Hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

Hiện thực đô thị là một đề tài không phải mới trong văn học ViệtNam hiện đại, nhưng từ những năm 80 của thế kỷ XX đến nay, nó đã đượcnhững người cầm bút quan tâm một cách đặc biệt.. Qua

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN KIM DŨNG

HIỆN THỰC ĐÔ THỊ TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ PHẤN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN KIM DŨNG

HIỆN THỰC ĐÔ THỊ TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ PHẤN

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60.22.32

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ VĂN DƯƠNG

NGHỆ AN - 2013

M UỞĐẦ 4

1 Lý do ch n t iọ đề à 4

2 L ch s v n ị ử ấ đề 4

3 i t ng nghiên c u, ph m vi t li u kh o sátĐố ượ ứ ạ ư ệ ả 6

4 Nhi m v nghiên c uệ ụ ứ 7

5 Ph ng pháp nghiên c uươ ứ 7

6 C u trúc lu n v nấ ậ ă 7

Ch ng 1 TI U THUY T PH N TRONG B C TRANH CHUNG C A V N ươ Ể Ế ĐỖ Ấ Ứ Ủ Ă XUÔI VI T NAM HI N I V TÀI Ô THỆ Ệ ĐẠ ỀĐỀ Đ Ị 9

1.1 S th hi n t i ô th trong v n xuôi Vi t Nam hi n iự ể ệ đề à đ ị ă ệ ệ đạ 9

1.1.1 Khái ni m ô thệ đ ị 9

1.1.2 Đề à đ t i ô th trong v n xuôi Vi t Nam tr c 1945 n n m 1975ị ă ệ ướ đế ă 12 1.1.3 Đề à đ t i ô th trong v n xuôi Vi t Nam sau n m 1975ị ă ệ ă 16

1.2 M t s tác gi tiêu bi u trong v n h c Vi t Nam t 1975 n nay vi t ộ ố ả ể ă ọ ệ ừ đế ế v t i ô thề đề à đ ị 20

1.2.1 Ma V n Khángă 20

1.2.2 Nguy n Vi t Hễ ệ à 22

1.2.3 H Anh Tháiồ 25

1.2.4 Phong i pĐ ệ 26

1.2.5 Chu Lai 30

1.3 Ph n - m t cây bút có nhi u óng góp cho v n h c Vi t Nam hi n Đỗ ấ ộ ề đ ă ọ ệ ệ i qua m ng t i ô th đạ ả đề à đ ị 32

1.3.1 Ph n - v i nét v con ng i, cu c i v s nghi pĐỗ ấ à ề ườ ộ đờ à ự ệ 32

1.3.2 Hi n th c ô th - t i n i b t trong ti u thuy t Ph nệ ự đ ị đề à ổ ậ ể ế Đỗ ấ 33

Ch ng 2 CÁC PHươ ƯƠNG DI N CH Y U C A HI N TH C Ô TH Ệ Ủ Ế Ủ Ệ Ự Đ Ị ĐƯỢC PHÁN ÁNH TRONG TI U THUY T PH NỂ Ế ĐỖ Ấ 39

2.1 S xu ng c p c a o c, s xáo tr n c a các b ng giá trự ố ấ ủ đạ đứ ự ộ ủ ả ị 39

2.2 S cô n c a con ng iự đơ ủ ườ 56

2.3 S xung t gi a truy n th ng v hi n iự độ ữ ề ố à ệ đạ 66

Ch ng 3 NGH THU T TH HI N HI N TH C Ô TH TRONG TI U ươ Ệ Ậ Ể Ệ Ệ Ự Đ Ị Ể THUY T PH NẾ ĐỖ Ấ 75

3.1 Ti u thuy t nh l s t p h p nhi u câu chuy n nhể ế ư à ự ậ ợ ề ệ ỏ 75

3.2 Bút pháp tr o l ng, gi u nh i v nhãn quan ngôn ng h u hi n ià ộ ễ ạ à ữ ậ ệ đạ 78

3.3 Ngh thu t xây d ng không gian ô th v xây d ng chân dung con ệ ậ ự đ ị à ự ng i ô thườ đ ị 81

K T LU NẾ Ậ 88

TÀI LI U THAM KH OỆ Ả 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hiện thực đô thị là một đề tài không phải mới trong văn học ViệtNam hiện đại, nhưng từ những năm 80 của thế kỷ XX đến nay, nó đã đượcnhững người cầm bút quan tâm một cách đặc biệt Chính sự quan tâm đó đãđưa đến nhiều kết quả đáng được ghi nhận, với một đội ngũ tác giả chuyênkhai thác đề tài này và với những tác phẩm gây được tiếng vang rộng rãitrên văn đàn Rõ ràng, đây là hiện tượng cần được tìm hiểu một cách sâusắc, thấu đáo

1.2 Đỗ Phấn là một “ca” đặc biệt trong làng văn Việt Nam đương đại.Xuất thân là họa sĩ nhưng ông lại chọn văn chương như một điểm đến và cónhững thành công được văn giới thừa nhận, nhất là ở thể loại tiểu thuyết Đôthị là đề tài chính trong tiểu thuyết của ông Vậy, đâu là cái mới, là đóng gópriêng của Đỗ Phấn so với những nhà văn khác cùng quan tâm thể hiện đề tàinày? Cho đến nay, đây còn là vấn đề chưa được chú ý nghiên cứu

1.3 Nói đến hiện thực đô thị thực ra chỉ là một cách để nói đến sự tồntại của con người trong xã hội hiện đại với bao vấn đề nhức nhối của nó ĐỗPhấn luôn ý thức được điều này Bởi vậy, sáng tác của ông luôn gợi nghĩ đếnnhững chuyện có tính phổ quát Qua nghiên cứu tiểu thuyết Đỗ Phấn, hẳnnhiên ta sẽ có dịp hiểu thêm về những cách mà các nhà văn Việt Nam đã vậndụng để đưa tác phẩm của mình đạt tới tầm khái quát cao, đụng tới những vấn

đề có ý nghĩa thời đại

2 Lịch sử vấn đề

Đối với nhiều người, trong đó có các nhà phê bình văn học, Đỗ Phấn có

lẽ đang là một hiện tượng ít được biết tới Vì vậy, những bài viết về tác giảnày chưa nhiều Tuy vậy, cũng có một số ít ý kiến đáng chú ý

Tháng 10/2011 Dương Tử Thành trong bài Gã thị dân lạc lõng giữa

'Rừng người trên trang http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/

đã nêu lên tính mới, tính thời sự trong tiểu thuyết Đỗ Phấn: “( ) Khôngphải ngẫu nhiên mà văn Đỗ Phấn nhận được sự cộng hưởng từ phía nhữngngười trẻ Là bởi tính chất thời sự của vấn đề anh đặt ra, cách anh đào sâuvào những vấn đề của xã hội đương đại luôn bám sát đời sống đươngđại ( ) Có thể nói ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị, nhìn nhận cácvấn đề của đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắt bệnh cho nónhiệt thành, cùng kiệt như Đỗ Phấn Ở các tiểu thuyết của anh, người tathấy một đô thị đang vỡ ra, đang bị cày xới, sục sạo trong cuộc chiến giữabản thể và những lai tạp nhố nhăng”

Đoàn Ánh Dương, trong bài Lưỡng lự và chiêm nghiêm (Văn nghệ, số

35 + 36 - 2011), đánh giá cao bút lực của Đỗ Phấn về mảng đời sống đô thịhiện đại: “Trong mấy năm trở lại đây, từ hội hoạ chuyển sang lĩnh vực vănchương, Đỗ Phấn đã nhanh chóng khẳng định được bút lực của mình Trongsáng tác của anh, đời sống đô thị hiện đại luôn hiện ra với nhiều dáng vẻ,khiến người đọc khó mà không suy ngẫm về nó (…) văn Đỗ Phấn sắc sảo đếnchao chát trong việc lột tả hiện thực đời sống thị dân bát nháo”

Khẳng định những thành công của Đỗ Phấn ở phương diện kỹ thuật

viết tiểu thuyết, Trần Nhã Thuỵ, trong bài Vừa nhớ vừa bịa, đăng cuối tiểu thuyết Vắng mặt (Đỗ Phấn), Nxb Hội Nhà văn, 2010, viết: “Không còn hư

thực, lẫn lộn nữa, mà là vắng mặt Con người soi gương và hốt hoảng khôngnhìn thấy khuôn mặt mình Nhưng sản phẩm không “nói triết”, tác giả cũngloại trừ một lối viết ẩn dụ, hay huyền ảo, hay giễu cợt, hay luận đề… Tác giảchỉ tập trung làm rõ những tính chất của sự thật bằng cách lấy hiện thực làmchất lửa, và phổ lên đó cái giọng buồn, cái nụ cười thầm của mình”

Hoài Nam, trong bài Hai họa sĩ của làng văn Việt (An ninh thế giới

cuối tháng, số 133, tháng 9 - 2012), cho rằng: “Đỗ Phấn viết cái gì và viết như

thế nào? “Đời sống thị dân bát nháo” - đó là một chủ đề trong tiểu thuyết của

Đỗ Phấn, một chủ đề nằm trong phối cảnh chủ đề rộng hơn: đời sống đô thịnhư nó đang diễn ra Trên phương diện này, so với những nhà văn như HồAnh Thái hay Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn là người đến sau chính vì thế mà anhphải tìm và đã tìm được lối đi riêng của mình”

Bài Đỗ Phấn giữa chúng ta của Đoàn Ánh Dương đăng trên trang

http://vanchuongplusvn.blogspot.com ra ngày 20/4/2012 đã đưa ra một số đối

sánh, từ đó làm rõ thêm trong sáng tác của Đỗ Phấn như sau: “ Nguyễn Việt

Hà và Đỗ Phấn, đều từ các lĩnh vực khác muộn mằn đến với văn chương, mỗingười mỗi kiểu, mỗi cách và đều rất độc đáo Ở Nguyễn Việt Hà, nó đọng ởcấu trúc nghệ thuật ngôn từ và ở Đỗ Phấn, nó lửng lơ ở ngoài cái cấu trúcngôn từ nghệ thuật ấy ( ) Sáng tác của Đỗ Phấn không nhằm bày ra chongười đọc cấu trúc ngôn từ nghệ thuật, cũng không tham vọng cao đàm khoátluận về giá trị, tư tưởng, tự do, chân lý Nó chỉ bày ra một sự thụ cảm cuộcsống một cách có nghệ thuật”

Trên đây là các bài viết về tiểu thuyết Đỗ Phấn tuy chưa nhiều nhưngđều có những đánh giá khá “chụm” về thành công mảng đề tài đô thị của ông

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

3.2.1 Tiểu thuyết của Đỗ Phấn

- Vắng mặt, (2010) Nxb Hội Nhà văn - Công ty Bách Việt.

- Kiến đi đằng kiến (2009, Tập truyện), Nxb Phụ nữ.

- Đêm tiền sử (2009, Tập truyện), Nxb Hội Nhà văn.

- Thác hoa (2010, Tập truyện), Nxb Quân đội nhân dân.

- Ông ngoại hay cười (2011, Tản văn), Nxb Lao động - Trung tâm Văn

hóa Ngôn ngữ Đông Tây

3.2.3 Sáng tác của các nhà văn khác (Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà…) để so sánh, đối chiếu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nhằm tìm hiểu:

- Tiểu thuyết Đỗ Phấn trong bức tranh chung của văn xuôi Việt Namhiện đại về đề tài đô thị

- Chiêm nghiệm về hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

- Nghệ thuật thể hiện hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc

- Phương pháp miêu tả

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được

triển khai qua 3 chương:

Chương 1 Tiểu thuyết Đỗ Phấn trong bức tranh chung của văn xuôi

Việt Nam hiện đại về đề tài đô thị

Chương 2 Các phương diện chủ yếu của hiện thực đô thị được phản

ánh trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện hiện thực đô thị trong tiểu thuyết Đỗ

Phấn

Chương 1 TIỂU THUYẾT ĐỖ PHẤN TRONG BỨC TRANH CHUNG

CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI VỀ ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ

1.1 Sự thể hiện đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

1.1.1 Khái niệm đô thị

Đô thị hoá là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đường phát triển.Những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, ở những mức độ khác nhau vàvới những sắc thái khác nhau, làn sóng đô thị hoá tiếp tục lan rộng như là mộtquá trình kinh tế, xã hội toàn thế giới - quá trình mở rộng thành phố, tập trungdân cư, thay đổi các mối quan hệ xã hội; quá trình đẩy mạnh và đa dạng hoánhững chức năng phi nông nghiệp, mở rộng giao dịch, phát triển lối sống vàvăn hoá đô thị

Quá trình đô thị hoá ở Việt Nam tuy diễn ra khá sớm, ngay từ thờitrung đại với sự hình thành một số đô thị phong kiến, song do nhiều nguyênnhân, quá trình đó diễn ra chậm chạp, mức độ phát triển dân cư thành thị thấp.Thập kỷ cuối thế kỷ XX mở ra bước phát triển mới của đô thị ở Việt Nam

Đặc biệt, sau khi Quốc hội Việt Nam ban hành Luật Doanh nghiệp (năm 2000), Luật Đất đai (năm 2003), Luật Đầu tư (năm 2005); Chính phủ ban hành Nghị định về Qui chế khu công nghiệp, khu chế xuất (năm 1997)…

nguồn vốn đầu tư trong nước và nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăngvọt, gắn theo đó là sự hình thành trên diện rộng, số lượng lớn, tốc độ nhanhcác khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị mới và sự cải thiện đáng kể kếtcấu hạ tầng ở cả thành thị và nông thôn Làn sóng đô thị hoá đã lan toả, lôicuốn, như thổi luồng sinh khí mới và tác động trực tiếp đến nông thôn, đờisống con người Việt Nam

Ở Việt Nam, theo Nghị định số 72/2001/NĐ-CP ngày 5 tháng 10 năm

2001 của Chính phủ Việt Nam về việc phân loại đô thị và cấp quản lý đô thị,

đô thị là khu dân cư tập trung có những đặc điểm sau: về cấp quản lí, đô thị làthành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết địnhthành lập; về trình độ phát triển, đô thị phải đạt được những tiêu chuẩn sau: làtrung tâm tổng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự pháttriển kinh tế - xã hội của cả nước hoặc một vùng lãnh thổ như: vùng liên tỉnh,vùng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hoặc vùng trong tỉnh, trong thànhphố trực thuộc Trung ương; vùng huyện hoặc tiểu vùng trong huyện Đối vớikhu vực nội thành phố, nội thị xã, thị trấn tỉ lệ lao động phi nông nghiệp tốithiểu phải đạt 65% tổng số lao động; cơ sở hạ tầng phục vụ các hoạt động củadân cư tối thiểu phải đạt 70% mức tiêu chuẩn, quy chuẩn thiết kế quy hoạchxây dựng quy định cho từng loại đô thị, quy mô dân số ít nhất là 4000 người

và mật độ dân số tối thiểu phải đạt 2000 người/km²

Từ sau 1986, đất nước dường như đã dần “thay da đổi thịt”, con ngườiViệt Nam lúc này đã có những sự thay đổi lớn trong đời sống Với suy nghĩ

và hiện thực cũng khác trước, họ đã dần dần khẳng định mình trong xã hội

Bộ mặt nông thôn ngày nay cũng khác nhiều so với trước đây Người nôngdân giờ đã không còn thô mộc như người nông dân xưa Sự thay đổi ấy hiệndần lên từ manh quần, tấm áo lành lặn, sạch sẽ Nhiều người đã rời bỏ côngviệc nặng nhọc mà trước phải dùng sức lực lao động thủ công thì giờ đượcthay thế bằng máy móc công nghiệp Người ta có thời gian để nghe đài đọcbáo nhiều hơn, quan tâm đến đời sống chính trị nhiều hơn Từ đó trình độ dântrí của nông dân được nâng cao Nền kinh tế thị trường dần lấn át vào đờisống con người

Đô thị hóa là một quá trình tất yếu Việc ngăn chặn các luồng di dân

từ nông thôn vào thành thị là không thực tế và không thể Kinh nghiệm củacác nước cho thấy, chỉ có thể làm chậm lại chứ không thể ngăn cản hoàntoàn quá trình đô thị hóa và những luồng di dân của người nghèo vào thành

phố Cuộc sống đô thị trở nên hấp dẫn và cuốn hút hơn, con người muốnthay đổi cuộc sống của mình khi đặt chân lên thành thị Từ những miền quênghèo, người dân bước chân vào cuộc sống phồn hoa đô thị, với ước vọngđổi đời, nhưng vòng xoáy cuộc sống đã cuốn con người vào cơn lốc của cơchế thị trường thời mở cửa Có thể đấy là bước ngoặt lớn thay đổi vận mệnhcon người, và cũng có thể đấy là bước chân hụt khi chạm tới môi trườngthành thị

Theo Giáo sư Đặng Vũ Khiêu, nhà triết học, nhà nghiên cứu văn hóa:

“Dưới chế độ phong kiến, giữa nông thôn và thành thị là một khoảng cáchquá xa Thời gian gần đây, đặc biệt trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đạihóa đất nước, chúng ta thấy nông thôn đang xích lại gần hơn với thành thị.Quá trình đô thị hóa nông thôn đã biến nền sản xuất nông nghiệp độc canh trởthành nền sản xuất hàng hóa đa ngành nghề Lối sống thành phố du nhập vàonông thôn rất nhanh, tác động lớn tới cuộc sống, phong tục tập quán thôn quêViệt Nam và những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời” Nếu như ở nôngthôn trước kia còn nhiều hủ tục, mê tín dị đoan thì nay đã bớt đi nhiều Quátrình đô thị hóa nông thôn đã đem lại rất nhiều thành tựu cho đất nước Cáiđược là rất lớn Những gì tốt đẹp mà đời sống vật chất đem lại cho con người

đã nảy sinh dần dần trong nông thôn Đời sống được nâng cao đã khiến chongười ta xây dựng lại nhà cửa đẹp, khang trang hơn Đường sá nông thônđược trải nhựa, bê-tông sạch sẽ, đi lại thuận tiện Người nông dân trước kiachỉ quanh quẩn trong thôn làng, giờ mở rộng quan hệ ra bên ngoài Tuy nhiên,những nét đẹp truyền thống trong gia đình, họ hàng, làng xóm láng giềngcũng có phần bị tổn hại; một bộ phận thanh niên ăn chơi, đua đòi; quan hệ concái với cha mẹ trong một số gia đình ngày càng xa dần; thế hệ trẻ tiếp thunhanh xu thế hiện đại, ngược lại với đa phần người cao tuổi cố giữ những giátrị truyền thống, dẫn tới những mâu thuẫn mới

1.1.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam trước 1945 đến năm 1975

Trong nhiều tác phẩm viết về đề tài đô thị thuộc giai đoạn văn học 1945

- 1975, các nhà văn đã tập trung miêu tả cuộc sống thành thị với cảm hứngphê phán những lối sống thực dụng, buông thả, không lý tưởng, coi đồng tiền

là trên hết, bất chấp luân thường, đạo lý Tiểu thuyết Cô Lan của Anh Huy,

Hai dòng con của Hoàng Thị Như Mai… là sự cảnh báo về sự xuống cấp về

mặt đạo đức, sự tha hóa của tầng lớp trí thức trước làn sóng vật chất và văn

minh phương Tây Lan trong Cô Lan là người có học nhưng cuối cùng gặp

phải những trắc trở trong cuộc đời cũng bởi cô coi thường các giá trị truyềnthống để chạy theo lối sống thực dụng, mờ mắt trước đồng tiền và cuộc sống

xa hoa nơi phố thị Lan sống trong một vòng luẩn quẩn không lối thoát Mẹnàng vốn là một gái bán hương, vì cuộc sống mưu sinh đã làm vợ bé ôngMộc, chủ nhà nghỉ Mộc Hương Cuộc sống mẹ con Lan thay đổi từ đó Lansống trong nhung lụa, lớn lên xinh đẹp Thế rồi nàng yêu Trúc, con riêng củaMộc Trúc qua Pháp du học, Lan ở nhà buồn bã tìm đến rượu và thú vui khiêu

vũ Nàng bị giáo sư khiêu vũ chuốc rượu và cưỡng hiếp Nàng được ông Mộcđưa đến nhà bác sĩ Hại để bỏ cái thai Sau đó Lan bị Hại cưỡng dâm nhiềulần Cuộc đời của Lan bắt đầu trượt dốc và nàng trở thành món đồ chơi củaMộc Toàn bộ cuộc sống tủi nhục của Lan được cô viết thành thiên phóng sự

xã hội Một thế giới hỗn loạn Trong thế giới ấy, mọi giá trị đạo đức truyềnthống dường như bị đảo lộn hoàn toàn Sự sa ngã của con người trước đồngtiền cũng được các nhà văn đặc biệt chú ý miêu tả với cảm hứng phê phán.Trong rất nhiều cuốn tiểu thuyết, đồng tiền phi nghĩa lắm lúc là tác nhân gâynên bi kịch của gia đình, bi kịch cá nhân Cuộc sống vật chất cũng đã làm cho

Cẩm Tâm trong Hai dòng con từ một cô gái hiền lành trở thành kẻ phá nát sự

nghiệp của cha, đẩy hai người anh đến cảnh khốn cùng Bản thân Cẩm Tâmcũng phải nhận lấy cái chết đau đớn và để lại các con còn thơ dại Điều đáng

nói là qua hình tượng nhân vật Lan, Cẩm Tâm tác giả cũng đã chỉ ra sự lầmlạc của họ phần là do hoàn cảnh xã hội tạo nên và cần phải cải tạo xã hội Đó

là một cái nhìn sâu sắc, tiếng nói đầy trách nhiệm của nhà văn đối với cuộc

sống con người và xã hội Trong lời giới thiệu thiên phóng sự Một thế giới

hỗn loạn của Ly Thôn, nhà văn Anh Huy đã cho thấy phần nào ý hướng đó:

“Cô Lan, nhân vật chánh trong thiên phóng sự này là hình ảnh của một số gáiViệt và có lẽ cũng là hình ảnh của tôi, đang cùng sống trong một hoàn cảnhngặt nghèo nếu không gọi là số kiếp… Giờ đây mời bạn hãy đi sâu vào lòng

xã hội để cùng tôi chiêm nghiệm ít cảnh đời Ước ao đây chỉ là một chuyến

đò đang qua một khúc sông đêm để đi đến một bến mai tươi sáng”

Trong giai đoạn này ta không thể không nhắc tới Tự Lực văn đoàn TựLực văn đoàn chính thức thành lập năm 1933, gồm có Nhất Linh (NguyễnTường Tam), Khái Hưng (Trần Khánh Giư), Hoàng Ðạo (Nguyễn TườngLong), Thạch Lam (Nguyễn Tường Lân), Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu), Thế Lữ(Nguyễn Thứ Lễ) Về sau thêm Xuân Diệu, Trần Tiêu (em Khái Hưng)" (theotài liệu của Trương Chính) Các nhà văn cộng tác chặt chẽ với văn đoàn này

là Trọng Lang, Huy Cận, Thanh Tịnh, Ðoàn Phú Tứ Cơ quan ngôn luận của

văn đoàn là tờ báo Phong hóa, khi Phong hóa bị đóng cửa năm 1936 thì có tờ

Ngày nay thay thế.

Khi ra đời, Tự Lực văn đoàn có đề ra tôn chỉ mục đích rõ ràng: "Lúcnào cũng mới, trẻ, yêu đời, có chí phấn đấu và tin ở sự tiến bộ Theo chủnghĩa bình dân, không có tính cách trưởng giả quý phái Tôn trọng tự do cánhân Làm cho người ta biết đạo Khổng không hợp thời nữa Ðem phươngpháp Thái Tây áp dụng vào văn chương An Nam"

Sau khi khởi nghĩa Yên Bái vào đêm mồng 9 tháng 2 năm 1930 bịthất bại, một không khí chán nản, u hoài, yếm thế bao trùm đời sống.Thanh niên lớn lên không còn có lý tưởng để phụng sự Con đường yêu

nước bế tắc, họ thoát ly trong những tình cảm cá nhân nhất là yêu đương.Thơ văn ái tình lãng mạng bắt đầu từ đấy Chính thời 1930 văn học đã đẻ ranhững nhân vật điển hình như Tố Tâm, Ðạm Thủy Rồi thơ của bà TươngPhố, ông Ðông Hồ, người chết chồng, kẻ chết vợ, họ khóc lóc nỉ non, khơimào cho các nhà văn lãng mạn lớp sau đi sâu vào tình yêu để rồi phô diễnthành vần thành điệu.

Tự Lực văn đoàn đề ra mục đích tôn chỉ "lúc nào cũng trẻ, yêu đời" làmuốn phá tan cái không khí u uất, sầu thảm kia Trong hoàn cảnh xã hội thờiPháp thuộc, cái nhân văn tiểu tư sản đó tiến bộ nhiều hơn so với cái nhân văn

cổ hủ, hẹp hòi thời phong kiến Trong tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn thanh niênchưa dám đứng lên cứu nước, đang tìm mọi cách thoát ly thực tế đời sống.Vui, cũng để mà quên Ðối với họ than vãn là lạc hậu, nói như Nhất Linh

trong lời tựa cuốn Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng Tâm hồn họ "phảng

phất vui lẫn buồn tựa như những ngày thu nắng nhạt điểm mưa thưa"

Từ sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc vào năm 1954, số tác giả viết

về hiện thực đô thị tuy không nhiều nhưng thành tựu sáng tác trên đề tài nàythì rất đáng chú ý

Năm 1961, Nguyễn Huy Tưởng (1912-1960) hoàn thành tiểu thuyết

Sống mãi với thủ đô Hà Nội vẫn là địa bàn cho Nguyễn Huy Tưởng dồn tất

cả tâm huyết của mình; vẫn là nơi ông gửi gắm những khát vọng sáng tạo của

mình để có một Sống mãi với thủ đô mang tầm vóc sử thi về 3 ngày đêm chiến đấu của quân dân Thủ đô Trong Sống mãi với thủ đô, Nguyễn Huy

Tưởng vẫn tiếp tục chọn Hà Nội làm bối cảnh hoạt động cho thế giới nhân vậtcủa mình Nhưng lần này có khác trước, lần này là một Hà Nội “đa thanh”,phức tạp và nhiều vẻ Một Hà Nội của nhiều Hà Nội: Hà Nội phù hoa, Hà Nộithượng lưu, Hà Nội lao động, Hà Nội lầm than, Hà Nội của mọi lớp người Miêu tả Hà Nội trong vẻ toàn vẹn và phức tạp của nó, Nguyễn Huy Tưởng đã

có những cố gắng lớn để mở rộng thế giới nhân vật Nhiều trang Sống mãi với

thủ đô rạo rực một không khí hùng tráng của sử thi Đọc truyện, ta khó theo

dõi được thời gian, ta bị cuốn đi trong những diễn biến lớn lao, căng thẳngcủa cuộc đời, tưởng như đã xảy ra hàng năm hàng tháng, nhưng thật ra chỉ cómấy ngày đêm Không khí loãng tan xao xác dưới những mái trường Quangcảnh rạo rực chuẩn bị kháng chiến trên từng khu phố, góc nhà, đến buổi chiều

ở vườn hoa Cửa Nam, người Hà Nội vẫn vây quanh một anh thợ nặn, sốngnốt quang cảnh yên bình cuối cùng khi chung quanh đã ngột lên mùi tanh giácủa chiến tranh Từng chuyến tàu vội vã Đêm tản cư Những buổi chia tay

Vụ thảm sát Yên Ninh Những trận đánh giằng co, căng thẳng ở Bắc Bộ Phủ,

ở nhà bưu điện Bờ Hồ Tiếng cười nói, tiếng súng đạn, tiếng trẻ bán báo, raohàng, tiếng cười ấm áp, tiếng sinh hoạt của đời bản hoà tấu của nhiều âmthanh khác nhau đó trong truyện, nghe khác hẳn tiếng gõ quan tài bi thảm

trong kịch Những người ở lại.

Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003) tác giả của bài hát Người Hà Nội và

những bài thơ hay về Hà Nội cũng là người sớm đến với văn xuôi Nói văn

xuôi của Nguyễn Đình Thi trước hết là nói về bộ tiểu thuyết Vỡ bờ, 2 tập, ra

đời trong khoảng 10 năm (1962 - 1970)

Vỡ bờ bao quát một phạm vi hiện thực rộng, gồm hoạt động của nhiều

lớp người trên ba địa bàn: Hà Nội - Hải Dương - Hải Phòng Có nông dân,công nhân, trí thức, dân nghèo thành thị; có địa chủ, tư sản, tư sản mại bản, vàbọn tay sai Nhật - Pháp; có hoạt động của người cách mạng Bộ mặt kẻ thùtrong cấu kết giữa Pháp - Nhật, trong hoạt động của các tầng lớp địa chủ, tưsản, quan lại - như Nghị Khanh, Huyện Môn, Ích Phong nhằm tạo ra tìnhthế tương phản, và làm nên một cái nền tối cho bức tranh Cố gắng của tác

giả Vỡ bờ là ở chỗ, với lượng trang khá lớn, tác giả đã đặt các nhân vật, gồm

nhiều loại, trong các mối quan hệ qua lại Và đó là ưu thế cần phải có khi thế

giới nhân vật được mở rộng ra nhiều tầng lớp, và hoạt động trên một khônggian rộng, gắn nối với Hà Nội.

Hơn 30 năm đất nước trong chiến tranh, đề tài trung tâm của văn họcđương nhiên phải là đề tài chiến tranh Trong số hàng trăm tiểu thuyết, có gắnvới đề tài về đô thị đặc biệt là đề tài Hà Nội, có nhân vật là người Hà Nội

hoặc có địa bàn hoạt động ở Hà Nội có thể kể đến Vùng trời (3 tập - 1971,

1974, 1980) của Hữu Mai (1926-2007), Những tầm cao (2 tập - 1973, 1977) của Hồ Phương cho đến Lửa từ những ngôi nhà (1977) của Nguyễn Minh

Châu (1930-1989) Đây là những cuốn tiểu thuyết in đậm dấu ấn một thờihào hùng và bi tráng của dân tộc, được viết trong cảm hứng khẳng định vẻđẹp và sức mạnh của nhân dân, dẫu ở vị trí nào cũng đều có tư cách ngườichiến sĩ

1.1.3 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975

Văn học thời kì này với lăng kính đa chiều, dưới nhiều góc độ quan sátkhác nhau, tạo nên những mảng màu chân thực, sống động và đa dạng củacuộc sống muôn mặt đời thường

Dưới ống kính soi chiếu này, con người trong tiểu thuyết Việt Nam hiệnlên rất phức tạp, là sự đan cài nhiều tính cách khác nhau trong một con người

Đó là: Mùa lá rụng trong vườn (1984) của Ma Văn Kháng; Cuốn gia phả để

lại (1988) của Đoàn Lê Một đi vào những rạn vỡ trong đời sống gia đình

trước sự xâm nhập của nền kinh tế thị trường Một đi vào vấn đề gia tộc vàdòng họ với những lủng củng, xung đột, bất an, vẫn là do sự chi phối của đồng

tiền Một tiểu thuyết mang tên Phố (1993) của Chu Lai lấy đề tài từ “phố nhà

binh” Chỉ riêng tên truyện cũng đã gợi nên những góc nhìn mới, những sắcmàu lạ trong cái thời đất nước mở cửa Đến cả những pháo đài kiên cố nhấtnhư “phố nhà binh” cũng không tránh được những rạn vỡ, lung lay để có mộthình hài mới cho cả phần xác và phần hồn của nó Đã đi qua thời kì chiến tranh

bom đạn, thời kì hoà bình, đời sống được nâng lên tầm cao mới, con người mớiđược thể hiện qua tác phẩm với nhiều phương diện khác nhau Quan niệm vềcon người trong văn học sau 1986 là một quan niệm đầy biện chứng Conngười ở đây hiện lên chân thực như nó vốn có, không bị thần thánh hoá, lítưởng hoá Họ được đặt trong bầu không khí ngổn ngang của hiện thực, sự xô

bồ của thời buổi kinh tế thị trường, trước sự bon chen, tranh dành quyền lợicủa con người Chính vì thế, khi đọc tiểu thuyết hôm nay người đọc như nhậndiện được chính mình, mọi người xung quanh mình, xã hội mình đang sốngmột cách trung thực và trọn vẹn hơn, không tô hồng hay bóp méo sự thật, đó làhiện thực vốn có không phải là hiện thực như mình mong muốn

Chính sách mở cửa của Đảng và nhà nước ta đã thúc đẩy nền kinh tếphát triển một cách mạnh mẽ và thu được nhiều thắng lợi Vị trí nước ta trêntrường quốc tế được nâng cao, đời sống người dân được cải thiện vượt bậc.Đất nước bước sang một thời đại mới với những bước ngoặt to lớn có nhiều

cơ hội và thách thức Tốc độ đô thị hoá diễn ra nhanh chóng làm cho bộ mặtnước ta mang một sắc diện mới Bên cạnh sự phát triển đó chúng ta phải gánhchịu những hậu quả của nền kinh tế thị trường, tác động đến văn hoá truyềnthống và nguy hại hơn nó làm thay đổi lối sống, đạo đức của người Việt Nam.Con người đứng trong vòng xoáy của quá khứ, hiện tại và tương lai, có ngườikhông định hướng được cho hành động của mình, sự thực ấy dẫn họ đến vớinhững cú sốc nặng nề về tâm lý Họ lạc vào vòng quay của cuộc sống mới, sựcạnh tranh của kinh tế hàng hoá và buông mình theo lối sống thực dụng, bấtchấp luân lý, nền tảng đạo đức truyền thống bị sa sút nghiêm trọng Thựctrạng phi lý và cay đắng đó đang làm tha hoá cái thế giới tinh thần mà bấy lâunay ta hằng coi trọng và giữ gìn

Hiện thực đời sống thành thị thời hậu chiến với những vấn đề gai góc

cũng được ngòi bút Lê Lựu quan tâm khai thác Nếu như ở phần hai của Thời

xa vắng, quãng đời bi kịch tiếp theo của Sài đã cho thấy phần nào mặt trái của

cơ chế quan liêu bao cấp, sự phức tạp xô bồ nơi phố phường thì ở Hai nhà

phạm vi và cấp độ phản ánh hiện thực được mở rộng, nâng cao hơn Tái hiệnlại một thời thiếu thốn và khó khăn, Lê Lựu nhìn thấy những bất hợp lý trong

cơ chế xã hội Nhà văn khái quát hóa lối sống thực dụng, ích kỷ đang dầnhình thành Đó còn là sự tấn công mạnh mẽ từ bên ngoài vào “tế bào” giađình làm tan rã mô hình gia đình truyền thống Bằng cái nhìn sắc sảo, ráo riết,

Lê Lựu phân tích, lý giải những biến động của đời sống xã hội, sự tác động

đến số phận con người Hai nhà mở dần từng ô cửa để thấy được thực chất

“ngôi nhà” bên trong, mỗi cánh cửa hé mở là mỗi lần thôi thúc sự dò tìm củangười đọc: lần thứ nhất mượn lời người chú rể của Linh Anh để tiết lộ quákhứ của cô gái thành thị lọc lõi, hư hỏng; lần thứ hai nhấm nháp từng trangnhật ký của cô ta để vén thêm bức màn bí mật về những hoan lạc của thời congái buông thả, những cảm giác bức bối khi phải sống với người chồng khôngnhư mong ước, những thèm khát dẫn tới cuộc tình vụng trộm và trận đánhghen bẽ bàng; lần thứ ba bức thư tuyệt mệnh của ông Địa đã xé toang tất cả,làm rõ vì sao lại có cái chết oan uổng của thằng cháu ngoan ngoãn, học giỏi

và được tất cả mọi người yêu mến Không chỉ phê phán sự tha hóa, cái xấu

xa, ông cảm nhận thấm thía những lầm lẫn, hạn chế của cả một thời Nhậnthức quá khứ và thực trạng đời sống, tiểu thuyết Lê Lựu còn có khả năng dựbáo xu thế phát triển tất yếu và những đổi thay trong xã hội Có thể nói đây là

sự khởi đầu của dòng văn học “tự vấn”, một hướng đi mới của tiểu thuyếtnước ta mà trước đó chưa có

Nỗi buồn chiến tranh (1990) của Bảo Ninh là một bổ sung cần thiết cho

bức tranh thấm đẫm không khí anh hùng một thời của dân tộc, qua tính cách

và số phận một chiến binh, từ là anh lính trinh sát trong chiến tranh, đượcsống để trở về, rồi trở thành “nhà văn phường” có nơi sinh và nơi ở là Hà Nội

“Nỗi buồn” Nỗi buồn chiến tranh như tên đầu của nó, hoặc “Thân phận”

-Thân phận tình yêu, như một tên khác của nó, gần như đã chỉ ra được nét

riêng, độc đáo của một tiểu thuyết từng gây ra nhiều ý kiến khác nhau trongcác lớp người đọc, với nhiều tâm thế đọc Nhưng dẫu ý kiến đánh giá có khácnhau và gay gắt đến mấy, thì đây vẫn là tác phẩm gợi được nhiều ám ảnh nhất

và sẽ có sự sống bền lâu nhất nối dài được mối quan tâm của người đọc, cảtrong nước và nước ngoài về đề tài cuộc chiến ở Việt Nam, trong các khoảnglùi của thời gian

Sau 1986, hiện thực được phản ánh trong văn học không chỉ là hiệnthực cách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng Mà đó là hiệnthực của đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn dĩ đa đoan, đa sự,phức tạp đan dệt nên những mảng nổi, mảng ngầm của cuộc sống Đời sống

đô thị là một hiện thực phong phú lôi cuốn sự chú ý của nhiều nhà văn Ở đó

có vô vàn mối quan hệ chằng chịt của con người dệt lên như những mảnh lướibao trùm lên mỗi số phận trong cuộc sống này Họ vừa có cuộc sống chung,vừa có những góc khuất riêng Văn học đã nhanh nhạy, nắm bắt được nhữngvấn đề nóng bỏng của xã hội, đề cập đến những vấn đề cá nhân, xoáy sâu vàođời sống thực tế, đời sống nội tâm của con người, để thấy được khuôn hìnhhài rõ nét muôn mặt của đời sống hiện đại Đề tài đô thị trong tiểu thuyếtđược thể hiện rất phong phú, đó là bức tranh đa dạng của sự pha tạp nhiềumảng màu khác nhau trong xã hội Bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cáimới, ca ngợi những điều tốt đẹp, nhà văn lúc bấy giờ được phép viết nhiềuhơn về những mặt trái của xã hội, được khuyến khích viết chỉ ra những tiêucực, những hạn chế đang dần dần xâm chiếm vào đời sống con người

Đời sống đô thị, trong quá trình phát triển đã đặt ra bao điều khiến taphải ngẫm ngợi, trăn trở Đời sống ấy hiện hữu đêm ngày với sự náo nhiệt, xô

bồ của môi trường sống cùng với những con người đang cùng nhau làm lụng

mưu sinh đã được nhà văn Phong Điệp mô tả một cách trung thực qua tập tản

văn Bay trên mái nhà thành phố (Nhà xuất bản Văn học, năm 2012).

Phong Điệp là một nữ nhà văn trẻ đã có nhiều tác phẩm viết về đời sống

đô thị Trước đó, chị đã có tập truyện ngắn Người bên kia đường (năm 2000),

Phòng trọ (năm 2001), truyện dài Lạc chốn thị thành (năm 2005), tiểu thuyết Blogger (năm 2009) viết về đô thị Lần này, tập tản văn Bay trên mái nhà thành phố của Phong Điệp lại đưa đến cho người đọc những bức tranh sống

động, những sự tình, thân phận ám ảnh, tinh tế về đời sống đô thị hôm nay

1.2 Một số tác giả tiêu biểu trong văn học Việt Nam từ 1975 đến nay viết về đề tài đô thị

1.2.1 Ma Văn Kháng

Trước những năm 80 của thế kỷ XX hẳn người đọc đã quen với một

Ma Văn Kháng thấm đượm cái nhìn “sử thi” trong sáng tác Ấy thế nhưngbước sang những năm đầu của thập kỷ 80 ông đã liên tục cho ra đời những tácphẩm mang đậm màu sắc sinh hoạt thế sự đời tư, đời thường, đánh dấu nhữngđổi mới trong tư duy nghệ thuật về cuộc sống và con người

Thả tâm hồn mình trước buồn vui, âu lo của cuộc sống, đón đợi nguồncảm xúc sáng tạo nghệ thuật trước những hạnh phúc, khổ đau, những thắngthua được mất của đời người, ngòi bút Ma Văn Kháng rất nhạy cảm với cácgiá trị tinh thần đã nâng đỡ con người vượt lên những lam lũ khốn khó củacuộc đời Tìm cho mình điểm tựa là giá trị nhân văn chân chính cổ truyền, MaVăn Kháng không ngừng sáng tạo, không ngừng tự đổi mới ngòi bút Khi

Mưa mùa hạ xuất hiện, làng văn đã ngỡ ngàng, sửng sốt, tưởng đây là một Ma

Văn Kháng mới Nhiều dư luận khen, chê trái ngược nhau xung quanh tácphẩm, song Ma Văn Kháng vẫn vững tin ở mình bởi đó là nỗi niềm lo âu màcũng là lời kêu cứu từ tác phẩm Tại sao những người tốt như bố con Trọngthì lại có một cuộc sống khổ cực, bất hạnh, còn những kẻ độc ác, đầy dã tâm

như Hưng, Hảo, Thưởng, mụ Nhuần lại sống phè phỡn, sung túc? Đó lànhững tiêu cực, bất công đã xuất hiện ngày một nhiều trong xã hội, nó sẽ trởthành những mối hiểm họa khôn lường nếu trong mỗi người chúng ta không

tự ý thức được

Nếu nông thôn thường đại diện cho những nếp sống, nếp nghĩ ngườiViệt Nam thời xưa thì thành thị lại thường đại diện cho một lối sống, cáchnghĩ của con người thời hiện đại Ở thành thị, với sự phong phú, ngổn ngang,

bề bộn, trắng đen, phải trái lẫn lộn, đan xen biết bao là biến động, khiến conngười bị chi phối bởi lối sống gấp gáp, xô bồ, chỉ biết chạy theo đồng tiền màquên đi mọi đạo lý trên đời “Thành phố vẻ như là nơi đây sinh đẻ ra sự vôdanh, thái độ bàng quan cá nhân và các thói lệ tầm thường” Đắm mình trongmôi trường ấy, con người không thể thuần nhất trong tính cách của mình Từ

Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Ngày đẹp trời, Đám cưới không có giấy giá thú là hàng lọat kiểu loại nhân vật, phong phú, đa dạng, phức tạp.

Cũng từ Mưa mùa hạ cho đến hàng loạt các sáng tác ở cuối thập kỷ 80, nhân

vật trí thức như sợi chỉ đỏ xuyên suốt các sáng tác của Ma Văn Kháng

Trong tác phẩm Mưa mùa hạ, Ma Văn Kháng đã dành nhiều tâm sức,

tình cảm để xây dựng nhân vật Trọng Trọng hiện thân cho mơ ước, hoài bão

mà tác giả muốn gửi gắm về một mẫu người trí thức tài năng, trong sáng,phúc hậu đối lập hoàn toàn với thói dung tục xấu xa Trọng là một trí thức trẻ,

có tài, năng nổ say sưa cống hiến toàn bộ công sức mình cho công việc Anhcùng đồng đội chiến đấu với thủy thần để bảo vệ con đê, bảo vệ thành quả laođộng mà văn minh dân tộc đã có công xây dựng Trọng cùng đồng đội vượtlên những cám dỗ về vật chất để giữ gìn và vươn tới những giá trị tinh thầncao quý của con người Lấy thân mình làm vật cản lại dòng nước xiết, Trọng

đã hy sinh thật anh dũng Nhưng sau cái chết của Trọng, ông giáo Cầu, chaanh bỗng trở nên tỉnh táo hơn, từ bỏ lối sống tiêu cực, kiểu “mũ ni che tai” để

trở lại với cuộc đời Nếu Trọng còn phảng phát cái yếu đuối trong tâm hồn,thì trưởng phòng Nam là sự bổ sung hoàn thiện với một tính cách mạnh mẽ,đầy sức sống, một tầm tư tưởng cao hơn, Nam đã nhận rõ được thực trạngcuộc sống Tiếp nối cho mẫu người trí thức đích thực, Ma Văn Kháng tiếp tục

phát triển trong Mùa lá rụng trong vườn với những nhân vật: ông Bằng, Luận

và được phát triển ở nhân vật thầy giáo Đặng Trần Tư, thầy giáo Thuật trong

tác phẩm Đám cưới không có giấy giá thú Đó là những trí thức chân chính,

tài năng, suốt đời theo đuổi lý tưởng nhưng lại bị ném chìm vào một xã hộithực dụng, băng hoại về đạo đức và nhân cách, sa sút về niềm tin và lẽ sống,kết cục cuộc đời là một tấm bị kịch

1.2.2 Nguyễn Việt Hà

Nguyễn Việt Hà tên thật là Trần Quốc Cường, sinh ngày 12-7-1962 tại

Hà Nội Hiện nay ông làm việc tại ngân hàng công thương Nguyễn Việt Hàxuất thân là một người con nhỏ bé của Hà Nội, với tuổi thơ phải nếm trảinhững nhọc nhằn, thiếu hụt của cuộc đời hè phố Bởi vậy trong sáng tác củaông có xuất hiện những âm thanh hỗn tạp của đô thị với những cảnh đời lam

lũ khác nhau

Nguyễn Việt Hà là cây bút đặc sắc thuộc thế hệ những người không trảiqua chiến tranh Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Việt Hà luôn có cái nhìnsắc sảo về thành thị, thanh niên và giới trí thức Luôn thường trực trong tâmniệm của tác giả sự nỗ lực hàng đầu đó là không ngừng làm phong phú kĩthuật kể chuyện vượt lên trên cả nội dung và nghệ thuật để có thể đạt tới lốiviết như là chủ đề văn học

Nguyễn Việt Hà là cây bút độc đáo, có đóng góp không nhỏ cho sựphát triển của văn học đương đại Việt Nam Đằng sau những sáng tác của ông

là một câu hỏi lớn về cuộc nhân sinh khiến con người ta phải bàng hoàng, trăntrở và day dứt Những mặt trái chiều của cuộc sống, những góc khuất trong

sâu thẳm tâm hồn con người được Nguyễn Việt Hà tái hiện rất sinh động vàtinh tế Đó là không khí trì trệ nhàm chán ở một số công sở, là những nhân vậttrí trức có tài trong sáng nhưng bất cần, lập dị Trước những cái hỗn tạp củacuộc sống đời thường được thể hiện rất thành công, Nguyễn Việt Hà cònmang những giây phút trong trẻo, những khát khao, ước vọng để con người ta

tự nhìn lại chính mình và có thể tìm thấy mình trong đó

Sự độc đáo của Cơ hội của Chúa thể hiện trước hết ở cái nhìn đời sống của nhà văn Trong Cơ hội của Chúa, ta không tìm thấy đâu là lý tưởng, bản

ngã, đâu là ý nghĩa đích thực của cuộc đời Thế cuộc hỗn loạn, trớ trêu Cácthang bảng giá trị đời sống tan tành đổ vỡ Cả những niềm tin tôn giáo cũngtrở nên đáng ngờ vực, mong manh Qua lối “umua đen” của nhà văn, đâu đâucũng thấy “những khái quát xanh rờn” về thời buổi, đại loại: “thị trường còntrinh nguyên nhưng đã tự làm suy yếu bằng thói buôn bán thủ dâm”; “cáccompany nhiều như nấm sau mưa, nơi liên doanh của quan chức cơ hội vớibọn buôn lậu liều lĩnh”; “chín mươi ba phần trăm các công ti tư doanh chọn

sự lừa đảo làm kim chỉ nam của hoạt động nghiệp vụ”; cơ quan công chức là

“một thứ vườn trẻ để gửi con ông cháu cha”, nơi cán bộ nhà nước “trở nênsung túc vì biết ăn cắp”; “muốn công ty đứng vững chỉ có hai cách trốn thuế

và buôn lậu”…

Sự “nhố nhố nhăng nhăng” của thời buổi trong đây quả là cơ hội lớncho những trí thức tha hoá toàn diện và “khốn nạn có gien” như Lâm, TrầnBình, Sáng Và, trớ trêu, những kẻ bất chấp thủ đoạn, chỉ biết chạy theo danhlợi (và sẵn sàng biến người khác thành nạn nhân của danh, lợi) - những quan

chức, trí thức, doanh nhân, lại là gương mặt của tương lai Trong Cơ hội của

Chúa, nhân vật đa phần là những kẻ ham hố Chỉ có điều, người “mạnh mẽ

quyết đoán nhưng chưa đủ độc ác” (như Tâm), thì “rất khó giàu” Loại ngườimuốn kinh doanh “chân chính bằng đúng trí thông minh và bản lĩnh” (nhưTâm, Thắng), chỉ có thể là mẫu người của xã hội tương lai

Đa cảm như Du, lại chết yểu Quyết đoán, cứng rắn như Nhã, nhưngchưa triệt để tàn nhẫn, rốt cục vẫn là nạn nhân của danh và lợi (với Sáng,

Lâm) Đọc Cơ hội của Chúa, thấy Nguyễn Việt Hà dụng công xây dựng nhân

vật Hoàng Thông minh, trung thực, nhạy cảm, có lòng tự trọng, có thể xemHoàng là chút vương sót cuối cùng của kiểu “nhân vật chính diện”, như cáchhiểu của lý thuyết truyền thống

Khác với cái khắc khoải ở Cơ hội của Chúa, trong Khải huyền muộn,

nhà văn chấp nhận coi hỗn loạn như một sự kiện Anh ta “chơi” cùng nó vàkhông giấu giếm thái độ kéo bạn đọc vào cuộc chơi này Sự “bậy bạ”, “nhốnhăng”, “vô nhân”… của nhân vật (quan chức, người mẫu, văn nghệ sĩ…),chuyện vợ chồng lừa dối nhau, đút lót chạy chọt, tiêu tiền nhà nước, chuyệnlừa thầy phản bạn, ngoại tình, chơi gái… tóm lại, những đổ vỡ của đời sống,suy đồi của phong hoá chẳng có gì đáng ngạc nhiên trong con mắt nhà văn.Tất cả những thói tật của cuộc đời được đưa lên cùng một mặt sân giá trị sòngphẳng Nhà văn không thể, và cũng chẳng có quyền năng gì để phán xửchúng Anh ta hiểu rõ sự bất lực của mình trong việc đòi lại trật tự cho cái đờisống đó Tốt hơn cả, là chơi với nó

Lối trần thuật kính vạn hoa ở đây khiến bạn đọc có thể nhìn đối tượng

từ nhiều góc độ, và cũng xoá đi ảo tưởng nhà văn là kẻ nhân danh Thượng đế

để minh định nhân vật, phán xét cuộc đời Anh ta, một cách đầy gắng gỏi, chỉthực hiện việc tổ chức trần thuật Vấn đề đánh giá nhân vật, sự kiện, có chăng,

là “thực quyền” của/ở mỗi bạn đọc Hiện thực đời sống dưới những cái nhìnkhác nhau là đa tầng, không thuần nhất và cũng chẳng đáng tin Nhà phê bình

Đoàn Cầm Thi gọi Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà là “tiểu thuyết của

những cái tôi” Viết văn với anh ta cũng chỉ là một cứu cánh mơ hồ Trong

Khải huyền muộn, qua kiểu “nhân vật nhà văn”, bao câu hỏi về nhà văn và

cuộc giằng co với ngôn từ, về vai trò - sứ mệnh của nhà văn đương đại được

Nguyễn Việt Hà tập trung mổ xẻ Văn chương hoá ra chẳng phải cái túi cànkhôn để “đựng” cuộc đời như người ta vẫn tưởng Nhà văn, trước sau, cuốicùng thì cũng chỉ là kẻ đáng thương Bất lực trước cuộc đời, anh ta loay hoayvới ngôn từ Và, cả ngôn từ rồi cũng bất lực Nó chẳng thể biện minh đượccho các sứ mệnh lớn lao mà trước nay nó oằn mình mang gánh…

1.2.3 Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái sinh ngày 18-10-1960 nguyên quán ở Quỳnh Đôi - QuỳnhLưu, Nghệ An nhưng ông sinh ra và lớn lên ở Hà Nội Ông theo bậc đại họcnghành quan hệ quốc tế Sau khi tốt nghiệp, ông đã tham gia viết báo và làmcông tác ngoại giao ở nhiều quốc gia Âu - Mĩ, đặc biệt là Ấn Độ Ông là mộtnhà ngoại giao, một nhà nghiên cứu Ấn Độ, một giảng viên Hiện nay ông làtiến sỹ ngành văn hóa phương Đông, công tác tại bộ ngoại giao Việt Nam

Hồ Anh Thái bắt đầu viết văn lúc 18 tuổi, trong 30 năm cày ải trên cánhđồng chữ nghĩa, ông đã có hàng trăm truyện ngắn trên báo chí, đã xuất bản gần

30 tập truyện ngắn và tiểu thuyết Sách của ông được phát hành với số lượnglớn và được dịch ra trên 10 ngôn ngữ trong đó chủ yếu là tiếng Anh, Pháp,Thụy Điển Như vậy trong suốt 30 năm qua lúc nào ông cũng viết, điều đókhẳng định tính chuyên nghiệp trong con người nhà văn Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái từng là chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, ủy viên ban chấphành Hội Nhà văn Việt Nam Ông sống một mình trong căn nhà nhỏ, sốngtrọn vẹn trên căn gác với bốn bề sách và băng đĩa Sách Tiếng Anh, sách Ấn

Độ rất nhiều Mảng đồ sộ là sách văn hóa Ấn Độ trong đó lớn nhất là những

cuốn thơ cổ Ấn Độ Trên trang Xã luận.com đã nhận xét về con người Hồ

Anh Thái: “Người đàn ông này không thuộc bất cứ đám đông nào Và dườngnhư anh cũng không có cả cái thú vui nhậu nhẹt của đàn ông Anh yêu vẻ côđơn đẹp đẽ của mình Anh như một hòn đá chìm trong lòng suối sâu, phảingắm rất lâu ngày nước lặng mới gặp Nhưng chỉ cần mỗi tác phẩm mới của

anh xuất hiện, ngay lập tức có những dư luận trái chiều Người khen cũngnhiều người chê cũng lắm Nhưng tuyệt nhiên không có những lời nổi đóahay thanh minh Im lặng sống, im lặng viết Một mình Chỉ có những conchữ xôn xao ”.

Khởi nghiệp viết văn Hồ Anh Thái nổi lên như một hiện tượng vớigiọng trẻ trung, tươi mới về đời sống thanh niên, sinh viên với những cuộcphiêu lưu, những khát khao khám phá đời sống Hồ Anh Thái đã góp phần tạonên một động hình ngôn ngữ mới và giọng điệu văn xuôi khác hẳn so với vănxuôi 1945 - 1975 Thông điệp Hồ Anh Thái mang đến không lộ liễu mà toátlên từ tình thế, qua các biểu tượng thấm đầy chất ảo

1.2.4 Phong Điệp

Đô thị ngày càng mở rộng theo xu thế “đô thị hóa” ngày một nhanh,đồng nghĩa với sự gia tăng cư dân sinh sống.Đời sống đô thị, trong quá trìnhphát triển đã đặt ra bao điều khiến ta phải ngẫm ngợi, trăn trở Đời sống ấyhiện hữu đêm ngày với sự náo nhiệt,xô bồ của môi trường sống cùng vớinhững con người đang cùng nhau làm lụng mưu sinh đã được nhà văn Phong

Điệp mô tả một cách trung thực qua tập tản văn Bay trên mái nhà thành phố

(Nhà xuất bản Văn học, năm 2012)

Phong Điệp là một nữ nhà văn trẻ đã có nhiều tác phẩm viết về đời

sống đô thị.Trước đó,chị đã có tập truyện ngắn Người bên kia đường (năm 2000), Phòng trọ (năm 2001),truyện dài Lạc chốn thị thành (năm 2005), tiểu thuyết Blogger (năm 2009) viết về đô thị Lần này, tập tản văn “Bay trên

mái nhà thành phố”của Phong Điệp lại đưa đến cho người đọc những bứctranh sống động, những sự tình, thân phận ám ảnh, tinh tế về đời sống đô thịhôm nay

Đó là:”Ban mai bước ra đường”, giờ đây “không còn là không giantrong vắt tiếng chim,những con đường hiền hòa người xe qua lại, ríu rít

chuyện trò trong trí nhớ tuổi thơ”, mà là: “ Con phố từ nhà đến trường mớisáu rưỡi sáng đã tắc ứ Xe máy trườn qua đầu mũi ô tô, phi lên vỉa hè Xe bênnày lấn sang lối bên kia Con phải lo nhìn trước nhìn sau, tìm khe hẹp trêncon đường ngồn ngộn người xe mà chen mà lấn Có nhà hàng bánh cuốn chảnóng cứ nhè tinh mơ mờ sáng mang thịt mang than ra quạt.Thôi thì mù mịtkhói, nồng nàn mùi tỏi ướp ” Tiếp đến là: “Hết đoạn tắc đường thì gặp ngã

tư Đèn đỏ bật mà xe cứ lao như bất biết có ai khác ở bên đèn xanh cũng cần

phải đi nữa”? (Ban mai bước ra đường) Lại nữa: “Đường mới mở Những

tường gạch dỡ bỏ dở dang, còn nguyên vôi vữa lả tả Cánh quảng cáo khoancắt bê tông, thu dọn phế liệu còn chưa kịp “đổ bộ”vào địa bàn béo bở” (Nếpphố) Việc quản lý xây dựng, tu sửa nhà cửa ở đây chưa được thực hiệnnghiêm chỉnh theo luật pháp nên còn nhiều nhà dân cơi nới tùy tiện, lấn chiếm

hè đường, thậm chí lấn cả chùa chiền, di tích lịch sử, văn hóa ” Chỉ cần quabàn tay phù phép của những người chuyên thiết kế nội thất và văn phòng chothuê, chúng - những ngôi nhà rệu rã - lập tức trở nên hào nhoáng, bóng bẩy

và cũng vì mục đích kinh doanh đạt hiệu quả, những bức ngang nhà bị đập bỏ

để mở thêm không gian Ngôi nhà đã yếu ớt càng trở nên yếu ớt hơn” (Câu

chuyện của một ngôi nhà) Vì vậy, người hàng phố nơm nớp lo nhà sập, lo

cháy nổ khi nhà ở giáp vách với cửa hàng sang chiết ga tư nhân?

Không nói rõ địa danh đô thị trong tản văn nhưng qua cái cảnh tắcđường thường nhật, khi mưa bão thì đường phố biến thành dòng sông, nhànứt, sập do nâng thêm tầng vô tội vạ, hàng quán lấn chiếm vỉa hè, cửa nhàluôn phải đóng kín suốt ngày vì sợ trộm cắp tấn công, sợ nhân viên khuyếnmại các kiểu xông vào quấy nhiễu thì ta tự hiểu đó là phố xá ở Hà Nội Tìnhcảnh ấy đã được báo chí nói đến nhiều lần Còn với những tản văn ngắn gọn,sắc sảo, Phong Điệp đã cùng người đọc khám phá cái thế giới bên trong củađời sống đô thị ấy với những tình cảnh, những số phận con người đang ngày

đêm neo bám để mưu sinh Trong từng tản văn, Phong Điệp đã nhìn hiện thựcđời sống ngổn ngang, xô bồ, éo le, thương tâm, với nhãn quan của một nhàbáo, ý thức của một nhà văn và thấp thoáng xúc cảm của một nhà thơ Thôngqua những trang viết, nhà văn đã luận bàn thẳng thắn và gửi lời nhắn nhủ vớicộng đồng trước hiện thực đời sống đô thị đang đặt ra Ấy là, “những ngườihàng xóm ở cùng tầng trong chung cư” chỉ là: “hai phút đứng chung trongthang máy tình cờ được gặp nhau, chào nhau và chỉ thế thôi.”, những ngườihàng xóm cùng dãy phố trong đô thị mới thì “lúc nào cũng kín cổng cao tường.Chứ chả lẽ lại mở toang cửa mời trộm cắp, chích hút lẫn nhân viên khuyến mại

ra vào cả ngày? Mà có đóng cửa cũng đã yên đâu Chủ nhật ở nhà, cứ mườilăm hai mươi phút, cái chuông cửa lại reo lên eo éo, khi thì “bán tăm từthiện”, khuyến mãi dầu gội đầu, khi thì cánh bếp ga,cánh đồng nát Chịgiúp việc trong nhà cấm tuyệt đối mở cửa ra ngoài buôn chuyện với hàng xóm

Lệnh thế thì khác nào thiết quân luật” (Những người lạ gặp hàng ngày).

Ở đường phố thì ngoài chuyện bụi bậm, hè bị lấn chiếm, hố ga mất nắp,cống rãnh hôi hám ứ đọng, tắc đường, va chạm vì phóng nhanh vượt ẩu còngặp bao chuyện xao lòng khác Thật là cảm động khi ở ngã tư đường kia cómột người phụ nữ hàng ngày tranh thủ sau giờ chăm nom con ốm nằm điều trị

ở bệnh viện, lại ra ngã tư gần đó bày bán những cái mặt nạ bằng giấy bồimang từ quê lên để lấy tiền trả viện phí Phơi mặt giữa nắng nôi, bụi bậm ởngã tư kia để mời chào người mua đã đành,nhưng có một chi tiết ám ảnh nhất,chua xót nhất là khi mưa bão ập xuống, giữa ngã tư ấy, “những cái mặt nạgiấy bồi cũng nháo nhác trong mưa Mồm miệng méo nhệch nhạc cười Rồinhững vệt phẩm màu xanh đỏ trên những khuôn mặt cười xệch xạc đó sẽ tanrữa ra trong trận mưa phũ phàng ” Tác giả đã so sánh giá của “quả bóngxanh đỏ hình thú” là vài chục ngàn đồng, “con gấu nhồi bông” cũng hàngtrăm ngàn đồng vậy mà “cái mặt nạ giấy bồi chỉ có giá vài ba ngàn đồng

cũng không mấy ai mua” Để rồi khi trời mưa xập xuống làm nó nhão ra thành

một mớ nhẽo nhèo khổ sở (Người phụ nữ nơi ngã tư đường).

Những người dân nghèo đô thị được nhà văn đưa vào làm nhân vậttrong các tản văn như: bà cụ có ba đứa con nghiện ngập, cuộc sống cả nhàphải dựa vào nồi cháo bán hàng đêm ở góc phố, bà cụ ở quê lên phố làm ôsinmong dành dụm đồng tiền để mua “quà cưới” cho con, cô gái bán hoa quảtình cờ gặp và lấy anh chàng tàn tật trông nom “chợ tạm”, ông già mù thổi sáobên chân cột điện, cô gái quá lứa, vô nghề nghiệp ở xóm thuyền ngoài bãisông mỗi người một cảnh sống, một tâm trạng khác nhau nhưng họ đều cóchung cái sự nghèo khó, cái “đức” an phận lăn lộn kiếm miếng cơm, manh áohàng ngày nơi thị thành đông đúc, ồn ã

Cũng từ đám dân đô thị ấy, tác giả đã phát hiện ra trong đó còn cónhững người tốt bụng, nhân từ Đó là ông thầy thuốc Đông y ở phố nọ, là bàlão tận tụy chỉ dẫn đường cho người lạ trong đêm khuya, là anh chàng tàn tậttrông nom “chợ tạm”, xa hơn, là tấm gương người lái tàu hỏa Trương XuânThức đã dũng cảm xả thân cứu cả đoàn tàu, là Anh Nguyễn Quang Đại, ngườinông dân đã không sợ hiểm nguy lao vào khoang lái tàu cứu mạng anh Thức-người vừa cách đó chỉ mươi lăm phút chính anh đã cứu mạng 300 hành kháchtrên tàu Trong đêm đô thị vẫn lóe sáng ngọn lửa của những tấm lòng nhânhậu và họ từng biết đến một lẽ đời là mỗi người hãy cùng sống gắn bó, chia sẻvới mọi người

Nhà văn Phong Điệp đã dành nhiều trang cho các tản văn: Mùi phố,

Những buổi chiều thành phố, Bông hoa nào cho cuộc đời ta, Thủ tục để làm người thành phố, Thư gửi những nhà từ thiện, Gửi những người không còn niềm tin để mô tả thực trạng môi trường sống ở đô thị và để giãi bày tâm sự,

gửi gắm tình yêu của mình với những người dân đang lam lũ kiếm sống vàsau nữa là cảnh báo về lối sống thị thành với giới trẻ hôm nay Trong tản văn

Thư gửi những nhà từ thiện, tác giả đã nói không cần đắn đo về câu chuyện

các nhà từ thiện từ thành phố đã mang về “biếu, tặng” người nghèo khó ởnhững miền quê, nào là “nước mắm quá hạn, sữa quá hạn, thuốc chữa bệnhquá hạn”, nào là: “những chiếc quần cắt ngang cắt dọc quanh ống”, “nhữngcái váy đăng ten mỏng tang” để đến nỗi một ông bố nọ khi nhìn thấy cácmón quà từ thiện đã phải “gầm lên, ôm tất cả đống quần áo ném vào chuồnglợn” Thật mỉa mai và chua xót quá cho những món quà từ “lòng từ thiện” củangười thành phố, khi được tác giả mô tả rằng: “những người thành phố khôngđến luôn chỗ dân làng đang đợi Họ gọi đại diện ủy ban xã trao đổi gì đó Taychỉ chỗ nọ chỗ kia Mãi lúc sau thì thì ai nấy đều hiểu rằng, những ngườithành phố muốn sắp xếp đội hình, đội ngũ để quay phim”, họ dặn dò từngngười dân “phải nói thế này, cảm ơn thế nọ để họ ghi âm! Ai đó nói khôngđược đã bị họ nổi cáu” Họ bảo “nói có thế mà cũng không nên hồn”, bị mắng

mỏ, xúc phạm, người dân quê bật khóc! (Thư gửi những nhà từ thiện) Trong

tập tản văn, có lẽ đây là “chân dung” duy nhất của người thành phố thuộc diệngiàu có Họ có thể là những doanh nhân may mắn, tài ba, cũng có thể họ chỉ

là những người “gặp nước cờ bất động sản” mà giàu nhanh như diều gặp gió,

nhưng tấm lòng của họ thì đâu nào giống nhau Với tản văn: Thủ tục để làm

người thành phố, Cháo đêm, Buồn ở phố, Gửi người không còn niềm tin

tác giả cũng đã hơn một lần đánh động đến sự sa sút về đạo đức xã hội, cáchđối nhân xử thế và canh cánh những nỗi niềm trước sự vô cảm của không ítngười trước nỗi đau đồng loại!

1.2.5 Chu Lai

Cuốn tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng được Chu Lai ấp ủ, thai nghén từ

1975 khi vừa bước chân ra khỏi cuộc chiến Để hoàn thành tác phẩm này nhàvăn phải có vốn sống phong phú, giàu kinh nghiệm trong đời sống cuộc chiến

cũng như trong thời bình Với tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng vấn đề lớn nhất Chu

Lai muốn gửi đến bạn đọc là cách nhìn nhận của người lính thời bình về quákhứ bi hùng cuộc chiến mà nơi đó đã một thời gắn liền với số phận của họ.Vốn là người lính trở về sau chiến tranh, Chu Lai viết nhiều, viết rất đặc sắc

về cuộc sống, về những trăn trở băn khoăn của những người một thời trậnmạc khi đối diện với cuộc sống đời thường, với những đổi thay thuận nghịch.Trong những trang viết của nhà văn, người đọc bắt gặp những trang viết vừa

dữ dội vừa tràn đầy chất thơ Chu Lai không thích những gam màu nhợt nhạt.Hiện thực trong tác phẩm của ông được đẩy đến tận cùng của sự tàn khốc vàtrần trụi, bên cạnh những trang viết về những mối tình người lính lãng mạnnhư những bài thơ đấu tranh để bảo vệ quê hương, gìn giữ từng tấc đất, từngmái nhà Thế nhưng hòa bình lập lại, thì cuộc đối đầu với nền kinh tế thịtrường cũng đầy dữ dội và tàn khốc không kém Nhưng trong những sáng táccủa ông, chiến tranh không chỉ có cái chết và những trận đánh kinh hoàng màbao giờ cũng được xây dựng trên nền tảng của tình yêu con người - “tình yêumạnh hơn ngàn lần cái chết” Kết thúc những tác phẩm của Chu Lai thường lànhững kết thúc bi thương nhưng chính sức mạnh lan tỏa của tình yêu conngười đã khiến cho những mảnh vỡ đớn đau ấy có được sức mạnh thanh lọcdiệu kỳ và chuyên chở những triết lý, đạt giá trị cao về mặt nội dung và tưtưởng tác phẩm

Văn học sau 1986 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói riêng phảigánh trên vai mình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc phản ánhnhững vấn đề bức bách của cuộc sống, của con người và đề xuất các giảipháp Trong quá trình đi tìm hướng đi đúng đắn cho mình, văn học phải luônkhông ngừng đổi mới Muốn như vậy các nhà văn phải luôn không ngừng tìmtòi và khám phá, phải biết phê phán những cái xấu, cái ác; tìm cách khắc phụcnhững hạn chế để phù hợp với quá trình đổi mới văn học, mang đến cho vănhọc luồng không khí mới mà trước đây chưa tìm thấy Tiếp xúc với nhân vật

trong văn học sau 1986, ta càng thấy rõ con người là tiểu vũ trụ khó nắm bắt

vô cùng Với nhiều cung bậc cảm xúc, nhiều trạng thái tâm lí khác nhau, quanniệm nghệ thuật về con người đổi mới đòi hỏi phải có cái nhìn, cái tả tậncảnh, lột tả được hết muôn mặt của đời sống Trong đó, cái xấu - cái tốt, cáicao cả - thấp hèn đan xen lẫn nhau, hòa lẫn trong cùng một con nguời tạo nênnhững phát hiện mới mẻ trong nội dung văn học thời kỳ này Dưới cái nhìnqua lăng kính của nhà văn, con người được soi chiếu từ nhiều góc độ và được

mổ xẻ nhiều khía cạnh nhất trong tác phẩm

1.3 Đỗ Phấn - một cây bút có nhiều đóng góp cho văn học Việt Nam hiện đại qua mảng đề tài đô thị

1.3.1 Đỗ Phấn - vài nét về con người, cuộc đời và sự nghiệp

Hoạ sĩ Đỗ Phấn Sinh năm 1956 tại Hà Nội Tốt nghiệp Đại học Mĩthuật Hà Nội Năm 1980 Mười năm giảng dạy mĩ thuật tại Khoa Kiến trúc,Trường Đại học xây dựng Hà Nội (1980-1989) Hiện là hoạ sĩ tự do Sống vàsáng tác tại Hà Nội

Sách đã in

- Chuyện vãn trước gương - Tản văn - Nxb Hội Nhà văn 2005.

- Kiến đi đằng kiến - Tập truyện ngắn - Nxb Phụ nữ 2009.

- Đêm tiền sử - Tập truyện ngắn - Nxb Hội Nhà văn 2009.

- Vắng mặt - Tiểu thuyết - Nxb Hội Nhà văn 2010.

- Thác hoa - Tập truyện ngắn - Nxb Quân đội nhân dân 2010.

- Ông ngoại hay cười - Tản văn - Nxb Lao động, Nhà sách Đông

Tây 2011

- Chảy qua bóng tối - Tiểu thuyết - Nxb Trẻ 2011

- Rừng người - Tiểu thuyết - Nxb Phụ nữ 2011.

- Phượng ơi - Tạp văn - Nxb Dân trí 2012.

- Gần như là sống - Tiểu thuyết - Nxb Trẻ 2013

Triển lãm và giải thưởng mĩ thuật:

- Triển lãm cá nhân vào các năm từ 1990 đến 2002 (khoảng 20 cuộc)

- Huy chương bạc Triển lãm mĩ thuật toàn quốc năm 2000

- Sáu giải thưởng thường niên của Hội Mĩ thuật Việt Nam

Khi Đỗ Phấn ra mắt bạn đọc đến đầu sách thứ tám, trong đó có bốn cuốntiểu thuyết xuất bản dồn dập gần đây thì nhiều người mới giật mình nhận ra,ngoài một Đỗ Phấn họa sĩ đó là một Đỗ Phấn nhà văn Sinh ra và lớn lên ngaybên bờ hồ Gươm, tâm điểm của Thủ đô, những vấn đề của một đô thị hiện đạiluôn là những trăn trở trong các sáng tác của Đỗ Phấn với tâm thế của ngườitrong cuộc Với việc ra sách ồ ạt, nhiều người đã nghĩ ở anh con người vănchương đang lấn át con người hội họa, nhưng trước “nghi vấn” này, Đỗ Phấn

đã phủ nhận: “Tôi viết ít hơn vẽ rất nhiều Đơn giản vì đều đặn và đúng giờ làcầm bút vẽ, kể cả lúc có ý tưởng và không có ý tưởng Còn viết thì không nhưthế…” Với Đỗ Phấn, vẽ là nghề, còn văn chương có lẽ là nghiệp

1.3.2 Hiện thực đô thị - đề tài nổi bật trong tiểu thuyết Đỗ Phấn

Trong nhịp độ phát triển gấp gáp, hối hả của cuộc sống hiện đại, khôngthể phủ nhận vị thế của truyện ngắn trong khả năng nắm bắt tinh nhạy, năngđộng hiện thực cuộc sống Thế nhưng, thể loại có vai trò quan trọng quyếtđịnh diện mạo, tầm thế của nền văn học hiện đại là tiểu thuyết Với khả năngdung chứa phạm vi hiện thực rộng lớn, với tính chất tự do, để ngỏ, linh động,tiểu thuyết có thể xâm nhập vào tất cả các tầng vỉa, ngóc ngách của hiện thựcđời sống để nhận thức, phản ánh và biểu hiện

Văn học Việt Nam từ sau 1975 có sự đổi mới rõ rệt Trong không khídân chủ hoá, tiểu thuyết đã “lột xác” (chữ dùng của Nguyễn Tuân), thay đổitrên nhiều bình diện, từ quan niệm, nội dung phản ánh đến hình thức thể hiện

Theo quan niệm truyền thống, tiểu thuyết là thể loại tự sự cỡ lớn, nhìncuộc sống từ góc độ đời tư Đời tư chính là tiêu điểm để miêu tả cuộc sống

Tùy vào từng thời kì mà cường độ của sự khai thác cuộc sống từ góc độ nàykhác nhau Mô hình tiểu thuyết còn được đặc trưng bởi tính chất văn xuôi,nhân vật tiểu thuyết là “con người nếm trải”, tư duy Thành phần chính yếucủa tiểu thuyết là cốt truyện, là tính cách nhân vật và hệ thống sự kiện, biến

cố, chi tiết Tiểu thuyết xoá bỏ khoảng cách giữa người trần thuật với nộidung trần thuật, cho phép người trần thuật có thái độ thân mật, thậm chí suồng

sã với nhân vật Đây cũng là thể loại có sự tổng hợp nhiều nhất khả năng nghệthuật của các thể loại văn học khác Tất cả những đặc điểm trên làm tiểuthuyết truyền thống như một đại tự sự Quan niệm này đã bị tiểu thuyết đươngđại hoàn toàn phá vỡ Tiểu thuyết đương đại tự do, gần gũi đời thường vớidung lượng vừa phải, cốt truyện đơn giản, số lượng nhân vật ít Đặc biệt từsau 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã có nhiều phá cách đáng kể trong quanniệm Tiểu thuyết không chỉ là sự tái hiện hiện thực mà còn là sự sáng tạohiện thực - hiện thực với sự đan cài của ảo và thực Tiểu thuyết không đưađến những lời răn dạy, giáo huấn, không đưa ra những chuẩn mực, chân lý mà

đó là sự cật vấn, phản biện, tạo lập một thế giới đầy nghi hoặc Vì thế, tiểuthuyết không hướng tới mục đích để độc giả tin vào thế giới mà luôn đặtngười đọc trong trạng thái phản tỉnh, đầy nghi ngờ Mô hình nhân vật điểnhình trong tiểu thuyết truyền thống đã được thay thế Nhân vật trong tiểuthuyết đương đại không có lí lịch rõ ràng, không có cuộc đời được lập trìnhsẵn, mang tầm khái quát xã hội mà nhân vật chỉ được tái hiện như những mẩu,những mảnh, những kí họa được góp nhặt trong bộn bề đời sống Tiểu thuyếtđương đại cũng không tuân thủ trình tự thời gian trần thuật mà phá vỡ vănbản thành những mảnh vụn rời rạc, nhà văn là người sắp xếp, là người “chơicấu trúc” (Nguyễn Đăng Điệp) Kết cấu như trên cho phép tiểu thuyết có sựthâm nhập của các thể loại khác: thơ, điển tích, nhật kí… nới rộng nội hàmthể loại Như vậy, trong thời kì Đổi mới, mô hình tiểu thuyết truyền thống đã

bị phá vỡ để thích nghi nhanh chóng với sự biến đổi của hiện thực cũng nhưtuân thủ quy luật phát triển nghệ thuật.

Từ sự thay đổi trong quan niệm, sau 1975, tiểu thuyết Việt Nam đã cónhiều bước chuyển đáng kể Một đội ngũ nhà văn đông đảo thuộc nhiều thế

hệ đã nối tiếp vượt qua những rào cản trói buộc, hướng tới tìm tòi, thể nghiệmmới mẻ, làm phong phú, đa dạng thể loại tiểu thuyết Cũng từ sau Đổi mới, sốlượng tiểu thuyết được xuất bản khá lớn Mỗi tác phẩm tiếp cận hiện thực ởnhững góc độ khác nhau, phân tích, kiến giải nó dưới nhãn quan riêng củangười nghệ sĩ, tạo ra đời sống tiểu thuyết sôi động, phong phú Với xu hướngdân chủ hoá, nhìn thẳng vào sự thật, các nhà tiểu thuyết đã chạm vào mọingóc ngách, tầng vỉa của đời sống xã hội với tất cả sự ngổn ngang, bề bộn củacuộc đời Ở giai đoạn 1945 - 1975 đối tượng trung tâm của sự nhận thức,phản ánh là con người công dân, con người cộng đồng thì sau Đổi mới, sốphận con người trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn, thể hiện cáinhìn dân chủ Tiểu thuyết đương đại đã đào xới sâu vào “tiểu vũ trụ”, vào

“con người bên trong con người”, giải mã những uẩn khúc trong suy nghĩ,tình cảm mỗi cá thể, chạm vào cả thế giới tâm linh, vô thức, tiềm thức vớinhiều yếu tố hư hoặc

Về phương diện nghệ thuật, tiểu thuyết đương đại có sự cách tân mạnh

mẽ Nhiều cây bút tiểu thuyết, đặc biệt là những cây bút trẻ với bản lĩnh, tàinăng, chấp nhận sự mạo hiểm luôn sáng tạo, thể nghiệm, cách tân trên nhiềuphương diện, từ cốt truyện, giọng điệu, ngôn ngữ, bút pháp… khai thác tối đahiệu quả biểu đạt của các yếu tố này Thoát khỏi mô hình kết cấu tiểu thuyếttruyền thống, các cây bút tiểu thuyết đương đại lựa chọn kiểu cấu trúc lỏnglẻo, lắp ghép, với cốt truyện giàu tâm trạng, nhiều kết thúc để ngỏ Tiểuthuyết đương đại dung nạp mọi sắc thái ngôn ngữ, kể cả ngôn ngữ đời thườngtrần trụi, góc cạnh Nhiều tác phẩm, ngôn ngữ nhân vật được cá tính hoá cao

độ, giọng điệu tiểu thuyết đa thanh với nhiều sắc thái khác nhau, có hài hước,trữ tình, có cật vấn, hoài nghi, triết lí.

Như vậy, từ sau 1986 đến nay, tiểu thuyết Việt Nam có sự nỗ lực đáng

kể, mở ra giai đoạn phát triển phong phú, đa dạng và đầy khởi sắc Các nhàvăn đương đại dần khẳng định chỗ đứng và dần định hình phong cách nghệthuật, trong đó có nhiều cây bút trẻ Vì thế, cũng không phải ngẫu nhiên màNguyễn Huy Thiệp gọi đây là “thời của tiểu thuyết”

Và Đỗ Phấn cũng không năm ngoài dòng chảy ấy: 4 cuốn tiểu thuyếtcủa ông mang tính chiêm nghiệm về hiện thực đô thị hiện đại đó là phán ánhsuy nghĩ của nhân vật về con người về phố phường, đường sá và cả tính cáchcon người thời hiện đại “Có thể nói ít người theo đuổi, tha thiết với đô thị,nhìn nhận các vấn đề của đô thị một cách thấu triệt, mổ xẻ, tiên đoán, bắtbệnh cho nó nhiệt thành và tận cùng như Đỗ Phấn” (Nguyễn Xuân Thủy) Ởcác tiểu thuyết của ông, người ta thấy một đô thị đang vỡ ra, đang bị cày xới,xáo trộn trong cuộc chiến giữa phát triển và hệ lụy, giữa bản thể và những laitạp nhố nhăng

Dải đất ven sông Hồng chảy qua Hà Nội luôn là cảm hứng, là bốicảnh để Đỗ Phấn dựng nên những câu chuyện văn học, và nó đã trở đi trởlại trong những sáng tác của anh Trong một lần trả lời phỏng vấn, Đỗ Phấnthừa nhận: “Thời niên thiếu và cả về sau này nữa, mảnh đất ven sông vẫn lànơi thu hút sự chú ý của tôi nhiều nhất Ở đấy có thể nhìn thấy rất rõ sự vậnđộng của một đô thị đang hình thành Thành phố nào cũng có những vùngđất nhá nhem bên lề, chẳng cứ ở ta mà Mỹ cũng vậy, như Bronx và Queens

ở cạnh New York Không hẳn là một đối cực với trung tâm thành phốnhưng đó là những mảnh đất có nhiều chuyện không lý giải được bằng luật

lệ thông thường Vừa ao ước trở nên thành phố vừa âm thầm hủy hoạinhững quy tắc thị dân…”

Đọc Đỗ Phấn, người ta cũng dễ hình dung đến những người của Hà Nộimuôn năm cũ với những lịch lãm, phép tắc mà giờ đây với tầng lớp thị dânmới dường như đã trở nên xa xỉ Những trang văn của anh dễ khiến người đọcnghĩ đến những kẻ lạc thời, luôn tin tưởng tuyệt đối và thành kính vào nhữnggiá trị đã được định hình, được vun đắp hàng trăm năm nhưng giờ đây bỗngtrở thành những thứ dành cho kẻ hoài cổ, rỗi việc

Quả Đỗ Phấn có vẻ giống một kẻ “rỗi việc” thật “Rỗi việc” ngồi nhặtnhạnh, ngẫm nghĩ và xa xót trước những lỗ hổng của văn minh đô thị Trongnhững sáng tác của anh thường xuất hiện rất nhiều câu hỏi, những câu hỏi tựvấn, những câu hỏi của kẻ ngơ ngác không thể hiểu nổi tại làm sao lại ra nông

nỗi ấy Những gì Đỗ Phấn gợi liên tưởng đến bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên với câu hỏi tiếc nuối và xa xót: Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu

bây giờ? Nếu như trong thơ, Vũ Đình Liên đã gửi gắm niềm trăn trở ấy thì

Đỗ Phấn cũng giãi bày nỗi trăn trở tương tự ở lĩnh vực văn xuôi

Ở Đỗ Phấn người ta thấy sự thay đổi của con người theo cơ chế thị

trường Gần như là sống là cuốn tỉêu thuyết đầu tiên Đỗ Phấn dùng ngôi thứ

nhất - “tôi” Song không khác các cuốn khác là tác giả vẫn viết về Hà Nội,thành phố nơi ông sinh ra, lớn lên, chứng kiến những đổi thay từ hình hài đếngiọng nói người, đến món ăn, cách người ta sống, làm việc, và yêu nhau

Câu chuyện được dẫn dắt theo một giọng kể Thành, một kiến trúc sưthôi làm công chức sở quy hoạch chuyển qua làm họa sĩ tự do Vẽ tranh, cótiền, có bạn bè và những cuộc tình đều nồng nàn dù sâu đậm hay thoảng qua,nhưng sao không thấy vui

Cuộc sống hiện đại có nhiều giả dối hồn nhiên Sao mà thành phố củamình cứ ngày một trôi đi đâu, và bao nhiêu đam mê, nhiệt huyết, ước mơhồng hào ngày nào nay đã biến đâu mất, chỉ còn lại những toan tính, bất trắc;

và những cuộc tình - nếu nó vẫn còn đẹp và chưa uể oải thì cũng là bởi ngườivẫn còn sót lại chút lịch lãm tử tế, hoặc là khao khát tử tế

Đọc cuốn sách chúng ta sẽ thấy quý, bởi giá trị của một bức tranh hiệnđại bằng văn chương Nguyễn Xuân Thủy viết: “Đọc Đỗ Phấn, người ta cũng

dễ hình dung đến những người của Hà Nội muôn năm cũ với những lịch lãm,phép tắc mà giờ đây với tầng lớp thị dân mới dường như đã trở nên xa xỉ.Những trang văn của anh dễ khiến người đọc nghĩ đến những kẻ lạc thời, luôntin tưởng tuyệt đối và thành kính vào những giá trị đã được định hình, đượcvun đắp hàng trăm năm nhưng giờ đây bỗng trở thành những thứ giáo điềudành cho kẻ hoài cổ dở hơi rỗi việc…”

Chương 2 CÁC PHƯƠNG DIỆN CHỦ YẾU CỦA HIỆN THỰC ĐÔ THỊ ĐƯỢC PHÁN ÁNH TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ PHẤN

2.1 Sự xuống cấp của đạo đức, sự xáo trộn của các bảng giá trị

Đứng trước bao đổi thay của xã hội đô thị, con người tất yếu phải chạyđua để thay đổi số phận Tiểu thuyết đương đại đã khắc họa hình ảnh conngười với ước vọng đổi mới cuộc sống, với nhiều cảnh đời, nhiều số phận,nhiều lối ứng xử khác nhau Ở các tiểu thuyết của Đỗ Phấn, người ta thấy một

đô thị đang vỡ ra, đang bị cày xới, xáo trộn trong cuộc chiến giữa phát triển

và hệ lụy, giữa bản thể và những lai tạp nhố nhăng Tiểu thuyết của Đỗ Phấn

đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về tình trạng suy thoái phẩm chất, nói từgóc độ đạo đức, sự biến chất nói từ phạm vi nhân cách Đó là thực trạng đángbáo động của xã hội buổi giao thời, không ít người có lối sống ích kỷ, chỉ biếtchạy theo dục vọng cá nhân, chạy theo đồng tiền, thoát ly truyền thống, phá

vỡ mọi chuẩn mục xã hội

Khi đất nước trên đà đổi mới, những tệ nạn xã hội, cái ác - cái xấu âmthầm, len lỏi thâm nhập vào cuộc sống con người Việt Cuộc sống càng pháttriển thì những tệ nạn xã hội cũng không ngừng gia tăng Xuất hiện nhiềuđường dây buôn lậu cái chết trắng xuyên quốc gia, nhiều người tự dìm mìnhtrong cái chất gây nghiện của nàng tiên nâu, để rồi tự giã cuộc sống vớinhững căn bệnh thế kỉ không có thứ thuốc nào có thể cứu chữa được Kinh

tế thị trường mở cửa, đem lại nhiều tiện lợi, sự giàu có, sự sung túc, nhưngkhông ai có thể lường trước được mặt trái của nó Trong cơ chế thị trường,hoạt động của nó là mua - bán, là đồng tiền trao đổi Có câu nói triết lí nổitiếng của Rocopheolo - một nhà tỉ phú người Mĩ: “Cái gì không mua đượcbằng tiền thì sẽ mua được bằng rất nhiều tiền” lại rất đúng trong thời buổi

kinh tế thị trường như bấy giờ, đồng tiền có sức mạnh có thể mua chức bántước, chạy án, chạy tội Những vấn đề nhức nhối trên không thể không tácđộng mạnh đến các nhà văn, họ đưa tất cả những trăn trở, ưu tư trong xã hộiđang ngày một quằn mình thay đổi vào trong trang viết của mình Chính vì

lẽ đó, những trang tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 luôn được độc giả quantâm, đón nhận Bởi dường như họ tìm thấy thấp thoáng bóng hình của chínhmình ở đâu đó đằng sau những nhân vật được tác giả miêu tả trong tác phẩm

và qua đó sự thật được phơi bày và chúng ta dường như hiểu hơn về mỗi sốphận, mỗi cảnh đời

Trong tiểu thuyết Rừng người tác giả đã giới thiệu khéo về tính xấu của

những đàn bà ở ở đô thị là: “Điều làm anh ức chế nhất có lẽ là cuộc sổng củanàng ở trong cái tổ ấm ấy Nó có thật sự là hạnh phúc như nàng vẫn kể? Anhthường chẳng mấy tin vào những gì đàn bà kể lể Câu chuyện Ịuôn đàn trảimênh mang đầy những cảm tính thiếu mạch lạc Nhất là khi họ kể về ngườiđàn ông mình đang có Nếu không ngầm thông báo cho ta về đống tài sản củaông ấy thì cũng giới thiệu khéo một số học hàm học vị mà ông ấy đạt được.Chí ít thì cũng phải cho ta biết rấng họ đang sở hữu một chiều cao và cânnặng trên mức bình thuờng so với những đàn ông còn lại Vẫn đàn ông ấy thôinhưng lúc chia tay đột nhiên lại hóa ra con người khác hẳn, có thể là nghèotúng kiết xác Bằng cấp lèm nhèm chạy chọt bán mua Và cũng có thể thayđổi cả những kích thước nhân chủng trở nên vừa béo vừa lùn Tệ hơn nữa cònmắc bệnh hôị nách chẳng hạn”

Đó là sự chạy theo cơ chế thị trường vì đồng tiền đã làm xuống cấptrầm trọng về nhân cách: “Dự án chồng dự án”, con người sẵn sàng đổi tất cả

để tìm “một giấc mơ mà” Bên cạnh đó tác giả đã miêu tả sự lam lũ của nôngdân mà đúng hơn là những người lính: “Đã có lần đến dự đám cưới trong mộtđơn vị đóng quân ở vùng Sóc Sơn, Trung Giã, anh gặp những người con gái