Théo [19] câc vùng trông qué lôn à Viêt Nam tinh theo diên tich thü tu nhtï sau : 1 Yen Bai2 Quâng Nam, Quâng Ngâi3 Thanh Hoâ, Nghê An4 Quâng Ninh Tuy vây trên thi truông qué Quâng Ninh
Trang 1MUC LUC
Trang
Dât van de 1
Phàn 1 Tong quan 2
1 Tong quan vê chi Cinnamomum và câc loài que à Viêt Nam 2
2 Tong quan vê cây que 3
2.1 Môtâ .3
2.2 Mot so rîàc diëm vê sinh vât hoc cüa cây que 5
2.3 Su sinh truong phât triën cûa que và thu hoach que 6
2.4 Bô phân dùng 7
2.5 Thành phàn hoâ hoc cûa cây que 8
2.6 Tac dung duoc lÿ cûa mot sô chât chiét tù vô que 10
2.7 Công dung cüa que trong Y hoc co truyên 12
2.8 Công dung cüa que trong Y hoc hiên dai 14
3 Tong quan vê cây que ô Quâng Ninh 14
3.1 Vê phân loai 14
3.2 Vê phân bo 14
3.3 Vê so luong 14
3.4 Vê chat luong 15
Phàn 2 Nguyên lieu và phuong phâp thuc nghiêm 16
1 Nguyên lieu 16
2 Phutmg phâp thuc nghiêm 16
2.1 Phuong phâp lây mâu 16
2.2 Phuong phâp mô ta 17
2.3 Phuong phâp xâc dinh hàm luong và chat luong tinh dâu 17
2.4 Phuong phâp nghiên cüu câc dâc diëm vi hoc bàng kmh hiën vi 18
Phàn 3 Kêt quâ thuc nghiêm và nhân xét 19
1 Mô tâ câc mâu duoc nghiên cüu 19
2 Phân ti'ch hàm luong tinh dâu và thành phân hoâ hoc tinh dâu lâ 20
2.1 Phân tich hàm luçmg tinh dâu trong lâ 20
2.2 Phân tich thành phân hoâ hoc tinh dâu lâ 21
2.3 Két luân vê tinh dâu lâ 23
3 Phân tich hàm luong tinh dâu và thành phân hoâ hoc tinh dâu vô 25
3.1 Phân tich hàm luong tinh dâu trong vô 25
3.2 Phân tich thành phàn hoâ hoc tinh dâu vô 25
3.3 Két luân vê tinh dâu vô 29
Trang 24 Két quà phân tîch câc dâc diëm vi hoc cûa vô, cuong la, cành non,
gân la và bôt vô cûa 4 mâu 32
4.1 Dâc diëm vi hoc cüa vô 4 mâu 32
4.2 Dâc diëm vi hoc cüa cuong la 4 mâu 34
4.3 Dâc diëm vi hoc câc mâu cành non 35
4.4 Dâc diëm vi hoc câc mâu gân lâ 36
4.5 Dâc diëm vi hoc câc mâu bôt vô 37
Phân 4 Két luân và de xuât 39
1 Két luân 39
1.1 Vë hoâ hoc 39
1.2 Vé dâc diëm hinh thâi 39
1.3 Vê dâc diëm vi hoc 40
2 De xuât 40
Trang 3Dât van de
Cây que là mot cây thuôc quÿ dông thôi cüng là cây c6 giâ tri kinh té cao
dâ duoc trông tir lâu dôi à ntrôc ta Théo [19] câc vùng trông qué lôn à Viêt Nam tinh theo diên tich thü tu nhtï sau :
1) Yen Bai2) Quâng Nam, Quâng Ngâi3) Thanh Hoâ, Nghê An4) Quâng Ninh
Tuy vây trên thi truông qué Quâng Ninh vân không dtfüc ira chuông bàng qué cûa câc dia phirong khâc Diéu này là mot thiêt thoi cüa nguôi trông qué, làm han ché viêc mô rông trông qué, gây lâng phi sire lao dông và mot nguôn tài nguyên quÿ cüa dât mrôc
Dé tùng buôc tim hiëu vê nguôn tài nguyên qué à Quâng Ninh chüng tôi dâ
thuc hiên dé tài " Gop phàn nghiên ctru dàc diém thuc vât và thành phàn hoâ hoc tinh dàu qué Quâng Ninh " vôi câc nôi dung sau:
+ Lây mot sô mâu qué (vô, lâ tuoi) à Quâng Ninh vào 2 thôi diém thu hoach thâng 9/2002 và thâng 5/2003 và mot làn lây không vào thcfi diém thu hoach (thâng 1/2003)
+ Phân tich hàm luong , chât luong tinh dàu câc mâu trên
+ Mô ta dâc diém hinh thâi cûa cây qué tai noi lây mâu
+ Phân tich câc bô phân cüa cây cûa môi mâu : Cành non, cuông lâ, gân
lâ, vô thân, bôt vô thân bàng phuong phâp hién vi dé gop phàn phân biêt câc mâu
Trang 4Phàn 1 Tong quan
1 Tong quan vê chi Cinnamomum và câc loài que o Viêt Nam
•Théo giâo trlnh "Thut vât duoc-phân loai thuc vât" cûa truông Dai hoc Duoc Hà Nôi [13] chi Cinnamomum trên thé giôi cô 250 loài trong dô ô Viêt Nam cô 42 loài
•Trong "Cây cô Viêt Nam", Tâp I , [10] , Pham Hoàng Hô dâ mô ta 40 loài thuôc chi này.trong dô cô 23 loài mang tên qué^tuy nhiên trong khoâ luân này chüng tôi chi quan tâm tôi câc loài C sp cô hàm luong aldehyd cinnamic (cinnamaldehyd) cao
•Trong "Cây cô cô ich à Viêt Nam [17] , tac giâ Vô Vân Chi-Trân Hop dâ
mô ta 21 loài thuôc chi Cinnamomum, hâu hét trong cây dêu cô chü’a tinh dâu^ trong dô cô 5 loài cô nhâc tôi thành phân aldehyd cinnamic (cinnamaldehyd)
+ Cinnamomum burmannii (C.Nees & T.Nees) C.Nees ex Blume
+ Cinnamomum cassia J.S Presl
+ Cinnamomum loureirii C.Nees
+ Cinnamomum tamala Nees & Eberm
+ Cinnamomum verum J.S Presl ( = C zeylanicum Blume )
Nâm loài trên cüng nâm trong sô 40 loài mà Pham Hoàng Hô dâ mô ta
•Trong “Nhüng cây thuôc và vi thuôc Viêt Nam” [4] Dô Tât Loi dâ mô ta
3 loai que chmh :
+Qué Thanh Hoâ, Nghê An: C loureiiÿii phân bô chû yéu ô doc dây nui Truông Son tir bâc Thanh Hoâ, Nghê An, Hà Tïnh tôi nam Quâng Nam, Quâng Ngâi Tai Vân Nam -Trung Quôc cüng cô (chu y: theo mot sô tâc giâ [14, ]J^içn nay,loài C.cassia duoc di thuc nhiéu tir Yên Bai tôi Thanh hoâ nên qué Thanh Hoâ ban trên thi truông cô thé cô nhiéu nguôn gôc khâc nhau)
Trang 5+Qué Xrilanca C.zeylanicum (que quan) moc chû yéu à Xrilanca Ô nirôc
ta chi co il loai que này, rai râc à vùng Bâi Thuang - Thanh Hoâ, Co Ba-Nghê
An và mot so noi à miên nam (chu y tên C.zeylanicum=C.verum)
+Qué Trung Quôc C.cassia (Que Viêt Nam, que don, ) duoc ghi trong Duoc Dién Trung Quôc và Duoc Dién Viêt Nam Ô Viêt Nam cây này moc râi râc khâp dût nu'ôc và là loai que phô bien nhàt Théo câc nghiên cü'u gân dây;
loài C cassia là loài nguyên sân cüa bâc Viêt Nam và nam Trung Quoc
Nhu' vây so vôi Dô Tàt Loi, tac già Vô Vân Chi-Tràn Hçfp côn mô ta thêm
2 loài à Viêl Nam cô aldehyd cinnamic :
+Qué trèn C burmannii (que rành) cô ô Trung Quôc, Malaisia, Indonexia, Viêt Nam (Thanh Hoâ, Quâng Binh, Quàng Tri, Hué, Nha Trang, Dà Lat, Lâm Dông, )
+Quê hoa trâng (quê An) C tamala moc a vùng dôi nui và trung du tù' bâc vào trung bô, Phü Tho, Vïnh Phüc, Ninh Bïnh, Nghê An, Thùa Thiên Hué
•Trong câc nghiên cü’u gân dây, Trân Hop dâ khâo sât hon 100 tiêu ban que lây lù Yen Bâi,Thanh Hoâ ,Quâng Ninh và xâc dinh là C cassia [16]
•Khi nghiên cüu 29 tiêu ban qué, tac giâ Bùi Xuân Chuong dâ két luân 24 tiêu ban là C cassia lây tù câc tinh Yên Bâi, Quâng Ninh, Nghê An, Quâng Nam, Dà Nâng Ngoài ra tim duoc 2 tiêu bân là C zeylanicum lây tù Tây Ninh, 2 tiêu bân là C burmannii lây à Quÿ Châu-Nghê An [2]
Nhu- vây theo câc tài lieu trên loài qué chrnh cüa ta là C cassia, ngoài ra
côn cô C zeylanicum (C verum), C loureirii, C burmannii, C tamala
2 Tong quan vê cây que
2.1 Mô ta
Chüng loi xin duoc mô tâ mot sô loài qué theo câc tài lieu
+ Cinnamomum cassia J.S Presl [7]
Trang 6Cây gô, cao 15-20 m, vô nâu sâm ,vô giâ dày (tôi 1,5 cm), cành non 4 canh phû long nâu Lâ moc câch hoâc gân doi, thuôn dài hoàc hînh müi mâc, dài 10-20 cm, rông 3-6 cm Mât duôi lâ cô long lue lâ côn non Lâ 3 gân, 2 gân bên noi rô ô mât duôi lâ, câc gân nhô moc ngang gân nhu’ song song nhîn rô
câ ô 2 mât Cuông lâ to khoé, dài 1,5-2 cm cô rânh à phia trên, cum hoa hinh chuÿ ô nâch hoàc ô gân dînh, dài 10-16 cm, cô long, hoa nhô màu tràng, bao hoa 6 mành cô long chia 2 vông, bao hoa dài 2 mm cô long, nhi 9 chia 3 vông, gôc chï nhi cô long Bao phân 4 ô, vông nhi thû 3 cô 2 quyën, bao phân hu'ông ra ngoài Quâ hînh trông dài 1 cm nàm sâu trong dâu nguyên hoâc hoi chia thuÿ
+Cmnamomum verum J.S Presl (Cinnamomum zeylanicum Blume)
[17] Cây gô cao 10-25 m, phân cành nhièu, cành lüc non hînh 4 canh cô long thua, lüc khô màu den.Vô dày xù xî, rât tham Là moc doi hînh trâi xoan thuôn, nguyên, dài 10-18 cm, rông 4-5 cm, mâu xanh dâm, dâu tù Cô 3 gân chmh rô câch gôc 3-7 mm Cuông lâ dài 1-2 cm Cum hoa moc thành chuÿ ô
kë lâ hay dâu cành Hoa dëu màu tràng nhat, de hoa dang chén, trên mép dînh câc mành bao hoa và câc nhi, bâu mot ô chira 1 noân ô gôc dây chén, cuông chînh và cuông phu cüa hoa cô nhiêu long Quâ hînh trûng thuôn dài 1-1,5
cm, cô dài ton tai, quâ chûa 1 hat
+Cinnamomum loureirii C.Nees [4] Cây cao tù 12-20 m, cành cô 4
canh, det, nhàn Lâ hînh trirng hai dâu hep lai, hoi nhon , cô 3 gân rât rô chay tir cuông dén dâu lâ, mât duôi phû nhüng vày nhô Phién lâ dài 12-15 cm, rông
5 cm, cuông dài chùng 15 mm Hoa màu tràng moc thành chuÿ ô kë lâ hay dâu cành Quâ hach hinh trirng dài chirng 1 cm, lüc dàu xanh lue, khi chin ngâ màu nâu tfm, mât quà bông, vê phia cuông côn sot lai de hoa cô long
-t-Cinnamomum burmannii (C Nees & T Nees) C Nees ex Biume
[17 ] Cây gô thu'ông xanh, cao 10-20 m Thân thâng, duông kinh 50-80 cm, vô ngoài nâu xâm sâm, lâng, cô müi tham cüa qué, cành non màu xanh nhat
Trang 7nhàn, là moc dôi hay gân dôi Phién hinh bàu duc dài hay hinh trCrng thuôn , dài 9-12 cm, rông 3-5 cm, dinh cô müi nhon, gôc hinh nêm hay tù, mât trên xanh bông, mât duôi xanh nhat không long, gân hînh cung, 3 gân Hai gân bên xuât phât câch gôc lâ khoâng 1 cm Cuông lâ dài khoâng 1 cm, cum hoa chuÿ moc ô gân dâu cành, ngàn hon lâ Hoa luông tinh màu tràng xanh hay màu xanh vàng nhat, nhô, cuông dài 8 mm, bao hoa 6 mânh , nhj 9 xép thành 3 vông Gôc môi nhi ô vông thir 3 cô 2 tuyén, bao phân 4 ô Quâ mong nhô hinh trâi xoan hay hinh trûng, duông kfnh 5-7 mm Khi chm cô màu nâu vàng
và cô bao hoa ton tai ô gôc
+Cinnamomum tamala Nees & Eberm [17] Cây gô cao 4-6 m, vô
thüm mùi que, nhiéu cành, nhânh mông không long, lue non cô 4 canh, lâ moc so le hay gân dôi, phién xoan , thuôn, dài 9-20 cm, rông 3-5 cm Màt trên màu lue xâm, không long, gân lôm, cô 3 gân gôc, cap gân duôi câch gôc dén 1
cm, mât duôi xâm moc, gân nâu vàng Cum hoa dang chuÿ cao 4-6 cm, ô nâch
và ngon rë dôi sât nhau thành mot gù thua Bao hoa cao 5-6 mm, cô long to Nhi sinh sàn 9, chï nhi cô long, nhi lép 3 , dang tuyén Bàu cô long Quâ hinh trü'ng hay bâu duc cao khoâng 1 cm, nhàn bông, hoi den, trên dâu cô râng thâp
2.2 Mot sô dâc diëm vê sinh vât hoc cûa cây que
Qué là cây thu'ông xanh moc hôn giao trong rùng nhiêt dôi và â nhiêt dôi, trong giâi tir 32 0 vî bàc dén 32° v! nam Néu à dièu kiên lanh 1-2 0 C hoàc nông dén 33 ° C qué vân cô thé chiu duoc nhung nhiêt dô phù hop nhat cho su sinh truông và phât triën cûa qué là 20-25 0 C[ 18,19] Qué thich nghi vôi nhùng noi cô luong mua lôn(1800-2000mm tôi 3500 mm )[ 15,19] Qué cô thé trong trên nhiéu loai dât nhung thich hop nhat là loai dât dôi nui tôt, thich nghi vôi câc loai hinh dât dô Néu trong ô noi dât trüng nuôc thi chat luong qué së kém Dât giàu tro và Canxi cho nàng suât vô và tinh dâu cao [ 18,19]
Trang 8•Nghiên cüu trên loài C.cassia Trân Hop cho râng cây qué màc dù này
màm và pliât trién à noi cô nhiêt dô trung binh cao nhung nhiêt dô này phâi
dao dông trong nâm, nghîa là trong nâm phâi cô mot vài thâng lanh(<20 0 C)
Dây là dâc diém cûa loài cây nhiêt dôi cô khuynh hiïông phù hop vôi khi hâu
a nhiêt dôi miën nui [15]
•Nghiên cüu trên loài C.cassia à Yên Bâi Trân Hùu Dào thây qué trong ô
dô cao tù' 200-500 m cho hàm luong và chat luong tinh dâu tôt nhât Trên 500
m và du'ô'i 200 m hàm luong và chat luong tinh dâu déu kém [14].Tuy nhiên
Vü Ngoc Lô lai cho râng nên trong qué ô dô cao trên 500 m [18] Dièu này
cô thê lÿ giâi : Theo Trân Hçfp : Dôi vôi mot sô noi nhu câc tïnh Quâng Nam,
Dà Nâng, Nghîa Binh không cô mùa lanh hàng nâm nhung ô dô cao trên 500m mùa lanh lai thé hiên quy luât theo dô cao Cô lë à dây dô cao dông mot vai trô liên quan dén nhiêt dô và do dô liên quan dén su phât trién cûa qué [15]
•Theo Vô Vàn Chi-Trân Hop [17] Loài C.verum : Cây ua khi hâu nông
âm, mua nhiêu, dât sâu Loài C.loureirii Cây ua khi hâu nhiêt dôi nông âm
vùng nui, cô liai mùa rô rêt, cây non chiu bông, khi lôn ua sang hoàn toàn Tâi
sinh hat yéu noi dât trong hay rùng Loài C.burmannii Cây moc trong câc
rùng thuô'ng xanh nhiêt dôi ua ânh sang trung binh nên phân lôn moc trong
rùng cô tan che thua Loài C.tamala Cây moc râi râc trong rùng âm thuông
xanh nhiêt dôi vùng dôi nui trung binh, cây ua sâng lue truông thành, tâi sinh hat tôt
2.3 Su sinh trirong phât trién cüa qué và thu hoach qué
Qué trong bâng hat, chôi non , chiét cành hoâc lây câc cây con tu' moc vê trong trong dô trong bâng hat là chü yéu Do hat qué rat dê bi mât khâ nâng nây màm nên phâi trong ngay trong vông 10-15 ngày sau khi hâi Trong giai doan vu'ôn uom (1-3 tuoi) qué là cây chiu bông cao, sau dô mû'c dô chiu bông
Trang 9Duôi 10 tuoi qué cô toc dô phât triën vé chiéu cao và duông kmh lôn nhàysau
dô tâng tru'ông châm lai Théo kinh nghiêm cûa nhân dân^qué càng nhièu tuoi chat luong càng tôt nhung xét thêm câ vê mât kinh té thi thu hoach tôt nhat vào lue qué 13-15 tuoi [14] Qué 10 tuoi cüng dâ cô thé khai thâc duoc [1]
Ô nuô'c ta cô 2 vu thu hoach qué vào thâng 4-5 và vu thâng 9-10 Vào lüc này cây qué lâm nhua dê bôc, không sot long Théo kinh nghiêm nhân dân^ qué sot long chat luong së kém
2.4 Bô phân dùng
2.4.1 Vô qué (Quénhuc)
Là vô thân, vô cành cüa mot sô loài qué C sp
+Theo [4] tông két kinh nghiêm cüa nhân dân phân vô lây tù câch mât dât0,2-0,4m dén 1,2 m goi là qué ha cân bi coi là kém
Vô bôc à thân tù 1,2 m trô lên dén chô cây chia cành thû nhat goi là quéthu'o'ng châu duoc coi là qué tôt nhat
Vô bôc ô cành qué to là qué thuong biëu
+Nguô'i ta côn dùng vô bôc ô câc cành qué nhô
2.4.2 Cành qué (Qué chi)
Théo câc tâc giâ Dô Tât Loi [4],Vü Ngoc Lô [18] qué chi là vô bôc ô cành nhô cüa mot sô loài qué nhung theo tâc giâ Pham Xuân Sinh -Phüng Hoà Binh [12] qué chi là cành non phoi khô cüa mot sô loài qué Dirçfc Diën Trung Quôc 1997 cüng dinh nghïa qué chi là cành non phoi khô cüa loài C.cassia [22]
Trong luân vân này chüng tôi su dung tên goi qué chi theo câch dinh nghîa
là cành non phoi khô cuâ mot sô loài qué
2.4.3 Lâ qué ,cành qué
Lâ qué ,cành qué cùng vôi vô vun qué dùng dé cât tinh dàu
2.4.4 Tinh dàu qué
Trang 10Théo [9] trên thi truông liru hành 2 loai tinh dàu thirong pham chinh là
"cassia oil" và "cinnamon oil"
Cassia oil du'üc khai thâe tir lâ, cành, và dir pham khi chê bien vô cây que
C cassia Ngoài ra côn duoc khai thâc tir Vietnamese cassia (C loureirii); Indonexia cassia (C burmannii); Indian cassia lignea (là vô thân cây C.tamala)
Cinnamon oil duoc khai thâc tir vô thân và lâ cûa cây qué C verum (C.zeylanicum) Cô 2 loai cinnamon oil là cinnamon bark oil (tinh dàu vô que) chira thành phàn chu yéu là aldehyd cinnamic (65,4-75,0%) Cinnamon leaf oil (tinh dâu lâ qué) thành phàn chinh là eugenol (66,8-87,0%)
2.4.5 Câc bô phân khâc
2.5 Thành phân hoâ hoc cüa cây que
2.5.1 Tinh dâu
Duoc Dién Viêt Nam III [3] quy dinh tinh dàu qué duoc lây tù vô thân hoâc vô cành cây qué C cassia hoâc mot sô loài qué C sp khâc bàng câch cât kéo hoi nirôc Tuy vây Duoc Dién Trung Quôc 1997 [22] vân châp nhân tinh dàu lây tù lâ qué
Tinh dàu qué gôm mot hôn hop nhiêu thành phàn khâc nhau phu thuôc vào loài qué hoâc ngay gitîa câc câ thé trong cùng mot loài, phu thuôc vào vu thu hâi, vào câc bô phân khâc nhau cüa cây, vào diêu kiên khi hâu, dât dai, châm bon Tuy nhiên tinh dâu vô qué thuông chüa thành phân chinh lâ aldehyd cinnamic côn tinh dâu lâ cô thé cô thành phàn chinh là aldehyd cinnamic (C.cassia) hay eugenol (C verum)
•Théo [ 19] tinh dàu vô qué thanh (C loureirii) chüa aldehyd cinnamic
95%; alcol cinnamic; [3-xymen; linalol; propyl phenyl acetat; a cinnamic;
aldehyh orto-cumaric.Tinh dâu vô qué quan (C verum) chira aldehyd
cinnamic 65-75 %; eugenol; safrol; furfurol; methylaim ceton; aldehyd
Trang 11benzoic; aldehyd cumaric; phelandren; caryophylen; linalol; Tinh dâu vô qué don (C.cassia) chüa aldehyd cinnamic 80-90 %, cinnamyl acetat, methyl cinnamat, cumarin, 3-phenyl propanol, alcol cinnamic; Tuy nhiên câc sô lieu
ô trên chï mang tinh tham khâo vï câc thành phàn trong tinh dâu qué
thuông không on dinh vi du cùng trên loài C cassia nhung trong à Trung Quoc thi tinh dàu vô cô câc thành phân chiém tÿ lê cao là aldehyd cinnamic 65,5%; coumarin 8,7%; cinnamylacetat 3,6%; côn trông à Australia thi câc chat chmh lai là aldehyd cinnamic 87,0%; benzaldehyd 4,7%; 2- phenylethanol 2,5%; 3-phenylpropanal 2,0% [5]
•Theo [5] tinh dàu thuong pham vô qué rânh C burmannii trên thi
truông thé giôi cüng chüa chû yéu aldehyd cinnamic(62,7-85,8%), ngoài ra côn cô a-terpineol 1,3-1,4%; cinnamylacetat 0,1-0,2%; terpinen-4-ol 1,3- 2,3%
•Theo [17] Qué An (C.tamala) tinh dâu vô cô chüa 70-85% aldehyd
cinnamic côn tinh dàu lâ cô chüa 75% eugenol ; và cô chüa d-a-phelladendren
-i-Vôi loài C.cassia tinh dàu lâ qué không tôt bàng tinh dàu vô qué do cô chüa ît aldehyd cinnamic hôn tuy nhiên lâ qué C verum chüa chû yéu eugenol (70-90%) cô thé coi là nguôn nguyên lieu cung cap eugenol [1] Theo [9] tù
lâ cüa 2 chüng hoâ hoc loài C.tamala thu duoc 2 loai tinh dàu, mot chüng cho thành phàn chmh là eugenol (75-90%), mot chûng cho thành phàn chmh là aldehyd cinnamic (41,0-55,19%) và (linalol 15,0-15,67%)
+Theo mot công bô gân dây phât hiên loài C.verum moc ô thung lüng Brahmaputra, dông bàc Ân Dô cô mot type cô tinh dàu vô thân và lâ déu chüa thành phàn chmh là benzyl benzoat (ô vô là 84,69%, à lâ là 65,42%) [20] +Theo [5] thành phân hoâ hoc tinh dâu vô qué rành sinh truông tai Indonexia gôm câc hop chat chü yéu sau 1,8-cineol 51,4% ; a-terpineol
Trang 1212,5%; camphor 9,0% ; terpinen-4-ol 8,5% ; côn tinh dâu la lai chûa chu yéu 1,8-cineol 28,5% ; borneol 16,5%; a-terpineol 6,4% ; para-cymen 6,1% ; +Vô rê qué cüng chûa tinh dâu nhung chu yéu là camphor , cô ft aldehyd cinnamic
+Theo tài liêu[23] quâ qué (duoc phân tfch trên loài C.verum) cung chûa tinh dâu nhung chu yéu là a-pinen, [3-pinen, limonen, linalol
2.5.2 Câc thành phân khâc
•Theo [19], trong vô qué ngoài tinh dàu côn cô tinh bôt, chat nhày, tanin, chat mâu, cinnanomin (chât ngot)
•Theo [24], tir vô cûa loài C cassia nguôi ta dâ xâc dinh duoc câc thành phân sau
+Tinh dâu vôi thành phân chmh là aldehyd cinnamic
+ Tù' dich chiét vô qué thu duoc
->Coumarin, acid cinnamic, (3-sitosteron, choline, acid protocatechic, acid vannilic và luong nhô acid syringic
->Câc hop chat diterpen duoc dât tên là cinncassiol
->Câc chât chûa nhân thüm
->Câc chât Flavonoid là câc dân xuât cüa Flavan-3-ol, gôm câ câc Procyanidin
->Môt sô chât cô tâc dung chông loét nhu cassiosid, cinnamosid,
2.6 Tâc dung duoc lÿ cüa mot so chât chiét tù" vô qué
• Theo Dô Tât Loi [4] qué và tinh dàu qué cô tâc dung kich thfch làm tuàn hoàn mau lên, hô hâp manh lên, su bài tiét cüng duoc tâng lên Tinh dâu cô tâc dung sât trùng manh
• Theo [5] tinh dâu qué và aldehyd cinnamic là chât kich thich miên dich, gây dân mach và khâng Histamin
Trang 13• Théo tài liêu [24], bàng phuong phâp khuyéch tan trên thach, dâ thây cinnamaldehyd cô tac dung khâng mot so chüng vi khuân à dô pha loâng cao Tinh dàu que cô khâ nâng khâng mot sô nâm ngoài da nhu Trichophyton mentagrophytes, Microsporum audouini vôi châ't cô hoat tmh là cinnamaldehyd ô nông dô dirôi 0,09 mg/ml Vôi nông dô 0,33 mM cinnamaldehyd cô tac dung üc ché Aspergillus nidurans, Cryptococcus neoformans, Histoplasma capsulatum, Tâc dung ûc chê su" sinh truông cûa nâm cüa aldehyd cinnamic bi giâm hoâc bi mât khi cô mât cystein hay glutathion dâ cho thây hoat tmh khâng nâm cûa aldehyd cinnamic chû yêu do phân ü'ng cüa nhôm aldehyd vôi nhôm thiol liên quan tôi sir phât trién cüa nâm Nguo'i ta cüng thây tac dung hiêp dông cüa aldehyd cinnamic vôi NaCl.Vôi lieu >30mg/kg (tiêm duôi da) aldehyd cinnamic cô tac dung giâm hoat dông tu' phât ô chuôt, vôi liêu 125-250 mg/kg (tiêm duôi da) dôi khâng vôi tâc dung kich thich cûa apomorphin, methamphetamin Cô tac dung kéo dài giâc ngü khi dùng kèm vôi phénobarbital, và cô tâc dung giâi nhiêt ha sot trên chuôt
Trên chô và chuôt lang gây mê^ aldehyd cinnamic gây ha huyêt âp, nguyên nhân chü yêu do tâc dung dân mach ngoai biên, tâc dung dân mach vân giü nguyên trong quâ trînh hôi phuc lai cûa huyêt âp Trên ruôt cô lâj^ aldehyd cinnamic thé hiên tâc dung kiêu papa vérin, rô ràng cô liên quan dên tâc dung dân mach
Trên tim cô lâp, aldehyd cinnamic gây tâng nhip tim và tâng lire co bôp, nhung tâc dung bi giâm dân néu tiép tue dùng lâp lai và dân tôi ûc ché tim Tâc dung này cô thé do aldehyd cinnamic gây giâi phông catecholamine nôi sinh Aldehyd cinnamic cüng gây giâi phông catecholamin tù tuyén thuong thân cûa chô
Dich chiét qué vôi liêu 100 mg/kg (tiêm duôi da) làm giâm khâ nâng loét
da dày do stress trên chuôt công Dich chiét này cüng ngàn cân loét da dày ô j
Trang 14chuôt công khi tiêm duôi da serotonin Câc nghiên cûu dâ chî ra râng tâc dung trên không nhîrng do aldehyd cinnamic ûc ché tiét djch vi mà no côn tàng luong mâu tuân hoàn duôi lôp niêm mac da dày
Vôi nông dô 0,48 ng/ml iîc chê su phât trién cüa té bào ung thu bach câu L1210 vôi tÿ le 50% Nhôm aldehyd duoc cho là cô vai trô trong tâc dung này
Aldehyd cinnamic duôi dang glycosid hâu nhu không cô tâc dung
Aldehyd cinnamic côn cô tâc dung khâng dot bien do tâc nhân hoâ hoc hay do tia UV trên E.coli Aldehyd cinnamic ngân chân manh su dôt bien phu thuôc hê thông sûa chtïa SOS (SOS-repair) và cô tâc dung yéu hon trên câc dôt bién không phu thuôc SOS-repair
Aldehyd cinnamic duoc cho là an toàn khi dùng làm gia vi và là chât làm thom quan trong trong câc ngành huong lieu Vôi nông dô trong câc ché phâm trên rat it cô khâ nâng gây mân câm hay câc phân trng quâ mân
—»Tuy nhiên cân chu y : Theo [5] tinh dàu vô qué C verum cô tinh chât mân câm vôi da nên hâu nhu không duoc su dung trong công nghiêp mÿ
• Vôi câc bâo câo gân dây cho thây dâ phân lâp duoc 4 chât tù” vô qué cô tâc dung chông loét là acid 3(2-hydroxy phenyl)-propanoic và dang glycosid o-(3 D-glucopyranosid, cassiosside, cinnamoside và 3.4.5-trimethoxyphenol-(3- D-apiofuranosyl-(l->6)-(3-D-glucopyranoside [24]
•Chông gôc tu do Theo [21] câc hop chât polyphenol trong vô qué cô tâc dung chông oxy hoâ và thu don gôc tu do
2.7 Công dung cûa qué trong Y hoc co truyên
Qué nhuc và qué chi là hai vi thuôc thông dung trong Y hoc co truyën, theo tài liêu[12] :
2.7.1 Qué nhuc
Vi cay, ngot, tmh dai nhiêt, hoi cô dôc Vào 3 kinh can, thân, tÿ
Trang 15+C6 tâc dung hôi du'o'ng dùng trong truông hçfp thân duong hu nhuoc, chân tay lanh giâ, co quâp (phôi hop vôi phu tü, can khuong)
+Khü hàn giâm dau, thông kinh hoat lac, dùng dôi vôi bênh dau bung du dôi do hàn nhâp lÿ, non mua, khi tÿ vi hu nhuoc, soi bung lanh bung, dai tien long lâu ngày không khôi dùng phôi hop vôi dai hôi, vân môc huong Phu nû
cô kinh nguyêt mà dau bung, cô thé dùng qué phôi hop vôi huong phu
+Am thân hành thuy , dùng khi duong khi hu nhuoc, phù thüng, tiêu tien khô khan, dâc biêt phù nâng o bàn chân
Lieu dùng 2-6 g.
Kiêng ky Phu nû cô thai, nguôi âm hu duong thinh không duoc dùng Dùng lâu, liêu cao thuông dân dén nhtrc dâu, tâo bon
2.7.2 Qué chi
Vi cay ng^rinh âm, vào 3 kinh phé, tâm, bàng quang
+Cô tâc dung giâi biéu tan hàn, biéu hiên sot cao, rét run, không cô mô hôi Dùng trong bài “Ma hoàng thang” hay bài “Qué chi thang”
+Làm thông duong khi, khi duong khi bi hu trê, dân dén phàn nuôc trong
co thé bj ngung dong, gây phù nê, hoâc dùng trong chüng dôm âm, khi huyét liru thông kém
+Làm âm kinh thông mach, dùng dé diêu tri câc bênh phong hàn thâp trê dân dén dau nhüc xuong khôp, cô thé phôi hop vôi phông phong, bach chï.+Hành huyét, giâm dau dùng trong truông hop bé kinh ü: huyêt cüa phu
nü, truông hop thai chét luu trong bung phôi hop vôi xa huong, dau bung do lanh phôi hop vôi huong phu
+Làm âm thân hành thuy, dùng khi chüc nâng thân duong suy yéu, tiéu tien bi tûc, hen suyên, phôi hop vôi môc thông, uy linh tiên
Lieu dùng 4-20 g.
Kiêng ky Nhüng nguôi cô chüng thâp nhiêt, âm hu hoâ vuong, dau bung, câc chüng xuât huyét ,phu nû cô thai không duoc dùng
Trang 162.8 Công dung cüa que trong Y hoc hiên dai
Trong Y hoc hiên dai sü dung tinh dàu qué làm cao xoa, vô qué dùng duôi dang côn thuôc, ruou thuôc, cô tâc dung kich thich tuàn hoàn, hô hâp, kîch thîch tiêu hoâ và khâng khuân [4,5,18] Ngoài ra tinh dâu qué côn dùng trong câc ngành thuc phàm, mÿ phâm,
3.Tong quan vê cây que à Quâng Ninh
Câc công trinh nghiên cüru vê qué ô Viêt Nam gân dây thuông tâp trung vào câc vùng qué ô Yên Bâi, Thanh Hoâ Qué Quâng Ninh không thây noi tôi hoàc chi duoc nhàc tôi sa qua trong câc công trinh này, eu thé nhu sau
3.1 Vè phân loai
-Trong “Công trinh nghiên cûu khoa hoc Viên Duoc lieu 1972-1986- Xâc dinh tên khoa hoc mot sô loài qué thuông dùng ô Viêt Nam” tâc giâ Bùi Xuân Chuong dâ xâc dinh 2 tiêu bân qué lây o Quâng Ninh là loài C.cassia [2] -Tâc giâ Tràn Hop, dà do dém hün 100 tiêu bân qué ô Yên Bâi , Thanh Hoâ , Quâng Ninh và xâc dinh là C.cassia [15]
3.2 Vê phân bô
Quâng Ninh là mot tinh cô nghê trông qué tù lâu dôi, khu phân bô cûa qué truôc kia nay dâ bi thu hep lai do nguôi ta không biêt khai thâc hop lÿ tuy nhiên lai duoc gây trông trô lai ô mot sô dia diém khâc
Theo Tràn Hü'u Dào [14] hiên nay qué moc tu nhiên côn cô ô huyên Quâng Hà Câc dia phucfng cô qué trông thành rùng tâp trung trên diên tich lôn là:Câc xâ Pô Hèn, Thanh Y, Hoành Mô, Tan Mài, Quât Dông, Luc Phû, Tràng Vinh (huyên Mông Câi), câc noi khâc là Hà Coi, Thân Phün
Ngoài ra côn câc huyên Tiên Yên, Ba Chê, Binh Liêu, Hoành Bô, Quâng
Hà cüng trông nhiêu qué Huyên Vân Don , Yên Hung cüng cô trông rai râc
3.3 Vê sô luong
Hiên nay chüng tôi chua nâm duoc sô luong eu thé luong qué trông tù truôc nâm 1995 và sau nâm 1998.Tuy nhiên theo sô lieu thông kê cûa Doàn
Trang 17diêu tra thict ké lâm nghiêp tinh Quâng Ninh 6/1999 tù" nâm 1995-1998 tong
so qué duoc trong à Quâng Ninh là
Huyên Binh Lieu 980 ha; Huyên Tien Yên 533.6 ha; Huyên Hoânh Bô382.3 ha; Huyên Quâng Hà 522 ha
Tong công 2417.9 ha [14]
3.4 Vê chât luong
Trên thi tru’ông noi chung qué Quâng Ninh không duoc dânh giâ cao bàng qué Yên Bâi ,Thanh Hoâ nhung chua cô nhiêu so lieu eu thé Khi phân tich tinh dâu thuang phâm qué Quâng Ninh lây mâu tai Viên hoâ câc hop chât tu nhiên-Trung tâm Khoa hoc và công nghê quôc gia, Ngô Thi Minh Thuÿ [8] thây thành phân aldehyd cinnamic khâ thâp (67.27%), không dat tiêu chuan Duoc Dién Viêt Nam
Trang 18Phân 2 Nguyên lieu và phuang phâp thuc nghiêm
1 Nguyên lieu
Câc mâu qué gôm vô và lâ tuai lây tir Quâng Ninh
2 Phuang phâp thuc nghiêm
2.1 Phuang phâp lây mâu
Câc mâu (vô thân, lâ tuai) duac lây 3 làn, 2 làn vào chmh giùa 2 vu thu hoach (vào cuôi thâng 9/2002 và dàu thâng 5/2003); và 1 làn không phâi thôi diém thu hoach (thâng 1/2003) Môi mâu duçc lây 3 làn vào 3 thôi diém trên cùng 1 cây và mang cùng mot kÿ hiêu
Dé tien viêc so sânh câc mâu qué duoc lây dêu ô dô tuoi 11-13 Vô duoc bôc ô dô cao tù' khoâng 1,5-2,5 m De cây không chét chüng tôi chï bôc mot phia cûa thân cây (khoâng <1/3 chu vi cây)
Dé cho su khâo sât mang tinh phong phü trong diéu kiên thôi gian và kinh phi cô han chüng tôi dâ cô' gâng lây mâu trên câc vuôn qué cô hinh thâi khâc nhau Môi vuôn qué chon lây 1 cây cô müc dô phât triën trung binh làm mâu nghiên cûu Chüng tôi dâ lây duac 4 mâu nhu sau :
+Mâu 1, mâu 2 duac lây à xâ Công Hoâ huyên Ba Chë (nàm trên duông Hôn Gai di Mông Câi, câch Mông Câi 115 km), dây là mot vùng cô trông nhiêu qué tôi hàng van cây Mâu 1 duac lây trên doi trông khoâng 500 cây Mâu 2 duac lây trên doi khoâng vài nghin cây
+ Mâu 3 duoc lây a huyên Tiên Yên (nàm trên duùng Tiên Yên di Binh Liêu, câch thi tràn Tiên Yên 15 km), dây cüng là mot vùng cô trông nhiêu qué cûa Quâng Ninh Mâu 3 duac lây trên vuôn khoâng 200 cây
+ Mâu 4 lây à huyên Vân Don, câch thi trâ'n Vân Don khoâng 15 km, trên vu’ôn khoâng 100 cây
Chüng tôi gàp mot trô ngai trong quâ trinh lây mâu là à nhiêu vùng cô trông rât nhiêu qué nhung lai nhô han dô tuoi duac quan tâm nghiên cûu (<10
Trang 19tuoi) Côn qué >10 tuoi thi thuông dâ bi khai thâc, do dô bât buôc phâi lây mâu trên câc vuôn qué cô sô luong chî tù 100-500 cây nhu trên
2.2 Phuong phâp mô tâ
So bô quan sât hinh thai trên câ vuôn qué vê chiêu cao, dô dày vô, màu sâc, vi cay, hinh dang câc bô phân cûa cây sau dô tién hành do dê'm mot sô dâc diêm nhu dô dày vô, kich thuôc lâ (do ngâu nhiên trên 20 lâ), duông kmh cây (do ô dô cao 1,5m trên 5 cây), dé lây sô' liêu eu thé
2.3 Phuong phâp xâc dinh hàm luong và chat luong tinh dàu
+ Cât tinh dàu trên duoc liêu (lâ, vô ) tuoi bâng dung eu cât tinh dâu câi tién cüa bô mon Duoc liêu truông Dai hoc Duoc Hà Nôi cô chia dô chinh xâc dén 0,1 ml , do dô âm sau dô tmh toân hàm ltfông tinh dàu cho tât câ câc mâu.+Phân tich thành phàn hoâ hoc cûa tinh dâu bâng phuong phâp sâc ki khi két hop vôi khô'i pho (GC-MS), lây hàm luong aldehyd cinnamic dé dânh giâ chat luong tinh dâu (Théo Duoc Dién Viêt Nam III quy dinh hàm luong aldehyd trong tinh dàu it nhat là 85% tt/tt)
Diêu kiên phân tich nhu sau
• Mây sâc kÿ GC-17A
• Côt Capillar SPB ™ -5
Fured Silica
• Detector khôi pho GCMS-QP5050A
• Khi mang He
• Chuong trinh nhiêt dô
Nhiêt dô ban dâu 75° C giù trong 8 phüt Nhiêt dô cuôi 280° C giù trong 4 phüt Toc dô tâng nhiêt 4°C trong 1 phüt Nhiêt dô buông tiêm mâu 250° C Nhiêt dô Detector 300° C
• Âp suât dàu vào côt 10,2 Kpa
Trang 20•Toc dô khi mang 0,5 ml/ phüt
•Tÿ so chia dàu vào côt tâch 1/200
2.4 Phuong phâp nghiên cuti dâc diëm vi hoc bâng kinh hiën vi
Câc mâu vô , gân lâ, cuông lâ, cành non duoc cât bâng mây cât câm tay sau
dô nhuôm kép , mô tâ qua kfnh hiën vi quang hoc cüa Bô mon Duoc lieu tru’ông Dai hoc Duoc Hà Nôi
Câc cành non duoc cât à khoâng tù long thrï 3 dên long thü’ 5 Cuông lâ, gân
lâ duoc chon ô câc lâ dâ truong thành
Câc mâu bôt vô duoc so sânh vôi nhau cô tham khâo theo câc dâc diëm Duoc Dién Viêt Nam III dâ mô tâ
Trang 21Phân 3 Két quâ thirc nghiêm và nhân xét
1 l.Mô ta câc mâu dtitfc nghiên cüu
Do câ 3 thdi diëm lây mâu chüng tôi dêu không lây duoc hoa, chï cô mâu 1
và mâu 4 là lây duoc quâ nên chüng tôi chua thë mô tâ dây du
l.lMâu 1 Cây cao 8-9 m, chu vi 34-36 cm, vô râp, màu nâu xâm dày tù
2,5-3,8 mm,vi cay, ngot hoi chât, cành non cô 4 canh vuông hoâc det Lâ moc
so le hoâc gân dôi, dài tir 13-19 cm, rông tir 4,5-6 cm, lâ hinh thuôn phiën hoi rông , hoi tù à dâu, 3 gân noi rô à mât duôi, tÿ lê dài/rông khoâng 2,97 , lâ non màu xanh nhat, quâ xanh khi chm cô màu dm.
1.2 Mâu 2 Cây cao tù 12-13 m, chu vi 30-33 cm, vô ît râp, màu nâu vàng,
dày tù 1,2-2,3 mm, vi rat cay, ngot, cành non cô 4 canh vuông hâc det, lâ moc
so le hay gân dôi, dài tù 16-32 cm, rông tù 5,3-8,1 cm, lâ hinh thuôn dài càng
gân vé phi a ngon lâ phién lâ càng hep lai, phién hep, tÿ lê dài/rông khoâng 3,85, mât phién lâ hoi cong lên so voi mât trên câc gân lâ , lâ non màu xanh nhat.
1.3 Mâu 3 Cây cao khoâng 6-7 m, chu vi khoâng 38-43 cm, vô cay, rat
ngot, râp, màu xâm nâu dày tù 4,5-5 mm, cành non cô 4 canh vuông hâc det,
lâ moc so le hay gân dôi, dài tù 16-32 cm, rông tù 4,9-8,2 cm, lâ hinh thuôn
phién rông , tÿ lê dài/rông khoâng 3,02, lâ non màu xanh tîa
1.4 Mâu 4 Cây cao khoâng 8-9 m, chu vi khoâng 39-42 cm, vô cay ngot,
râp màu xâm nâu, dày tù 4,6-5 mm, cành non cô 4 canh vuông hoâc det, lâ moc so le hay gân dôi, dài tù 12-20 cm, rông 4,0-6 cm, lâ hinh thuôn dài
nhung mire dô hep lai cûa phién vê phta ngon lâ nhô hon cûa mâu 2, tÿ lê dài/rông khoâng 3,78, quâ xanh khi chïn cô màu tun
Nhu vây cô thë thây câc mâu trên cô thë cô dâc diëm khâc nhau vé chiëu cao, chu vi thân (Do à dô cao 1,5 m ), bê dày vô và dâc biêt là hinh dang phién lâ.(ô dây tôi do chièu rông lâ ô chô rông nhâ't và tinh tÿ lê dài/rông trung binh
Trang 23cûa 20 la chon ngâu nhiên chi de làm noi bât sir khâc nhau vê hinh dang cûa lâ
mà không co ÿ dinh khào sât chi tiét)
2 Phân tich hàm lirons tinh dàu và thành phàn hoâ hoc tinh dàu lâ
2.1 Phân tich hàm luong tinh dàu trong lâ
Bâng 1 Hàm luong tinh dàu trong lâ thang 9/2002 (Don vi ml/100g)
Tên mâu Luong lâ(g) Dô âm(%) Tinh dàu(ml) Hàm luong
Bâng 2 Hàm luong tinh dàu trong lâ thang 1/2003 (Don vi ml/100g)
Tên mâu Luong lâ(g) Dô âm(%) Tinh dàu(ml) Hàm luong
-Bâng 3 Hàm luong tinh dàu trong lâ thâng 5/2003 (Don vi ml/100g)
Tên mâu Luong lâ(g) Dô âm(%) Tinh dàu(ml) Hàm luong
Trang 242.2 Phân tich thành phân hoâ hoc tinh dàu la
Sau khi phân tich tinh dàu bàng sàc kÿ khi két hop vai khoi pho chüng tôic6 két quâ
Bàng 4 Thành phân hoâ hoc và hàm ltrong (%) câc thành phân trong tinh dâu
Trang 25Do thâng 1 không phâi là vu thu hoach hon nua hàm luong tinh dâu trong lâ rat thâp nên chüng tôi không phân tfch thành phân hoâ hoc câc mâu này.
Bâng 5 Thành phân hoâ hoc và hàm luong (%) câc thành phân trong tinh dàu