NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP HỘ GIA ĐÌNH NÔNG THÔN VIỆT NAM

B ngămôăhìnhăh iăquiătobit,ănghiênăc uăđưăphânătíchăb ăd ăli uăt ăcu căđi uătraăti păc năngu năl căh ăgiaăđìnhănôngăthônăVi tăNamăVARHS n mă2012ăđ ăchoăraăcácăk tăqu ăsau: Cácănhânăt ătá

LÊ THÚY VI

AăD NG HÓA THU NH P

TP H CHÍ MINH - N Mă2014

LÊ THÚY VI

AăD NG HÓA THU NH P

Chuyên ngành: Kinh t phát tri n

Tôiăxinăcamăđoanălu năv nă"Nh ng nhân t nhăh ngăđ năđaăd ng hóa

thu nh p h giaăđìnhănôngăthônăVi t Nam '' là nghiên c u do tôi th c hi n

Tôiăxinăcamăđoan các thông tin trích d năđ uăđưăđ c ch rõ ngu n g c và có

đ chính xác cao trong ph m vi hi u bi t c a tôi Các s li u, k t qu nêu trong lu n

v nălàătrungăth căvàăch aăt ngăđ c ai công b trong b t k công trình nào khác

Tôi xin ch u trách nhi m v nghiên c u c a mình

H c viên th c hi n Lu năv n

LÊ THÚY VI

Trangăbìaăph

L iăcamăđoan

M c l c

Danh m c các ký hi u, các ch vi t t t

Danh m c b ng bi u

Danh m c hình v

CH NGă1.ăM ă U 1

-1.1 G - 1 -

M - 3 -

àC à à à - 3 -

àP à à à à à à - 4 -

àÝà à à à à à - 5 -

CH NGă2.ăC ăS ăLụăTHUY T 6

-àL à à à à à à à(Sustainable livelihoods framework - SLF) - 6 -

2.2 Đ - 10 -

àC à à à à à à à à à à - 11 -

àĐ à à à àà à - 14 -

àC à à à à à à - 17 -

CH NGă3.ăPH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 29

-àT à à à à àV àN - 29 -

3.2 Khung phân tích - 32 -

àààG à à à - 39 -

àT à à à - 50 -

àC à à à à à à - 53 -

ààK à à à à à à à - 58 -

CH NGă5.ăK TăLU NăVĨăHĨMăụăCHệNHăSÁCH 67

-àK à - 67 -

àG à à à - 69 -

àH à à à à - 73 -

àĐ à à à à à à - 74 -

TĨIăLI UăTHAMăKH O 76

PH ăL C 81

-P B - 81 -

P M - 87 -

P B - 88 -

P B - 89 -

P K - 90 -

Ch ăvi tăt t Gi iăngh aăti ngăAnh Gi iăngh aăti ngăVi t DFID Department for International

Development, U.K

B phát tri n qu c t V ngă

qu c Anh

Organization of the United Nations

T ch cănôngăl ngăc a Liên

Hi p Qu c

NYSPC Number of income sources

per capita

S l ng các ngu n thu nh p bìnhăquânăđ uăng i

Resources Household Survey

i uătraăti păc năngu năl căh ă

B ng 2.1 Tóm t t các nghiên c uăcóăliênăquană……… -25-

B ng 4.1 Thành ph n thu nh p c a h giaăđìnhănôngăthôn ………… ……… -50-

B ng 4.2 B ng th ngăkêătrìnhăđ h c v n c a ch h ……… -55-

B ng 4.3 B ng th ng kê s l ngălaoăđ ng trong h ……….………… ………-56-

B ng 4.4 Mô hình không gi i h n cho các nhân t quy tăđ nhăđaăd ng hóa thu nh p

……… …-59-

B ng 4.5 Mô hình các nhân t quy tăđ nhăđaăd ng hóa thu nh p (l p l n 1) … ă-60-

B ng 4.6 Mô hình gi i h n cho các nhân t quy tăđ nhăđaăd ng hóa thu nh p …-61-

Hình 1.1 Khung sinh k b n v ngăă……….………… -7-

Hình 3.1 Khung phân tích các nhân t nhăh ngăđ năđaăd ng hóa thu nh p ầ.-38-

aăd ngăhóaăđóngăvaiătròăquanătr ngă trongă phátătri nănôngănghi păvàănôngăthônă ăVi tăNam

D aătrênăn năt ngăc aălýăthuy tăv ăkhungăsinhăk ăb năv ng,ănghiênăc uăxemăxétăcácănhânăt ăv năconăng i,ăv năv tăch t,ăv năxưăh i,ăv năt ănhiên,ănhânăt ăđ yăvàănhânăt ăkéoătrongătácăđ ngăc aănóăđ iăv iăđaăd ngăhóaăthuănh p

B ngămôăhìnhăh iăquiătobit,ănghiênăc uăđưăphânătíchăb ăd ăli uăt ăcu căđi uătraăti păc năngu năl căh ăgiaăđìnhănôngăthônăVi tăNamă(VARHS) n mă2012ăđ ăchoăraăcácăk tăqu ăsau:

Cácănhânăt ătácăđ ngăđ năđaăd ngăhóaăthuănh păh ăgiaăđìnhănôngăthônăVi tăNamălàătu iătác,ăh căv năvàădânăt căc aăch ăh ,ăs ălaoăđ ngăvàătrìnhăđ ăh căv năc aălaoăđ ng,ăkho ngăcáchăđ năđ ngăvàăđ năn iătiêuăth ăs năph m,ăti tăki m,ăcóăthamăgiaă ngăCSVN,ăs ăthayăđ iăc aădi nătíchăđ t,ădi nătíchănhàăvàăđ aăbànăs ngăcóă nhă

h ngăđ năm căđ ăđaăd ngăhóaăc aăh ăgiaăđìnhănôngăthônăVi tăNam.ă

Trongăkhiăđó,ăcácănhânăt ăđ căk ăv ngălàăgi iătính,ăcácătàiăs năriêngăc aăh ă

nh ăxeăvàăđi nătho i,ăt ngăm cătínăd ngăvàăm căđ ăthi tăh iăt ăcácăcúăs căđưăkhôngăcóăýăngh aăth ngăkê

CH NGă1.ăM ă U

Vi t Nam là m tăđ tăn c có th m nh v nông nghi p v iăh nă2/3ădânăs

s ng khu v c nông thôn Tuy nhiên, do n n nông nghi păch aăti n b nên còn ph

thu c nhi uăvàoăthiênănhiênăc ngănh ăth tr ng, d năđ n r i ro trong v năđ bi n

đ ng thu nh p c a các h giaăđìnhănôngăthônălàăr t l n.ă aăd ng hóa thu nh p là

m t trong nh ng chi năl c sinh k quan tr ng giúp gi m thi u bi năđ ng thu nh p

c a các h giaăđìnhănôngăthônătrongăb i c nh hi n nay Ch ngăm đ u s trình bày

khái quát b i c nh nghiên c u và lý do ch năđ tài, t đóăđ aăraăcácăm c tiêu và ý ngh aăth c ti n c a nghiên c u,ăđ ng th iătrìnhăbàyătómăl căcácăph ngăpháp,ăd

li u và ph m vi nghiên c u

1.1 Gi iăthi u

Theoăs ăli uăc aăT ngăC căTh ngăkê,ătínhăđ năngàyă1ăthángă1ăn mă2013, t ngă

di nătíchăđ tănôngănghi pătrênăc ăn călàă 26.371,5ănghìnăha,ăchi mă79,67%ăt ngă

di nătíchăđ tăđaiăvàă60,8ătri uăng iăs ngă ăkhuăv cănôngăthônă(chi măh nă2/3ăt ngădână s )ă t oă raă g nă 37,2ă tri uă laoă đ ngă nôngă thônă vàă laoă đ ngă trongă ngànhă nôngănghi p,ălâmănghi păvàăth yăs năchi mă46,8%ăt ngălaoăđ ngăc ăn c.ă

V iăngu năl căđ tăđaiăvàălaoăđ ngăd iădào,ătuyăv yănôngănghi păvàănôngăthônă

Vi tăNamăv năch aăphátătri năđúngăm c.ăN ngăsu tălaoăđ ngătrongăl nhăv cănôngă–

lâm - ng ănghi păth pănh tătrongăt tăc ăcácăngànhăkinhăt ăThuănh păbìnhăquânăđ uă

ng iăvàăm căchiătiêuăbìnhăquânăđ uăng iă ăkhuăv cănôngăthônăđ uăth păh năthànhă

th ăTrongăkhiăđó,ăt ăl ăh ănghèoă ănông thônăcaoăh năg năg păbaăl năsoăv iăt ăl ăh ănghèoă ăthànhăth (T ng C c Th ng kê, 2013)

Hi n nay, h u h t dân nghèo nông thôn Vi t Nam đ u tham gia vào s n xu t

nông nghi p Do các ho tăđ ng s n xu t nông nghi p Vi t Nam còn l c h u, cho

nên ph thu c g nănh ăhoànătoànăvàoăth i ti t nên v iătácăđ ng c a vi c bi năđ i

khí h u toàn c u, thu nh p c a nông dân b nhă h ng nghiêm tr ng và r t b p bênh.ăThêmăvàoăđó,ăgiáăc s n ph m làm ra c aăng i nông dân ph thu c vào s c

ép t bi năđ ng c a th tr ng t do qu c t đ i v iăcácăn căđangăphátătri n, khi n

tình tr ngă“đ c mùa m tăgiá”ăth ng xuyên x y ra

năđ nh thu nh p, b oăđ m cu c s ng, nhi u h giaăđình nông thôn bu c

ph i tìm ki măph ngăk khácăđ thêm vào thu nh p t s n xu t nông nghi p aă

d ng hóa thu nh p nông thôn thông qua các ho tă đ ng phi nông nghi p t iă đ a

ph ngăđóngăvaiătròăquanătr ng Theoăcácănghiênăc uăv ăchínhăsáchăphátătri năkinhă

t ă choă nôngă thônă trênă th ă gi iă cho r ng đ đ m b o ngu n thu nh p cho ng i

nghèo nông thôn, ho tăđ ng trong các l nhăv c phi nông nghi p c n đ c nâng

cao vì h u h t các ho tăđ ng phi nông nghi p nông thôn cóăxuăh ng liên quan tr c

ti p ho c gián ti p đ n nông nghi p đ aăph ngăho c các th tr n nh (World Bank,

2007; Reardon, 1998; Ellis, 2000)

Các h giaăđình nông nghi p m r ng ho tăđ ng c a mình đ t ngăthêmăthuă

nh p trang tr i ho c làm gi m bi năđ i thu nh p b ng cách khai thác các c ăh i hi n

có, bao g m tham gia ho tăđ ng trongăl nhăv c phi nông nghi p và khai thác tài

nguyên thiên nhiên (FAO và Ngân hàng Th gi i, 2001) Vi cătìmăki măcácăho tă

đ ngăsinhăk ăkhácăc aănôngădânăxu tăphátăt ăsuyăngh ăt ănhiênăđ ăcóăthêmăthuănh p,ănăđ nhăcu căs ng.ă aăd ng hóa có th đ c s d ngănh m t m ngăl i an toàn

đ i v i ng i nghèo ho c nh ăm t kh n ng tíchăl y đ i v i ng i giàu nông thôn

(Ellis, 2000) Cóăth ănói,ăđaăd ngăhóaălàăm t c ăch ăhi uăqu ăgiúpăsinhăk ăh ănôngădânăb năv ngăvà giúp phát tri n nông thôn b n v ng Vìăv y,ănh măt ngăphúcăl iăchoă cácă h ă nôngă thôn,ă cácă nhàă ho chă đ nhă chínhă sáchă nênă khuy nă khíchă cácă h ănhi uăgiaăđìnhă ănôngăthônăth căhi năđaăd ngăhóaăngu năthuănh p

Trongănh ngăbáoăcáoăngàyă21/11/2013ăt iăHàăN iăc a Vi năNghiênăc uăQu nălýăkinhăt ăTrungă ngă(CIEM),ăcácăh ăđaăd ngăhóaăthuănh p cóăm cătiêuăth ăbìnhăquânăđ uăng iăcao h nă23%ăsoăv iăh ăthu nănông.ăXuăh ngăho tăđ ngăđaăngànhăngh ăc aănôngăthônVi tăNam t ngăd năvàăt ătr ngăh ăthu nănôngăgi măd n.ăCácăs ă

li uăth ngăkêăchoăth y,ăăt tr ng h nông nghi p gi m d n t 80,9% (2001) xu ng

71,1% (2006) và 62,2% (2011) (Ngu năT ngăC căTh ngăkê,ă2013) Theo nghiên

c uăc aăTr năTi năKhaiăvàăNguy năNg căDanhă(2014),ăđaăd ngăhóaăcóă nhăh ngătíchăc căđ năthuănh păc aăh ăgiaăđìnhănôngăthônăVI tăNam

Vi c tìm hi u nh ng nhân t nhăh ngăđ năđaăd ng hóa thu nh p c a nông h

Vi t Nam giaiăđo n hi n nay nh m phát hi n nh ng nhân t tácăđ ng tích c căđ n đaăd ng hóa thu nh p h giaăđìnhănôngăthônăđ có chính sách phù h p, giúp các h giaăđìnhănôngăthôn,ăđ c bi t là h nghèoăđaăd ng hóa thu nh p là r t quan tr ng

i uăđóăgiúpăchoăcácănhà ho chăđ nh chính sách nông thôn có th tri n khai chính sáchăđaăd ng hóa thu nh p nông thôn m t cách hi u qu ,ăđ ng th i ti t ki măđ c

ngu n l c Chính vì th , trong lu năv nănày, đ tàiă“Nh ng nhân t nhăh ngăđ n đaăd ng hóa thu nh p h giaăđìnhănông thôn Vi tăNam”ăđ c ch n đ nghiên c u

1.2 M c tiêu nghiên c u

M c tiêu t ng quát c a nghiên c uălàăđánhăgiáăth c tr ngătìnhăhìnhăđaăd ng

hóa thu nh p h giaăđìnhănôngăthônăVi tăNamăgiaiăđo n g năđây,ătìmăraăcácănhân t nhăh ngăđ năđaăd ng hóa thu nh p T đó,ăhàmăýăcácăchínhăsáchăphùăh p trong

v năđ đaăd ng hóa thu nh p h giaăđìnhănôngăthônăVi tăNamăgiaiăđo n hi n nay

Trong nghiên c u này s th c hi n các m c tiêu c th sau:

- Phân tích các nhân t nhăh ngăđ n ch s đaăd ng hóa thu nh p c a h

giaăđìnhănôngăthônăVi tăNamăgiaiăđo n hi n nay

- T đó,ăg i ý các chính sách nh mătácăđ ng tích c căđ năđaăd ng hóa thu

nh p h giaăđìnhănôngăthônăVi t Nam

1.3 Cơuăh iănghiênăc u

Hai câu h i nghiên c uăđ c lu năv năđ t ra là:

- Nh ng nhân t nàoăcóătácăđ ng đ năđaăd ng hóa thu nh p c a h giaăđìnhă

nông thôn Vi t Nam hi n nay?

- Nh ngătácăđ ng chính sách nào t chính ph có th nhăh ng tích c căđ n đaăd ng hóa thu nh p c a h giaăđìnhănôngăthônăVi t Nam hi n nay?

1.4 Ph ngăpháp vƠăph măviănghiênăc u

Nghiên c u d a trên gi thuy t v t m quan tr ng c a nh ng nhân t tài s n sinh k c ngănh ăc a các nhân t đ y và nhân t kéo trong vi c tácăđ ngăđ n đaă

d ng hóa thu nh p

u tiên, b ng ph ngăphápăđ nh tính, nghiên c u thu th p các tài li u và k

th a các nghiên c uăcóăliênăquanătr căđóăđ xácăđ nh các nhân t nhăh ngăđ n đaăd ng hóa thu nh p Các tài s n sinh k bao g m v năconăng i, v n xã h i, v n

v t ch t, v n tài chính và v n t nhiên Bên c nhăđó,ăcácănhânăt đ y và nhân t kéo

là nh ng r iăro,ă đi u ki n s ng, hoàn c nh kinh t - xã h iăc ngă nhăh ngăđ n

quy tăđ nhăđaăd ng hóa thu nh p c a h giaăđìnhănôngăthôn

Ti p theo, nghiên c u s d ngăph ngăphápăđ nhăl ngăđ đánhăgiáătìnhăhìnhăđaăd ng hóa thu nh p c a các vùng và m căđ nhăh ng c a các nhân t đ năđaă

d ng hóa C th , nghiên c u s d ngăph ngăpháp th ng kê mô t đ xem xét tình

hình đaăd ng hóa thu nh p c a t ng vùng kinh t thông qua t tr ng các thành ph n

thu nh p.ăSauăđó,ănghiênăc u s d ng ph ngăpháp h i quy tobit đ tìm ra m căđ

nhăh ng c a các nhân t đ năđaăd ng hóa thu nh p

Ph m vi nghiên c u d a trên b d li u t cu căđi uătraăti păc năngu năl căh ăgiaă đìnhă nôngă thônă Vi tă Namă (VARHS)ă n mă 2012ă doă Vi n Nghiên c u qu n lý Trungă ng,ăVi n Chính sách chi năl c nông nghi p và phát tri n nông thôn, Vi n

Khoa h călaoăđ ng xã h i và Nhóm nghiên c u kinh t phát tri n thu căTr ngă i

h c t ng h păCopenhagenă( anăM ch) th c hi n Cu căđi uătraăđ c th c hi năđ i

v i 3.542 h giaăđìnhănôngăthôn trênăđ a bàn 12 t nh, thành ph c a Vi t Nam bao

g m HàăTâyăc ,ăLàoăCai,ăPhúăTh ,ăLaiăChâu,ă i n Biên, Ngh An, Qu ng Nam, KhánhăHòa,ă k L k,ă kăNông,ăLâmă ng và Long An

1.5 ụăngh aăth căti năc aăđ ătƠi

aăd ngăhóaăđóngăm t vai trò quan tr ng trong vi c xây d ng và phát tri n

nông thôn b n v ng Vi t Nam Trongăđi u ki n gi i h n v các ngu n l c, n n

nông nghi păch aăti n b , còn ph thu c nhi u vào thiên nhiên và th tr ng,ăđa

d ng hóa là m t chi nă l c sinh k nh m m că đích đ i phó v i các cú s c nh

h ngăđ n thu nh p c a h giaăđình

Xácăđ nh các nhân t nhăh ngăđaăd ng hóa thu nh p giúp cho vi c tri n khai cácăchínhăsáchăđaăd ng hóa t i nông thôn đ c hi u qu T đó,ăgiúp các h gia đình giaăt ng m căđ đaăd ng hóa nh m gi m thi u bi năđ ng thu nh p, năđ nhăđ i

s ngăvàătíchăl yătài s n giúp phát tri n nông thôn b n v ng

Lu năv nănghiênăc u bao g măn măch ng Sauăch ngăm đ uăđưănêuăkháiă

quát b i c nh nghiên c u và lý do ch năđ tài, t đóăđ aăraăcácăm cătiêuăvàăýăngh aă

th c ti n c a nghiên c u,ăđ ng th iătrìnhăbàyătómăl c các ph ngăpháp,ăd li u và

ph m vi nghiên c u Ch ngăhaiăti p theo s tómăl c lý thuy t và các nghiên c u cóăliênăquan.ăCh ngăbaătrìnhăbàyăc ăs d li u,ăph ngăphápănghiênăc u và mô

hình kinh t l ng.ăCh ngăb n s th o lu n v k t qu nghiên c uăvàăch ngăn mă

là g i ý các chính sách và k t lu n

CH NGă2 C ăS ăLụăTHUY T

C ngă nh ă nhi u nghiên c u v đaă d ng hóa thu nh pă trongă vàă ngoàiă n c

tr căđây,ălýăthuy t khung sinh k b n v ngăđ c xem là lý thuy t n n t ng c a

nghiên c u Bên c nhăđó,ă ch ng nàyăc ngăđ c păđ n m t s khái ni m v đaă

d ngăhóa,ăc ngănh ăcácăquanăđi m phân lo i thành ph n thu nh p và cách th căđoă

l ng m căđ đaăd ng hóa thu nh p c a m t s nghiên c uătr căđây M t s mô

hình nghiên c u th c nghi măcóăliênăquanăc ngăđ c trình bàyătrongăch ngănày

2.1 Lýăthuy tăkhungăsinhăk ăb năv ngă(Sustainable livelihoods framework - SLF)

Lý thuy t Khung sinh k b n v ng đ c Amartya Sen (1981) xây d ng trong

nghiên c u v các quy n và m i quan h v i n năđóiănghèo Lý thuy t này đ c

Conway (1987) và Ashley và Carney (1998) thu c B phát tri n qu c t V ngă

qu c Anh (Department for International Development, UK - DFID) phát tri n, sau

đóăđ c Scoones (1998); Anthony Bebbington (1999); Koos Neefjes (2000) và Ellis

(2000) ti p t c nghiên c u và ng d ng r ng rãi

Conway (1987) đ nhăngh aăv sinh k nh ăsau: “Sinh k bao g m n ng l c, tài

s n (d tr , ngu n l c, yêu c u và ti p c n) và các ho t đ ng c n có đ b o đ m

ph ng ti n sinh s ng: sinh k ch b n v ng khi nó có th đ ng đ u v i và ph c

h i sau các cú s c, duy trì ho c c i thi n n ng l c và tài s n, và cung c p các c

h i sinh k b n v ng cho các th h k ti p; và đóng góp l i ích ròng cho các sinh

k khác c p đ đ a ph ng ho c toàn c u, trong ng n h n và dài h n.”

Khung sinh k b n v ng trình bày các nhân t chính nhăh ngăđ n sinh k

c aăng i dân, và m i quan h đi n hình gi a các nhân t này Các nhân t đóăbaoă

g m: (1) tài s n sinh k ; (2) chi năl c sinh k là s t p h p c a các ho tăđ ng

nh m t o ra các ph ngăti n, các ngu n thu nh p cho s t n t i và phát tri n c a các

nông h ; (3) k t qu sinh k ; (4) chuy năđ i c u trúc và qui trình và (5) các b i c nh

b t năth ngă(cúăs c,ăxuăh ng, s daoăđ ng theo th i v ) Ba nhân t đ u là tài

s n sinh k , chi năl c sinh k và k t qu sinh k có m i quan h nhân qu và ch u

s tácăđ ng b i các nhân t bên ngoài là hai nhân t c ch - chính sách và các b i

c nh b t năth ng

Hình 1.1 Khung sinh k b n v ng (Ngu n DFID, 1999)

2.1.1 Tài s n sinh k

Theo DFID (1999), ph ng pháp ti p c n sinh k tìmăcáchăđ tăđ c m t s

hi u bi t chính xác và th c t nh ngăđi m m nh c aăconăng i (tài s n, ngu n l c

v n) và s c g ng c a h đ chuy năđ i nh ngăđi m m nh này thành các k t qu

sinh k tích c c Tài s n sinh k bao g m nh ng ngu n l c và kh n ngăconăng i cóăđ c Tài s n sinh k đ c th hi n qu n mălo i v n là v năconăng i, v n xã

K

K t qu sinh k

- T ngăthuă

nh p

- T ngăs năđ nh

- Nâng cao an toàn

Quá trình

- Lu t l ,

- Chính sách

- V nă hóa

- Th ch -T ch c

C u trúc

- Các

c p chính quy n

- nă

v t ă nhân

K

K t qu sinh k

- T ngăthuă

nh p

- T ngăs năđ nh

- Nâng cao an toàn

Quá trình

- Lu t l ,

- Chính sách

- V nă hóa

- Th ch -T ch c

C u trúc

- Các

c p chính quy n

- nă

v t ă nhân

(1) V năconăng iăđ i di n cho các k n ng,ătriăth c, kh n ngălàmăvi c và

s c kh e t t, t t c c ng l i t oăđi u ki năgiúpăconăng iătheoăđu i các chi năl c

sinh k khácănhauăvàăđ tăđ c các m c tiêu sinh k c păđ h giaăđình,ăv n con

ng i là nhân t v s l ng và ch tăl ngălaoăđ ng c a h ; nhân t này khác nhau

tùy thu c vào kích c c a h , trìnhăđ giáo d c và k n ngăngh nghi p, kh n ngă

qu n lý, tình tr ng s c kh e, tri th c v các c u trúc s h u chính th ng và phi chính th ngă(nh ăcácăquy n, lu t pháp, chu n m c, c u trúc chính quy n, các th

t c);

(2) V n xã h iăngh aălàăcácăngu n l c xã h iămàăconăng i s d ngăđ theo

đu i các m c tiêu sinh k c a mình, bao g m quan h , m ngăl i, thành viên nhóm,

ni m tin, s ph thu c l nănhauăvàătraoăđ i cung c p các m ng an ninh phi chính

th ng quan tr ng;

(3) V n v t ch t bao g măc ăs h t ng và các lo iăhàngăhóaămàăng i s n

xu t c năđ h u thu n sinh k ;

(4) V n tài chính ng ý v các ngu n l cătàiăchínhămàăconăng i s d ngăđ

đ tăđ c các m c tiêu sinh k c a mình;

(5) V n t nhiên là t t c nh ng nguyên v t li u t nhiênăđ t o d ng sinh k

Có r t nhi u ngu n l c t o thành v n t nhiên bao g m c các ngu n l căđ tăđai

2.1.2 Chi n l c sinh k

Chi năl c sinh k là các kh n ngăph i h p các ho t đ ng, các s l a ch năđ

t iă uăhóaăvi c s d ng các tài s n sinh k hi n có c a nông h nh măđ tăđ c các

m c tiêu c a nông h nh ăcácăho tăđ ng s n xu t, ho tăđ ngăđ uăt ăvà ho tăđ ng tái

s n xu t

Chi năl căsinhăk ph ăthu c tr căti p vào tìnhătr ng tàiăs n, các chính sách, cácăt ăch căvà quy trình c ngănh ăb iăc nhăt năth ng

Scoonesă(1998)ătrongăch ngătrìnhănghiênăc uăv ăkhungăsinhăk ăb năv ngăchoă

r ngăd a theo nhi u tiêu chí khác nhau, nhi u ki u chi năl c và ho tăđ ng sinh k

đ c xácă đ nhă nh ă thâmă canh/qu ngă canh nông nghi p,ă đaă d ngă hóaă vàă diă c ăăThâmăcanhălàăvi căt ngăgiaăs năxu tănhi uăs năl ngăh nătrênăm tăđ năv ăcanhătác;ă

qu ngăcanhălàăvi căt ngăs năl ngădoăt ngădi nătíchăcanhătác.ă aăd ngăhóaălàăvi căxâyăd ngăm tădanhăm căcácăho tăđ ngăđ uăt ăđ ăt oăthuănh pănh mă ngăphóăv iăr iăroăgâyăbi năđ ngăthuănh p.ăDiăc ălàăvi cădiăchuy năđ ătìmăk ăsinhănhaiă ăn iăkhác

2.1.3 K t qu sinh k

K t qu sinh k là nh ng thành t u ho c k t qu c a chi năl c sinh k , ch ng

h nănh thu nh păcaoăh n, t ng h nh phúc, gi m thi u r i ro, anăninhăl ngăth c

đ c c i thi n và s d ng b n v ng h n c a t nhiên ngu n l c

2.1.4 S chuy n đ i c u trúc và quy trình

S chuy n đ i c u trúc và quy trình là các t ch c, chính sách và pháp lu t đ

đ nh hình sinh k S chuy n đ i c u trúc và quy trình quy tăđ nh vi c ti p c n đ n

các lo i hình c ăb n, chi năl c sinh k và ch th ra quy tăđ nh; s traoăđ i gi a

các tài s n sinh k khác nhau; và l i t c cho b t k chi năl c sinh k nào

2.1.5 B i c nh b t n th ng

B i c nh b t năth ng xu t hi n khi conăng i ph iăđ i m t v i m iăđeăd a

đ c h i, các cú s c mà không đ n ngăl c ng phó hi u qu B i c nh b t năth ng

th hi n môiătr ng bên ngoài trongăđóăm iăng i t n t i ó là m căđ ti p xúc

v i s r i ro và s không ch c ch n, và là n ngăl c c a các h giaăđình hay cá nhân

đ ng năng a, gi m nh ho c đ i phó v i r i ro

Các nhân t tài s n sinh k và chi năl c sinh k là nhân t bên trong, ph

thu c n i t i c a conăng i Các nhân t bên ngoài g m b i c nh b t năth ng và

c c u kinh t ,ăc ăch và chính sách K t qu sinh k s cóătácăđ ngăng c l i vào

tài s n sinh k

Ph ngăphápăti p c n sinh k tìmăcáchăđ tăđ c m t s hi u bi t chính xác và

th c t nh ngăđi m m nh c aăconăng i (tài s n, ngu n l c v n) và kh n ngăc a

h đ chuy năđ i nh ngăđi m m nh này thành các k t qu sinh k tích c c Trong

b i c nh d b t n th ngăvàăs h n ch đ i v i vi c ti p c n v i các lo i hình tài

s n sinh k nh tăđ nh,ăconăng i ph iătìmăcáchăt ngătr ng và k t h p nh ng tài s n

mà h có m t cách sáng t oăđ đ m b o s s ng, t n t i và phát tri n i u này ph

thu c vào s l a ch n chi năl c sinh k M t trong nh ng chi năl c sinh k quan

tr ng hi n nay chính làăđaăd ng hóa

2.2 aăd ngăhóaăsinhăk ăvƠăđaăd ngăhóaăthuănh p

Theo Scoones (1998),ăđaăd ngăhóa làăvi căthamăgiaăcác ho tăđ ng đ uăt đaă

d ngăđ ătíchăl y và táiăđ uăt , nh măm căđích đ iăphóăv i cácăcúăs c t măth iăho c thíchă ngălâuădàiăh n v iăcác ho tăđ ngăsinhăk aăd ngăhóa làăvi c xâyăd ngăm t danhăm căđ uăt t oăthuănh p đ ăx ălý các cú s c ho căc ngăth ng

Trong nghiên c u v đaăd ng hóa sinh k cácăn căđangăphátătri n c a Ellis

(2000) thìăđa d ng hóa sinh k nôngăthônăđ căđ nhăngh aănh ălàă“m t quá trình mà

nh đóăh nông thôn xây d ng m t danh m căđaăd ng các ho tăđ ng và tài s năđ

t n t iăvàăđ c i thi n m c s ng c a h ” a d ng hóa là s thayăđ i b n ch t c a

ngh nghi p toàn th i gian ch không ph i là m t cá nhân ho căgiaăđình s h u

nhi u ngành ngh aăd ng hóa có th x y ra nh ăm t cách có ch đích ho cănh ă

m t ph n x đ đ i phó v i kh ng ho ng; đaăd ng hóa có th t o ra m t m ngăl i

an toàn choăng i nghèo ho c tíchăl y c a c i cho ng i giàu có nông thôn

Barrett, Reardon và Webb (2001) cho r ng đa d ng hóa là vi că“cá nhân t

nguy n traoăđ i tài s n và phân b tài s n c a h qua các ho tăđ ng khác nhau đ

đ tăđ c m t cân b ng t iă uăgi a l i nhu n k v ng và đi u ki n r i ro mà h ph i

đ i m t” Các tác gi nh n xét đaăd ng là m t tiêu chu n vì r tăítăng i mà thu nh p

c a h ch đ n t m t ngu n duy nh t hayăđ uăt ăs d ng tài s n c a mình ch trong

m t ho tăđ ng

Theo Alderman và Paxson (1992) thì “đa d ng hóa thu nh p - income

diversification đưăđ căđ aăraănh ăm t trong nh ng chi năl c h giaăđìnhăs d ng

đ gi m thi u bi năđ i thu nh p h giaăđìnhăvàăđ đ m b o m c t i thi u thu nh p”

a d ng hóa thu nh p cònăđ căđ nhăngh aălàăquá trình mà trongăđóăh ănôngăthônăt oăraăđ cănhi uăngu năthuănh p aăd ng hóa có th là quá trình chuy năđ i

t s n xu t t cung t c p các lo i cây tr ng ch y u sang s n xu tăhàngăhóa,ăđápă ng nhu c u th tr ng a d ng hóa có th làăđaăd ng t ngành kinh t trong nông nghi p

đ n các ho tăđ ng phi nông nghi p Và đaăd ng hóa c ngă có th là các quá trình mà

nông dân chuy năđ i t cây tr ng có giá tr th p sang các ho tăđ ng cho các lo i cây

tr ng có giá tr cao (Minott và c ng s , 2006)

T nh ngăquanăđi m trên có th th y, đaăd ng hóa sinh k là m t trong nh ng

chi năl c sinh k ă aăd ng hóa thu nh p làăth căđoăc aăđaăd ng hóa sinh k ă aă

d ng hóa thu nh p là vi c xây d ng m t danh m c các ho tăđ ngăđ uăt ăđaăd ng

nh m t oăđ c nhi u ngu n thu nh p nh m gi m thi u s bi năđ ng thu nh p c a

h giaăđìnhănôngăthôn M căđ đaăd ng hóa thu nh p chính là m căđ đaăd ng c a

các thành ph n thu nh p

2.3 CácăthƠnhăph năthuănh păc aăh ăgiaăđìnhănôngăthôn

Các thành ph n c a thu nh p c a h giaăđình nông thôn có th đ c phân lo i

theo ba tiêu chí: phân lo i theo l nh v c (nông nghi p và phi nông nghi p), phân

lo i theo ch căn ng (làmăcôngă năl ngăvà t t o vi c làm) ho c phân lo i theo

không gian (làm t i đ aăph ngăvà diăc ) (Barrett, Reardon và Webb, 2001)

Phân lo i theo l nh v c bao g m thu nh p nông nghi p ho c phi nông nghi p

Theo cách phân lo i này, các ho tăđ ng t o thu nh p có th đ c phân thành ba

nhóm: nhóm các ho tă đ ngă c ă b n bao g m nông nghi p, khai thác m và khai

khoáng khác; nhóm ho tăđ ng th hai bao g m các ho tăđ ngătrongăl nhăv c s n

xu t; và nhóm các ho tăđ ng th ba bao g m các ho tăđ ngătrongăl nhăv c d ch v

i u này d năđ n s phân bi t gi a “thu nh p nông nghi p” và "thu nh p phi nông

nghi p" Thu nh p nông nghi p có ngu n g c t s n xu t, thu th p các lo i cây

tr ng ch aăquaăch bi n ho căch nănuôi, lâm nghi p ho c đánhăb t th y h i s n, s n

ph m t tài nguyên thiên nhiên Thu nh p phi nông nghi p có ngu n g c t t t c các ngu n thu nh p khác, bao g m c ch bi n, v n chuy n, kinh doanh ch aăqua

ch bi n nông nghi p, lâm nghi p và các s n ph m th y h i s n Cách phân lo i

theoăl nhăv c ch quan tâm đ n b n ch t c a s n ph m và các lo i nhân t đ c s

d ng trong quá trình s n xu t Cách phân lo i này không quan tâmăđ n ho tăđ ng

này di n ra đâu, (n iăc ătrú, trong trang tr i c ăs , trong thành ph , n c ngoài),

nh ng quy mô nh ăth nào (trong m t nhà máy r t l n ho c do m tăng i duy

nh t), v i nh ng công ngh gì, hay nh ngăng i tham gia ki măđ c l i nhu n hay

nh năđ c ti n công t ho t đ ng này

Phân lo i theo ch că n ng thì các ho tăđ ng trong th tr ngălaoă đ ng nông

thôn bao g m ho tăđ ng làmăcôngă năl ng và ho tăđ ng t t o vi c làm Làm công năl ng là nh ng ng i bán d ch v laoăđ ng c a h , s d ngălaoăđ ng đ đ i l y

ti năl ng (bao g m c hi n v t và hi n kim), trong khi nh ngăng i t t o vi c làm

bán các d ch v laoăđ ng cho mình

Cu i cùng, là phân lo i theo không gian bao g m làm vi c t iăđ aăph ngăhayălàădiăc i v i ho tăđ ng làm vi c t i "đ aăph ng", có th phân chia thành hai

ti u lo i.Ti u lo i th nh t là làm vi c t i nhà (ho c t i nông tr i) c a chính mình

Ti u lo i th hai là làm vi c t i đ aăph ng c ătrú bao g m: làm vi c t i thôn xóm

n iăc ătrú; làm vi c t i th tr n nông thôn g n n iăc ătrú; và làm vi c t i thành ph

trung gian i v i ho tăđ ng làm vi c "xa nhà" đ c g i là "diăc ",ă đ c phân

thành ba ti u th lo i: diăc ăgi a các vùng nông thôn trongăn c;ădiăc ăđ n các khu đôăth trongăn c; và diăc ăra n c ngoài

Trong nghiên c u c a Davisă(2003)ăđưăđ c păđ n n n kinh t phi nông nghi p

nông thôn (The Rural Non-Farm Economy - RNFE) nh ă làă m t ph nă “r t quan

tr ng cho n n kinh t nông thôn vì s liên k t trong s n xu t và nhăh ng đ n vi c

làm, t o thu nh p đángăk cho các h giaăđình nông thôn” N n kinh t phi nông

nghi p nông thôn đ c đ nhăngh aălà t t c nh ng ho tăđ ng phi nông nghi p t o ra

thu nh p cho h giaăđình nông thôn (bao g m c thu nh p b ng hi n v t và b ng

ti n), thông qua vi c làmăcôngă năl ng ho c t t o vi c làm Các ho tăđ ng kinh t

phi nông nghi p nông thôn có th đ c phân ra thành các lo iănh ăsau: th nh t là

các ho tă đ ng g n li n v i nông nghi p và chu i th că n, liênă quană đ n nh ng

ng i không ph i là m t ph n c a chu i đó; th hai là nh ng ho tăđ ng s n xu t

hàng hóa và d ch v cho th tr ng n iăđ a và th tr ngăbênăngoàiă(th ngăm i);

th ba là nh ng ho tăđ ng t t o thu nh p t nh ng h có qui mô đ l n,ăcóăn ngă

su t và v năđ uăt

Nghiên c u c aăErsadoă(2003)ăđ xu t ba hình th c thu nh p: thu nh p làm côngă năl ng, thu nh p t t o vi c làm và thu nh p phi laoăđ ng Thu nh p làm côngă năl ng có th đ c th c hi n trong nhi uăl nhăv căkhácănhauănh làm vi c

trong chính ph ,ătrongăcácăđ năv t ănhânăchínhăth c ho c không chính th c, làm

vi c trong các vùng ph c n, trong ngành nông nghi p và cácăl nhăv c khác Các

thành viên h giaăđình có th t t o vi c làm trong nông nghi p ho c kinh doanh

riêng Thu nh p t vi c làm t t o trong nông nghi p bao g m n mălo i, d a trên

các nhóm m t hàng chính: câyăl ngăth c, công nghi p cây tr ng, các lo i trái cây

và rau qu ,ăch nănuôi,ăvà t các ngành nông nghi p khác Cu i cùng là thu nh p phi laoăđ ng là các kho n thu nh p t chuy nănh ng và t tài s n

Trong cu că đi u tra ti pă c nă ngu nă l că h ă giaă đìnhă nôngă thônă Vi tă Namă

(VARHS) n mă 2012ă doă Vi n Nghiên c u qu nă lýă Trungă ng,ă Vi n Chính sách

chi năl c nông nghi p và phát tri n nông thôn, Vi n Khoa h călaoăđ ng xã h i và

Nhóm nghiên c u kinh t phát tri n thu căTr ngă i h c t ng h p Copenhagen ( anăM ch) th c hi n, thu nh p có th đ c phân thành ba lo i bao g m thu nh p

t ti năl ng/ti n công; thu nh p t vi c làm t t o và thu nh păphiălaoăđ ng

Th nh t,ăđ i v i thu nh p t ti năl ng/ti n công bao g m t t c các kho n

thu nh p c a thành viên h giaăđìnhăho tăđ ng làm công năl ngătrongăm iăl nhă

v c, lo iăhìnhăvàăkhôngăgian.ăCácăl nhăv c ho tăđ ng bao g m c nông nghi p và

phi nông nghi p Các lo iăhìnhăđ năv s d ngălaoăđ ng bao g măt ănhân/kinhăt h ,

đ năv hành chánh s nghi p, t ch c phi chính ph , doanh nghi p nhà n c, doanh

nghi păn c ngoài, h pătácăxư….ăKhôngăgianălaoăđ ng bao g m t iăđ aăph ngăvàăngoàiăđ aăph ngăk c n c ngoài

Th hai,ăđ i v i thu nh p t vi c làm t t oăđ căphânăchiaătheoăl nhăv c bao

g m ba ti u lo i: thu nh p t các ho tăđ ng s n xu t nông,ălâm,ăng ănghi p; thu

nh p t các ho tăđ ngăkhaiăthácăvàăđánhăb t t nhiên và thu nh p t các ho tăđ ng

kinh t phi nông nghi păkhôngăđ c tr công

Cu i cùng, thu nh păphiălaoăđ ngăđ c chia thành các ti u lo i: thu nh p t tài

s n bao g m các ho tăđ ng cho thuê /bán tài s n; thu nh p t chuy nănh ng và thu

nh păkhác.ăTrongăđó,ăthuănh p t ho tăđ ng cho thuê và bán tài s n bao g m cho thuêă đ tă đai/b tă đ ng s n, cho thuê các tài s n khác và bán tài s n Các kho n

chuy nănh ng/ h tr bao g m các kho n chuy nănh ng/h tr t cá nhân và các

kho n chuy nănh ng/h tr t chính ph và các t ch c xã h i

Bài nghiên c u s d ng cách phân lo iătheoăVARHSăcóăxemăxétăđ n nhân t

ngu n g c c a thu nh p Nghiên c u ch quanătâmăđ aăvàoăphânătíchăcácăthànhăph n

thu nh p có ngu n g c t laoăđ ng, vi călàmăvàăđ uăt

2.4 oăl ngăđaăd ngă thuănh p

a d ng hóa thu nh p trong m t s nghiên c u đ c đoăl ng b ng cách s

d ng s l ng các ngu n thu nh p Ersado (2003) ho c t l các ngu n thu nh p

khác nhau (Barrett et al 2001; Escobal, 2001; Idowu và c ng s , 2011) Có nhi u

cáchăđoăl ngăđaăd ng hóa thu nh p, m i cách có nh ngă uăđi m vàănh căđi m

riêng

2.4.1 o l ng b ng t l thu nh p phi nông nghi p trong t ng thu nh p h gia đình

M t s nghiên c uăđoăl ngăđaăd ng hóa thu nh p b ngăcáchă c tính t l thu

nh p phi nông nghi p trong t ng thu nh p h giaăđình (Block và Webb n mă2001;

Lanjouw, Schwarze và Zeller, 2005) Gi đ nh trong nh ng nghiên c u này là t l

các kho n thu nh p phi nông nghi p cao thì m că đ đa d ng hóa cao trong môi

tr ng nông thôn n iămàănôngănghi p là sinh k chính

Tuy nhiên, vi c s d ng t l thu nh p phi nông nghi p nh ăm t bi n pháp đoă

l ng thu nh p đaăd ng hóa g p v năđ khi t l thu nh p phi nông nghi p là ch s

đ i di n cho đaăd ng hóa thu nh p cho giá tr t ngăđ ng đ i v i các h phát sinh

thu nh p phi nông nghi p t m t ngu n hay nhi u ngu n thu nh p âyălà m t ch

s r t khó đ đoăl ng, đòiăh i ph i có m t k toán chính xác v m căđ thu nh p t

t t c ngu n nông nghi p và phi nông nghi p

2.4.2 o l ng b ng s l ng các ngu n thu nh p

M t trong hai ch tiêuăđoăl ngăđaăd ng hóa thu nh p trong nghiên c u c a

Ersado (2003) là s l ng các ngu n thu nh păbìnhăquânăđ uăng i (NYSPC)

NES

NYSNYSPC 

Trongăđó,ăNYSălà s l ng các ngu n thu nh p và NES là s l ngălaoăđ ng

trong m t h giaăđình

Ch tiêu này g p h n ch khi không th hi năđ c s khác bi t khi so sánh các

h giaăđình v i các t tr ng thu nh p khác nhau t các ho tăđ ng nh ngăcóăcùngăs

NYSPC Ví d , m t h giaăđình cóăđ c 99 ph nătr m thu nh p t nông nghi p và 1

ph nătr m t ti năl ng laoăđ ng có cùng m t s ngu n thu nh pănh m t h gia đình v i 50 ph nătr m c a nó thu nh p t nông nghi p và 50 ph nătr m t laoăđ ng

ti năl ng

2.4.3 o l ng b ng ch s cân b ng Shannon

Nghiên c u c a Schwarze and Zeller (2005) Indonesia đoăl ngăđaăd ng hóa

thu nh p b ng ch s cân b ng Shannon Nó có ngu n g c t ch s Shannon (H),

th ng đ c s d ng đ đánhăgiá s đaăd ng c a các loài (Magurran, 1988)

1

ln

Trongăđó:

S là s ngu n thu nh p và Pi là t tr ng thu nh p t ho tăđ ng i trong t ng thu

nh p h giaăđình

Ch s cân b ngăShannonăEăđ cătínhănh ăsau:

100 ) ln( 

2.4.4 o l ng b ng ch s Herfindahl - Simpson (HI)

M t s nghiên c u nghiên c u s d ng ch s Herfindahl - Simpson, t ngă

đ ngăv i t l c a các ngu n thu nh p có th (Barrett etăal.n mă2005; Barrett và

Reardon 2001) Ch s này (HI) đoăl ng s l ng ngu n thu nh p ho c m c đaă

PHI

1 2

Trongăđó,ăPi là t tr ng c a ngu n thu nh p th i và N là s ngu n thu nh p Giá tr c a HI b ng 1 th hi n s ph thu c hoàn toàn vào ngu n thu nh p duy

nh t hay nói cách khác h khôngăđaăd ng; trong khi giá tr HI b ng 1/N th hi n thu

nh p hoànătoànăbìnhăđ ng gi a các ngu n thu nh p, n i có N lo i ngu n thu nh p

khác nhau đ c phân tích (Barrett et al 2001)

Trong các nghiên c u v đaăd ng còn s d ng ch s Gini – Simpson (GSI):

PGSI

1

2

1

GSI daoăđ ng t 0ăđ n 1 Khi GSI có giá tr b ngă0ăcóăngh aălàăkhôngăcóăđaă

d ng hóa; GSI càng ti năđ n g n 1 thì m căđ đaăd ng hóa càng cao (C R Rao

1982 và Pranab K Sen, 2005)

2.4.5 o l ng b ng ch s Herfindahl ngh ch đ o

Các nghiên c u khác s d ng ngh ch đ o c a ch s Herfindahl (Ellis 2000;

Schwarze, 2005; Ersado 2003; Idowu và c ng s , 2011) Ch s này đoăl ng m c

đ t p trung c a thu nh p h giaăđình t nhi u ngu n khác nhau, doăđó nó đoăl ng

m căđ đaăd ng hóa thu nh p





 n

i i

PD

1

2

)(1

Theoăđó, các h giaăđình v i thu nh păđaăd ng cao s có D l n nh t, và thu

nh p ít đaă d ng có liên quan v i D nh i v i các h ch ph thu c vào m t ngu n thu nh p, D có trên giá tr t i thi u c a 1

Ch s Herfindahl ngh chăđ oăđ c s d ng cho nhi u nghiên c uăđaăd ng hóa

do cácă uăđi m sau: (i) tínhăđ n c s l ng l n t tr ng c a ngu n thu nh p và th

hi năđ c s đaăd ng hay năđ nh c a thu nh p (Tr n Ti n Khai và Nguy n Ng c

Danh, 2014);ă(ii)ăcáchătínhătoánăđ năgi n h năsoăv i ch s cân b ng Shannon ; (iii) cóăđ bi n thiên r ngăh năch s Herfindahl – Simpson nên không c nădùngăđ n h

s phóngă đ iă khiă xemă xétă đánhă giá Vì v y, bài nghiên c u s d ng ch s

Herfindahl ngh chăđ oăđ đoăl ng m căđ đaăd ng hóa thu nh p

2.5 Cácămôăhìnhănghiênăc uăth cănghi m

2.5.1 Các mô hình nghiên c u th c nghi m trên th gi i

Cácănghiênăc uăv ăđaăd ngăhóaăthuănh pătrênăth ăgi iăt ngăđ iănhi u,ăph nă

l năth căhi n ăcácăkhuăv căchâuăPhi,ăM ăLatinhăvàăchâuăỄ,ăn iăt pătrungănhi uăcácă

n căđangăphátătri năv iăho tăđ ng nôngănghi păđóngăvaiătròăquanătr ng

năc ăm tăs ămôăhìnhătiêuăbi u sauăđây:

2.5.1.1 Ersado, L (2003) Zimbabwe

Nghiên c u s d ng d li u thu nh p, tiêu dùng và chi tiêu qu c gia trong các

cu căđi u tra 1990-1991 và 1995-1996 đ xácăđ nh các nhân t nhăh ngăđ năđaă

d ng hóa và tiêu th bìnhăquânăđ uăng i b ng mô hình h i quy:

jt t jt t jt jt

jt t jt t jt jt

uZ

XINCDV

vXINCDV

TrongăđóăYjt là m c tiêu th bìnhăquânăđ uăng i

INCDVjt đoă l ngă đaă d ng hóa c a h giaă đìnhă trongă khuă v c j (nông

Xjt là m t vector c a các bi n gi i thích c a c haiăph ngătrìnhătrên; Zjt ch a

các bi n có nhăh ngăđ n đaăd ng hóa và nhăh ng gián ti p đ n m c tiêu th bìnhăquânăđ uăng i thông qua tácăđ ng lên đaăd ng hóa thu nh p (các nhân t thu

nh p t m th i)

Các vector Xjt bao g m h giaăđình bi n nhân kh u h c trong nhóm tu i, gi i

tính và giáo d căc ngănh m căđ n m gi tài s n

K t qu cho th y đaăd ng hóa thu nh p và tiêu th bìnhăquânăđ uăng iăđ u có liênă quană đ n gi i tính c a ch h , s l ngă thànhă viênă làă ng i l n trong h

L ngăm a,ăđóngăvaiătròălàăbi n công c trongămôăhìnhă căl ng m c tiêu th

bình quân, là nhân t r i ro cóăliênăquanăđ năđaăd ng hóa thu nh p

2.5.1.2 Mô hình nghiên c u c a Idowu, A.O., J.O.Y Aihonsu, O.O Olubanjo và A.M Shittu (2011) Tây Nam Nigeria

Nghiên c u t n d ng ngu n d li u s ăc p t i các h giaăđình nông nghi p

nông thôn đ c rút ra t nghiên c u khu v c B ngăph ngăphápăch n m u ng u

nhiên phân t ng, 480 h nông dân nông thôn đưăđ c l a ch n t kho ng 120 c ng

đ ng nông dân trong ba ti u bang Tây Nam Nigeria

Mô hình h i quy Tobit v i ki m duy t t i m t đ c dùng đ phân tích các

nhân t quy tăđ nh đaăd ng hóa thu nh p:

i i

ng i c a h giaăđình; đ uăt đ uăng i; t l đ t dành cho cây tr ng

Ngoài ra còn có các bi n gi i thích khác nh k t n i v i l iăđi n qu c gia;

ngu n n c công c ng; các d ch v y t công c ng; kho ngăcáchăđ n các trung tâm đôăth g n nh t; bi năđ aăph ngălàăbi n gi

K t qu nghiên c u cho th y:

- Tu i, gi i tính, giáo d c, kinh nghi m trong các ho tăđ ng phi nông nghi p

đ c bi t, quy mô h , di nătíchăđ t bìnhăquânăđ uăng i, kho ngăcáchăđ n trung tâm đôăth và c ăs tài s n đ uăt ăc a các h giaăđình là nhân t quy tăđ nh chính c a thu

nh p t các ngu n khác nhau c a các ho tăđ ng phi nông nghi p

- T ng kíchăth c c a h giaăđình, di nătíchăđ t bìnhăquânăđ uăng i và m i

tài s n v t đ uăng iăt ng đángăk s đaăd ng hóa thu nh p c a các h nông dân

nông thôn, trong khi gi m t l ph thu c h giaăđình và kho ngăcáchăđ n các trung

tâm đôăth t ngălênăđángăk đaăd ng hóa thu nh p

2.5.1.3 Mô hình nghiên c u c a Sarah ( 2010) Senegal and Kenya

Nghiên c u này s d ng m t c ăs d li u chéoăđi u tra v thu th p Senegal

và Kenya trong 2008 Các d li u đ c thu th p t kho ng 8.000 h giaăđìnhă 26

khu v c trên toàn b y qu c gia cácăgiaiăđo n khác nhau trong quá trình t do hóa

và h i nh p kinh t , trong đó 1.770 h giaăđình t Senegal và Kenya

Nghiên c u s d ng mô hình h i qui Tobităđ căl ng các nhân t quy t

đ nhăđ năđaăd ng hóa thu nh p Bi n ph thu c là m căđ đaăd ngăhóaăđ căđoă

l ng b ng ch s Herfindahl ngh chăđ o

Các bi năđ c l p bao g m 5 nhóm bi n quan sát: v năconăng i, v n v t ch t,

v n tài chính, v n xã h i và v n t nhiên

K t qu nghiên c u cho th y

- M căđ giáo d căcaoăh n gi a các thành viên giaăđìnhănh hoàn thành trung

h c ho c giáo d căđ i h c đưăcóăm t tácăđ ng tích c c và đángăk v m căđ đaă

d ng hóa thu nh p ( m c 10% ýăngh a)

- Tài s n v t ch t nh ti p c n ngu n v n nông nghi p và ti p c n th tr ng

c ngăquanătr ng S h u ho c có th s d ng gia súc kéo đưăcóăm t tácăđ ng tiêu

c c và đángăk ( m c 1% cóăýăngh a) vào m căđ đaăd ng hóa thu nh p

- Bi n ti p c n th tr ng liênăquanăđ n v n chuy n, ti p c n và kh n ngăbán

s n ph m nông nghi p trong th tr ng là nhân t quy tăđ nh tích c c và quan tr ng

c a đaăd ng hóa thu nh p

- H giaăđìnhăcó th tham gia giao thông v n t i d dàng thì có th đaăd ng hóa

thu nh p nhi uăh n B i vì, n u h giaăđình tham gia giao thông v n t i d dàng, h

có th d dàng ti p c n các c ăh i tham gia vào các ho tăđ ng t o thu nh p khác

ngoài v trí c a mình D dàng truy c p vào giao thông v n t i c ng có th hàm ý s

g năg iăv i cácăkhuăđôăth khác ho c th tr n g năđó là trung tâm cho các ho tăđ ng

phi nông nghi p

- Bi n ngu n v n xã h i liênăquanăđ n vi căđ i công cho nhau làm gi m th i

gian và chiăphíălaoăđ ng c a các h giaăđình trong nông nghi p, cung c p cho các

thành viên h giaăđình nhi u th iăgianăh n đ tham gia vào các ho tăđ ng khác ra

kh i trang tr i

- Các h nông dân có di n tích đ t nông nghi p l n thì ít đaăd ng c a thu nh p,

cho th y nh ăv y h giaăđình đư t pătrungăh năvào s n xu t nông nghi p M t khác,

các h giaăđình v i quy mô trang tr i l năh n có nhi u kh n ng có ngu n thu nh p đaăd ng

- Tác gi đ xu tăh ng nghiên c uăsâuăh năv b n ch t c a các ho tăđ ng

nông nghi p h giaăđình nông thôn và các lo i đaăd ng hóa khi k t h p v i các m c

tiêu theoăđu i chi năl c sinh k khác nhau

2.5.1.4 Mô hình nghiên c u c a Schwarze and Zeller (2005) Indonesia

Nghiên c u s d ng d li uăđ c thu th p thông qua h th ng câu h i đi u tra đưăchu n hóa t 293 h giaăđình l a ch n ng u nhiên s ng trongăm i hai ngôi làng

vùng lân c n c a Công viên qu c gia Lore Lindu t i mi n trung Sulawesi, Indonesia

B ng hai mô hình h iăquyăđ c x lý thông qua ph n m m LIMDEP, v i bi n

ph thu c là m căđ đaăd ngăhóaăđ căđoăl ng b ng hai cách:

- oăl ng b ng t l thu nh p phi nông nghi p (mô hình 1)

- oăl ng b ng ch s đoăl ng m căđ đaăd ng hóa Shannon (mô hình 2)

Các bi n gi i thích bao g m: ch s nghèo, gi i tính, s n măđiăh c và s c t c

c a ch h , s l ng v th t mùa, kho ng cách t nhàăđ năđ ng, t l ph thu c,

v n xã h i, các kho ng vay chính th c, di n tíchăđ t s d ng Tình tr ng kinh t xã

h iăđ căxemăxétăđ n b ng bi n gi khu v c

K t qu t nghiên c u cho th y:

- Tình tr ng kinh t xã h i có nhăh ng r t quan tr ng nh ng tiêu c căđ năđaă

d ng hóa

- V n xã h i c ngăcóăm t nhăh ngăđángăk và tích c c đa d ng hóa

- S xu t hi n c a nh ng cú s c liênăquanăđ n ho tăđ ng tr ng tr t trong vòng

m i n măqua nhăh ng tích c c đ n s đaăd ng t ng th i u này phù h p v i

gi thuy t đaăd ng hóa là m t ph n ng đ i v i nh ng cú s c

- Kho ng cách t nhàăđ n đ ng có nhăh ng tiêu c căđ n đaăd ng hóa i u

này cho th y vùng sâu vùng xa ít có kh n ng t o vi c làm bên ngoài nông nghi p

- i măđángăl uăýăc a nghiên c u là phát hi n ra các h giaăđình khá gi đaă

d ng hóa nhi uăh năcácăh giaăđình nghèo Các h giaăđình nghèo, vì h có ít v n

h n, có ít c ăh i đ tham gia và nh năđ c ngu n thu nh p t các ho tăđ ng phi

nông nghi p Tuy nhiên, mô hình này không th ki m tra quan h nhân qu ng c

l i, t c là nhăh ng c a đaăd ng đ n thu nh p và giàu có ki m tra c n các k

thu tă căl ng tiên ti năh n

2.5.2 Các mô hình nghiên c u th c nghi m Vi t Nam

Cácănghiênăc uăv ăđaăd ngăhóaăthuănh pă ăVi tăNamăc ngăkháăhi măhoi,ăbênă

c nhănh ngănghiênăc uăv ăsinhăk ăh ăgiaăđìnhănôngăthôn năc ăm tăs ămôăhìnhătiêuăbi uăsauăđây:

2.5.2.1 Mô hình nghiên c u c a Nguy n ng Hào (2012)

Nghiên c u ch y u d a vào s li u t các cu c ph ng v n nông h đ c th c

hi n trongăn mă2004 và n mă2008-2009 B ngăph ngăpháp ch n m u phân t ng,

146 h giaăđìnhăđã đ c l a ch n t 7 thôn n mă2004, sauăđó 138 h đã đ c

ph ng v n l p l i vàoă n mă 2008-2009 Các h đ c ph ng v nă đ c phân chia

thành ba nhóm g m: h khá, h trung bình và h nghèo

Mô hình h iăquiălogisticăđaăth c (multinomial logistic) đ c s d ngăđ gi i

thích các nhân t nhăh ngăđ n s l a ch n các chi năl c sinh k c a các nông h

có d ng:

Y = Log(odds = p/1-p)=ă 1X1+ă 2X2 + +ă nXn

Bi n ph thu c Y là bi năđ nhătínhăđ i di n cho các chi năl c sinh k đ c

các nông h l a ch n v i 4 chi năl c sinh k : chi năl c sinh k 0 (CL0), chi n

l c sinh k 1 (CL1), chi năl c sinh k 2 (CL2) và chi năl c sinh k 3 (CL3)

Các bi n gi i thích trong mô hình bao g m: qui mô di nătíchăđ t, qui mô nhân

kh u, t l ph thu c, trình đ v năhóaăch h , qui mô v n c a nông h

K t qu h i qui cho th y t l ph thu c,ătrìnhăđ h c v n c a ch h , qui mô

v năvàăquiămôăđ tăđai nhăh ngăđ n s l a ch n các chi năl c sinh k c a các

nông h , trong khi qui mô nhân kh uăkhôngăcóăýăngh aăth ng kê

2.5.2.2 Mô hình nghiên c u c a Tr n Ti n Khai và Nguy n Ng c Danh (2014)

Nghiên c u s d ng b d li u Kh o sát m c s ng h giaăđìnhăVi t Nam 2010

(VHLSS) do T ng C c Th ng kê th c hi n v i s giúpăđ c a Ngân hàng Th gi i vàăCh ngătrìnhăPhátătri n Liên Hi p Qu c trên kho ng 9.000 h tám vùng kinh

t - xã h i Vi t Nam Nghiên c uăđưăch n ra 6.581 h nôngăthônăđ phân tích

Mô hình h i qui tobit hai gi i h năđ c áp d ng:

uXX

Bi n ph thu căSăđ căđoăb ng ch s Herfindahl ngh chăđ o

Các bi năđ c l p bao g măsáuănhóm:ăđ căđi m h ,ătàiănguyênăđ t, tài s n v t

ch t, thu nh p ph , m ngăl i xã h i và nhân t đ aăph ng

K t qu nghiên c u đưăcho th y:

- V năconăng iăđóngăvaiătròăquanătr ngăđ i v i vi căđaăd ng hóa các ho t

đ ng t o thu nh p c a h giaăđìnhănôngăthôn.ăNgoài ra, s h u v n tài chính l n và

kh n ngăti p c n tín d ng t tăh n,ăc ngănh ăv n xã h i t tăh năc ngă nhăh ng

tích c căđ n ch s đaăd ng hóa thu nh p c a h giaăđìnhănôngăthôn

- Bên c nhăđó, k t qu cho th y cácătácăđ ng ngoài d ki n c a m t s bi n

đ i v i ch s đaăd ng hóa thu nh p,ănh ăvi căcóăđi n tho iădiăđ ng, xe g n máy,

thành ph n dân t c, s hi n di n c aăđ ng v n t i và xí nghi păt ăt iăđ aăph ng đưăkhôngătácăđ ng tích c căđ năđaăd ng hóa thu nh p

B ng 2.1 Tóm t t các nghiên c u th c nghi m có liên quan

l ngăm a có liên quan

đ nă đaă d ng hóa thu

nhân, kinh nghi m c a

ch h ; quê quán, qui mô,

t l ph thu c; l ng tín

d ng; di n tích nhà s

h u; di nă tíchă đ t quân

đ uă ng i c a h gia đình; đ uăt đ uăng i; t

l đ t dành cho cây tr ng

Ngoài ra còn có các bi n khác nh k t n i v i l i

đi n qu c gia; ngu n

t i m t đ c dùng đ

phân tích các nhân t quy tă đ nh đaă d ng

hóa thu nh p Ch s Herfindahl ngh ch

đ oă dùngă đ đoă

l ng m că đ đaă

d ng hóa thu nh p là

bi n ph thu c

T ng kíchăth c c a h giaă đình, di nă tíchă đ t bìnhăquânăđ uăng i và

m i tài s n v t đ u

ng iă t ng đángă k s đaă d ng hóa thu nh p

c a các h nông dân nông thôn, trong khi

quană đ n vi că đ i công

cho nhau là nh ng nhân

s đoă l ng m că đ đaăd ng hóa Shannon

các h giaăđình nghèo

mô hình bao g m: qui mô

di nătíchăđ t, qui mô nhân

kh u, t l ph thu c, trình đ v nă hóaă ch h ,

qui mô v n c a nông h

kh uă khôngă cóă ýă ngh aă

Nhân t tácă đ ng tiêu

c c:ă cóă đi n tho i di

Trongăch ngăhaiăđưătrìnhăbày lý thuy t khung sinh k b n v ngăđ c coi là lý

thuy t n n t ng c a nghiên c u Khung sinh k b n v ng v iăn măthànhăt chính là

tài s n sinh k , chi năl c sinh k , k t qu sinh k , b i c nh t năth ng,ăc u trúc và quyătrình.ă aăd ng hóa là m t trong nh ng chi năl c sinh k quan tr ng.ă aăd ng

hóa thu nh p là vi c xây d ng m t danh m c các ho tăđ ngăđaăd ng nh m t o nhi u

ngu n thu nh p giúp gi m thi u bi nă đ ng thu nh p c a h giaă đình.ă Theoă cácă

nghiên c uătr c đây,ăcóăth th y có ba cách phân lo i thành ph n thu nh p và n mă

ch s đánhăgiáăm căđ đaăd ng hóa Khung phân tích c a nghiên c uăđ c xây

d ng t vi c phân tích n i dung ch y u t hai mô hình nghiên c u th c nghi m

trongăn c c a Nguy nă ngăHàoă(2012); Tr n Ti n Khai và Nguy n Ng c Danh

(2014) và b n mô hình nghiên c u th c nghi măn c ngoài là mô hình c a Ersado

(2003), Idowu (2011), Sarah (2010), Schwarze và Zeller (2005)

CH NGă3 PH NGăPHÁPăNGHIểNăC U

Nghiên c uă đ c th c hi n trong b i c nh nông nghi p và nông thôn Vi t

Nam có nh ngă thayă đ i tích c c tuy nhiên v n còn nhi u h n ch T nh ng lý

thuy t và các mô hình th c nghi măcóăliênăquanăđ c trình bày trên, ch ngănày

trình bày khung phân tích và gi thuy t c a nghiên c u,ăxácăđ nh ph m vi và h

th ng d li uăc ngănh ăcácăph ngăphápăs ti n hành trong nghiên c u

3.1 T ngăquanăv nông thôn Vi tăNam

3.1.1 Tình hình đ t đai

Theo báo cáo s 1809/BC-BTNMTă ngàyă 15ă thángă 5ă n mă 2014ă c a B

tr ng B TàiănguyênăvàăMôiătr ng, t ng di nătíchăđ t trên c n cătínhăđ n ngày

01/01/2013 là 33 tri u haătrongăđóăt ng di nătíchăđ t nông nghi p là 26,3 tri u ha,

chi m 79,67% t ng di nătíchăđ tăđaiăc n c Trongăđó,ăđ t s n xu t nông nghi p là

10,2 tri u ha (30,90%),ă đ t lâm nghi p là 15,4 tri u ha (46,67%),ă đ t nuôi tr ng

th y s n chi m 0,7 tri uă ha,ă đ t làm mu i chi m g n 0,02 tri uă haă ă vàă đ t nông

nghi p khác g n 0,03 tri u ha

So v iăn mă2008,ăt ng di nătíchăđ t nông nghi păđưăt ng 6 %,ătrongăđó,ăđ t

s n xu t nông nghi păt ngă9%,ăđ t lâm nghi p l i gi măđiă4%,ăđ t nuôi tr ng th y

s n,ăđ t làm mu iăvàăđ t nông nghi p khác thayăđ iăkhôngăđángăk

3.1.2 Tình hình lao đ ng và vi c làm

Theoăs ăli uăth ngăkêăs ăb ăn mă2013ăc aăt ngăc căth ngăkêăchoăth yătrongă

t ngăs ă89,7ătri uăng iădânăVi tăNamăthìăcóă60,8 tri uăng iăs ngă ăkhuăv cănôngăthônă(chi măh nă2/3ăt ngădânăs ).ăTh iăgianăqua,ăm cădùăđưăcóăs ădiăchuy năm nhă

m ăv ădânăc ăvàălaoăđ ngăt ănôngăthônăraăthànhăth ,ăt ăkhuăv cănôngănghi păsangăphiănôngănghi păsongătrongăt ngăs ă53,2ătri uălaoăđ ngă(n mă2013)ăv năcònăt iăg nă37,2ătri uălaoăđ ngănôngăthôn,ăchi măg nă70%ăt ngălaoăđ ngăc ăn c

Trongăđó,ăs ălaoăđ ngăđangălàmăvi călàă36,7ătri uălaoăđ ng Laoăđ ngăđưăquaăđàoăt oălàmăvi că ănôngăthônăch ăchi mă11,2%ăsoăv iăt ngălaoăđ ngăc ăn c.ăLao

đ ngăcóătrìnhăđ ătrungăc pălàă4,3%ăvàătrìnhăđ ăđ iăh c ch ăchi m 2,2% Laoăđ ngătrongăngànhănôngănghi p,ălâmănghi păvàăth yăs năchi mă46,8%ăt ngălaoăđ ngăc ă

n c

Trìnhăđ chuyên môn c aălaoăđ ng nông thôn nhìn chung v n còn r t th p

tr c yêu c u c a n n kinh t th tr ng, m cădùăđưăcóănh ng ti n b so v i các

n mătr c Vì v y, khu v c nông thôn di n ra tình tr ngăd ăth aălaoăđ ng ph

thông nh ngăl i thi uălaoăđ ngăchuyênămônăvàălaoăđ ng trong ngành công nghi p và

d ch v ăDoăđó, kh n ngăchuy năđ i ngành ngh t khu v c nông – lâm - th y s n

sang khu v c công nghi p và d ch v còn ch măvàăkhôngăđ u gi aăcácăvùng,ăcácăđ a

ph ng, đ c bi t là khu v c mi n núi, vùng sâu và vùng dân t c thi u s

3.1.3 H t ng c s

Trong nh ngăn măqua,ăChínhăph đưăt p trung ch đ o tri năkhaiăch ngătrìnhă

xây d ng m i và nâng c p k t c u h t ng nông thôn Nhìn chung, k t c u h t ng nông thôn Vi tăNamăđưăcóănh ng chuy n bi n tích c c (T ng C c Th ng kê, 2012)

H th ngăgiaoăthôngăđ n c păthônăđ c chú tr ng phát tri n m nh v i 89,6%

s thôn cóăđ ng mà ô tô có th điăđ n T l xưăcóăđ ng tr căthônăđ c nh a hoá

ho căbêătôngăhoáăđ t t l 67,7% Tuy nhiên, v n còn 19% xã vùng cao và 40,4% xã

mi nănúiăcóăđ ngăngõăxómăđ c nh a, bê tông hóa

Ch nôngăthônăđóngăvaiătròăquanătr ng trong s phát tri n n n kinh t hàng hoá.ăN mă2011ăc n c có g n 58% s xã có ch Tuy nhiên, ch đ t tiêu chu n c a

B Xây d ng còn r t th p, ch có 3,5% s ch nôngăthônăđ t tiêu chu n

H th ng tín d ngănhânădânănôngăthônăc ngăđangăphátătri n, t o thu n l iăchoădânăc ă

ti p c n ngu n v n tín d ng ph c v s n xu t,ăkinhădoanhăvàăđ i s ng N mă2011ăcóă10,5ă%ăxưăcóăchiăănhánhăngânăhàngăth ngăm i ho tăđ ngătrênăđ a bàn và 17,6% xã có qu tín d ng

nhân dân Tuy nhiên, ch có 7% xã vùng trung du và mi n núi B c b có ngânăhàngăth ngă

m i và 5% xã Tây Nguyên có qu ti t ki m

3.1.4 Tình hình kinh t nông thôn

V iăngu năl căđ tăđaiăvàălaoăđ ngăd iădào,ătuyăv yănôngănghi păvàănôngăthônă

Vi tăNamăv năch aăphátătri n.ăNgànhănôngănghi p,ălâmănghi păvàăth yăs năchi mă46,8%ăt ngălaoăđ ngăc ăn cănh ngăch ăđóngăgópăgiáătr ăt ngăs năph mălàă18,4%ăgiáătr ăt ngăs năph măc ăn c

N ngă su tă laoă đ ngă trongă l nhă v că nôngă – lâm - ng ă nghi pă làă 27,3ă tri uă

đ ng/ng iăsoăv iăt ngăn ngăsu tălaoăđ ngăbìnhăquână68,7ătri uăđ ng/ng i và là

th pănh tătrongăt tăc ăcácăngànhăkinhăt ă

Thuă nh pă bìnhă quână đ uă ng iă n mă 2012ă c aă qu că giaă làă

2.000.000VND/thángăthìăthuănh păbìnhăquână ăkhuăv cănôngăthônăch ălàă1.579.000

VND /tháng còn thuă nh pă bìnhă quână c a khu v c thành th t i 2.989.000

VND/tháng.ă Chiă tiêuă bìnhă quână đ uă ng iă n mă 2012ă c aă qu că giaă làă 1.603.000ă

VND /thángă thìă chiă tiêuă bìnhă quână ă khuă v că nôngă thônă ch ă làă 1.315 000ă

đ ng/thángătrong khi con s này khu v căđôăth là 2.288.000VND/tháng

T ăl ăh ănghèoă ănôngăthônăn mă2013ălà 12,7%ătrongăkhiăt ăl ănàyă ăthànhăth ălàă3,7%ăvàătrongăc ăn călàă9,8% Nghèoăđóiăt p trung ch y u khu v c nông thôn,ăđ c bi t là cácăvùngăkhóăkh nănh ămi n núi, h iăđ o T l nghèoăl ngă

th c th c ph m nông thôn cao g p 10 l n so v i thành th H nă 90% ng iănghèoă ăVi tăNamăsinhăs ngă ăkhuăv cănôngăthônăchoăth yăm căđ ăquanătr ngăc aăphátătri nănôngăthônăvìăng iănghèo (T ng C c Th ng kê, 2013)

Hi n nay, h u h t dân nghèo nông thôn Vi t Nam tham gia vào s n xu t nông nghi p Do các ho tăđ ng s n xu t nông nghi p ph thu c g nănh ăhoànătoànă

vào th i ti t nên v iătácăđ ng c a vi c bi năđ i khí h u toàn c u, thu nh p c a nông

dân b nhăh ng nghiêm tr ng và r t b păbênh.ăThêmăvàoăđó,ăgiáăc s n ph m làm

ra c aăng i nông dân ph thu c vào s c ép t bi năđ ng c a th tr ng t do qu c

t đ i v iăcácăn căđangăphátătri n, khi n tình tr ngă“đ c mùa m tăgiá”ăth ng

xuyên x y ra