Xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chương nhóm halogen SGK hóa học 10 nâng cao

Trong quá trình tìm kiếm các phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động của sinh viên nhiều giáo viên đã sử dụng hệ thống bài tập tình huống BTTH khi dạy học.. BTTH là một trong những phươn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA HÓA HỌC -

PHẠM THỊ NGUYỆT

XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

“NHÓM HALOGEN”– SGK HÓA HỌC

10 NÂNG CAO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học

Người hướng dẫn khoa học

TS ĐÀO THỊ VIỆT ANH

HÀ NỘI – 2015

Tôi luôn biết ơn bố mẹ, người thân và bạn bè luôn hỗ trợ giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 2015

Sinh viên

Phạm Thị Nguyệt

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những vấn đề tôi trình bày trong khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng bản thân tôi dưới sự hướng dẫn tận tình của Cô Đào Thị Việt Anh, không trùng với kết quả nghiên cứu của tác giả khác Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 2015

Sinh viên

Phạm Thị Nguyệt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 2

7 Đóng góp mới của đề tài 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 4

1.1 Tổng quan về bài tập và BTTH 4

1.1.1 Xây dựng bài tập trong QTDH 4

1.1.2 Xây dựng BTTH trong quá trình dạy học 5

1.2 Một số khái niệm công cụ 5

1.2.1 Bài tập 5

1.2.2 Tình huống có vấn đề 7

1.2.3 Bài tập tình huống trong dạy học 8

1.3 Phương pháp dạy học tình huống 10

1.3.1 Khái niệm phương pháp dạy học 10

1.3.2 Phương pháp dạy học tình huống 10

1.3.2.1 Khái niệm phương pháp dạy học tình huống 10

1.3.2.2 Vai trò của phương pháp dạy học tình huống 11

1.4 Phân loại bài tập tình huống 11

1.4.1 Phân loại bài tập tình huống trong học phần Lý luận dạy học 11

1.4.2 Phân loại bài tập tình huống dạy học hóa học phổ thông 12

1.5 Vai trò của bài tập tình huống đối với sinh viên 12

1.5.1 Bài tập tình huống góp phần giúp SV lĩnh hội và củng cố kiến

thức 12

1.5.2 Bài tập tình huống góp phần phát triển năng lực tư duy, rèn năng lực dạy học 12

1.5.3 Bài tập tình huống góp phần nâng cao ý thức, tình cảm, thái độ tích cực với nghề nghiệp tương lai của SV 13

1.6 Xây dựng bài tập tình huống 13

1.6.1 Những nguyên tắc xây dựng bài tập tình huống 13

1.6.2 Các yêu cầu xây dựng BTTH 14

1.6.3 Quy trình xây dựng bài tập tình huống 14

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG DẠY HỌC CHƯƠNG “NHÓM HALOGEN” - SGK HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO 17

2.1 Nội dung kiến thức chương “Nhóm halogen” 17

2.1.1 Mục tiêu của chương 17

2.1.2 Nội dung kiến thức của chương 18

2.1.3 Một số chú ý về nội dung và phương pháp dạy học trong chương “Nhóm halogen” 20

2.1.3.1 Nghiên cứu khái quát về nhóm halogen 20

2.1.3.2 Nghiên cứu clo và các hợp chất của clo 21

2.1.3.3 Nghiên cứu tính chất của F2, Br2, I2 và hợp chất 21

2.2 Xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chương “Nhóm halogen” - SGK Hóa học 10 nâng cao 22

2.2.1 Bài tập tình huống xác định mục tiêu bài học 22

2.2.2 Bài tập tình huống về kiến thức 25

2.2.3 Bài tập tình huống lựa chọn phương pháp dạy học 28

2.2.4 Bài tập tình huống về sử dụng phương tiện dạy học 31

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 34

3.1 Khái quát chung về quá trình thực nghiệm 34

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 34

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 34

3.1.3 Chuẩn bị thực nghiệm 34

3.1.4 Tiến hành thực nghiệm 36

3.2 Kết quả và đánh giá kết quả thực nghiệm 36

3.2.1 Kết quả 36

3.2.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 36

3.2.2.1 Nhận xét, đánh giá của sinh viên 36

3.2.2.2 Nhận xét, đánh giá của GV THPT và giảng viên 36

KẾT LUẬN 39

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 40 Phụ lục

DANH MỤC CHÚ GIẢI CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đào tạo con người năng động, sáng tạo đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội cần đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Trên thực

tế, thiết kế một bài giảng của giáo viên vẫn theo phương pháp phổ biến là độc thoại nặng nề về lý thuyết, nhẹ về thực hành Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực còn hạn chế Do vậy khả năng chủ động sáng tạo của học sinh, sinh viên còn yếu Trong quá trình tìm kiếm các phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động của sinh viên nhiều giáo viên đã sử dụng hệ thống bài tập tình huống (BTTH) khi dạy học BTTH là một trong những phương pháp quan trọng góp phần hình thành củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, phát triển tư duy độc lập sáng tạo cho sinh viên, rèn năng lực dạy học cho sinh viên và là công cụ hiệu quả để kiểm tra đánh giá kết quả của sinh viên góp phần tích cực vào việc hình thành mục tiêu nhiệm vụ môn học

Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: “Xây dựng bài tập tình

huống trong dạy học chương “Nhóm halogen” - SGK Hoá học 10 nâng cao” làm đề tài nghiên cứu của mình Đây là vấn đề có ý nghĩa thiết thực đáp

ứng yêu cầu thực tiễn đang đặt ra đối với việc nâng cao chất lượng dạy học

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chương “Nhóm halogen” - SGK Hóa học 10 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và hình thành năng lực giải quyết BTTH, rèn năng lực dạy học cho sinh viên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống BTTH trong dạy học chương “Nhóm halogen” - SGK Hoá học lớp 10 nâng cao và mối quan hệ giữa cách xây dựng và sử dụng BTTH với chất lượng dạy học ở trường THPT

b Phạm vi nghiên cứu

Chương “Nhóm halogen” - SGK Hoá học lớp 10 nâng cao

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống BTTH phù hợp với mục đích, nhiệm vụ, nội dung của môn Hóa học ở truờng THPT, đồng thời sử dụng BTTH theo quy trình hợp lí sẽ góp phần giúp SV nắm vững kiến thức, hình thành và rèn luyện kỹ năng dạy học, kỹ năng giải BTTH, phát huy được tính tích cực học

tập của sinh viên, nâng cao chất lượng dạy học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của việc xây dựng hệ thống

BTTH dạy học chương “Nhóm halogen” - SGK hoá học 10 NC ở trường THPT, bao gồm các khái niệm, các lý thuyết, phân loại, vai trò của BTTH, thực trạng xây dựng và sử dụng BTTH ở trường THPT

- Đề xuất nguyên tắc và quy trình xây dựng BTTH

- Tổ chức xây dựng BTTH chương “Nhóm halogen” – SGK Hóa học 10

nâng cao

- Thực nghiệm sư phạm kiểm chứng hiệu quả của việc xây dựng và sử

dụng BTTH trong dạy học Hóa học

6 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, tôi sử dụng kết hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu cơ sở lý luận có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu nội dung chương “Nhóm halogen” – SGK Hóa học 10 nâng cao

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Tìm hiểu, quan sát quá trình dạy học Hóa học tại trường phổ thông

- Trao đổi, hỏi ý kiến GV ở trường phổ thông trong thời gian thực tập

sư phạm

6.3 Phương pháp chuyên gia

Gặp gỡ trao đổi trực tiếp, xin ý kiến của các giảng viên, giáo viên THPT về việc xây dựng các BTTH chương “Nhóm halogen” – SGK Hóa học

- Đề xuất nguyên tắc, quy trình, điều kiện xây dựng BTTH

- Phân tích các kỹ năng giải quyết BTTH

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan về bài tập và BTTH [7],[8],[14]

1.1.1 Xây dựng bài tập trong QTDH

Bài tập trong QTDH đã được rất nhiều tác giả quan tâm Ở các mức độ khác nhau, các tác giả khẳng định vai trò, ý nghĩa tác dụng của bài tập và vị trí quan trọng của nó trong dạy học các môn học nói chung và môn Hóa học nói riêng Bằng việc giải quyết bài tập, HS có thể nắm được tri thức, củng cố tri thức, khái quát tri thức, hoặc rèn luyện được kỹ năng, hình thành ý thức thái độ học tập

Có nhiều tác giả như Đặng Thị Oanh; Nguyễn Thị Oanh; Trần Quốc Tuấn; Nguyễn Ánh Tuyết đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của bài tập trong việc hình thành củng cố kiến thức, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo Bài tập có vai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu, hình thành nhân cách con người lao động, rèn luyện tính tự giác, tính cực, năng động và sáng tạo Bài tập vừa là mục tiêu vừa là nội dung, vừa là PPDH hiệu quả, nó không chỉ

là những kiến thức học sinh lĩnh hội được nó còn là con đường giúp học sinh phát hiện và tự giác giành lấy tri thức, mang lại niềm vui sướng đam mê và tin vào khoa học

Xây dựng bài tập và sử dụng bài tập trong quá trình dạy học cũng được nhiều tác giả quan tâm

Trong việc xây dựng bài tập ngoài việc phân loại bài tập thì các nguyên tắc, quá trình xây dựng và đánh giá đối với mỗi dạng bài tập cũng rất quan trọng

Từ đây tôi đưa ra cách phân loại BTTH, nguyên tắc, quy trình xây dựng BTTH trong quá trình dạy học

1.1.2 Xây dựng BTTH trong quá trình dạy học

Xây dựng BTTH trong quá trình dạy học đang được rất nhiều tác giả quan tâm

- BTTH trong lĩnh vực quản lý giáo dục của Nguyễn Đình Chỉnh [7] đã đưa ra quy trình rèn luyện kỹ năng giải quyết BTTH giáo dục

- BTTH trong lĩnh vực Sinh học của Phan Đức Duy [8] với công trình

“Sử dụng BTTH để rèn luyện cho sinh viên kỹ năng dạy học sinh học”

- BTTH trong lĩnh vực Hóa học của Đặng Thị Oanh [14] với công trình

“Dùng bài toán tình huống mô phỏng rèn luyện kỹ năng thiết kế công nghệ bài nghiên cứu tài liệu mới cho sinh viên khoa Hóa trường ĐHSP” nêu được khái niệm về bài toán mô phỏng, biên soạn hệ thống các bài toán mô phỏng rèn luyện kỹ năng thiết kế công nghệ bài Hóa học nghiên cứu tài liệu mới cho sinh viên sư phạm

Qua các công trình các tác giả đều khẳng định vai trò cần thiết của BTTH trong QTDH Các tác giả khẳng định BTTH giúp sinh viên củng cố và khắc sâu kiến thức cũ, lĩnh hội kiến thức mới, hình thành và hoàn thiện những

kỹ năng, kỹ xảo cơ bản về dạy học, nâng cao lòng yêu nghề và hứng thú học tập, BTTH là cầu nối lý luận với thực tiễn

Tuy nhiên, do đặc trưng mỗi lĩnh vực là khác nhau nên việc phân loại BTTH, nguyên tắc, quy trình xây dựng cũng có nét đặc trưng khác nhau Các nguyên tắc, quy trình, cách phân loại…của việc xây dựng BTTH cần phải được tiếp tục nghiên cứu

1.2 Một số khái niệm công cụ [1],[7],[8],[9],[10],[13],[14]

1.2.1 Bài tập

Theo từ điển Tiếng Việt “Bài tập là bài ra cho học sinh để làm bài tập vận dụng những điều đã học, ví dụ bài tập đại số; ra bài tập; làm bài tập ở

lớp” [13, tr.27] Theo nghĩa này thì bài tập được đưa ra nhằm củng cố kiến thức, hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo

Tác giả Trần Quốc Tuấn cho rằng “Bài tập là một thông tin xác định, bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong QTDH, đòi hỏi người học một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc về từng phần không ở trạng thái có sẵn của người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra” [15, tr.32] Theo khái niệm này, có thể bài tập là một hệ thông tin xác định bao gồm hai yếu tố gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lại đó là điều kiện và yêu cầu

Tác giả Trần Thị Hương cho rằng “Bài tập là các nhiệm vụ học tập giáo viên đặt ra cho học sinh thực hiện, được trình bày dưới dạng câu hỏi, bài toán, tình huống có vấn đề hay yêu cầu hoạt động, buộc học sinh tìm điều chưa biết trên cơ sở những điều đã biết, qua đó nắm vững tri thức, hình thành kỹ năng,

kỹ xảo tương ứng” [10, tr.17] Theo khái niệm này thì bài tập mang những dấu hiệu sau:

- Bài tập gồm những yếu tố đã biết và cần tìm những yếu tố chưa biết

- Bài tập giúp học sinh nắm vững kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo tương ứng

Như vậy khái niệm của các tác giả đều thống nhất một dấu hiệu: Bài tập gồm những điều kiện và những yêu cầu

Tuy nhiên các khái niệm của tác giả còn có nhiều điểm khác nhau vì vậy cần có một quan niệm mới

Chúng ta có thể hiểu khái niệm bài tập như sau: Bài tập là một thông

tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong QTDH, đòi hỏi học sinh đưa ra lời giải đáp nhằm để củng cố kiến thức; nắm vững phương pháp học tập; hệ thống hóa, khái quát hóa tri thức; hình thành những kỹ năng, kỹ xảo tương ứng

Tác giả Bùi Hiền cho rằng: “Tình huống có vấn đề là tập hợp những điều kiện và hoàn cảnh cùng nhau tạo nên một tình thế, một vấn đề cần được xem xét, cân nhắc và đề ra giải pháp hợp lý” [9, tr.395] Theo khái niệm này tác giả đã đưa ra hai đặc trưng:

- Vấn đề được tạo nên từ những điều kiện và hoàn cảnh

- Lựa chọn giải pháp hợp lý để giải quyết THCVĐ đó

Từ những khái niệm trên cho chúng ta thấy được ở những khía cạnh khác nhau mỗi tác giả đưa ra khái niệm THCVĐ khác nhau Tuy nhiên, ý kiến của các tác giả đều chứa đựng những điểm chung

Như vậy chúng ta có thể hiểu THCVĐ như sau:

- THCVĐ luôn chứa đựng một vấn đề cần được giải quyết (vd: một nội dung, một nhiệm vụ, một khó khăn) Điều này sẽ kích thích chủ thể tìm tòi để chiếm lĩnh tri thức mới hoặc phương hướng giải quyết mới

- THCVĐ được xuất hiện trong trạng thái tâm lý chủ thể trong khi giải quyết một vấn đề không áp dụng được tri thức cũ mà cần đến tri thức mới, phương hướng mới

- THCVĐ được cấu thành bởi 3 yếu tố: Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của người học, sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết, khả năng của chủ thể thể hiện ở năng lực và kinh nghiệm

- Đặc trưng cơ bản của tình huống có vấn đề là những lúng túng về lý thuyết và thực hành để giải quyết Trạng thái lúng túng xuất hiện trong quá trình nhận thức Từ đó chúng ta có thể hiểu THCVĐ là một trạng thái của chủ thể xuất hiện một cách chủ quan trong quá trình tìm kiếm tri thức và phương thức mới

1.2.3 Bài tập tình huống trong dạy học

Khái niệm BTTH được các tác giả đưa ra nhiều ý kiến khác nhau:

Tác giả Nguyễn Như An cho rằng: “BTTH sư phạm là một dạng bài tập nêu tình huống giả định hay thực tiễn trong QTDH – giáo dục, một tình huống khó khăn căng thẳng về trí tuệ, đòi hỏi sinh viên nhận thức được và cảm thấy

có nhu cầu giải đáp bằng vốn tri thức và kinh nghiệm sáng tạo của họ để giải quyết theo quy trình hợp lý, phù hợp với nguyên tắc, phương pháp và lý luận dạy học – giáo dục đúng đắn” [1] Theo khái niệm này BTTH có những dấu hiệu sau:

- BTTH là một dạng bài tập giả định hay thực tiễn

- BTTH chứa đựng cái đã biết và cái chưa biết, giữa kiến thức lý thuyết

và thực tiễn, giữa kiến thức đã học với kiến thức trong tình huống

- BTTH phải vừa sức với sinh viên

- BTTH phải gây được hứng thú của sinh viên và sinh viên có nhu cầu giải quyết

Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh cho rằng: “BTTH quản lý giáo dục thường

là một tình huống thực, cũng có thể là một tình huống giả định, mô phỏng nhưng lại rất thực tế, rất thiết thực và sinh động Nó phát sinh và phát triển từ những hoàn cảnh tiêu biểu của quá trình quản lý giáo dục thực do yêu cầu của

xã hội đặt ra Trong quá trình học tập người giáo viên đưa ra những BTTH đó buộc học viên suy nghĩ, tìm kiếm những giải pháp, những con đường thích hợp trong muôn vàn cách thức mà tình huống đòi hỏi theo một quy trình hợp

lý để giải quyết nó” [7, tr.18] Theo khái niệm này thì BTTH có những dấu hiệu sau:

- BTTH là một tình huống thực hoặc giả định

- BTTH phải chứa đựng mâu thuẫn

- Giải quyết BTTH là những giải pháp, những con đường thích hợp Tác giả Nguyễn Đức Duy cho rằng: “BTTH dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể xảy ra trong QTDH, được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khi sinh viên giải bài tập ấy vừa có tác dụng củng cố tri thức, vừa rèn luyện được những kỹ năng dạy học cần thiết” [8, tr.26] Theo khái niệm này thì BTTH có những dấu hiệu sau:

- BTTH là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể xảy ra trong QTDH

- BTTH được cấu trúc dưới dạng bài tập

- Giải BTTH giúp sinh viên củng cố được kiến thức, rèn luyện được những kỹ năng dạy học cần thiết

Từ việc phân tích khái niệm của các tác giả chúng ta có thể hiểu BTTH như sau: “BTTH là một dạng bài tập nêu những tình huống thực hoặc tình huống giả định trong QTDH Đó là những tình huống có mâu thuẫn, có vấn

đề phải vừa sức với sinh viên và họ có nhu cầu giải quyết bằng cách huy động những kiến thức, kinh nghiệm sáng tạo của họ theo những nguyên tắc, quy trình hợp lý, qua đó sinh viên có thể củng cố kiến thức, hình thành và hoàn thiện những kỹ năng, kỹ xảo dạy học và phát huy được tính tích cực, độc lập, chủ động sáng tạo”

Phân tích khái niệm BTTH tôi thấy BTTH có những đặc trưng sau đây:

- BTTH là những tình huống thực hoặc giả định

- BTTH phải chứa đựng mâu thuẫn

- BTTH phải vừa sức với sinh viên và phải lý thú

1.3 Phương pháp dạy học tình huống [3],[12]

1.3.1 Khái niệm phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên để tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành cho học sinh, nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội được nội dung dạy học và chính nhờ vậy mà đạt được những mục tiêu dạy học

1.3.2 Phương pháp dạy học tình huống

1.3.2.1 Khái niệm phương pháp dạy học tình huống

Khái niêm phương pháp dạy học tình huống (hay phương pháp tình huống) được các tác giả đưa ra nhiều ý kiến khác nhau:

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bảo cho rằng: “Phương pháp tình huống là phương pháp dạy học nhằm giới thiệu cho học sinh một tình huống cụ thể hoặc

có tính chất hư cấu, đòi hỏi phải giải quyết như một bài toán hoặc một vấn đề Các giải pháp tình huống đó được người học và tập thể người học nêu lên và căn cứ vào những nguyên tắc nhất định được thảo ra và người ta cố gắng đưa ra một giải pháp kết hợp được tất cả các ý kiến đó” [3, tr.86] Vậy theo khái niệm của tác giả thì phương pháp tình huống giới thiệu cho học sinh một tình huống, đòi hỏi họ phải giải quyết dựa trên những nguyên tắc nhất định

Theo tác giả Trần Thị Tuyết Oanh cho rằng: “Phương pháp tình huống

là phương pháp dạy học, trong đó giáo viên sử dụng những tình huống thực tiễn có chứa đựng những vấn đề để học sinh giải quyết, qua đó giúp học sinh tìm ra kiến thức mới, củng cố, vận dụng kiến thức” [12, tr.228] Theo khái niệm của tác giả thì phương pháp tình huống là phương pháp dạy học giúp học sinh củng cố kiến thức, vận dụng kiến thức và hình thành kiến thức mới

Từ những khái niệm của các tác giả chúng ta có thể hiểu phương pháp tình huống như sau: “Phương pháp dạy học tình huống là phương pháp dạy học, giáo viên đưa ra cho học một tình huống đòi hỏi người học tìm hiểu, phân tích và hành động tình huống từ đó đưa ra lời giải đáp, dựa trên những nguyên tắc nhất định Qua việc giải quyết tình huống học sinh củng cố lại được tri thức, tìm ra kiến thức mới, hình thành và hoàn thiện những kỹ năng,

kỹ xảo và những phẩm chất nhân cách cần thiết”

1.3.2.2 Vai trò của phương pháp dạy học tình huống

- Sử dụng phương pháp dạy học tình huống trong quá trình dạy học giúp giáo viên định hướng đúng đắn cải tiến PPDH của mình

- Phương pháp tình huống làm giảm khoảng cách giữa sách vở với thực tiễn cuộc sống, làm cho học sinh tin vào khoa học

- Phương pháp tình huống là phương tiện để phát huy tính tích cực sáng tạo của người học, thúc đẩy người học động não, phát huy được óc phê phán

óc sáng tạo, rèn luyện phương pháp tư duy và tưởng tượng của người học

- Tạo điều kiện cho học sinh củng cố lại vốn kiến thức đã được học, lĩnh hội kiến thức mới, hình thành và hoàn thiện những kỹ năng, kỹ xảo, những phẩm chất nhân cách con người

- Không khí lớp học sôi nổi tạo niềm đam mê và yêu thích môn học

- Rèn luyện đạo đức cả với thầy và với trò

1.4 Phân loại bài tập tình huống

1.4.1 Phân loại bài tập tình huống trong học phần Lý luận dạy học

- Căn cứ vào mục đích và yêu cầu sử dụng có thể phân loại thành: BTTH vận dụng kiến thức LLDH để giải quyết thực tiễn dạy học ở trường THPT và loại BTTH làm sáng tỏ lý luận dạy học

- Căn cứ vào nội dung học phần LLDH có thể phân loại thành các nhóm BTTH tương ứng đó là BTTH dùng cho phần QTDH; BTTH dùng cho

phần NTDH; BTTH dùng cho phần NDDH; BTTH dùng cho phần PPDH; BTTH dùng cho phần PTDH; BTTH dùng cho phần HTTCDH; BTTH dùng cho phần kiểm tra - đánh giá tri thức kỹ năng, kỹ xảo

1.4.2 Phân loại bài tập tình huống dạy học hóa học phổ thông

Trên cơ sở phân tích tổng hợp, kế thừa có chọn lọc và phát triển những thành tựu nghiên cứu về phân loại BTTH, tôi phân loại BTTH dạy học trong chương trình phổ thông như sau:

- BTTH xác định mục tiêu bài học

- BTTH về kiến thức

- BTTH lựa chọn phương pháp dạy học

- BTTH sử dụng phương tiện dạy học

1.5 Vai trò của bài tập tình huống đối với sinh viên

1.5.1 Bài tập tình huống góp phần giúp SV lĩnh hội và củng cố kiến thức

Lĩnh hội kiến thức học phần LLDH ở trường ĐHSP là tiền đề để SV có

kỹ năng tham gia vào các hoạt động giảng dạy ở trường THPT được tốt Trong quá trình dạy học nếu GV chỉ dạy lý thuyết suông mà không biết lồng ghép thực tiễn vào bài học thì các em chỉ nhận thức một các hời hợt, nhận thức trở nên khô cứng Để lồng ghép thực tiễn vào kiến thức bài học có nhiều con đường và trong đó có BTTH

Việc giải quyết BTTH giúp SV lĩnh hội, củng cố các khái niệm, các nguyên tắc, các nội dung lý luận có tính chất trừu tượng

1.5.2 Bài tập tình huống góp phần phát triển năng lực tư duy, rèn năng lực dạy học

BTTH là dạng bài tập chứa đựng mâu thuẫn trong nhận thức, buộc SV phải nỗ lực tư duy mới giải quyết được Những bài tập này kích thích SV suy nghĩ và hào hứng đi tìm câu trả lời tạo nên sự hứng thú trong học tập bộ môn

Sử dụng BTTH giúp SV phát triển khả năng tri giác Khi đọc BTTH,

SV phải ghi nhớ được các tình tiết, tưởng tượng được tiến trình dạy học và phỏng đoán được những yêu cầu có thể xảy ra của bài tập

Khi giải quyết các BTTH, SV phải sử dụng các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, liên hệ… mới có thể trả lời đúng và đầy đủ bài tập Việc sử dụng lặp đi lặp lại các thao tác tư duy trên sẽ hình thành cho sinh viên các kỹ năng, kỹ xảo

BTTH có tác dụng bồi dưỡng khả năng diễn đạt, trau dồi ngôn ngữ nói

và viết cho SV, góp phần rèn luyện kỹ năng bộ môn, đặc biệt là kỹ năng dạy học và giáo dục cho SV

Khi giải quyết BTTH kỹ năng sư phạm sẽ được hình thành từ mức độ thấp đến mức độ cao

1.5.3 Bài tập tình huống góp phần nâng cao ý thức, tình cảm, thái độ tích cực với nghề nghiệp tương lai của SV

Qua việc giải quyết các BTTH, SV nắm vững được hệ thống tri thức kỹ năng dạy học – giáo dục, từ đó có hiểu biết sâu sắc hơn về nghề nghiệp tương lai Ngoài ra SV còn hình dung một cách rõ ràng công tác dạy học – giáo dục

ở trường phổ thông, giúp sinh viên tự tin có một tâm thế tốt khi đi thực tập sư phạm và cả khi học ra trường Hơn nữa, thông qua giải quyết BTTH, SV rèn được tính kiên trì, chịu khó, nhẫn nại, trung thực, tinh thần hợp tác đòi hỏi và giúp đỡ nhau, rèn luyện và nâng cao “bản lĩnh sư phạm” cho SV

1.6 Xây dựng bài tập tình huống

1.6.1 Những nguyên tắc xây dựng bài tập tình huống

- BTTH phải phù hợp với mục tiêu bài giảng, với NDDH

- BTTH phải phù hợp với trình độ nhận thức, đặc điểm tâm sinh lý SV

- BTTH phải đảm bảo tính khoa học, tính giáo dục, tính hệ thống

- BTTH phải có tính khái quát, tính phát triển, tính đa dạng

- BTTH phải phát huy được tính tích cực, độc lập, sáng tạo của sinh viên

- BTTH phải gắn với thực tiễn dạy học ở trường THPT

1.6.2 Các yêu cầu xây dựng BTTH

Để xây dựng được một BTTH cần phải đáp ứng các yêu cầu sau:

- BTTH phải chứa đựng mâu thuẫn

- BTTH phải chứa đựng nội dung kiến thức và kỹ năng cần hình thành

- BTTH phải đảm bảo đầy đủ cấu trúc của một bài tập

- BTTH phải chứa đựng cấp độ khó dễ khác nhau để có thể tổ chức các hình thức học tập khác nhau

- Ngôn ngữ phải ngắn gọn, rõ ràng, logic

1.6.3 Quy trình xây dựng bài tập tình huống

Theo tôi quy trình xây dựng BTTH gồm 5 bước:

Bước 1: Xác định mục tiêu xây dựng một bài tập tình huống

Bước 2: Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ mà người học cần phải hình thành để định hướng xây dựng BTTH

Bước 3: Xác định nguồn tài liệu để xây dựng BTTH

Bước 4: Soạn thảo, phân loại và sắp xếp BTTH

Bước 5: Kiểm tra đánh giá BTTH đã xây dựng, từ đó chuẩn hóa điều chỉnh BTTH

KẾT LUẬN CHƯƠNG I

1 Tình huống và bài tập tình huống đã được sử dụng rộng rãi và mang lại hiệu quả cao trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo nói chung và trong quá trình giảng dạy môn Hóa học ở trường THPT nói riêng BTTH là một trong những con đường giúp sinh viên củng cố, nắm vững tri thức hình thành và hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo và các phẩm chất nhân phẩm

2 Căn cứ vào mục đích và yêu cầu sử dụng, BTTH có thể được phân chia thành 2 loại: BTTH vận dụng kiến thức LLDH để giải quyết thực tiễn dạy học ở trường THPT và loại BTTH làm sáng tỏ lí luận dạy học

Căn cứ vào nội dung học phần LLDH, BTTH được phân loại thành các nhóm sau: BTTH dùng cho phần QTDH; BTTH dùng cho phần NTDH; BTTH dùng cho phần NDDH; BTTH dùng cho PPDH; BTTH dùng cho PTDH; BTTH dùng cho học phần HTTCDH; BTTH dùng cho phần kiểm tra đánh giá tri thức, kỹ năng, kỹ xảo

Trên cơ sở phân tích tổng hợp, kế thừa có chọn lọc và phát triển những thành tựu nghiên cứu về phân loại BTTH, BTTH trong học phần hóa học trường phổ thông được chia thành các loại:

- BTTH xác định mục tiêu bài học

- BTTH về kiến thức

- BTTH lựa chọn phương pháp dạy học

- BTTH sử dụng phương tiện dạy học

Tuy BTTH được chia làm các loại khác nhau nhưng đều có vai trò để củng cố, nắm vững kiến thức; hình thành và hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo, các nhân phẩm phẩm chất, rèn năng lực dạy học cho sinh viên

3 BTTH góp phần giúp SV lĩnh hội và củng cố kiến thức; góp phần phát triển năng lực tư duy, rèn năng lực dạy học; góp phần nâng cao ý thức,

tình cảm, thái độ tích cực đối với nghề nghiệp tương lai cho sinh viên Tuy nhiên trong thực tiễn dạy học việc xây dựng BTTH chưa được quan tâm thích đáng Nguyên nhân là do chưa nắm được quy trình xây dựng, xây dựng chưa chuẩn, năng lực xây dựng BTTH của giáo viên còn hạn chế Đây cũng là nguyên nhân chính để tôi tìm hiểu và đưa ra quy trình xây dựng BTTH

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG DẠY HỌC CHƯƠNG

“NHÓM HALOGEN” - SGK HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO

2.1 Nội dung kiến thức chương “Nhóm halogen”

2.1.1 Mục tiêu của chương

a Về kiến thức

Biết:

- Nhóm halogen gồm những nguyên tố nào?

- Tính chất của các đơn chất, hợp chất và ứng dụng của chúng trong cuộc

- Rèn luyện kỹ năng giải bài tập và cân bằng hóa học

- Dựa vào của các hợp chất giải thích được ứng dụng của chúng

c Giáo dục tình cảm thái độ

- Học sinh hứng thú say mê học tập

- Có thái độ đúng đắn với các nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, ý thức bảo vệ môi trường không khí, đất, nước

- Ý thức vận dụng kiến thức học được vào cuộc sống

2.1.2 Nội dung kiến thức của chương

Bài 29: Khái quát về nhóm halogen

- Học sinh biết được đặc điểm cấu tạo, vị trí của các nguyên tố trong nhóm

- Sự biến đổi tính chất của các đơn chất

- Biết vân dụng kiến thức về cấu tạo nguyên tử để suy luận tính chất chung của nhóm

Bài 30: Clo

- HS biết được tính chất vật lí, trạng thái tự nhiên, ứng dụng của clo, phương pháp điều chế clo

- Dự đoán, kiểm tra và kết luận được về tính chất hóa học cơ bản của clo

và viết PTHH minh họa

- Có ý thức bảo vệ môi trường

Bài 31: Hiđro clorua – axit clohiđric

- Biết được cấu tạo phân tử, tính chất vật lí, tính chất hóa học của axit HCl

- Quan sát thí nghiệm, mô tả hiện tượng, giải thích và rút ra kết luận về tính chất hóa học của axit HCl và muối clorua

- Phương pháp điều chế HCl

- Cách nhận biết ion clorua

- Giải một số bài tập về tính chất hóa học của HCl và điều chế HCl

Bài 32: Hợp chất có oxi của clo

- Các oxit và các axit có oxi của clo, sự biến đổi tính bền, tính axit và khả năng oxi hoá của các axit có oxi của clo

- Thành phần hóa học, ứng dụng, nguyên tắc sản xuất một số muối có oxi của clo

- Tính oxi hóa mạnh của một số hợp chất có oxi của clo (nước Gia-ven, clorua vôi, muối clorat) Viết được các PTHH minh hoạ tính chất hóa học và điều chế nước Gia-ven, clorua vôi, muối clorat

- Sử dụng có hiệu quả, an toàn nước Gia-ven, clorua vôi trong thực tế

- Giải được một số bài tập hoá học có nội dung liên quan đến tính chất, ứng dụng và điều chế

Bài 33: Luyện tập về clo và hợp chất của clo

- Củng cố kiến thức vật lí, hóa học đặc trưng của clo, hợp chất của clo; phương pháp điều chế clo và các hợp chất của nó

Bài 34, bài 35 và bài 36: Flo; Brom; Iot

- Tính chất vật lí, trạng thái tự nhiên, ứng dụng của flo, brom, iot

- Thành phân phân tử, tên gọi, tính chất cơ bản, một số ứng dụng, điều chế một số hợp chất của flo, brom, iot

- Tính chất hoá học cơ bản của flo, brom, iot là tính oxi hoá mạnh và giảm dần từ F2 đến Cl2, Br2, I2 Nguyên nhân tính oxi hoá giảm dần từ flo đến iot

- Viết được các PTHH chứng minh tính chất hoá học của flo, brom, iot

và tính oxi hóa giảm dần từ flo đến iot

- Giải được một số bài tập có nội dung liên quan đến tính chất, ứng dụng

Bài 37: Luyện tập chương 5

- Nắm vững cấu tạo nguyên tử độ âm điện, số oxi hóa của các nguyên tố halogen từ đó hiểu được sự giống nhau và khác nhau về tính chất hóa học