Kiến thức và kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm tại bệnh viện phụ sản trung ương, năm 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG KHOA KHOA HỌC SỨC KHỎEBỘ MÔN ĐIỀU DƯỠNG NGUYỄN THỊ LIỄU Mã sinh viên: B00303 KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG CỦA BÀ MẸ TRONG VIỆC CHO TRẺ BÚ SỚ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG KHOA KHOA HỌC SỨC KHỎE

BỘ MÔN ĐIỀU DƯỠNG

NGUYỄN THỊ LIỄU

Mã sinh viên: B00303

KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG CỦA BÀ MẸ

TRONG VIỆC CHO TRẺ BÚ SỚM TẠI BỆNH VIỆN

PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG NĂM 2014

ĐỀ TÀI TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN ĐIỀU DƯỠNG

HỆ VỪA LÀM VỪA HỌC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG

KHOA KHOA HỌC SỨC KHỎE

BỘ MÔN ĐIỀU DƯỠNG

NGUYỄN THỊ LIỄU

Mã sinh viên: B00303

KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG CỦA BÀ MẸ

TRONG VIỆC CHO TRẺ BÚ SỚM TẠI BỆNH VIỆN

PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG NĂM 2014

ĐỀ TÀI TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN ĐIỀU DƯỠNG

HỆ VỪA LÀM VỪA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: Th.S Nguyễn Lê Hương

HÀ NỘI – Tháng 11 năm 2014

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc và tập thể cán bộ nhân viên Phòng

đẻ Bệnh viện Phụ sản Trung Ương đã tận tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện tốt nhất cóthể để tôi hoàn thành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn các anh chị, các bạn trong lớp KTC5 đã độngviên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành đề tài nghiên cứu

Sau cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân tronggia đình, những người bạn thân thiết đã cùng tôi chia sẻ những khó khăn vàgiành cho tôi những tình cảm, sự chăm sóc quý báu trong suốt quá trình học tập

và hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Nguyễn Thị Liễu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu của tôi hoàn toàn trung thực và khôngtrùng lặp với bất kỳ kết quả nghiên cứu nào được công bố trước đó

Tác giả

Nguyễn Thị Liễu

THUẬT NGỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

TỔNG QUAN 2

1.1 Nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ bú sớm 2

1.1.1 Sự bài tiết sữa 2

1.1.2 Thành phần sữa mẹ: 3

1.1.3 Những lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ, 3

1.1.4 Lợi ích của việc cho trẻ bú sớm 5

1.1.5 Những tập quán, thói quen ảnh hướng không tốt đến việc nuôi con bằng sữa mẹ 5

1.2 Tình hình NCBSM trên thế giới và tại Việt Nam 7

1.2.1 Tình hình NCBSM trên thế giới 7

1.2.2 Hoạt động truyền thông về NCBSM tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương 9 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9

2.1 Đối tượng nghiên cứu 9

2.1.1 Tiêu chuẩn lựa chọn 9

2.1.2 Tiêu chuẩn loại trừ 9

2.1.3 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 9

2.2 Phương pháp nghiên cứu 10

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu 10

2.2.2 Cỡ mẫu 10

2.2.3 Phương pháp chọn mẫu: 10

2.3 Kỹ thuật thu thập thông tin 10

2.4 Các biến số trong nghiên cứu 10

2.4.1 Các biến số về đặc điểm cá nhân của đối tượng nghiên cứu 10

2.4.2 Kiến thức của bà mẹ cho bú sớm 11

2.4.2 Kỹ năng của bà mẹ cho bú sớm bằng quan sát, bảng kiểm 11

2.4.3 Mô tả một số yếu tố liên quan đến vấn đề cho trẻ bú sớm 11

2.5 Hạn chế sai số trong nghiên cứu 11

2.6 Các tiêu chuẩn đánh giá thực hành trong nghiên cứu 11

2.7 Xử lý và phân tích số liệu 12

2.8 Đạo đức trong nghiên cứu 12

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 13

3.1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu: 13

3.2 Một số đặc điểm của trẻ sơ sinh 14

3.3 Kiến thức, kỹ năng cho trẻ bú sớm của các bà mẹ 15

3.3.1 Kiến thức cho trẻ bú sớm của các bà mẹ 15

3.3.2 Kiến thức của bà mẹ về việc cho trẻ bú sữa non 15

3.3.3 Kiến thức của bà mẹ về cho trẻ bú mẹ hoàn toàn 15

3.3.4 Kiến thức của bà mẹ cho trẻ bú đủ sữa mẹ 16

3.3.5 Kiến thức của bà mẹ về việc tạo nguồn sữa đầy đủ 17

3.3.6 Kỹ năng của các bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm 17

3.3.7 Tỷ lệ bà mẹ cho trẻ ăn/ uống thứ khác trước khi cho trẻ bú lần đầu 18

3.3.7 Tư thế bú đúng của các bà mẹ và trẻ sơ sinh khi cho con bú 18

3.3.8 Tình trạng ngậm bắt vú trẻ sơ sinh khi cho con bú 18

3.3.9 Nguồn tiếp cận thông tin của các bà mẹ 19

3.4 Mô tả một số vấn đề liên quan cho trẻ bú sớm 19

BÀN LUẬN 23

4.1 Kiến thức – kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm 23

4.1.1 Kiến thức của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm 23

4.1.2 Kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm 25

4.2 Một số yếu tố liên quan đến kiến thức và kỹ năng cho trẻ bú sớm 27

4.2.1 Liên quan giữa tuổi mẹ với kiến thức và kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm 28

4.2.2 Liên quan giữa học vấn và các yếu tố khác đến kiến thức và kỹ năng của bà mẹ cho trẻ bú sớm 28

KẾT LUẬN 30

KHUYẾN NGHỊ 30

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Phân bố tuổi, nghề nghiệp và nơi ở của các bà mẹ 13 Bảng 3.2 Một số đặc điểm của trẻ sơ sinh 14 Bảng 3.3 Kiến thức của các bà mẹ về bú mẹ hoàn toàn.15 Bảng 3.4 Kiến thức của các bà mẹ cho trẻ bú đủ sữa mẹ 16 Bảng 3.5 Kiến thức của các bà mẹ cho trẻ bú đủ sữa mẹ 17 Bảng 3.6.Tỷ lệ trẻ được bú sớm ngay sau khi sinh 17 Bảng 3.7 Tỷ lệ bà mẹ cho trẻ ăn uống thức khác trước khi cho trẻ bú sữa mẹ lần đầu 18 Bảng 3.8 Nguồn tiếp cận thông tin của các bà mẹ 19 Bảng 3.9 Liên quan giữa tuổi của mẹ với kiến thức cho trẻ bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh 19 Bảng 3.10 Liên quan giữa tuổi của mẹ với kỹ năng cho trẻ bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh 20 Bảng 3.11 Liên quan giữa trình độ học vấn của mẹ với kiến thức cho trẻ bú trong vòng một giờ đầu sau sinh 20 Bảng 3.11 Liên quan giữa trình độ học vấn của mẹ với kỹ năng cho trẻ bú trong vòng một giờ đầu sau sinh 21 Bảng 3.12 Liên quan giữa giờ tuổi của trẻ với kiến thức cho trẻ bú trong vòng một giờ đầu sau sinh 21 Bảng 3.13 Liên quan giữa giờ tuổi của trẻ với kỹ năng cho trẻ bú trong vòng một giờ đầu sau sinh 22 Bảng 3.14 Liên quan giữa tuổi của mẹ và tư thế đúng khi cho con bú 22 Bảng 3.15 Liên quan giữa TĐHV của mẹ và tư thế đúng khi cho con bú 22 Bảng 3.16 Liên quan giữa tuổi của mẹ và kỹ năng ngậm bắt vú đúng khi cho con bú 22 Bảng 3.17 Liên quan giữa trình độ học vấn của mẹ và kỹ năng ngậm bắt vú đúng khi cho con bú 23

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ lần sinh của các sản phụ 13 Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ nghề nghiệp của các sản phụ 14 Biểu đồ 3.3 Tỷ lệ % kiến thức của bà me về hiểu biết thời gian cho trẻ bú lần đầu sau sinh 15 Biểu đồ 3.4 Tỷ lệ % kiến thức của bà mẹ về việc cho trẻ bú sữa non 15 Biểu đồ 3.5 Kiến thức của bà mẹ về lợi ích của việc trẻ bú đủ sữa mẹ 17 Biểu đồ 3.6 Tư thế bú đúng của các bà mẹ và trẻ sơ sinh khi cho con bú 18 Biểu đồ 3.7 Tình trạng ngậm bắt vú trẻ sơ sinh khi cho con bú 19

Cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh giúp cung cấp chất dinh dưỡng

và miễn dịch, làm tăng tỷ lệ và thời gian bú mẹ hoàn toàn ở trẻ sau này, giúp trẻtăng cân tốt hơn, giảm bệnh tật và từ vong ở trẻ

Bà mẹ cũng có lợi khi cho trẻ bú sớm vì giúp sữa về sớm hơn, giảm đượcbăng huyết sau sinh, giúp bà mẹ tránh thai trong thời kỳ đầu hậu sản

Nuôi con bằng sữa mẹ được khuyến khích và chấp nhận rộng rãi ở ViệtNam, ước tính có tới 98% trẻ nhỏ được bú mẹ Tuy nhiên, trong các nghiên cứutrước đây, chỉ có khoảng 29% các bà mẹ thực hiện cho bú mẹ ngay sau đẻ 30 phútđầu

Hiện nay, ở nước ta đang triển khai rộng rãi chương trình “Làm mẹ an toàn ”trong cả nước, trong đó có việc nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ bú sớm Để gópphần nâng cao chất lượng nuôi con bằng sữa mẹ, chúng ta cần tìm hiểu thực trạng

và một số yếu tố liên quan đến việc cho trẻ bú sớm

Muốn thực hiện tốt kỹ năng cho trẻ bú sớm ngay sau sinh, đòi hỏi phải nângcao hơn nữa hiểu biết về lợi ích, tác dụng của phương pháp này, cũng như sự thayđổi về kiến thức – kỹ năng – thái độ của bà mẹ và cán bộ y tế trong lĩnh vực chămsóc sức khoẻ sơ sinh Đây là những vấn đề quan trọng của y tế cộng đồng nhưng lạichưa được áp dụng và nghiên cứu đầy đủ ở Việt Nam và cả trên thế giới

Để góp phần cung cấp thông tin nhằm cải thiện sức khoẻ trẻ sơ sinh, chúng

tôi thực hiện đề tài “Kiến thức và kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm tại bệnh viện Phụ Sản Trung ương, năm 2014” nhằm mục tiêu:

1 Mô tả kiến thức, kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2014.

2 Mô tả một số yếu tố liên quan đến kiến thức và kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2014.

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN

1.1 Nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ bú sớm

1.1.1 Sự bài tiết sữa

Sữa mẹ bài tiết theo cơ chế phản xạ Khi trẻ bú, cảm giác đi từ núm vú lênnão tác động đến tuyến yên bài tiết Prolactin và Oxytoxin Prolactin là nội tiết tốcủa thuỳ trước tuyến yên, có tác dụng kích thích tế bào sữa, Đây là phản xạ tạo sữa,

vì vậy bú nhiều sẽ tạo sữa nhiều hơn

1.1.1.1 Prolactin

Prolactin thường sản xuất nhiều về ban đêm và làm cho bà mẹ thư giãn buồnngủ.Vì vậy nên cho trẻ bú đêm Prolactin còn có tác dụng ngăn cản sự rụng trứng,giúp bà mẹ chậm có thai

1.1.1.2 Oxytoxin

Oxytoxin là nội tiết tố của thuỳ sau tuyến yến có tác dụng làm cho các cơxung quanh tế bào tiết sữa để đẩy sữa từ các nang sữa theo ống dẫn sữa đến cácxoang sữa Đây là phản xạ phun sữa Oxytoxin dễ bị ảnh hướng bởi những ý nghĩ

và cảm giác của bà mẹ:

-Cảm giác tốt: bà mẹ thấy hài lòng thương yêu trẻ, ngắm nhìn hoặc nghe thấytiếng khóc của trẻ và tin tưởng sữa mình là tốt nhất, sẽ hỗ trợ cho phản xạ này

- Cảm giác xấu: nếu bà mẹ lo lắng hoặc nghi ngờ là mình không đủ sữa có

thể hạn chế phản xạ và sữa mẹ ngừng chảy Vì phản xạ Oxytoxin là quan trọng nếungay sau khi đẻ, bà mẹ phải nằm cạnh con để trẻ tiếp xúc với mẹ và cho bú sớm

Sự sản xuất sữa trong vú cũng tự điều chỉnh được Nếu sữa ứ đọng thì chất

1.1.2 Thành phần sữa mẹ:

1.1.2.1 Sữa non

Là sữa mẹ tiết ra trong vài ngày đầu sau đẻ, Sữa non màu vàng nhạt, đặc sánh

- Vai trò của sữa non:

+ Sữa non nhiều kháng thể, tế bào bạch cầu, bảo vệ cơ thể trẻ chống nhiễmkhuẩn và dị ứng

+ Sữa non có tác dụng xổ nhẹ giúp cho việc tống phân su, trẻ đỡ vàng da.+ Các yếu tố phát triển trong sữa non giúp bộ máy tiêu hoá trưởng thành,chống dị ứng và không dung nạp các thức ăn khác

+ Sữa non có nhiều vitamin A giúp trẻ chống nhiễm khuẩn và bệnh khô mắt

Vì vậy cần phải cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ, không cho trẻ

ăn bất cứ thức ăn nào khác ngoài sữa mẹ

1.1.2.2 Sữa trưởng thành

Gồm sữa đầu và sữa cuối:

- Sữa đầu có màu hơi xanh Trẻ bú sữa đầu sẽ nhận được một lượng lớn cácchất dinh dưỡng và nước Vì vậy, không cần cho trẻ uống thêm nước hoặc bất cứ đồuống nào trước khi trẻ được 6 tháng tuổi và ngay cà khi trời nóng

- Sữa cuối được sản xuất ở cuối bữa bú có màu trắng hơn vì có nhiều chấtbéo Cần cho trẻ bú kiệt một bên vú rồi mới chuyển sang vú khác để trẻ nhận đượcsữa cuối cung cấp nhiều năng lượng

1.1.3 Những lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ,

Nuôi con bằng sữa mẹ là cách nuôi dưỡng trong đó trẻ được trực tiếp búsữa mẹ hoặc gián tiếp uống sữa mẹ được vắt ra

Bú mẹ hoàn toàn: Trong đó trẻ chỉ được ăn sữa mẹ qua bú trực tiếp hoặcgián tiếp thông qua vắt sữa mẹ hoặc bú trực tiếp tù người mẹ khác, ngoài ra khôngđược nuôi bằng bất cứ loại thức ăn đồ uống nào khác Các thứ khác ngoại lệ đượcchấp nhận là các giọt dạng dung dịch có chứa vitamin, khoáng chất hoặc thuốc

NCBSM là một biện pháp tự nhiên, kinh tế và hiệu quả để bảo vệ sức khoẻ

bà mẹ trẻ em.Sữa mẹ là chất dinh dưỡng hoàn hảo để tiêu hoá và hấp thụ

1.1.3.1 Sữa mẹ giúp trẻ chống lại các bệnh nhiễm khuẩn nhờ các yếu tố kháng khuẩn

Một số kháng thể từ người mẹ truyền qua rau đến bào thai đã giúp cho trẻmới đẻ có được sức đề kháng và miễn dịch một số bệnh đặc biệt trong 4-6 thángđầu như sởi, cúm, ho gà

Sữa mẹ vô khuẩn, trẻ bú trực tiếp sữa mẹ Vi khuẩn không có điều kiện pháttriển nên trẻ ít bị tiêu chảy

- Globulin miễn dịch IgA tiết có nhiều trong sữa non và giảm dần trongnhững tuần sau IgA không được hấp thu mà hoạt động ngay tại ruột để chống lạimột số vi khuẩn như E.coli và virus

- Lactoferin là một protein gắn sắt có tác dụng kìm khuẩn không cho vikhuẩn cần sắt phát triển

- Lysozym là một enzym có tác dụng diệt khuẩn

- Lympho bào sản xuất IgA tiết và interferon, có tác dụng ức chế hoạt độngcủa một số virus

- Đại thực bào có tính chất thực bào và bài tiết lysozym và lactoferin Đạithực bào có thể thực bảo Candida và vi khuẩn đặc biệt là những vi khuẩn Gram âm,nguyên nhân gây viêm ruột hoại tử ở trẻ sơ sinh

- Yếu tố kích thích sự phát triển vi khuẩn Lactobacillus bifidus Một sốlactose vào ruột chuyển thành acid lactic, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩnBifidus phát triển, lấn át vi khuẩn gây bệnh như E.coli

- Yếu tố Bifidus là một carbonhydrat có chứa nitrogen cần cho vi khuẩnLactose bifidus, ngăn cả vi khuẩn gây bệnh phát triển

1.1.3.4 Nuôi con bằng sữa mẹ giúp bảo vệ sức khoẻ bà mẹ

Cho con bú gópphần giúp người mẹ tránh thai vì động tác bú mẹ của trẻ làmkích thích tuyến yên tiết ra prolactin, chất này có tác dụng ức chế rụng trứng, làmgiảm khả năng mang thai

Đối với phụ nữ ngay sau khi sinh, động tác bú của trẻ có tác dụng làm co hồi

tử cung và cầm máu cho người mẹ

Hơn nữa cho con bú thường xuyên giúp người mẹ nhanh chóng lấy lại vócdáng và làm giảm tỉ lệ ung thư vú

1.1.3.5 Nuôi con bằng sữa mẹ kinh tế và thuận tiện hơn nuôi nhân tạo

Cho con bú sữa mẹ sẽ thuận lợi và kinh tế Cho trẻ bú sữa mẹ rất thuận lợi vìkhông phụ thuộc vào giờ giấc, không cần phải đun nấu, dụng cụ pha chế Trẻ bú sữa

mẹ sẽ kinh tế hơn nhiều so với nuôi con nhân tạo bằng sữa bò hoặc bất cứ loại thức

ăn nào khác, vì sữa mẹ không mất tiền mua Khi người mẹ ăn uống đầy đủ, tinhthần thoải mái thì sẽ đủ sữa cho con bú

1.1.4 Lợi ích của việc cho trẻ bú sớm

NCBSM sớm theo hướng dẫn chuẩn Quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sứckhoẻ sinh sản là cho trẻ bú mẹ càng sớm càng tốt, trong vòng 1 giờ đầu sau khi sinh

Chỉ từ đầu năm 1980 người ta mới biết rõ tác dụng và cơ chế của việc nuôicòn bằng sữa mẹ NCBSM là một khâu quan trọng trong công tác chăm sóc sứckhoẻ ban đầu, ở nhiều nước trên thế giới, ngay cả những nước đang phát triển,phong trào nuôi con bằng sữa mẹ đang có xu hướng giảm đi rõ rệt Cho đến naymọi người đã phải thừa nhận sữa mẹ là loại thức ăn tốt nhất của trẻ dưới 1 tuổi

Ở nước ta, NCBSM là tập quán cổ truyền, đa số các bà mẹ đều muốn nuôicon bằng sữa của mình, vì thực tế đã mang lại nhiều lợi ích cho các bà mẹ và đứatrẻ nhất là trong hoàn cảnh kinh tế hiện nay

Do thành phần và tính chất ưu việt của sữa mẹ nên việc cho trẻ bú ngay trongvòng 1 giờ đầu sau đẻ là biện pháp cung cấp dinh dướng tối ưu cho trẻ

Cho trẻ bú sớm say khi sinh là biện pháp rất quan trọng trong giờ đầu tiêncủa cuộc đời, trẻ sơ sinh ở trạng thái nhanh nhẹn tỉnh táo nhất và dễ thực hiện độngtác mút vú mẹ Khi thời điểm này qua đi, trẻ trở nên buồn ngủ hơn vì bắt đầu hồiphục sau quá trình thở Trong giờ đầu tiên đó, quan trọng là để trẻ gần mẹ, tránhtách mẹ con để trẻ có cơ hội được bú sớm

1.1.5 Những tập quán, thói quen ảnh hướng không tốt đến việc nuôi con bằng sữa mẹ

- Cho trẻ ăn thức ăn khác trước khi bú mẹ: trẻ dễ mắc bệnh tiêu chảy, mấtcảm giác thích sữa mẹ.

- Cho trẻ ăn bổsung sớm

- Cai sữa sớm

- Trong thời gian bú mẹ hoàn toàn vẫn thường cho uống nước trắng hoặcnước hoa quả: thực tế trẻ không cần uống thêm bất cứ thứ gì trong 6 tháng đầu vìtrong sữa mẹ đã có đủ nước và các vitamin cho nhu cầu của trẻ

- Cho trẻ bú bình với đầu vú cao su: sẽ làm mất hoặc giảm phản xạ bú mẹdẫn đến giảm sự tạo sữa Ngoài ra trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn cho vệ sinhbình không sạch

1.1.5.2 Cách ngậm bắt vú và tư thế bú

- Những dấu hiệu chứng tỏ trẻ ngậm bắt vú đúng

+ Trẻ phải ngậm sâu vào quầng đen của vú và các mô phía dưới vú vào trongmiệng

+ Các xoang sữa nằm trong những mô phía dưới này

+ Trẻ phải ngậm vú để kéo mô vú ra tạo thành một “đầu vú dài ”

+ Trẻ đang được bú từ vú chứ không phải từ núm vú

+ Lưỡi của trẻ đưa ra trước trên lợi dưới và ở phía dưới xoang sữa

- Động tác ngậm mút vú

+ Trẻ mút để kéo mô vú ra thành đầu vú và giữ vú trong miệng

+ Phản xạ oxytocin làm cho sữa chảy vào xoang sữa

+ Lưỡi của trẻ ép đầu vú lên vòm miệng cứng, ép sữa từ xoang sữa vàomiệng trẻ

+ Khi trẻ ngậm bắt vú đúng, trẻ hút được sữa dễ dàng, miệng và lưỡi của trẻkhông chà sát vào da và núm vú trẻ sẽ mút vú có hiệu quả

- Ngậm bắt vú sai

+ Trẻ chỉ ngậm vú mà không ngậm cả mô vú ở dưới

+ Trẻ không ngậm hết xoang sữa, lưỡi không đưa tới xoang sữa được

+ Lưỡi ở trong miệng trẻ nên trẻ không ép được xoang sữa

+ Cho thấy trẻ chỉ ngậm núm vú

Hình ảnh 1.1: Trẻ ngậm bắt vú đúng

1.2 Tình hình NCBSM trên thế giới và tại Việt Nam

1.2.1 Tình hình NCBSM trên thế giới

Tỉ lệ trẻ em được NCBSM và thời gian kéo dài khác nhau giữa các nước

ở trên thếgiới, cũng như giữa các vùng nông thôn hay thành thị Ở nông thônMalaysia, tỉ lệ NCBSM giảm một cách nhanh chóng từ 80% (1950-1969) xuống69% (1989-1990) Thời gian cho con bú cũng giảm ở Philippin từ năm 1973 đặcbiệt ở thành phố trong các nhóm có điều kiện kinh tế và trình độ văn hóa cao ỞĐông Nam Á, sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng cho trẻ chính nhưng có sự khácbiệt lớn giữa nông thôn và thành thị về khoảng thời gian trẻ được bú mẹ ỞBangkok theo điều tra năm 1997, thời gian cho con bú trung bình là 4 thángtrong khi ở nông thôn là 14 tháng

Kết quả điều tra cho thấy gần đây xu hướng NCBSM có dấu hiệu hồiphục, 98% trẻ ở Châu Phi, 96% trẻ ở Châu Á, 90% trẻ ở Nam Mỹ đã đượcNCBSM ,

1.2.1.1 Tình hình NCBSM tại Việt Nam

Ở Việt Nam từ đầu những năm 1980 đã có những nghiên cứu về tập quán

và thực hành nuôi con được tiến hành bởi nhiều tác giả và trong nhiều vùng trên

cả nước Bú mẹ được khuyến khích và chấp nhận rộng rãi ở Việt Nam, ước tính

có 98% trẻ nhỏ được bú mẹ Tỉ lệ này khác nhau theo từng vùng địa lý, dân tộc,trình độ văn hóa của bà mẹ, nơi đẻ nhưng sự khác biệt không đáng kể, nơi ítnhất cũng có 90% trẻ được bú mẹ

Đào Ngọc Diễn, Nguyễn Trọng An và cộng sự (1983) đã nghiên cứu trên

500 trẻ dưới 5 tuổi tại vùng nông thôn và nội thành Hà Nội, kết quả cho thấyhầu hết trẻ được bú mẹ sau 2-3 ngày Tỉ lệ trẻ được bú mẹ trong vòng 24 giờ chỉđạt 15,8% ở nội thành và 35,5% ở nông thôn, từ 68% đến 97% trẻ được ăn bổsung trong vòng 4 tháng đầu

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hồng Diễm năm 2000nhằm đánh giá hiệuquả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi tại xã Tân Lập,Chợ Đồn, Bắc Kạn cho thấy 66,7% bà mẹ cho trẻ bú ngay sau đẻ 30 phút

Nghiên cứu của Lê Thị Kim Chung năm 2000 về tập tính nuôi con dưới

24 tháng tuổi của các bà mẹ phường Láng Hạ, quận Đống Đa – Hà Nội cho thấy

tỷ lệ bú sớm trong nửa giờ đầu là 80%

Nghiên cứu của Nguyễn Phương Thảo và Lê Thị Bình với 114 bà mẹ sinhcon đẻ thường tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2011 cho thấy có 29% bà

mẹ cho trẻ bú trong 30 phút đầu sau sinh, 65,8% các bà mẹ cho con bú lần đầutiên từ 1 – 6 giờ sau đẻ Thời điểm cho con bú khi trẻ khóc là 57,9% hoặc sau 2– 3 giờ cho bú một lần là 42,1% Tỷ lệ bà mẹ có kỹ năng tốt và cho trẻ bú cóhiệu quả đạt 54,1% và kỹ năng khá là 37,7% Kỹ năng cho con bú của bà mẹchịu ảnh hưởng bởi gia đình là 50%, nhân viên y tế là 21%

Nghiên cứu của Nông Thị Thu Trang tại Bệnh viện Phụ sản Trung ươngnăm 2009, trong số 390 bà mẹ đẻ thường có 31% bà mẹ cho con bú lần đầutrong một giờ đầu sau sinh, 36,7% bà mẹ cho con bú lần đầu trong khoảng từtrên 1 giờ đến 6 giờ là 36,7% và 8,3% bà mẹ cho con bú lần đầu trên 6 giờ saukhi sinh

Sự hiểu biết của các bà mẹ về lợi ích của sữa mẹ là 79,7%, còn đối vớisữa non còn thấp (39,1%), tình trạng này có lẽ do tư vấn cho bà mẹ của cán bộ y

tế và của cộng đồng còn yếu

Những số liệu trên chưa đánh giá chi tiết về kiến thức, kỹ năng và thựchành về việc cho trẻ bú sớm sau khi sinh, chính vì vậy, chúng tôi tiến hànhnghiên cứu tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương nhằm làm rõ hơn về thực trạngkiến thức và kỹ năng của bà mẹ trong việc cho trẻ bú sớm tại bệnh viện Phụ sản

1.2.2 Hoạt động truyền thông về NCBSM tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương

Bệnh viện Phụ sản Trung ương là bệnh viện đầu ngành trong lĩnh vực sảnphụ khoa và sơ sinh tại Việt Nam Nằm giữa trung tâm của thủ đô Hà Nội, điều kiện

đi lại khá thuận tiện Bệnh viện hàng năm tiếp nhận 20.000 ca đẻ trong điều kiện cơ

sở vật chất của một bệnh viện chỉ có 260 giường kế hoạch (từ năm 1966)

Hàng năm, bệnh viện đều mở các lớp tập huấn NCBSM cho nhân viên học.Tất cả các nhân viên trong bệnh viện đều được hướng dẫn thực hành NCBSM theoquy định Các nhóm hỗ trợ NCBSM được thành lập bởi 5-6 nhân viên của bệnhviện đến từng giường bệnh giúp đỡ cho các sản phụ mới sinh cách cho con bú.Hàng tuần thường xuyên có các buổi tư vấn trực tiếp NCBSM vào thứ 4, thứ 6 tạiphòng khám; thứ 3, thứ 5 tại khoa sơ sinh Và hàng tháng tập trung khoảng 200 bà

mẹ để hướng dẫn cách chăm sóc sức khỏe sinh sản từ lúc mới mang thai cho đếnkhi sau sinh em bé

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Tiêu chuẩn lựa chọn

- Các bà mẹ (sản phụ) sinh thường có độ tuổi từ 18 đến 35 sinh con tại Bệnhviện Phụ sản Trung ương

- Các sản phụ sinh con đủ tháng, có cân nặng từ 2500g trở lên

- Các sản phụ đồng ý tham gia nghiên cứu

2.1.2 Tiêu chuẩn loại trừ

- Sản phụ đẻ con không sống

- Sản phụ sau đẻ chống chỉ định cho con bú

- Không tự nguyện tham gia nghiên cứu

2.1.3 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

1 2 1, 96

Z −α =

- Tại Phòng đẻ Bệnh viện Phụ sản Trung ương từ tháng 3/2014 đến tháng 8/2014

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo phương pháp mô tả cắt ngang

2.2.2 Cỡ mẫu

Cỡ mẫu: tính theo công thức (ước tính một tỷ lệ)

Trong đó:

- n: là cỡ mẫu tính cho nghiên cứu

- p: tỷ lệ những trẻ được cho bú ngay sau đẻ 30 phút tại xã Tân Lập, Chợ Đồn,Bắc Kạn là 66,7% theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Hồng Diễm năm 2000

- α là mức ý nghĩa thống kê, với α = 0,05 (tương ứng độ tin cậy là 95%) thì hệsố

- ε: Sai số ước lượng

(ε = 0,14)

n = 93, cộng thức này cộng với 10% sai số xảy ra khi lấy thông tin

Cỡ mẫu nghiên cứu sẽ được ước lượng là 104 bà mẹ

2.2.3 Phương pháp chọn mẫu:

Thu thập số liệu từ tháng 3/2014 đến tháng 8/2014, các nghiên cứu viên trựctại Phòng đẻ, chọn tất cả các bệnh nhân đủ tiêu chuẩn cho đến khi đủ 104sản phụ

2.3 Kỹ thuật thu thập thông tin

Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn và quan sát:

- Phỏng vấn trực tiếp các bà mẹ theo mẫu phiếu được thiết kế sẵn Thời điểmphỏng vấn là ngay sau khi sinh trong vòng 6 giờ đầu

- Quan sát bà mẹ cho trẻ bú lần đầu ngay sau khi sinh bằng bảng kiểm

2.4 Các biến số trong nghiên cứu

2.4.1 Các biến số về đặc điểm cá nhân của đối tượng nghiên cứu

2.4.2 Kiến thức của bà mẹ cho bú sớm

- Thời điểm cho trẻ bú lần đầu

- Sự hiểu biết về tác dụng của sữa non, vì sao phải cho trẻ bú sữa non

- Thế nào là bú mẹ hoàn toàn, thời gian cho bú mẹ hoàn toàn

- Nguồn tiếp cận thông tin về lợi ích cho trẻ bú sớm

- Tỷ lệ bà mẹ cho con ăn, uống khác trước khi cho trẻ bú lần đầu Loại thức ănđược dùng trước khi bú lần đầu

2.4.2 Kỹ năng của bà mẹ cho bú sớm bằng quan sát, bảng kiểm

- Tỷ lệ bà mẹ cho con bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh

- Tư thế đúng của bà mẹ và trẻ sơ sinh khi cho con bú

- Tỷ lệ bà mẹ cho con ngậm bắt vú đúng

2.4.3 Mô tả một số yếu tố liên quan đến vấn đề cho trẻ bú sớm

- Liên quan giữa tuổi mẹ, trình độ học vấn, nghề nghiệp với kiến thức và kỹnăng cho trẻ bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh

- Liên quan giữa một số yếu tố của trẻ sơ sinh với kỹ năng cho trẻ bú trong vòng

1 giờ đầu sau sinh (tư thế đúng khi cho con bú, kỹ năng cho con ngậm bắt vú đúng)

- Liên quan giữa một số yếu tố của mẹ vớikỹ năng cho trẻ bú trong vòng 1 giờđầu sau sinh (tư thế đúng khi cho con bú, kỹ năng cho con ngậm bắt vú đúng)

2.5 Hạn chế sai số trong nghiên cứu

- Sai số ngẫu nhiên được hạn chế thông qua việc tính toán cỡ mẫu hợp lý vàchọn cỡ mẫu phù hợp

- Sai số hệ thống được hạn chế thông qua xây dựng và thử nghiệm bộ công cụtrước khi phỏng vấn, đào tạo điều tra viên kỹ và giám sát thu thập số liệu

2.6 Các tiêu chuẩn đánh giá thực hành trong nghiên cứu

- Nuôi con bằng sữa mẹ sớm: trong vòng 1 giờ đầu sau sinh

- Tư thế bú đúng: phải có đầy đủ 4 tiêu chuẩn sau:

+ Toàn thân trẻ phải áp sát vào người mẹ

+ Đầu và thân trẻ nằm trên một đường thẳng

+ Mặt trẻ hướng vào vú mẹ, mũi trẻ đối diện núm vú mẹ

+ Bà mẹ đỡ mông trẻ

- Ngậm bắt vú đúng phải đủ cả 4 tiêu chuẩn sau:

+ Cằm trẻ chạm vào vú mẹ

+ Miệng trẻ mở rộng và ngậm sâu vào quầng đen của vú

+ Môi dưới trề ra ngoài

+ Nhìn thấy quầng vú phía trên miệng trẻ nhiều hơn phía dưới

2.7 Xử lý và phân tích số liệu

- Sử dụng Epi data 3.1.1 để nhập số liệu và dùng phần mềm SPSS 17.0 để phântích và tính toán thống kê Trước khi phân tích, số liệu được làm sạch và kiểm tra kỹnhằm hạn chế các sai số có thể xảy ra trong quá trình thu thập và xử lý số liệu

2.8 Đạo đức trong nghiên cứu

- Đây là nghiên cứu hoàn toàn nhằm mục đích bảo vệ sức khoẻ cho bà mẹ vàtrẻ sơ sinh Mọi thông tin liên quan đến đối tượng nghiên cứu sẽ được đảm bảo giữ

bí mật

- Các bà mẹ tình nguyện tham gia nghiên cứu

- Sẵn sàng tư vấn cho bà mẹ những vấn đề liên quan đến NCBSM

CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu:

Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ lần sinh của các sản phụ

Tổng số bà mẹ tham gia nghiên cứu là 104 Trong đó, số sản phụ sinh conthứ nhất chiếm cao nhất là 61,54 %

Bảng 3.1: Phân bố tuổi, nghề nghiệp và nơi ở của các bà mẹ

Đặc điểm n = 104 Tỷ lệ (%) Nghề nghiệp

Công chức, viên chức nhà nước

29,818,6514,4214,4221,50

59,6240,38 Nghề nghiệp của các bà mẹ trong nghiên cứu chủ yếu là công chức, viên chứcnhà nước chiếm 29,81%, thấp nhất là nhóm nghề tự do chiếm 8,65% Kết quả

nghiên cứu của chúng tôi cho thấy sản phụ sống ở Hà Nội chiếm 59,62%, các tỉnhkhác xung quanh Hà Nội như Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định, … chiếm 40,38%.Hầu hết các sản phụ đều dưới 35 tuổi, chiếm 82,69%.

B

Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ nghề nghiệp của các sản phụ

3.2 Một số đặc điểm của trẻ sơ sinh

Bảng 3.2 Một số đặc điểm của trẻ sơ sinh

Đặc điểm n = 104 Tỷ lệ (%) Tuổi (số giờ sau sinh)

<3 giờ

3-6 giờ

>6 giờ

55463

52,8844,232,89

42,3157,69Tại thời điểm phỏng vấn có 52,88% trẻ sơ sinh <3 giờ, trẻ từ 3 – 6 giờ là44,23% và trẻ sinh ra >6 giờ chiếm tỷ lệ thấp, khoảng 3%