho tài liệu địa chí vô giá của

24

mỗi địa phương Tổng hợp các kho tài liệu lại chúng ta có một kho tàng văn hóa muôn hình muôn vẻ tạo nên một nền văn hóa Việt Nam đa dạng, phong phú mang đậm bản sắc dân tộc góp phần tạo nên một bức tranh toàn cảnh về một đất nước Việt Nam ngàn năm văn hiến phục vụ bạn đọc trong nước và nước ngoài

Tuy nhiên, tài liệu địa chí hiện nay chưa được khai thác đúng mức Các tài liệu còn nằm rải rác ở trong các địa phương, cơ quan, trong nhân dân gây khó khăn trong việc thu thập đầy đủ tài liệu Hơn nữa, hiện nay phần lớn các thư viện vẫn chưa kiểm soát được nguồn xuất bản phẩm địa phương bao gồm tài liệu địa chí đã có trên thị trường, nguồn tài liệu không công bố, không xuất bản hoặc nguồn tài liệu về địa phương đang được lưu giữ ở các cơ quan trung ương… Thiếu những tài liệu đó làm cho số lượng tài liệu địa chí thiếu hụt đi nhiều mảng, không đáp ứng được nhu cầu thông tin cho bạn đọc một cách đầy

đủ, chính xác Ban giám đốc Thư viện cũng như các nhà lãnh đạo của tỉnh, sở văn hóa thể thao và du lịch cần tiếp tục đưa ra những kế hoạch, biện pháp để sưu tầm làm phong phú thêm nguồn tài liệu quý giá này Giúp bạn đọc không những thành công trong các lĩnh vực nghiên cứu, tiết kiệm được công sức, thời gian, tiền của mà còn nâng cao trình độ, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa, xã hội của địa phương để từ đó có những chính sách phù hợp cho sự phát triển kinh tế trong toàn tỉnh Sự hiểu biết của con người là hữu hạn, không ai có thể tự tin nói rằng mình đã hiểu biết hoàn toàn về một vấn đề nào

đó Vì vậy, tài liệu địa chí đóng một vai trò vô cùng quan trọng không những

có giá trị ở hiện tại mà ở cả tương lai

25

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHÍ THƯ VIỆN

TỈNH VĨNH PHÚC

2.1 Vài nét về hình thành và phát triển Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc:

Thư viện khoa học tổng hợp tỉnh Vĩnh Phúc được thành lập tháng 12 năm 1956 và được tái lập năm 1997 Đến nay Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc đã trải qua 56 năm xây dựng và trưởng thành

Nhìn lại những ngày đầu mới thành lập Thư viện chỉ có vài nghìn bản sách và một số loại báo tạp chí với cơ sở hạ tầng còn nghèo nàn Nhưng với lòng nhiệt tình, yêu nghề, cán bộ thư viện đã khắc phục được mọi khó khăn thiếu thốn đưa Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc đi lên

Trước chiến tranh leo thang bắn phá miền Bắc của đế quốc Mỹ, Thư viện phải sơ tán kho sách ra khỏi thị xã, chuyển về các huyện, các vùng nông thôn nên công tác phục vụ bạn đọc gặp rất nhiều khó khăn Song với sự nỗ lực của cán bộ thư viện đã hoạt động tích cực góp phần đáng kể trong chiến dịch chống giặc đói, giặc dốt, góp phần không nhỏ trong việc bồi dưỡng tinh thần yêu nước, tinh thần cách mạng cho cán bộ chiến sĩ và nhân dân trong tỉnh Năm 1975 đất nước hoàn toàn giải phóng, toàn dân bắt tay vào công cuộc xây dựng đất nước Hàng loạt các biên pháp, chương trình kế hoạch đã được triển khai thực hiện góp phần nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho nhân dân trong tỉnh Thư viện đã chú ý tới việc bổ sung, trang bị cơ sở vật chất, vốn tài liệu, cũng như đội ngũ cán bộ thư viện từ trung cấp tới đại học Đồng thời, Thư viện cũng chú ý tới các khâu xử lý kỹ thuật, tổ chức kho, phục vụ sách báo cho bạn đọc Kết quả là đến năm 1986 toàn tỉnh có 24 thư viện xã phường

Năm 2011, Thư viện có 140.000 bản sách, 120 loại báo, tạp chí, 6.900 tên tài liệu/9.870 đơn vị tài liệu có nội dung về Vĩnh Phúc và của Vĩnh Phúc

26

(Trong đó gần 20.000 trang tài liệu tiếng Pháp, hơn 5.000 tài liệu tiếng Hán Nôm, 900 bản dập Văn bia chữ Hán Nôm và các dạng tài liệu điện tử), 43.750 bản sách kho luân chuyển với Thư viện cơ sở, 33.471 biểu ghi

Được sự quan tâm của Tỉnh ủy, ủy ban nhân dân tỉnh, sở văn hóa thể thao và du lịch trong mấy năm gần đây, Thư viện tỉnh đã được đầu tư nâng cấp trang thiết bị Trụ sở Thư viện được đặt ở trung tâm thành phố Vĩnh Yên rất thuận lợi cho việc đi lại của nhân dân Thư viện sử dụng phần mềm tích hợp ILIB, được trang bị 32 máy tính (02 máy chủ và 30 máy trạm) sử dụng mạng LAN có kết nối internet, 1 máy photo copy, 2 máy in để sao chụp tài liệu

Từ chỗ có 2 cán bộ sơ cấp đến nay Thư viện có 22 cán bộ thư viện (5 nam và 17 nữ) Trong đó có 13 người có trình độ đại học (1 người đang theo học cao học), 02 người là kỹ sư tin học, 03 người có trình độ trung cấp và 04 người là lao động phổ thông

Ngoài nhiệm vụ xây dựng vốn sách báo, tổ chức thông tin tuyên truyền thu hút bạn đọc, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc đã hoàn thành nhiệm vụ đáp ứng nhu cầu sách báo cho các đối tượng bạn đọc trên địa bàn Ngoài ra, Thư viện còn tăng cường luân chuyển sách báo và hỗ trợ phụ cấp cho cán bộ thư viện của 94 xã, phường/137 xã, phường, thị trấn trong tỉnh Thư viện đã phục vụ 2.800 bạn đọc/ năm

Về cơ cấu tổ chức, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc gồm 7 phòng:

27

- Phòng nghiệp vụ

Thư viện Vĩnh Phúc đang từng bước hoàn thiện hoạt động của mình với vai trò là cơ quan văn hóa giáo dục và thông tin khoa học Vì vậy Thư viện có những chức năng và nhiệm vụ sau:

- Là một bộ phận của hoạt động thông tin khoa học ở địa phương, là hoạt động không thể thiếu trong sự nghiệp xây dựng và phát triển địa phương, đặc biệt là không thể thiếu trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa địa phương

- Là trung tâm luân chuyển sách báo trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc Từ đây sách báo được luân chuyển đến các huyện, xã, đến từng trạm sách để đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu tinh thần của nhân dân

- Là trung tâm công tác địa chí về Vĩnh Phúc Thư viện là nơi nhận lưu chiểu, thu thập bảo quản tài liệu địa chí trong toàn tỉnh Vĩnh Phúc

- Là trung tâm điều hoà phối hợp hoạt động thư viện thông tin trên địa bàn, Thư viện tỉnh có trách nhiệm nghiên cứu, ứng dụng những thành tựu, những kinh nghiệm tiên tiến cuả thế giới và của Việt Nam trên lĩnh vực Thư viện - thông tin, đồng thời chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ cho các Thư viện huyện, thị trong tỉnh

- Là trung tâm thông tin thư mục của tỉnh, Thư viện biên soạn và xuất bản các loại thư mục

- Không những vậy, Thư viện Vĩnh Phúc có nhiệm vụ thỏa mãn nhu cầu nghiên cứu khoa học, học tập, sản xuất và giải trí cho cán bộ, nhân dân trong tỉnh

Những thành tựu mà Thư viện Vĩnh Phúc đạt được là kết quả tất yếu được bắt nguồn từ sự trưởng thành sau gần nửa thế kỷ hoạt động với biết bao khó khăn, thử thách trong tình hình kinh tế của Vĩnh Phúc và cả nước Thư viện đã góp phần không nhỏ vào công cuộc xây dựng và phát triển của tỉnh Vĩnh Phúc trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa

28

2.2 Xây dựng vốn tài liệu địa chí

Vốn tài liệu địa chí là nền tảng của công tác địa chí, là cơ sở vật chất cho công tác phục vụ tài liệu địa chí cho bạn đọc ở tất cả các Thư viện tỉnh:

“Vốn tài liệu địa chí và bộ sưu tập ấn phẩm địa phương tạo nên cơ sở của hoạt động địa chí của các Thư viện cấp Tỉnh Chúng được hình thành trong các Thư viện loại này theo nguyên tắc đầy đủ tối đa và có tính đến không chỉ sử dụng tích cực mà còn được bảo quản lâu dài (với số bản nhất định)” [31, tr.478]

Mặc dù cơ sở vật chất còn nghèo nàn, kinh phí còn hạn hẹp song hoạt động thông tin địa chí trong những năm gần đây đã được chú trọng tạo điều kiện cho việc xây dựng tài liệu địa chí theo nhiều nguồn khác nhau Vừa thu thập, bổ sung, bảo quản và khai thác phục vụ bạn đọc đáp ứng nhu cầu của mọi đối tượng bạn đọc góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương Vốn tài liệu và nhu cầu của bạn đọc tỷ lệ thuận với nhau Vốn tài liệu càng đầy đủ bao nhiêu thì nhu cầu nghiên cứu của bạn đọc ở địa phương càng được đáp ứng bấy nhiêu

2.2.1 Nguồn bổ sung vốn tài liệu địa chí

Vĩnh Phúc là một trong những vùng đất có nền văn hóa lâu đời Từ những buổi đầu sơ khai cho đến nay đã có rất nhiều thư tịch, tài liệu ghi chép

về vùng đất này Nhưng do đặc thù của tài liệu địa chí là rất đa dạng, phong phú nên việc xác định nguồn và phương thức bổ sung tài liệu địa chí là tiêu chí vô cùng quan trọng Bạn đọc không thể có đủ thời gian cũng như tài chính

để đi thu thập những tài liệu nói về địa phương mình vì thế Thư viện tiến hành, bổ sung tài liệu địa chí giúp cho người dùng tin địa chí tiết kiệm được thời gian xác định nguồn tài liệu mà họ cần

Trong thời đại bùng nổ thông tin, ngày nay nguồn thông tin tư liệu không ngừng tăng lên dẫn tới việc xuất hiện các vật mang tin dưới nhiều dạng khác nhau như băng từ, đĩa từ, vi phim… Cần bổ sung các vật mang tin này

- Bổ sung qua chế độ nộp lưu chiểu xuất bản phẩm địa phương theo thông tư số 83 ngày 26/6/1978 của Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch đảm nhiệm

- Mua trực tiếp tại các nhà xuất bản và cơ quan khoa học ở địa phương

có xuất bản tư liệu nói về địa phương

- Khai thác nội dung vốn tài liệu cũ (gồm cả sách, báo, tạp chí) để phát hiện tài liệu có nội dung liên quan đến địa phương

- Mua tại các hiệu sách quốc doanh và tư nhân trong và ngoài tỉnh

- Kiểm soát nội dung tài liệu vừa nhập vào Thư viện không bỏ sót tài liệu địa chí mới

- Trao đổi với tập thể, cá nhân và các cơ quan tổ chức xã hội… ở địa phương

Ngoài ra, Thư viện còn hợp tác với các cơ quan thông tin, các thư viện khác, các cơ quan phát hành và cơ quan xuất bản ở trung ương và các tỉnh bạn

2.2.2 Sưu tầm bổ sung tài liệu địa chí

Trong quy trình xử lý thông tin thì sưu tầm tài liệu địa chí là khâu đầu tiên đặc biệt quan trọng Muốn thực hiện tốt nhiệm vụ là một trung tâm văn hóa giáo dục, tuyên truyền đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, Thư viện phải tuân thủ theo những nguyên tắc và phương pháp chung về bổ sung vốn tài liệu

30

địa chí Đồng thời cán bộ thư viện cần phải phân biệt và có cách hiểu thật đúng đắn về các khái niệm trong các khâu của công tác địa chí như: tài liệu địa chí, sự kiện địa phương, xuất bản phẩm địa phương, nhân vật địa phương… Nhờ vậy mà cán bộ thư viện có thể tiến hành bổ sung có hệ thống,

có cơ sở khoa học, tránh trùng lặp, đỡ lãng phí thời gian, công sức cũng như tiền của

Một số khái niệm

Tài liệu địa chí

Trong “Công tác địa chí của Thư viện tỉnh” tài liệu nghiệp vụ do Thư viện Quốc gia biên soạn và xuất bản đã đưa ra khái niệm “Tư liệu địa chí” với nghĩa là “Tư liệu có nội dung đề cập đến lịch sử hiện trình thuộc mọi lĩnh vực của địa phương, các nhân vật lỗi lạc của địa phương và những triển vọng phát triển của nó” [32, tr.1]

Giáo trình “Công tác địa chí của Thư viện tỉnh” của Trịnh Thị Hà trường Đại học tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm “Tài liệu địa chí” với nghĩa là “những tài liệu có nội dung liên quan đến địa phương trên bất kỳ lĩnh vực nào của đời sống xã hội, tự nhiên, không phân biệt thời gian xuất bản, nơi xuất bản và ngôn ngữ” [13, tr.9]

Trong “Cẩm nang nghề Thư viện” tiến sĩ Nguyễn Văn Viết đã định nghĩa đầy đủ rõ ràng hơn về tài liệu địa chí: “Tất cả các ấn phẩm, các tài liệu không công bố (viết tay, đánh máy, đồ họa), các tài liệu nghe - nhìn, các vật mang tin đọc bằng máy (băng từ, đĩa compact…) mà nội dung hoàn toàn nói về vùng đó hoặc có nhiều tin tức (theo khối lượng hay giá trị) về nó không phụ thuộc vào loại hình và phương pháp in ấn (sản xuất), số lượng bản, ngôn ngữ, nội dung xuất bản hay chế tạo, xu hướng chính trị và tư tưởng” [31, tr.474]

Sự kiện địa phương là: “Sự kiện được hình thành diễn biến ở địa

phương, có ảnh hưởng đến tài nguyên thiên nhiên hoặc đến đời sống mọi mặt trong phạm vi một địa phương”.[16, tr.82]

31

Xuất bản phẩm địa phương: “Bao hàm tất cả các ấn phẩm được xuất

bản trên lãnh thổ của địa phương đó, không phụ thuộc vào nội dung, loại hình

và phương pháp in ấn, ngôn ngữ; kể cả các ấn phẩm xuất bản ít bản, ấn phẩm nội bộ ngành diện hẹp, các tài liệu xử lý nhóm; những ấn phẩm được biên soạn ở ngoài lãnh thổ, nhưng được in trong lãnh thổ thì cũng được tính là ấn phẩm địa phương” [31, tr.475]

Nhân vật địa phương: Vấn đề xác định nhân vật địa phương trong sưu

tầm địa chí cũng có nhiều quan điểm chưa thống nhất Nếu như Thư viện không xác định đúng, sẽ ảnh hưởng đến vốn tài liệu địa chí Nhân vật địa phương là những nhân vật sinh ra hoặc không sinh ra ở địa phương, nhưng sống ở địa phương một thời gian dài hoặc cả đời, thậm chí sinh ra ở địa phương nhưng sinh sống ở nơi khác, có đóng góp với sự phát triển của địa phương hoặc đất nước về một hay nhiều mặt như: văn hoá, kinh tế, chính trị, quân sự, âm nhạc

Khi sưu tầm nhân vật địa phương, ngoài những nhân vật chính diện Thư viện cũng cần sưu tập những nhân vật phản diện điển hình ở địa phương

để so sánh, đối chiếu, rút ra kết luận, có quan điểm lịch sử rõ ràng để đánh giá nhân vật và lựa chọn tài liệu phản ánh về nhân vật đó Có như vậy mới đảm bảo tính khách quan về nội dung phản ánh

2.2.3 Hình thức bổ sung vốn tài liệu

Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc tiến hành bổ sung tài liệu địa chí theo hai hình thức: Bổ sung hiện tại và bổ sung hồi cố

 Bổ sung hiện tại

Xây dựng vốn tài liệu là nhiệm vụ trọng tâm, trước mắt và lâu dài Mọi hoạt động địa chí đều xoay quanh vốn tài liệu Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc tiến hành công tác bổ sung hiện tại theo các phương thức:

- Bổ sung theo chế độ nộp lưu chiểu: Đây là nguồn bổ sung quan trọng đối với kho tài liệu của Thư viện, vì hầu hết số ấn phẩm này có chứa nội dung

32

địa chí Nhưng do việc nộp lưu chiểu ở Vĩnh Phúc thực hiện chưa được tốt cùng với những quy định về luật nộp lưu chiểu và quy chế lưu chiểu xuất bản phẩm đã hạn chế khả năng thu thập ấn phẩm địa phương của thư viện tỉnh Vĩnh Phúc

- Bổ sung theo hình thức khác:

+ Bổ sung theo hình thức trả tiền: Thư viện có thể đặt mua sách tại các công ty phát hành sách của tư nhân, cơ quan… Hiện nay Thư viện còn giữ quan hệ với các cá nhân, tổ chức xuất bản địa phương, ban tuyên giáo tỉnh ủy, hội khoa học… Nhưng do kinh phí còn hạn hẹp nên số lượng tài liệu chưa nhiều và không đều đặn

+ Bổ sung theo hình thức trích báo, tạp chí, sao chụp tài liệu gốc:

Có rất nhiều tài liệu quan trọng dưới dạng bài trích, báo, tạp chí Đặc biệt là những bài có tính văn kiện, hồi ký, bút ký về các nhân vật địa phương… mang nội dung thông tin lớn, có ý nghĩa trên nhiều lĩnh vực kinh

tế, văn hóa, khoa học, xã hội, văn học nghệ thuật Số lượng tài liệu gốc còn ít chỉ có một vài bản Vì thế Thư viện cần tiến hành photo, sao chụp tài liệu gốc thành nhiều bản để cùng một lúc có thể phục vụ nhu cầu của nhiều bạn đọc cũng như nhiều đối tượng người dùng tin

+ Ngoài ra Thư viện còn tiến hành thu thập những tài liệu không công bố: các luận văn, luận án, các đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, cấp tỉnh, các tài liệu liên quan đến hội nghị, hội thảo khoa học hoặc các chế bản, công trình nghiên cứu, các phát minh sáng kiến… Muốn thu thập nguồn tài liệu này cần hiểu rõ các nhà nghiên cứu về các lĩnh vực của tỉnh để liên hệ, vận động họ cung cấp cho Thư viện những tài liệu mới nhất được công bố hoặc giữ liên hệ với các cơ quan quản lý về các công trình nghiên cứu để mua lại hoặc trao đổi các tài liệu do họ nghiên cứu Số tài liệu này tuy không nhiều nhưng hầu hết đều là tài liệu quý hiếm

có số lượng đầy đủ phong phú về nội dung và có giá trị khoa học cao

Phát hiện sưu tầm tài liệu địa chí thông qua mạng lưới cộng tác viên

Họ là những nhà nghiên cứu công tác ở các lĩnh vực khác nhau lại khá am hiểu về địa phương Đội ngũ này giúp Thư viện sưu tầm, dịch thuật tài liệu, viết sách báo

Nhờ vậy, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc đã xây dựng được kho tài liệu địa chí khá hoàn chỉnh với 14.716 cuốn tài liệu địa chí bao gồm các mảng đề tài

về địa phương:

+ Về chính trị xã hội địa phương: 4.414 bản

+ Văn hoá : 8.829 bản

+ Kinh tế : 738 bản

Một mảng tài liệu có giá trị nghiên cứu lịch sử, địa lý, văn hoá làng xã

là nguồn gia phả, thần tích, thần sắc, hương ước Đặc biệt Thư viện Vĩnh Phúc sưu tầm được số lượng hương ước rất lớn Hương ước là văn bản ghi chép lại luật lệ trong làng do hội đồng kỳ mục biên soạn và thông qua trước dân làng, buộc mọi người trong làng phải tuân theo Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, hương ước có từ thời Lê Nhưng hương ước sớm nhất còn lưu lại tới ngày nay là thời hậu Lê vào khoảng thế kỷ thứ XVII Hương ước có 2 loại: hương ước cổ truyền và hương ước cải lương Hiện nay Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc chỉ sưu tầm được những hương ước cải lương Hương ước cải lương thường bao gồm hai phần: hình thức và nội dung

- Về hình thức: Hương ước thường kết cấu ở hai dạng sau:

+ Dạng thứ nhất: Hương ước chia thành từng điều, mỗi điều là một quy định ở làng

35

Phần 1: Bao gồm chính trị, tài chính, các khoản thuế

Phần 2: Bao gồm hôn lễ, tang lễ, khao vọng

- Về nội dung: Hương ước Vĩnh Phúc đã đề cập đến hầu hết các lĩnh vực khác nhau của đời sống làng xã Hương ước quy định về các quan hệ xã hội trong đó nổi lên các chuẩn mực trọng lão, trọng chức vụ, trọng trưởng nam

Về bộ máy quản lý hành chính, hầu hết các hương ước đều nói về việc trong làng xã như bầu hương hội và nhiệm vụ của bộ máy quản lý hành chính, việc tổ chức hội đồng tộc biểu, hội đồng kỳ mục, việc bầu cử tổng lý và phó

đủ các mặt sinh hoạt, kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của làng xã Vĩnh Phúc trước kia Đây là nguồn tài liệu đặc biệt quan trọng cho các nhà nghiên cứu văn hoá địa phương hiểu biết sâu sắc các mặt của địa phương, giúp cho họ có định hướng xây dựng làng văn hoá trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay Thư viện có 250 bản hương ước thời cận đại do sao chép Huyện có số hương ước nhiều nhất là huyện Tam Dương với 40 bản Không những vậy, thần tích, thần sắc hiện có ở viện Hán Nôm cũng được Thư viện thu thập khá đầy đủ và phong phú Thần tích là những bản ghi công trạng của những vị anh hùng có nhiều đóng góp cho quê hương đất nước hoặc những vị nhiên thần được nhân dân tôn thờ Thư viện đã sưu tầm 133 bản thần tích trong đó huyện có số lượng thần tích lớn nhất là huyện Tam Đảo

2.3 Quy trình tổ chức và xử lý tài liệu địa chí

Hiện nay, hầu hết các thư viện đều áp dụng nguyên tắc tổ chức, bổ sung

quản lý tài liệu địa chí cũng như việc quản lý Thư viện Vĩnh Phúc dựa trên nguyên lý chung của hệ thống thư viện công cộng, có kết hợp với yêu cầu, đặc điểm riêng của Thư viện Vĩnh Phúc

Với kỹ thuật truyền thống, tài liệu sau khi được nhập vào kho của Thư viện sẽ được thực hiện các kỹ thuật nghiệp vụ: Đóng dấu, dán nhãn, đăng ký tổng quát, phân loại, mô tả, sắp xếp vào hệ thống mục lục Với việc xử lý

Năm

Hình thức bổ sung

2007 2008 2009 2010 2011 Cộng

Tổng số (cuốn) 171 37 116 258 160 742 Tổng số tên sách địa chí 150 23 75 178 113 539 Thư viện mua (cuốn) 23 0 3 34 52 112 Thành tiền (nghìn đồng) 506 0 150 1285.5 1788.5 3730 Nhận lưu chiểu 15 20 99 30 45 209 Biếu tặng 133 17 14 194 63 421 Bài trích (tên bài) 305 214 489 200 408 1616