Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn yêu ngôn của nguyễn tuân

Vì thế đã có không ít nhà nghiên cứu khai thác truyện ngắn của Nguyễn Tuân trên nhiều phương diện: nội dung, hình thức cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn…Tuy nhiên việc tìm hiểu,

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

M.Gorky đã từng nói: “Văn học giúp con người hiểu được bản

thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lí”

Hơn hai thập kỉ trôi qua, kể từ khi Nguyễn Tuân vào cõi vĩnh

hằng, có lẽ con người “suốt đời đi tìm cái Đẹp” ấy không phải băn

khoăn hối tiếc điều gì nữa bởi những gì ông cống hiến cho nền văn học Việt Nam hiện đại đã chứng tỏ ông là một nhà văn lớn, một phong cách tiêu biểu trong nền văn học dân tộc nửa sau thế kỉ XX

Nguyễn Tuân là một trong số những tác giả lớn của nền văn học

Việt Nam và là 1 trong 9 tác giả có mặt trong cuốn “sổ vàng lưu niệm’’

của nhà trường phổ thông Những tác phẩm của ông được đưa vào chương trình văn học phổ thông đã chiếm trọn tình cảm yêu mến, trân trọng của giáo viên và học sinh Nhưng không phải ai yêu mến Nguyễn Tuân cũng hiểu văn và con người ông Vì thế đã có không ít nhà nghiên cứu khai thác truyện ngắn của Nguyễn Tuân trên nhiều phương diện: nội dung, hình thức cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn…Tuy nhiên việc tìm hiểu, nghiên cứu tác giả Nguyễn Tuân, đặc biệt là thế giới nhân vật trong truyện ngắn của ông sẽ giúp ta hiểu và cảm nhận sâu sắc về tác giả hơn Do đó với mong muốn là có cái nhìn tương đối toàn diện về thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân chúng tôi

mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn

của Nguyễn Tuân” để tìm hiểu và nghiên cứu

Xuất phát từ thực tế: Nguyễn Tuân là một tác giả được đưa vào giảng dạy trong chương trình văn học phổ thông, Cao đẳng và Đại học Trong chương trình văn học Trung học phổ thông, tác phẩm của ông đã

góp phần bồi dưỡng tâm hồn học sinh, giúp học sinh thêm yêu mến “cái

Đẹp”, vươn tới giá trị “chân - thiện - mĩ” Cho nên chúng tôi thấy rằng,

việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với công tác giảng dạy sau này của chính bản thân tôi - một giáo viên văn trong tương lai

Chọn và thực hiện đề tài này còn có ý nghĩa giúp cho bản thân tôi hiểu sâu sắc, nắm vững tác giả Nguyễn Tuân và bước đầu tập làm quen với việc nghiên cứu khoa học

Chúng tôi đặt vấn đề “Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu

ngôn của Nguyễn Tuân’’ những mong góp phần nâng cao chất lượng

giảng dạy tác giả Nguyễn Tuân và hy vọng sẽ đóng góp sức mình vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy văn trong nhà trường

Tuân:“Trong cái vội vàng cẩu thả của những tác phẩm văn học xuất bản

gần đây, những sản phẩm đã hạ thấp văn chương xuống mức giá trị của một sự đua đòi, người ta lấy làm sung sướng khi thấy một nhà văn kính

trọng và yêu mến cái đẹp, coi công việc sáng tạo là những công việc quý báu và thiêng liêng Nguyễn Tuân lại còn một điểm khác đáng kính nữa, ông yêu mến và tham tiếc những cái đã qua và cố sức làm sống lại cả một thời xưa cũ, một thời gần chúng ta quá, nhưng mà đối với chúng ta như đã xa lạ vì không ai gợi đến vẻ đẹp và những cao quý riêng Nguyễn Tuân có lẽ là người đầu tiên làm việc ấy” [19,73]

Chính vì thế, Nguyễn Tuân – con người và tác phẩm của ông là

đề tài hấp dẫn bút mực của nhiều nhà nghiên cứu Và đã nhiều năm qua, Nguyễn Tuân trở thành đề tài nghiên cứu của đông đảo các nhà văn, nhà phê bình văn học trong và ngoài nước Họ không chỉ nghiên cứu những vấn đề về cuộc đời mà còn nghiên cứu tác phẩm của ông ở nhiều góc độ khác nhau

Trong số các nhà nghiên cứu “tâm huyết” với nhà văn Nguyễn

Tuân, trước hết ta phải kể đến Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh Ông không phải là người đầu tiên nghiên cứu tác giả Nguyễn Tuân, nhưng lại là người nghiên cứu Nguyễn Tuân một cách khá toàn diện và sâu sắc Các bài viết của ông đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn bao quát về Nguyễn Tuân từ thân thế, sự nghiệp đến quan điểm nghệ thuật, đặc trưng thể loại, nghệ thuật ngôn từ…Bên cạnh đó còn có Gs Phong Lê, Phan Cự Đệ, Trương Chính, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, Vương Trí Nhàn, Hà Văn Đức…Ngoài phần giới thiệu chung về quá trình sáng tác của Nguyễn Tuân, mỗi người lại chú ý đến một vài khía cạnh tiêu biểu

của ông Chẳng hạn, Gs Phong Lê nhấn mạnh cái “tôi” và thể loại tuỳ

bút Gs Phan Cự Đệ tập trung nêu bật phong cách nghệ thuật thông qua

việc phân tích cái “tôi” của Nguyễn Tuân qua các thời kỳ Ngoài ra

hoa”, “người đi tìm cái đẹp, cái thật” đã được nhắc tới nhiều lần trong

bài viết của nhà văn Nguyễn Đình Thi, Hà Văn Đức… Đặc biệt thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân đã trở thành một đề tài hấp dẫn, lôi cuốn các nhà nghiên cứu Cụ thể như:

Vũ Ngọc Phan trong bài viết về “Tác giả Nguyễn Tuân” đã nhận xét về thế giới nhân vật của ông như sau: “Hệ thống nhân vật của

Nguyễn Tuân thường mang dáng vẻ riêng, độc đáo và rất đẹp, vẻ đẹp của tài hoa của nhân cách Ở cả hai giai đoạn sáng tác nhà văn luôn trân trọng những đấng tài hoa và say mê miêu tả, chiêm ngưỡng họ Mỗi nhân vật thường sành hơn người ở một thú chơi hoặc một món nghề nào đó đầy tính nghệ thuật Đó là cụ Kép, cụ Sáu, cụ Nghè Móm, ông Phó Sử, ông Cử Hai,…những nghệ sĩ bậc thầy của nghệ thuật uống trà, uống rượu, chơi đàn kéo quân và đánh bạc bằng thơ (trong Vang bóng một thời), là ông Thông Phú lắm tài nhiều tật, cuối cùng đã gục trên một ván cờ đất vì uất ức (trong Chiếc lư đồng mắt cua) Tài hoa một khi

đi kèm với nhân cách cao thượng thì càng đáng kính trọng Nhân vật Huấn Cao tài hoa với khí phách, nghị lực phi thường là một tính cách tiêu biểu được Nguyễn Tuân rất mực yêu thích”[20]

Như Phong trong bài “Về mấy khuynh hướng phức tạp trong

văn học gần đây” (Bình luận văn học, Nxb Văn học, 1964) đã viết:

“Nguyễn Tuân ngày xưa viết về Vang bóng một thời, Một chuyến đi,

Chiếc lư đồng mắt cua, Thiếu quê hương và đưa vào văn học nước ta một kiểu người dáng phóng túng mà bụng ích kỉ, trốn kệ cuộc đời, chỉ thích hưởng lạc, chắp tay nâng sự hưởng lạc lên thành một triết lí, một đạo sống, cho rằng hưởng lạc là khát vọng thoát li của những tâm hồn thanh cao, phản ứng với đám người dung tục quanh mình, càng biết

hưởng cuộc sống cầu kì tinh vi bao nhiêu thì càng là người đạt bấy nhiêu…” [6,74]

Nguyễn Đăng Mạnh, Phan Cự Đệ đều tiếp cận đến quan điểm nghệ thuật và nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân nhưng với bài

“Nguyễn Tuân con người và văn nghiệp” thì Nguyễn Đăng Mạnh đã nhấn mạnh: “Nói đến Nguyễn Tuân người ta thường nghĩ đến một nhà

văn của quan điểm duy mĩ, chỉ trọng cái đẹp hình thức, không cần nội dung, chủ trương viết văn không khuynh hướng, nghĩa là muốn đặt nghệ thuật lên mọi thứ thiện, ác ở đời Quan điểm ấy thể hiện ở những nhân vật ưa thích nhất của ông trước cách mạng: những con người tài hoa, tài tử dù tĩnh tại hay xê dịch đối với cuộc sống, đối với quê hương chỉ là những kẻ sống tạm nhờ, những con người sinh ra dường như chỉ để ngắm đời, ngoạn cảnh cho cảm giác được no nê thanh sắc, và để trổ tài khoe chữ, chứ không chịu gánh lấy một trách nhiệm xã hội nào…Chẳng phải thế giới nhân vật của ông chỉ gồm hai loại người đó sao: loại tài hoa tài tử (hoặc tạo ra nghệ thuật, hoặc sống một cách nghệ thuật), và đối lập với nó, trước hết là bọn trưởng giả ngu dốt, bọn con buôn vụ lợi phàm tục” [11,272]

Hay trong bài “Đọc lại chữ người tử tù của Nguyễn Tuân”, Nguyễn Đăng Mạnh cũng viết: “Những nhà văn có phong cách độc đáo

đều tạo ra cho mình một thế giới nhân vật riêng Thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân, nói chung, gồm hai loại người đối lập nhau: loại tài hoa nghệ sĩ, có nhân cách, có “thiên lương”, tự đặt mình lên trên hạng người thứ hai, gồm những kẻ tiếu nhân phàm tục, bằng thái độ ngạo đời, khinh bạc Loại người thứ nhất theo Nguyễn Tuân thường là những

bóng” Loại người ấy cố nhiên là hiếm hoi Còn kẻ tiểu nhân phàm tục thì đầy rẫy trong thiên hạ” [11,337]

Điều đó cho ta thấy rằng, nhân vật trong sáng tác của ông nói chung thường là những con người tài hoa tài tử, thích phiêu du qua các miền vô định không mục đích, không phương hướng Họ là những con

người của một thời đã qua, nay chỉ còn “vang bóng’’ Nhưng với một

tâm hồn tự do phóng túng, ưa khám phá cái đẹp, họ đã được Nguyễn Tuân làm sống dậy qua những trang văn tinh tế của mình Và nói đến sáng tác của Nguyễn Tuân thì chúng ta phải kể tới các tác phẩm trong

tập truyện Yêu ngôn Với các tác phẩm ở trong tập truyện này, Nguyễn

Tuân càng chứng tỏ được phong cách độc đáo, ưa khám phá cái đẹp của

mình Bởi vậy mà một số phương diện trong Yêu ngôn đã trở thành đề

tài nghiên cứu của nhiều nhà văn, nhà phê bình nổi tiếng

Gs Nguyễn Đăng Mạnh với bài viết “Nguyễn Tuân viết Yêu

ngôn” đã nhận định: “Tác giả có ý thức gia công nhiều vào cái phía thần kỳ quái đản của nhân vật, cảnh vật, tình tiết, chi tiết và nhất là vào cái không khí ma quái của truyện Nhưng xem ra truyện của Nguyễn Tuân, dù là yêu ngôn đi nữa vẫn có nội dung đạo lý, luân lý của nó Điều này thể hiện rõ nhất ở tính cách của các nhân vật” [11, 313] Và

ông cũng đã nhận định: “Để viết được những trang văn như thế, tôi cho

rằng Nguyễn Tuân phải thật sự đắm mình trong thế giới nghệ thuật mà mình sáng tạo nên Có nghĩa là ông phải sống thật sự với những hồn ma kia để quan sát, cảm xúc và ngẫm nghĩ Nhờ thế ông đã có thể tạo ra được những cảnh tượng mà người đọc khó phân biệt được là âm hay là dương, là người sống hay người chết, là thế giới ông tưởng tượng ra

hay những điều ông tin thật như thế và nhìn thấy như thế thật…”

[11,315]

Nhà nghiên cứu Phong Lê, với bài viết Nguyễn Tuân trong tuỳ

bút nhận định: Trước cách mạng tháng Tám, cái “tôi” cô đơn, ích kỉ của

Nguyễn Tuân do “cách biệt hoàn toàn với cuộc sống của cá nhân” nên

không tránh khỏi có lúc, nhà văn đi lạc sang một thế giới khác, cái thế giới kinh dị ma quái như trong Trên đỉnh non tản, Khoa thi cuối cùng, Loạn âm…và sau này là Chùa Đàn”

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn trong bài viết: “Một số suy nghĩ

về Nguyễn Tuân và Yêu ngôn” đã viết: “một khía cạnh quán xuyến trong các tác phẩm mang tính cách Yêu ngôn của Nguyễn Tuân, chẳng qua nó chỉ là một cách để giúp tác giả trình bày quan niệm của mình về thế giới thực và cái đẹp trên đời này Nói một cách đơn giản cái thực bao giờ cũng lung linh ẩn hiện, mà cái đẹp cũng vậy, nhiều khi phải đi đến cùng của sự kì quái người ta mới gặp được cái đẹp Thành thử đọc Nguyễn Tuân không có gì phải sợ, tuy nhiên cái sự rờn rợn thì không thiếu nó, thứ hiệu quả nghệ thuật mà trong văn học Việt Nam hiện đại, chỉ tác giả “vang bóng một thời” mới biết làm và thực sự họ đã làm không ai bắt chước nổi” Điều đó có nghĩa Nguyễn Tuân là một nghệ sĩ luôn đi tìm và khám phá cái đẹp ở nhiều phương diện, thế giới khác nhau kể cả ở thế giới yêu ma, quỷ quái [20]

Nhận xét trên của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn đúng như

Nguyễn Tuân đã tự coi mình: “là người lỗi lạc, sống một cách đặc biệt,

không giống ai và không cho ai bắt chước được mình, chết là mang cả cái bản chính đi chứ không để lại một bản sao nguyên nào cả” [1,601]

trị của quá khứ, tôn thờ một cái đẹp hợp với chất giọng nghệ sĩ lãng mạn, không gắn với một ai và không cho ai gắn vào Bởi vậy mà trong

bài “Nguyễn Tuân - người săn tìm cái đẹp”, Nguyễn Thành đã viết:

“Nguyễn Tuân trân trọng những con người tài hoa và say mê miêu tả,

chiêm ngưỡng họ”

Hoàng Nhân khi so sánh về tư tưởng giữa André Gide và Nguyễn

Tuân cũng đã nhận xét: “Nguyễn Tuân trước cách mạng tháng Tám, sau

bao cuộc tìm kiếm để sống và sáng tạo vẫn chưa tự mình giải quyết được mâu thuẫn của bản thân và tỏ ra bế tắc với tác phẩm hướng tới ma quái như Xác ngọc lam, Đới roi, Rượu bệnh”

Như vậy chúng tôi thấy rằng, tập truyện Yêu ngôn của Nguyễn

Tuân nói chung đã được một số ít tác giả đề cập đến nhưng họ mới chỉ dừng laị ở những nhận xét khái quát chứ chưa đi sâu tìm hiểu một cách

chi tiết, cụ thể Do đó việc “Tìm hiểu thế giới nhân vật trong tập truyện

Yêu ngôn của Nguyễn Tuân” vẫn còn là một vấn đề còn bỏ ngỏ Vì vậy

với việc thực hiện đề tài khoá luận này chúng tôi mong muốn góp phần nhỏ vào sự khẳng định phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn Nguyễn Tuân

3 Mục đích và nhiệm vụ

3.1 Mục đích

Nghiên cứu đề tài “Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn

của Nguyễn Tuân”, chúng tôi chú trọng làm nổi bật được nét độc đáo

của thế giới nhân vật trong sáng tác Nguyễn Tuân Từ đó thấy được vị trí của nhà văn cũng như những đóng góp quan trọng của Nguyễn Tuân đối với quá trình hiện đại hoá văn học dân tộc

3.2 Nhiệm vụ

Tổng hợp các vấn đề lí thuyết có liên quan đến đề tài

Vận dụng các phương pháp phân tích để thấy được nét độc đáo

của thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn của Nguyễn Tuân

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Tìm hiểu thế giới nhân vật qua 8 truyện ngắn của Nguyễn Tuân

trong tập Yêu ngôn, Nxb Hội nhà văn, HN 1998

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp hệ thống

Phương pháp so sánh

Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận là công trình khoa học đầu tiên tìm hiểu một cách hệ

thống: Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn của Nguyễn Tuân,

người viết chỉ ra những nét đặc sắc về thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân và khẳng định vị trí của ông trong nền Văn học Việt Nam hiện đại

Đồng thời, đây cũng là tài liệu hữu ích, góp phần phục vụ cho việc giảng dạy tác phẩm của Nguyễn Tuân trong nhà trường

7 Bố cục của khoá luận

Với đề tài “Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn của

Nguyễn Tuân” chúng tôi sẽ triển khai đề tài khoá luận thành các phần cụ

1.1.1 Quan niệm về nhân vật

1.1.2 Chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học

1.1.3 Các loại nhân vật văn học căn bản

1.2 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Tuân

1.2.1 Đôi nét về tiểu sử và con người

1.2.2 Sự nghiệp văn học

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn

2.1 Vài nét về tập truyện Yêu ngôn

2.2 Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn

2.2.1 Những con người tài hoa tài tử, có nhân cách, có “thiên lương”

2.2.2 Những con buôn vụ lợi phàm tục

2.3 Vài nét về nghệ thuật xây dựng nhân vật

2.3.1 Kết cấu

2.3.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật

2.3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật

Kết luận

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về nhân vật

1.1.1.1 Khái niệm về nhân vật

Như chúng ta đã biết, nhân vật là yếu tố trung tâm thuộc cấu trúc của tác phẩm văn học Chính vì thế xác lập một cách hiểu đúng đắn về khái niệm này là việc làm hết sức cần thiết và quan trọng, giúp cả người nghiên cứu và người tiếp nhận có được nền tảng vững chắc để thấy được giá trị đích thực của một tác phẩm văn học Có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân vật, dưới đây tôi xin dẫn một số định nghĩa phổ biến và chủ yếu nhất

a Định nghĩa về nhân vật trong giáo trình Lí luận văn học (Phương

Lựu chủ biên)

Nhân vật văn học là những “con người được miêu tả, thể hiện

trong tác phẩm văn học bằng phương tiện văn học” Đó là những nhân

vật có tên hoặc không tên hay có thể là những nhân vật trong truyện cổ tích, thần thoại, đồng thoại, bao gồm cả quái vật thần linh, ma quỷ những nhân vật mang nội dung và ý nghĩa con người Nhân vật có thể được thể hiện bằng những hình thức khác nhau Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu

sử như thường thấy trong các tác phẩm tự sự, kịch Đó có thể là những con người thiếu hẳn những nét đó nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như một người trần thuật hoặc chỉ có cảm xúc nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình

b Định nghĩa về nhân vật trong giáo trình Lí luận văn học (Hà Minh

Đức chủ biên)

Nhân vật trong văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách… và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một pham vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm, hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để thể hiện con người

c Định nghĩa về nhân vật trong Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá

Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên)

Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng cũng có thể không

có tên riêng Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì thế nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề tác phẩm

Như vậy có rất nhiều định nghĩa khác nhau về nhân vật song có thể rút ra một cách hiểu đúng đắn và phổ biến nhất:

“Nhân vật văn học là đối tượng được miêu tả một cách tập trung

đến mức có sức sống riêng nào đó ở bên trong theo nhiệm vụ nghệ thuật

mà tác giả trao cho nó”

Với cách hiểu này, khái niệm nhân vật không bị bó hẹp trong phạm vi “con người” mà mở rộng ra thành đối tượng với những đặc tính

hết sức phong phú và đa dạng của nó Ở đây đối tượng được miêu tả có thể là loài vật hay cỏ cây đã được nhân cách hoá, được miêu tả và thể hiện trong tác phẩm văn học

Nhân vật văn học ra đời thể hiện tư tưởng và ý đồ sáng tạo của nhà văn Nhân vật là đứa con tinh thần của nhà văn Một tác phẩm ra đời

và thành công được hay không là nhờ vào nhà văn xây dựng hệ thống nhân vật điển hình và khái quát nhất

1.1.1.2 Khái niệm về thế giới nhân vật

Có thể nói thế giới là một khái niệm thuộc phạm trù của triết học,

nó là một phạm vi rất rộng, một vũ trụ rộng lớn tồn tại xung quanh con người và độc lập bên ngoài ý thức con người Vậy thế giới nhân vật là gì? Thế giới nhân vật là tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan điểm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có sức sống riêng phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng

là sản phẩm tinh thần, là kết quả trí tưởng tượng sáng tạo của người nghệ sĩ và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, không gian, thời gian, xã hội,…gắn với một quan niệm của chúng về tác giả “Thế giới nhân vật”

là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo

về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân

xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình…Thế giới nhân vật vì thế

1.1.2 Chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học

Văn học phản ánh đời sống bằng hình tượng, bằng những nhân vật cụ thể Do đó chức năng đầu tiên trọng yếu nhất của nhân vật văn học thể hiện ở chỗ nó chính là phương tiện trọng yếu nhất để nhà văn khái quát hiện thực Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật được Bởi vì chỉ thông qua nó, nhà văn mới thể hiện được nhận thức của mình

về xã hội, về con người với những đặc điểm về số phận và tính cách của

nó, mới có thể khái quát được nhưng vấn đề có tính quy luật của đời sống

Nhân vật còn là phương tiện tất yếu và quan trọng nhất để thể hiện tư tưởng của tác phẩm Nó có nhịêm vụ cụ thể hoá sự thể hiện của chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, tức thông qua sự hoạt động và mối liên

hệ giữa các tính cách, người đọc sẽ đi đến một sự khái quát về nhận

thức, tư tưởng Về phương diện này B.Brêcht cho rằng :“các nhân vật

trong tác phẩm văn học không đơn giản là bản dập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc hoạ phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả”

1.1.3 Các loại nhân vật văn học căn bản

Dựa vào vai trò của nhân vật đối với nội dung và hình thức của tác phẩm: nhân vật chính, nhân vật phụ và nhân vật trung tâm

Dựa vào phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lí tưởng xã hội thẩm mĩ của tác giả: nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Dựa vào sự phân chia loại thể theo truyền thống của Arixtôt: nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự, nhân vật kịch

Dựa vào cấu trúc của nhân vật: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

1.2 Giới thiệu đôi nét về tác giả Nguyễn Tuân

1.2.1 Tiểu sử và con người

1.2.1.1 Tiểu sử

Nguyễn Tuân (1910 - 1987) tại phố Hàng Bạc, một phố cổ của Hà

Nội “ba mươi sáu phố phường” Quê ông ở Nhân Mục, nay thuộc

phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội Ông sinh trưởng trong một gia đình nhà nho khi Hán học đã tàn Thân sinh ông là cụ Tú Lan - một nhà nho tài hoa bất đắc chí, có ảnh hưởng nhiều đến tư tưởng và quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân sau này

Nguyễn Tuân học đến cuối bậc Thành Chung thì bị đuổi vì tham gia một cuộc bãi khoá phản đối mấy giáo viên Pháp nói xấu người Việt Sau đó ông lại bị tù vì xê dịch qua biên giới không có giấy phép

Nguyễn Tuân lớn lên trong môi trường nhà nho viên chức nghèo với những nề nếp sinh hoạt cổ đang bị lụi tàn và biến đổi trước sự xâm nhập của văn minh Phương Tây thời Pháp thuộc Chán ghét cuộc sống ngột ngạt bế tắc của người dân ở một nước thuộc đia, Nguyễn Tuân luôn

mơ tưởng đến những phương trời xa Bởi vậy Nguyễn Tuân bước vào

nghề văn như để chơi “ngông” với thiên hạ Về cơ bản đó là phản ứng

của chủ nghĩa cá nhân kiêu ngạo ở một thanh niên trí thức giàu sức sống

nhưng bế tắc, một cái “ngông” vừa có màu sắc cổ điển tiếp nối truyền

thống của những nhà nho bất đắc chí kiểu Nguyễn Công Trứ, Tú Xương, Tản Đà…và trực tiếp hơn là của cụ Tú Lan - thân sinh ra nhà văn; vừa có màu sắc hiện đại tiếp thu được ở chủ nghĩa siêu nhân của Nistơ, quan niệm con người cao đẳng của Gitđơ và các tư tưởng nổi loạn khác thường thấy trong văn học phương Tây hiện đại

Nguyễn Tuân bắt đầu viết văn, viết báo từ những năm 1930,

1931, nhưng mãi đến năm 1938, 1939 mới nổi tiếng với tập tuỳ bút Một

chuyến đi và tập truyện ngắn Vang bóng một thời

1.2.1.2 Con người

Nguyễn Tuân là một trí thức giàu lòng yêu nước và tinh thần dân tộc Lòng yêu nước của ông có màu sắc riêng gắn với giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc Ông yêu tha thiết tiếng mẹ đẻ và những kiệt tác văn chương nổi tiếng của Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Tú Xương, Tản Đà…và cả những nhạc điệu, những lối hát ca trù dân dã mà thiết tha, những nét đẹp rất riêng của Việt Nam

Nguyễn Tuân say mê cái đẹp, suốt đời đi tìm và diễn tả cái đẹp Nhưng trong những ngày cuối cùng của chế độ thuộc địa Pháp, khi hai tên đế quốc Pháp, Nhật cùng đua nhau dày xéo đất nước ta, đời sống con người trở nên hết sức đen tối, “Tháp Ngà” nghệ thuật cũng bị lay chuyển dữ dội, Nguyễn Tuân mất cả tin tưởng ở nghệ thuật và cái đẹp ở hiện tại ông xoay ra viết về những chuyện ma, chuyện quỷ, viết về cõi

âm mà ông gọi là Yêu ngôn

Ở Nguyễn Tuân ý thức cá nhân phát triển rất cao Ông viết văn trước hết là để khẳng định cá tính độc đáo của mình, tự gán cho mình một

chứng bệnh gọi là “chủ nghĩa xê dịch”

Nguyễn Tuân còn là con người rất mực tài hoa Tuy chỉ viết văn nhưng ông còn am hiểu nhiều môn nghệ thuật khác: hội hoạ, điêu khắc, sân khấu điện ảnh…Ông còn là diễn viên kịch nói và diễn viên điện ảnh đầu tiên ở Việt Nam Vì thế ông thường vận dụng con mắt của nhiều ngành khác nhau để tăng cường khả năng quan sát, diễn tả của nghệ thuật văn chương

Nguyễn Tuân là một nhà văn biết quý trọng thực sự nghề nghiệp của mình Vì thế có người nói, Nguyễn Tuân là một định nghĩa về người nghệ sĩ Đối với ông văn chương trước hết phải là văn chương, nghệ thuật trước hết phải là nghệ thuật Bởi vậy với Nguyễn Tuân nghệ thuật

là một hình thái lao động nghiêm túc, thậm chí “khổ hạnh” Với ông cái tài, cái đẹp, cái thiên lương phải đi liền với nhau Và ông đã lấy chính cuộc đời cầm bút hơn nửa thế kỉ của mìnhđể chứng minh cho quan niệm

ấy

1.2.2 Sự nghiệp văn học

Sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân diễn ra theo hai giai đoạn:

a Trước cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân là cây bút tiêu biểu cho văn xuôi lãng mạn thời kỳ cuối cùng, với những tác phẩm tiêu biểu:

Một chuyến đi, vang bóng một thời, thiếu quê hương…Tác phẩm của

ông chủ yếu xoay quanh 3 đề tài: “Chủ nghĩa xê dịch”, vẻ đẹp “vang

bóng một thời”, và “đời sống truỵ lạc”

Nguyễn Tuân đã tìm đến lí thuyết “chủ nghĩa xê dịch” này trong

tâm trạng tù túng của một thanh niên giàu sức sống bị vây riết giữa một môi trường xã hội quẩn đọng, trì trệ, buồn tẻ, giữa một quê hương vừa

thân thiết vừa xa lạ, cho nên có quê hương mà vẫn cảm thấy “thiếu quê

hương” Một tâm trạng muốn đập phá tung hê tất cả, nhưng chưa dám

đập phá một cái gì thật sự, đành chịu thân phận “muôn muôn năm phải

đứng yên để mãi mãi du lịch trong tưởng tượng bằng một tấm lòng đau khổ” Nhưng viết về “chủ nghĩa xê dịch”, Nguyễn Tuân lại có dịp bày

tỏ tấm lòng gắn bó tha thiết của ông đối với cảnh sắc và phong vị đất nước mà ông đã ghi lại bằng một ngòi bút đầy trìu mến và tài hoa

Không tin tưởng ở hiện tại và tương lai, Nguyễn Tuân đi tìm vẻ

đẹp của quá khứ còn “vang bóng một thời” Ông mô tả vẻ đẹp của thời

xa xưa với những phong tục đẹp, những thú tiêu dao hưởng lạc lành mạnh và tao nhã Tất cả được thể hiện thông qua những con người thuộc lớp người nhà nho tài hoa bất đắc chí, tuy đã thua cuộc nhưng không chịu làm lành với xã hội thực dân

Nguyễn Tuân cũng hay viết về “đời sống truỵ lạc” và ở những tác

phẩm này người ta thường thấy một nhân vật “tôi” hoang mang bế tắc

b Sau cách mạng tháng Tám, với một nhà văn có nhiều mâu thuẫn trong tư tưởng và quan điểm nghệ thuật thì cách mạng tháng Tám

là sự đổi đời đối với Nguyễn Tuân, một hướng đi mới, một quan điểm mới đã mở ra đối với nhà văn Cũng như tất cả các nhà văn khác cùng

thời, Nguyễn Tuân là một trong những người hăng hái “lột xác” từ bỏ

cái cũ để đến với cái mới, đến với cách mạng và quần chúng cách mạng

Các tác phẩm xuất sắc cho giai đoạn này: Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mĩ

giỏi,…

Từ những yếu tố về cuộc đời, con người và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân, ta có thể khẳng định: Nguyễn Tuân là nhà văn có phong cách nghệ thuật độc đáo và đặc sắc Trước cách mạng tháng Tám, phong

cách nghệ thuật Nguyễn Tuân có thể thâu tóm trong một chữ “ngông”

Thể hiện phong cách này, mỗi trang viết của Nguyễn Tuân đều muốn chứng tỏ sự tài hoa và uyên bác hơn đời của mình Sau cách mạng tháng Tám, phong cách Nguyễn Tuân có những thay đổi quan trọng Ông vẫn tiếp cận thế giới con người thiên về phương diện văn hoá nghệ thuật, nghệ sĩ, nhưng giờ đây ông còn tìm thấy chất tài hoa nghệ sĩ ở cả nhân dân đại chúng Điều đó cũng cho ta thấy mặc dù phong cách nghệ thuật

của Nguyễn Tuân có sự vận động, phát triển theo cuộc sống và xã hội,

có sự thay đổi theo quan niệm tâm hồn nghệ thuật của nhà văn, có sự

chuyển dịch từ cái “tôi” sang cái “ta” thì Nguyễn Tuân vẫn chứng tỏ

được sự tài hoa uyên bác của mình Nguyễn Tuân là một nhà văn nổi tiếng của nền văn xuôi hiện đại với hơn nửa thế kỉ sáng tác ông đã để lại một sự nghiêp văn học lớn, có vị trí đáng kể trong nền văn học hiện đại Việt Nam

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN

YÊU NGÔN CỦA NGUYỄN TUÂN

2.1 Vài nét về tập truyện Yêu ngôn

Theo giới nghiên cứu thì vào khoảng năm 1943, người ta thấy

xuất hiện trên tờ Thanh Nghị và Trung Bắc chủ nhật một số đoản thiên của Nguyễn Tuân có viết theo lối Liêu Trai của Bồ Tùng Linh, toàn là

những chuyện ma, chuyện quỷ hết sức kì quái hoang đường Cùng một lúc trên những tờ báo ấy, người ta thấy quảng cáo một đầu sách của

Nguyễn Tuân có tên là Yêu ngôn

Yêu ngôn là tập sách sinh thời nhà văn Nguyễn Tuân dự định làm

và đã cho trích một số truyện trên báo chí nhưng tự ông chưa có dịp hoàn thành bản thảo Cuốn sách bạn đọc có trong tay là do nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh đoán ý tác giả mà dựng lại sau khi tác giả qua đời.

Có nhiều nguyên nhân dẫn tới sự ra đời của tập truyện Yêu ngôn

Như ta đã biết, trước cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân không chấp

nhận cái xã hội “ối a ba phèng”, nhưng để phản ứng lại cái trật tự xã hội

đầy nghịch cảnh và phi lí ấy ông chỉ có cách đi tìm những vẻ đẹp còn lưu giữ trong vốn văn hoá mà cha ông để lại và ông gọi đó là vẻ đẹp

“Vang bóng một thời” Một nguyên nhân nữa ảnh hưởng đến sáng tác

của Nguyễn Tuân, đó là không khí chính trị lúc bấy giờ: cuộc chiến tranh thế giới lần hai diễn ra vô cùng ác liệt, Nhật kéo vào Đông Dương, hai tên đế quốc Pháp, Nhật cùng đàn áp cách mạng, cùng bòn vét của cải của nhân dân ta, đồng thời luôn rình mò nhau, tìm cơ hội hất cẳng nhau, tiêu diệt nhau Những người cộng sản và quần chúng cách mạng bị bắt

bớ đã đành, những người chỉ bị ngờ vực vu vơ cũng bị giam giữ đầy ải

và Nguyễn Tuân cũng là nạn nhân oan uổng của thời cuộc lúc bấy giờ

Và thế là bão táp cuộc đời lay động đến cả “Tháp Ngà” của con người

tưởng chỉ “sinh ra để mà thờ nghệ thuật” (Đôi tri kỉ gượng) Nguyễn Tuân ẩn náu ở Am sông Tô và những ngày này, ông viết : Rượu bệnh,

Xác ngọc, Loạn âm, Đới roi,…trong trạng thái hết sức hoang mang,

tâm thần bất định Tâm trạng ấy đã được ông ghi lại như sau: “Nằm

trong căn nhà vắng phút nào tôi cũng đón chờ cái gì ghê buồn thế nào cũng sẽ xảy đến chẳng chóng thì chày Nằm ngửa nhìn suông cái trần nhà, nhiều hôm tôi tự bảo tôi rằng, nó sập xuống đây này Sự bất định của tâm thần đã là một thói quen Ai động bước vào phòng là thớ thịt giật mạnh” (Tựa Am sông Tô) Có lẽ vì thế mà Nguyễn Tuân cảm thấy

quanh mình toàn là ma quỷ và ông đã viết nên những tác phẩm theo lối

Liêu Trai chăng?

Nguyễn Tuân tìm vào thế giới yêu ma có lẽ còn do một nhu cầu khác Con người này luôn tìm những khát khao mới lạ và mãnh liệt

Trong Một lá thư không gửi ông đã từng tuyên bố: “Tôi muốn mỗi ngày

trong cuộc sống của tôi phải cho tôi cái say của rượu tối tân hôn”

Những cảm giác ấy, Nguyễn Tuân không thể tìm được trong cái môi trường vẫn vây bọc lấy ông, trong cuộc sống hàng ngày mà ông chỉ toàn thấy lèm nhèm, lẹt đẹt và xám xịt Nguyễn Tuân đi tìm một thế giới khác để sống mãnh liệt nồng nàn, cuồng nhiệt, phát huy tận độ cá tính của mình Nhưng tìm đâu ra những cảm giác mới lạ như thế? Không thể trông mong ở cái nhân loại quanh mình, ở thời hiện đại, ở sự sống nhỡn

tiền, ông bèn tìm về thế giới của Vang bóng một thời để nhắm rượu, thưởng hoa với những con người tài hoa bất đắc chí “sinh bất phùng

thời” - sinh lầm thế kỉ, hoặc thờ phụng “chủ nghĩa xê dịch” để luôn luôn

“thay đổi thực đơn cho giác quan”…

Và săn tìm cảm giác ở cõi dương gian mãi rồi cũng chán ông tìm vào cõi âm, cõi ma với mong muốn tìm được lối thoát cho cuộc sống bế tắc, quẩn quanh, “vô nghĩa lý” của mình Và thật may mắn chính nơi đây ông đã gặp được Bồ Tùng Linh:

Chuyện đời chán hẳn không buồn nhắc Thơ thẩn nghe ma đọc mấy lời

Bản thân Nguyễn Tuân cũng đã mổ xẻ động cơ sáng tác Yêu

ngôn: “Tôi viết ra để giải quyết cho tôi, để tự trả lời cho tôi Tôi muốn hưởng lạc đến cùng độ, mỗi ngày càng đi sâu vào những truỵ lạc xa hoa dục vọng Đi sâu mãi vào mà vẫn cảm thấy mênh mông Tôi cần luôn luôn có những cảm giác mới lạ Thực tế khách quan không cung cấp cho tôi được những cảm giác mới lạ thì tôi bịa đặt ra, tự gây cho mình những cảm giác mới lạ, mặc dầu chỉ là những ảo tưởng Thời kì viết những truyện Yêu ngôn loại thần kì quái ảo là lúc sa sút cùng đường nhất của việc đi tìm những cảm giác và hưởng lạc” [12, 119] Với loại

truyện thần kì quái đản này, Nguyễn Tuân có thể thoát khỏi hẳn thế giới loài người, thoát khỏi cõi dương gian, đồng thời có thể thoả mãn được nỗi thèm khát những cảm giác mới lạ, kì quái bằng chính những điều ông tưởng tượng ra về cõi âm, về những hồn ma bóng quỷ

2.2 Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn của Nguyễn Tuân

Tập truyện Yêu ngôn của Nguyễn Tuân được viết theo lối Liêu

Trai của Bồ Tùng Linh Bạn đọc đều biết rằng, Liêu trai chí dị là kiệt

tác của Bồ Tùng Linh Ngót 3 thế kỉ trôi qua, tiếng nói đa thanh trong tác phẩm “thiên cổ kỳ thư” ấy vẫn là mối quan tâm của bao tầng lớp độc

giả Với tác phẩm này, Bồ Tùng Linh chủ yếu đề cập đến nhân vật hồ nữ

- đó là hình tượng hồ ly đội lốt người, nhằm thể hiện khát khao hạnh phúc nhân gian, đồng thời chỉ ra bộ mặt thật của con người trần tục Và hình tượng nhân vật hồ nữ hiện ra nhiều nhất ở chuyện tình giữa người với ma Qua đó nhà văn đã làm nổi bật vẻ đẹp của hình tượng nhân vật

hồ nữ trong Liêu trai chí dị Nhân vật hồ nữ hiện lên trong thế giới nghệ thuật của Liêu Trai bằng tất cả vẻ đẹp của tâm hồn và thể xác, trí tuệ

Bởi họ chính là đại diện tiêu biểu, cất lên tiếng nói đòi tự do trong tình yêu hôn nhân, của mong muốn có được hạnh phúc chính đáng trong xã hội đầu nhà Thanh - một thời đại đen tối mang trong lòng những vết tích, tàn dư của tư tưởng bảo thủ lạc hậu vốn hình thành từ trước

Nguyễn Tuân mặc dù không cùng thời với Bồ Tùng Linh nhưng

do tính tự do phóng túng, Nguyễn Tuân đã trở thành một nhà văn thích

đi tìm những cảm giác mới lạ, khao khát cái đẹp và đã sáng tác những

tác phẩm theo lối Liêu Trai Tuy nhiên là một nhà văn ưa khám phá cái

đẹp nên đọc tác phẩm của Nguyễn Tuân nhiều lúc ta thấy Nguyễn Tuân

đã bị cuốn hút vào đó và xem nó như là một lí tưởng xã hội thẩm mĩ của bản thân mình, một lí tưởng được xây dựng trên quan điểm “nghệ thuật

vị nghệ thuật” Và ông đã không ngần ngại mà tự thú rằng “lòng kiêu

căng của ta đã xui ta chỉ chơi có một lối độc tấu” (Lột xác) Vì thế mà

nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân chủ yếu là những con người tài hoa tài tử, có nhân cách, có “thiên lương”, đối lập với loại người

phàm phu tục tử Thế giới nhân vật trong tập truyện Yêu ngôn là minh

chứng sống động cho lý tưởng thẩm mỹ của ông Mặc dù viết về thế giới yêu ma thì người đọc vẫn thấy được rằng đó là thế giới của những con

một thời” Nhưng nét đặc biệt ở trong tập truyện này là ông viết cả về

cõi âm và cõi dương, ở cõi âm và cõi dương đó có sự đan xen hoà hợp với nhau rất khó tách bạch Bên cạnh những nhân vật tài hoa tài tử, Nguyễn Tuân cũng đề cập đến bọn trưởng giả ngu dốt, bọn con buôn vụ lợi phàm tục Điều đó thể hiện quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân:

“Cái đẹp đối lập với cái phàm tục tầm thường Cái đẹp không đi đôi với

đồng tiền” Nhưng Nguyễn Tuân chủ yếu hướng ngòi bút của mình vào

loại người thứ nhất bởi đó chính là thế giới của ông, vương quốc của ông Chính từ cái vương quốc “cao quý” đó mà ông tự cho phép mình kiêu bạc với đời

2.2.1 Những con người tài hoa tài tử, có nhân cách, có “thiên lương”

Yêu ngôn chỉ gồm 8 truyện ngắn được rút ra từ Vang bóng một thời hoặc tập hợp lại trên báo chí trước cách mạng Với khối lượng hạn

chế như vậy nhưng tác giả đã xây dựng được một thế giới nhân vật hết sức sống động, mỗi truyện là một thế giới nhân vật riêng, không truyện

nào giống truyện nào Đó là anh học trò (Khoa thi cuối cùng), người thợ mộc (Trên đỉnh non tản), cậu ấm con quan (Đới roi), là nghệ nhân làm giấy, cô gái sinh ra từ gốc gió thần (Xác ngọc lam), kẻ nghiện rượu (Rượu bệnh), chủ đồn điền người Tây (Lửa nến trong tranh), là quan triều đình, quan âm phủ (Loạn âm), chủ ấp, quản gia, danh ca (Tâm sự

nước độc) Tuy khác nhau về nghề nghiệp, về nguồn gốc xuất thân,

nhưng họ đều có một nét chung: hoặc tài hoa hơn người hoặc có tình yêu mãnh liệt đối với nghệ thuật, với cái đẹp Điều này vừa thể hiện

phong cách nghệ thuật của nhà văn vừa là “điểm quy chiếu” của Yêu

ngôn Nói đến thế giới nhân vật trong Yêu ngôn, trước hết ta phải kể

đến những con người tài hoa tài tử, có nhân cách, có thiên lương Đây là

loại nhân vật chiếm đại đa số trong sáng tác của Nguyễn Tuân nói chung

và trong tập truyện Yêu ngôn nói riêng Trong sáng tác của Nguyễn

Tuân, họ là những con người có tài năng, có thú vui tao nhã thanh cao, phẩm chất, nhân cách rất đáng ngưỡng mộ Loại nhân vật này được Nguyễn Tuân xây dựng đối lập hoàn toàn với loại nhân vật mang trong mình những phẩm chất xấu xa, ti tiện, tầm thường Xây dựng hai loại nhân vật đối lập nhau như vậy cũng là một dụng ý nghệ thuật của nhà văn

Với tài năng sáng tạo bậc thầy của Nguyễn Tuân, họ hiện lên vô cùng sinh động hấp dẫn Nhờ họ mà Nguyễn Tuân đã làm sống lại nét đẹp xưa của con người phong kiến thời suy tàn, một thời rất gần nhưng với chúng ta nó đã trở nên hoàn toàn xa lạ Đó là nét đẹp của cái thuở

“Vang bóng một thời”, con người trong cái thời mà còn có những ông

Nghè, ông Cử, ông Tú chơi lan, chơi cúc, vui thú điền viên, họ uống rượu, ngâm thơ Đường, họ nhấm nháp chén trà sớm mai với tất cả nghi

lễ thiêng liêng, họ đánh bạc bằng thơ và hát ả đào trên sông Hương…Và

ở trong tập truyện Yêu ngôn này Nguyễn Tuân cũng đã viết về vẻ đẹp của những con người trong “Một thời vang bóng” đó

2.2.1.1 Nhân vật tài hoa, yêu cái đẹp

Trước hết, đó là những con người thời xa xưa, họ hiện lên với

những tài năng riêng của mình Trong Khoa thi cuối cùng, tác giả đã đề

cập đến hai anh em ông Đầu Xứ ở vùng Sơn Nam hạ lànhững anh khoá

văn hay chữ tốt “Thơ phú làm rất nhanh, sách nhớ có thể vạch ra từng chương, từng tiết một” nhưng lại không thể ghi tên trên bảng vàng bởi

nghiệp chướng của người cha để lại “lúc sinh thời cha ông đã phạm vào

một nàng hầu tài hoa nổi tiếng một thời Người thiếp lúc tự ải có mang được sáu bảy tháng” Cho nên cái ân oán đó đuổi theo gia đình ông mãi:

“Nó còn đi thi cô còn báo mãi Có người hỏi cô muốn những gì ấy à?

Cô muốn, cô muốn nó phạm huý cho nó bị tội cả nhà kia”

Điều đó có thể cho ta thấy một kiểu nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân, những con người tài hoa nhưng sinh lầm thế kỉ, họ có tài nhưng lại bị xã hội vùi dập, không cho họ có được một chỗ đứng trong thiên hạ Nhưng nhà văn đã viết về họ với tấm lòng cảm phục Đó là nét đẹp của tài năng và cái đẹp ấy tiếp tục được khắc hoạ trên phương diện

“hoa tay đẹp” Ở phương diện này Nguyễn Tuân miêu tả tiếng tăm của

họ được mọi người đều biết đến Trên đỉnh non tản thông qua câu

chuyện tu sửa đền Thượng đầy bí ẩn của hiệp thợ mộc làng Chàng Thôn

để miêu tả, ca ngợi bàn tay khéo léo, tài hoa của những nghệ nhân làng nghề Quả thật không phải những nghệ nhân làng nghề nào cũng có thể

làm ra những sản phẩm tinh xảo, sống động như thế: “Những đầu kèo

vai và câu đầu đều chạm tứ quý tứ linh Bức trần gỗ thì chạm bát bửu cửu đồ Nét chạm tỉ mỉ công phu gấp mấy lần công thợ điêu khắc ở các đền đài khác ở khỏi dưới núi Họ chia nhau ra mà chạm, người thì tỉa hình thư kiếm, quạt và phất trần, kẻ thì gọt dáng tù và với túi roi hoặc là túi thơ cùng bầu rượu” [9, 65] Điều này được thể hiện thông qua cụ

phó Sần và những người bạn của cụ khi được thần Tản Viên mời lên sửa lại ngôi đền trên đỉnh núi

Đặc biệt ta phải kể đến tác phẩm Xác ngọc lam, với tác phẩm này

nhà văn đã viết về những con người chuyên chế loại giấy Ngự để tiến vua và đóng quyển cho các sĩ tử Đó là cậu Năm và cô Dó của nhà họ Chu, ở làng Hồ Khẩu, họ nổi tiếng trong việc chế tạo ra loại giấy dó mà

các loại côn trùng đều tránh xa, một loại giấy được ca ngợi “thật là một

vật quý trên thế gian”, “nó nhẵn mặt mà không cứng mình mà chất lại dai và lắm tờ khổ rộng thế mà bắc đồng cân lên thi nặng chỉ đến như cái lông hồng” Chính nhờ việc chế tạo ra loại giấy có “một không hai”

đó mà nhà họ Chu đã “nổi tiếng mấy mươi đời liền, bỏ qua sự cạnh

tranh của các loại giấy khác”

Có thể nói viết về những con người có tài văn hay chữ tốt, những con người thành thạo trong nghề nghiệp của mình ở một thời đã qua, cái

thời chỉ còn là “vang bóng”, Nguyễn Tuân dường như cố quên đi cái

hiện thực mà ông đang sống, cái hiện thực mà theo ông đầy rẫy những xấu xa, bon chen, đố kị Ông thật sự say sưa, tỉa tót, tô đậm thêm cái nét đẹp xưa đã mờ nhạt, nét đẹp của những ngày đã qua, một thời đã tàn Bản thân Nguyễn Tuân cũng hiểu rằng nét đẹp đó đã qua và không bao giờ trở lại nữa, vì vậy ông không khỏi biểu lộ niềm tiếc nuối của mình:

“Trên mặt nước sông thu, tiếng ngâm của một câu thơ được cuộc, tiếng

ngâm của một câu thơ thua cuộc mất ăn tiền, những tiếng đó đều âm hưởng trên làn nước lạnh, thanh âm nghe trong trẻo, du dương và thái bình như tiếng vang của một hội tao đàn nào”[1, 606] Cho nên ông viết

về họ với tấm lòng trân trọng, ngợi ca

Dù viết về những chuyện đã qua, viết về những con người tài hoa của một thời xưa cũ Nguyễn Tuân vẫn ca ngợi tài năng, phẩm chất tốt

đẹp cùng với những thú vui tao nhã của họ Với loại truyện Yêu ngôn

này ta cần hiểu rằng dù là chuyện ma thì đối với tác giả đó cũng là

những con ma tài hoa, tài tử: “Ấy là những kẻ suốt đời săn tìm cái đẹp,

có thể bỏ cả hàng đống tiền để cầu lấy một bức tranh cổ cũ nát, thậm

gian đã thế, khi chết đi, hồn phách vẫn không chịu rời bỏ chốn thanh lâu, đêm đêm vẫn đánh trống chầu trên những mái nhà nơi hàng viện”

[11, 311] Trong tác phẩm Lửa nến trong tranh, nhà văn đã kể về Lê

Bích Xa - một chủ đồn điền cà phê, một vị quan hưu có cái cốt tài tử là

“chơi tranh, xem tranh hoặc bày tranh” Cụ không vẽ tranh nhưng lại

buôn tranh cổ, cụ luôn nghe ngóng xem ở đâu có tranh cổ rồi sai người giúp việc của mình đi kiếm về Khi biết ở vùng Ân Thi có một bức tranh

cổ cụ đã sai cậu Tây Dăng đi mua, khi Dăng đưa bức tranh cổ về thì cụ

đã phát hiện ra bức tranh cổ đã bị đánh tráo mất ruột, đây chỉ là bản sao

của bức hoạ cổ Và “mặc dù rủi bị tranh giả nhưng Lê Bích Xa không

tiếc tiền mà chỉ hận mình không có duyên với vật báu” Đó là một nét

đẹp trong tâm hồn nhân vật thể hiện rõ sở thích cũng như thú vui tao nhã của mình.Không tiếc tiền trước cái đẹp, song mấy ai có thể say mê nghệ thuật tới mức sẵn sàng hi sinh cả mạng sống của mình như ông khách ở

vùng Kinh Bắc trong Tâm sự nước độc: “tôi đam mê đàn hát quá,

không nghe lời cô dặn qua về cây đàn thờ, để để đến nỗi hỏng một nửa người, để đến nỗi thành phế nhân” Cũng như nhân vật Bá Nhỡ “ta học nghề đàn, ta phải đánh lên thành tiếng dẫu rằng đời chơi đàn của ta chỉ vẳng được lên có một lần trong trường hợp đặc biệt”

2.2.1.2 Nhân vật tài hoa, sáng tạo cái đẹp

Nguyễn Tuân đã xây dựng nhân vật của mình với những tài năng,

sở thích riêng, không giống với bất kì một nhà văn nào cùng thời Nhân vật của ông là những con người đẹp, dù không được xã hội thừa nhận nhưng họ vẫn thể hiện bản lĩnh của mình Song với Nguyễn Tuân họ đâu chỉ là những con người biết thưởng thức nghệ thuật mà họ còn là những

con người sáng tạo ra nghệ thuật Họ là những con người tài hoa trong nghề đàn hát, trong nghệ thuật thư pháp

Ở truyện ngắn Đới roi, Nguyễn Tuân đã kể về cậu Đới, khi còn

trẻ là một người tài giỏi Cái tài hoa của cậu được thể hiện qua giọng

hát, qua tay trống gọi “cậu hát rất hay và đánh trống gọi rất tròn và rất

đĩnh đạc đến bà cụ Trưởng Bảy đang ngủ cũng phải chồm dậy mà ra xóc phách…”, hay qua trò đùa “những lúc say đùa mà cậu nhại lại lối hát ấp thì cứ bò ra mà cười, lại đánh được cả đàn đáy nữa đấy”, qua

khả năng viết chữ lối triện, lối lệ, lối hành thư Một con người đa tài như

vậy nhưng lại không để lại tiếng tăm gì, ai cũng tiếc cho cậu “chữ nghĩa

như thế mà không thành một cái danh phận gì thì cũng uổng, cũng tội…” Khi sống là một người thích chơi đàn và đánh trống chầu, sau

này khi chết đi vẫn vậy “hồn phách của cậu vẫn không chịu rời khỏi

chốn thanh lâu đêm đêm vẫn đánh trống chầu trên những mái nhà nơi hàng viện ” Một câu văn chứa đầy sự tiếc nuối của tác giả đối với những con người tài hoa, đồng thời cho thấy được bản chất của xã hội thời bấy giờ

Hay cô Dó trong truyện Xác ngọc lam là một người hát hay, tiếng hát của cô rất đặc biệt, giọng hát khi thì “bi tráng” như “của người hiệp

khách gặp đường cùng”, khi thì “trong trẻo như pha lê và vui như tiếng thông reo giữa trời nổi gió”, khi lại “ rờn rợn như lối ma hời đưa võng

ru con” và “ cứ năm nào cô Dó hát trong nương thì giấy dưới xuôi làm

ra rất nhiều”, mọi người thường bàn nhau “chắc dưới xuôi có khoa thi khoa thiếc gì nên năm nay cô Dó lại hát” Đặc biệt và xuất thần hơn cả

là tiếng đàn đáy “hậm hực”, “nghẹn ngào”, “tấm tức”, “quằn quại”,