MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY TIẾT THỰC HÀNH I- Đặt vấn đề Một thực tế hiện nay tất cả các giáo viên đều nhận thấy là đa số các em học sinh của chúng ta có kỷ năng thực hành rất yếu, vận dụng n
Trang 1MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY TIẾT THỰC HÀNH I- Đặt vấn đề
Một thực tế hiện nay tất cả các giáo viên đều nhận thấy là đa số các em học sinh của chúng ta có kỷ năng thực hành rất yếu, vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế khách quan còn nhiều hạn chế và khả năng thích nghi với hoàn cảnh còn chậm
Đó chính là hậu quả của một thời gian khá dài trong chương trình giáo dục phổ thông ít chú trọng đến các tiết thực hành Trong đó có một phần trách nhiệm của đội ngũ chúng ta chỉ truyền đạt kiến thức mà ít chú tâm rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh Các tiết thực hành nếu có thì cũng làm qua loa đại khái cho xong, mặc khác các dụng cụ thí nghiệm thực hành quá cũ kỹ, lạc hậu, nhiều khi tiến hành thí nghiệm cho kết quả trái ngược nhau dễ gây ra sự ngộ nhận của học sinh làm cho giáo viên cũng thực sự lúng túng khi tiến hành những thí nghiệm mang tính chất định lượng vì vậy cũng gây cho giáo viên tâm lý chỉ giới thiệu dụng cụ thí nghiệm và tiến hành làm thí nghiệm định tính trực quan để minh họa cho hiện tượng
Ngoài ra, một lý do khác không thể nói đến đó là khả năng sử dụng các dụng cụ thí nghiệm của các giáo viên chúng ta cũng còn nhiều hạn chế Điều đó cũng khá là dễ hiểu bởi đội ngũ giáo viên chúng ta đã được tập huấn với các dụng cụ thí nghiệm thực hành một cách bài bản bao giờ đâu? Học bồi dưỡng trong dịp hè có chuyên đề thực hành thí nghiệm tuy nhiên giáo viên cũng chỉ học “chay” bởi chưa có dụng cụ thí nghiệm để có thể quan sát trực quan Mặc khác, việc tiến hành một tiết thực hành và qui chế cho điểm như thế nào để đảm bảo tính công bằng cũng là điều mà đa số giáo viên chúng ta khá lúng túng
Vấn đề cấp bách đặt ra cho đội ngũ chúng ta hiện nay phải cải tiến các tiết dạy thực hành sao cho hiệu quả : rèn được kỹ năng vận dụng kiến thức đã học vào các tiết thực hành và đánh giá một cách chính xác đảm bảo tính công bằng cho học sinh
Chính vì những lý do trên, tôi xin đem một vài kinh nghiệm nhỏ của bản thân trong quá trình dạy các tiết thực hành góp vào diễn đàn chung nhằm mục đích được chia
xẽ, được góp ý , được học hỏi các đồng nghiệp và được tích lũy kinh nghiệm cho bản thân trong các tiết dạy thực hành
II- Nội dung
1- Mục đích thí nghiệm
- Đây là phần khá quan trọng bởi nó giúp cho học sinh hiểu được lý do tại sao phải làm thí nghiệm này?
- Qua thí nghiệm giúp cho học sinh có sự liên hệ giữa kiến thức đã học vào cuộc sống thực tiễn Giúp cho các em tự mình có thể khám phá những điều mình đã học từ đó tạo nên sự hứng thú với bộ môn vật lý đồng thời rèn luyện tư duy khoa học cho các em
Trang 2- Sau khi đã hiểu được ý nghĩa của tiết thực hành thì chắc chắn học sinh sẽ có ý thức hơn trong các tiết thực hành để rèn luyện kỹ năng
- Qua các tiết thực hành thí nghiệm rèn luyện khả năng làm việc độc lập và theo nhóm của học sinh
- Bên cạnh đó, sự đánh giá một cách chính xác và công bằng của giáo viên cũng là một động lực giúp cho các em phấn khởi hơn, tự tin hơn và cố gắng hơn trong các giờ thực hành
2- Chuẩn bị
a/ Giáo viên
- Chuẩn bị phần giới thiệu mục đích của tiết thực hành sắp diễn ra và phạm vi kiến thức phục vụ cho bài thực hành, tầm quan trọng của tiết thực hành
- Chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ phục vụ cho tiết thực hành : cần giới thiệu rõ nhiệm vụ và chức năng của từng dụng cụ trong thí nghiệm
- Chuẩn bị các thí nghiệm ảo (nếu có) để minh họa nhằm nêu lên sự liên hệ giữa kiến thức đã học và thực tiễn
- Hướng dẫn cho học sinh chuẩn bị báo cáo thực hành
b/ Học sinh
- Cần nắm chắc kiến thức liên quan đến bài thực hành và vận dụng để tính toán các số liệu thực nghiệm
- Ôn lại cách tính sai số trong biểu diễn kết quả thực hành
3- Tiến trình: Gồm hai phần :
a/ Phần thực hành: khoảng 2/3 thời gian của 2 tiết : Đánh giá kỹ năng (5đ)
- Giáo viên ổn định lớp và chia theo các nhóm có sự phân bố đều về trình độ và
cử ra nhóm trưởng để dễ điều hành
- Giáo viên nêu mục đích thí nghiệm Nêu sự liên hệ giữa kiến thức đã học và thực tiễn
- Giáo viên trình bày cơ sở lý thuyết và hướng dẫn cho học sinh ôn lại những kiến thức đã học và rút ra công thức để học sinh có thể tiến hành thí nghiệm và tính toán một cách dễ dàng
Trang 3- Nhắc lại cách tính sai số dụng cụ, sai số phép đo và cách biểu diễn sai số khi viết kết quả thí nghiệm
- Giáo viên giới thiệu các dụng cụ thí nghiệm và nêu rõ chức năng của từng dụng cụ
- Giáo viên tiến hành biểu diễn trực quan thí nghiệm để học sinh có thể quan sát nhưng không nêu số liệu ở dụng cụ đo để tránh tình trạng học sinh lấy số liệu đó làm kết quả cho mình
- Hướng dẫn các nhóm tiến hành ráp dụng cụ thí nghiệm như đã hướng dẫn và tiến hành đo đạc lấy kết quả định lượng của thí nghiệm
- Sau khi tiến hành thí nghiệm xong các nhóm tháo các dụng cụ thí nghiệm, kiểm tra các dụng cụ thí nghiệm và trả về vị trí ban đầu
* Phương pháp đánh giá: theo nhóm
- Mỗi nhóm có một con số và ghi ở một bảng để cầm tay : Sau mỗi hiệu lệnh nhóm nào thực hiện xong thì giơ cao bảng để giáo viên có thể đánh giá điểm kỹ năng thao tác
- Thang điểm đánh giá có thể chia như sau :
+ Kỹ luật :ổn định nhanh, trật tự, có đầy đủ vật dụng theo yêu cầu của giáo viên (2đ)
+ Kỹ năng :lắp ráp dụng cụ nhanh, thao tác đúng kỹ thuật, đo đạc chính xác (3đ)
b/ Phần xử lý kết quả và thu hoạch: khoảng 1/3 thời gian của 2 tiết (5đ)
Phần này các em làm việc hoàn toàn độc lập như một bài kiểm tra :
- Xử lý kết quả thực nghiệm, sai số và biễu diễn vào bảng kết quả thực nghiệm
- Trả lời một số câu hỏi củng cố nhằm giúp cho học sinh nắm chắc kiến thức hơn
* Phương pháp đánh giá : theo cá nhân
- Giáo viên thu bảng kết quả thực nghiệm chấm như một bài kiểm tra
- Thang điểm đánh giá có thể chia như sau :
+ Kết quả thực nghiệm : 2,5đ
Trang 4+ Trả lời câu hỏi : 2,5đ
* Kết quả chung : Tổng điểm của hai phần : Phần thực hành và xử lý kết quả.
III- Tiết dạy minh họa : Xác định hệ số ma sát ( thực hiện ở lớp 10NC)
1- Mục đích thí nghiệm
a Kiến thức
- Vận dụng phương pháp động lực học để nghiên cứu lực ma sát tác dụng vào một vật chuyển động trên mặt phẳng nghiêng
- Xác định bằng thực nghiệm hệ số ma sát trượt và hệ số ma sát nghĩ cực đại giữa hai vật
b Kỹ năng
- Rèn luyện năng lực tư duy thực nghiệm, biết phân tích ưu, nhược điểm của các phương án để lựa chọn, khả năng làm việc theo nhóm
- Giúp cho học sinh biết cách sử dụng lực kế, mặt phẳng nghiêng, thước đo góc, máy đo thời gian… rèn luyện kỹ năng thực hành thí nghiệm và xử lý kết quả
2 Chuẩn bị
a Giáo viên
- Chuẩn bị phần giới thiệu, cơ sở lý thuyết và sai số trên Powerpoint
- Chia lớp học thành 6 nhóm : phân bố học sinh trong nhóm đều nhau về mặt bằng kiến thức và cử một em có năng lực điều hành làm nhóm trưởng
- Dụng cụ: chuẩn bị 7 bộ thí nghiệm : 6 bộ cho 6 nhóm, một bộ cho giáo viên thị phạm
- Máy chiếu, máy vi tính, bảng tên nhóm
- Mẫu báo cáo thực hành và có câu hỏi củng cố cho học sinh
b Học sinh
- Đọc SGK trước khi làm thí nghiệm, suy nghĩ về cơ sở lý thuyết của cả 2 phương
án, chuẩn bị các câu hỏi thắc mắc Gợi ý cho các em chọn phương án 1
- Yêu cầu học sinh đọc trước bài toán 1/104SGK
Trang 5- Chuẩn bị giấy nháp, máy tính nếu viết báo cáo.
3 Tổ chức các hoạt động dạy và học
* Hoạt động 1 (20 phút): Cơ sở lý thuyết và xây dựng phương án tiến hành thí
nghiệm
Hoạt động của học sinh Sự trợ giúp của giáo viên
- Hiểu yêu cầu của bài thực hành
- Cơ sở lý thuyết là phải rút ra được công
thức của hệ số ma sát nghĩ và ma sát trượt
- Học sinh lắng nghe
- Trình bày các ý tưởng cá nhân
- Giới thiệu mục đích thí nghiệm và những liên hệ thực tế tầm quan trong của lực ma sát
- Củng cố kiến thức cho các em thông qua bài toán 1/104SGK để rút ra công thức tính
hệ số ma sát
- Giới thiệu tất cả các dụng cụ đã có theo yêu cầu và đã được chuẩn bị trước, giới thiệu sơ lược về hoạt động và cách sử dụng các dụng cụ đó
- Nêu câu hỏi: Bằng một số dụng cụ đã cho
và các kiến thức đã học hãy đưa ra phương
án tiến hành thí nghiệm đáp ứng yêu cầu của bài thực hành
- Hướng dẫn cách biểu diễn kết quả có sai số
* Hoạt động 2 (40 phút): Tiến hành làm bài thực hành.
Hoạt động của học sinh Sự trợ giúp của giáo viên
- Hoạt động nhóm
- Nhận nhiệm vụ
- Làm thí nghiệm theo nhóm: Lắp ráp, bố trí
thí nghiệm, tiến hành đo, ghi kết quả thí
nghiệm
- Tổ chức hoạt động nhóm
- Giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm
- Quan sát HS tiến hành làm thí nghiệm
- Giải đáp các thắc mắc khi cần thiết
- Nhắc nhở khi cần thiết
Trang 6- ghi số liệu thực nghiệm.
- Làm thí nghiệm xong, thu dọn dụng cụ thí
nghiệm
- Bao quát toàn bộ lớp học
- Kiểm tra toàn bộ dụng cụ thí nghiệm
* Hoạt động 3 (25 phút): Vận dụng, củng cố.
Hoạt động của học sinh Sự trợ giúp của giáo viên
- Học sinh làm việc độc lập như một bài
kiểm tra
- Yêu cầu HS xử lý và biểu diễn kết quả thực nghiệm vào bảng báo cáo thực hành
- Yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi của cố thông qua bài thực hành trên
* Hoạt động 4 (5 phút): Nhận xét đánh giá.
Hoạt động của học sinh Sự trợ giúp của giáo viên
- Rút kinh nghiệm cho bài thực hành sau
- Những sự chuẩn bị cho bài sau
- Đánh giá, nhận xét kết quả giờ làm thực hành
- Yêu cầu: HS chuẩn bị bài sau
IV- Kiến nghị và đề xuất
- Để tiết thực hành có hiệu quả thiết thực thì cần phải có sự thay đổi về nhận thức của cả giáo viên lẫn học sinh, cần nâng cao vai trò của các tiết thực hành Muốn thế cần phải có sự cải tiến một cách đồng bộ về trang thiết bị thí nghiệm sao cho chính xác, thao tác đơn giản nhưng hiệu quả và tạo cảm giác tự tin cho giáo viên khi tiến hành một tiết thực hành thí nghiệm
- Phải có biểu điểm đánh giá tiết thực hành sao cho có sự thống nhất giữa các trường để vừa mang tính chất động viên và vừa không làm sai lệch kết quả đánh giá của
bộ môn, để tạo cho học sinh niềm thích thú say mê trong các tiết học thực hành
- Nếu các trường được cung cấp dụng cụ phục vụ cho thí nghiệm thì đề nghị các công ty cung cấp thiết bị tập huấn có bài bản cách sử dụng các thiết bị đó
V- Kết luận
Trên đây là những kinh nghiệm nhỏ của bản thân mà tôi đã thực hiện trong những năm học qua và chỉ mang tính chất tham khảo vì thời gian thử nghiệm còn quá ít, tuy rằng kết qủa đạt được chưa được như mong muốn bởi nhiều yếu tố khác nhau như : đồ dùng thí nghiệm, đối tượng học sinh … nhưng tôi cũng xin mạo muội đưa ra nhằm được các thầy cô và các bạn đồng nghiệp góp ý chân thành để tôi có thể hòan chỉnh phương pháp nhằm mục đích nâng cao hiệu qủa giáo dục là mục tiêu của ngành đề ra