Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn đất khách của lý lan

gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa như con người … Khái niệm nhân vật có khi chỉ được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể n

Trờng đại học s phạm hà nội 2

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyờn ngành: Lý luận văn học

HÀ NỘI - 2010

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khoá luận, tôi đã nhận được sự chỉ bảo, giúp

đỡ của các thầy, cô trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của

cô giáo – Tiến sĩ Nguyễn Thị Kiều Anh Vì vậy, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn

sâu sắc tới các thầy cô giáo đã giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận này

Hà Nội, ngày 10 tháng 05 năm 2010

Tác giả khoá luận

Phạm Thị Hoàng Lan

LỜI CAM ĐOAN

Khoá luận tốt nghệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô giáo

– Tiến sĩ Nguyễn Thị Kiều Anh

Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Tác giả khoá luận

Phạm Thị Hoàng Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài 4

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của khóa luận 6

6 Cấu trúc khóa luận 6

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUËN 1.1 Quan niệm về nhân vật và thế giới nhân vật 8

1.1.1 Khái niệm nhân vật 8

1.1.2 Thế giới nhân vật 10

1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 11

1.3 Các cách phân loại nhân vật văn học 13

1.4 Quan niệm về nghệ thuật xây dựng nhân vật 14

1.4.1 KÕt cÊu 14

1.4.2 C¸c biÖn ph¸p thÓ hiÖn nghÖ thuËt……… 15

1.4.3 Lời nói nghệ thuật 19

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN “ĐẤT KHÁCH" 2.1 Nhân vật hồn nhiên, trong sáng 22

2.2 Nhân vật giàu lòng nhân ái……… 25

2.2 Nhân vật hãnh tiến, cơ hội 27

2.4 Nhân vật mộng mơ, hoài niệm 30

Chương 3: CÁC BIỆN PHÁP THỂ HIỆN NHÂN VẬT 33

3.1 Biện pháp tả 33

3.1.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật 34

3.1.2 Miêu tả hành động nhân vật 35

3.1.3 Miêu tả thiên nhiên, môi trường sống 38

3.2 Lối kể chuyện đan xen, đồng hiện 40

3.3 Đối thoại 45

KẾT LUẬN 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO 50

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Nhà văn Lý Lan sinh ngày 16 / 07 / 1957, tại Thủ Dầu Một, tỉnh Bình

Dương Quê mẹ ở xứ vườn trái cây Lái Thiêu, quê cha ở huyện Triều Dương,

tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc Lý Lan cũng đã từng trải nghiệm qua nhiều

nghề: nhà giáo, nhà văn, dịch giả

Lý Lan là một trong những tên tuổi các cây bút nữ đáng chú ý của làng

văn xuôi đương đại Việt Nam Truyện ngắn đầu tay của Lý Lan là “Chàng

Nghệ sĩ” in trên báo Tuổi Trẻ và được giải thưởng (năm 1978) Nhà văn tiếp

tục viết và đăng truyện trên báo Tuổi Trẻ, Văn nghệ giải phóng, Khăn quàng

đỏ Tập truyện ngắn đầu tay “Cỏ hát” (in chung với Trần Thùy Mai) xuất bản

năm 1983 (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội) Tập truyện thiếu nhi “Ngôi nhà trong

cỏ” (Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1984) được giải thưởng Văn học thiếu nhi của

Hội Nhà văn Việt Nam Không chỉ thành công trong lĩnh vực văn xuôi, tập

thơ “Là mình” (Nxb Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2005) được giải

thưởng thơ của Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh Đáng chú ý là tùy bút

“Cổng trường mở ra” của Lý Lan được chọn trÝch in trong sách giáo khoa

Ng÷ v¨n lớp 7, tập một của Việt Nam Những giải thưởng đã được trao tặng

cùng với con đường sáng tác không mệt mỏi đã phần nào khẳng định vị thế

của Lý Lan trong lòng độc giả cũng như trong đời sống văn học

Lùa chän con ®­êng s¸ng t¸c ch­a l©u song Lý Lan có một khối lượng

tác phẩm tương đối lớn Ngoài những tác phẩm kể trên, nhµ v¨n còn có 23 tác

phẩm khác xuất bản: “Nơi bình yên chim hót” (1986), “Chút lãng mạn trong

mưa” (1987), “Hội lồng đèn” (1991), “Chiêm bao thấy núi” (1991),

“Truyện” (1992), “Những người lớn” (1992), “Đất khỏch” (1995) và mới

đõy nhất là là tập truyện ngắn “Hồi xuõn” (Nxb Văn Nghệ, 2009)

Văn hào Nga vĩ đại Macxim Gorki đã từng khẳng định “ Văn học là nhân

học”, điều này cũng đồng nghĩa với việc coi văn học là nghệ thuật miêu tả và

biểu hiện con người.Thực tiễn cho thấy, trước nay tất cả những gì liên quan tới

con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học

Để có thể miêu tả con người và Thế giới một cách hình tượng, văn học phải

mượn tới một hình thức cơ bản nhất đó là nhân vật

Một điều đặc biệt quan trọng và cú ý nghĩa nữa đối với tỏc giả khúa luận

cũng là một giỏo viờn dạy văn ở ngưỡng cửa tương lai đú là: Thụng qua việc

nghiờn cứu thế giới nhõn vật trong “Đất khỏch” người viết sẽ cú cơ hội tốt để

rốn luyện, nõng cao trỡnh độ tư duy và cỏc thao tỏc phõn tớch tỏc phẩm văn

học, nhất là thao tỏc phõn tớch văn học Đõy cú thể xem là một trong những

phần việc quan trọng hàng đầu đối với người dạy văn Bởi chỉ khi cú một

năng lực tư duy nhạy bộn và sự thành thục đối với cỏc thao tỏc giảng dạy,

người giỏo viờn mới cú thể giỳp học sinh đến được với thế giời nghệ thuật,

đến được với cỏi hay, cỏi đẹp của mỗi tỏc phẩm văn chương

3 Mục đớch, nhiệm vụ nghiờn cứu

3.1 Mục đớch nghiờn cứu

Lý Lan là một cõy bỳt tương đối cú tờn tuổi trong số cỏc nhà văn nữ

đương đại Do vậy, mục đớch của khúa luận là nghiờn cứu về nhõn vật và thế

giới nhõn vật trong tập truyện ngắn “Đất khỏch”

3.2 Nhiệm vụ

Nhiệm vụ của khóa luận là xem xét, phân tích, đánh giá thế giới nhân vật

trong tập truyện ngắn “Đất khách” của Lý Lan, qua đó thấy được nét đặc sắc

cả về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

4 Đối tượng và phạm vi nghiờn cứu

4.1 Đối tượng

Đối tượng nghiờn cứu của khúa luận là Thế giới nhõn vật trong tập

truyện ngắn “Đất khỏch”

4.2 Phạm vi nghiờn cứu

Phạm vi nghiờn cứu của khúa luận là tập truyện ngắn “Đất khỏch”

5 Phương phỏp nghiờn cứu

Khúa luận sử dụng chủ yếu một số phương phỏp:

- Phương phỏp hệ thống

- Phương phỏp phõn tớch

- Phương phỏp so sỏnh

6 Đúng gúp của khúa luận

Tỡm hiểu Thế giới nhõn vật trong tập truyện ngắn “Đất khỏch” của Lý

Lan, một mặt làm rừ hơn những vấn đề về nhõn vật, nghệ thuật xõy dựng nhõn

vật núi chung và trong truyện ngắn núi riờng Qua đú gúp phần khẳng định tài

năng, sức sỏng tạo đa dạng của Lý Lan trong nền văn học đương đại

7 Bố cục khúa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung của khúa

luận được triển khai thành ba chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn “Đất khách”

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tập truyện ngắn “Đất

khách”

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Quan niệm về nhân vật và thế giới nhân vật

1.1.1 Khái niệm nhân vật

Trong tiếng Hi Lạp cổ; nhân vật (đọc là Persona) lúc đầu mang ý nghĩa

chỉ cái mặt nạ của diễn viên trên sân khấu Theo thời gian chúng ta đã sử

dụng thuật ngữ này với tần số nhiều nhất, thường xuyên nhất để chỉ đối tượng

mà văn học miêu tả và thể hiện

Nhìn một cách rộng nhất, nhân vật là khái niệm không chỉ được dùng

trong văn chương mà còn ở nhiều lĩnh vực khác Theo bộ “Từ điển tiếng

Việt” của Viện ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên, Nxb Đà Nẵng, Hà Nội

– Đà Nẵng 2002 thì nhân vật là khái niệm mang hai nghĩa Thứ nhất, đó là đối

tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học

Thứ hai, đó là “người có một vai trò nhất định trong xã hội” Tức là, thuật

ngữ “nhân vật” được dùng phổ biến ở nhiều mặt cả đời sống nghệ thuật, đời

sống xã hội – chính trị lẫn đời sống sinh hoạt hằng ngày…Nhưng trong phạm

vi nghiên cứu của khóa luận chúng tôi chỉ đề cập đến khái niệm nhân vật theo

nghĩa thứ nhất mà bộ “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa như trên tức là nhân vật

trong tác phẩm văn chương

Cuốn “Lý luận văn học”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2004 do tác giả

Phương Lựu chủ biên, định nghĩa về nhân vật văn học: “Nói đến nhân vật văn

học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong tác phẩm, bằng phương

tiện văn học Đó là những nhân vật không tên như thằng bán tơ trong Truyện

Kiều … Đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao

gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý

nghĩa như con người … Khái niệm nhân vật có khi chỉ được sử dụng một

cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi

bật trong tác phẩm … Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ,

có những dấu hiệu để nhận ra” [tr 277 - 278]

Trong cuốn giáo trình “Lý luận văn học”, Nxb Giáo dục Hà Nội, 1993

do giáo sư Hà Minh Đức chủ biên, các tác giả cuốn này cho rằng: “Nhân vật

văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự

sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện

con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách …

Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan

niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con

người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện

thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều

mang bóng dáng, tính cách con người … Cũng có khi đó không phải là những

con người, sự vật cụ thể mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc có liên

quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [tr 102] Ở cuốn

“Từ điển thuật ngữ văn học”, Nxb Quốc gia, Hà Nội, 2000, nhóm tác giả Lê

Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa: “Nhân vật văn học có

thể có tên riêng (Tấm, Cám, Chí Phèo,…) cũng có thể không có tên riêng …

Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ

một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác

phẩm … Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể

đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống”

Như vậy, nhà nghiên cứu lí luận văn học, bằng cách này hay cách khác

khi định nghĩa nhân vật văn học vẫn cơ bản gặp nhau ở những nội hàm không

thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, đó phải là đối tượng mà văn học miêu

tả, thể hiện bằng những phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người

hoặc những con vật, đồ vật, sự vật hiện tượng mang linh hồn con người là

hình ảnh ẩn dụ của con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có

cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ

quan của nhà văn

Đối với nhân vật văn học thì tính cách được coi là đặc điểm quan trọng

nhất, là “nội dung của mọi nhân vật văn học” Đôtxtôiepxki cũng khẳng

định: “Đối với nhà văn, toàn bộ vấn đề là ở tính cách” Tính cách, với ý

nghĩa rất lớn như vậy nên trước kia một số giáo trình Nga đã gọi nhân vật là

tính cách Ở đây cần hiểu tính cách là phẩm chất xã hội lịch sử của con người

thể hiện qua các đặc điểm cá nhân , gắn liền với phẩm chất tâm sinh lý của

họ, “tính cách cũng là nhân vật được thể hiện với một chất lượng tư tưởng và

nghệ thuật cao hơn, tuy chưa đạt đến mức độ là những điển hình” Và tính

cách tự nó cũng bao hàm những thuộc tính như có nét cụ thể, độc đáo của một

con người cá biệt nhưng lại mang cả những nét chung, tiêu biểu cho nhiều

người khác ở một mức độ nhất định, đồng thời có một quá trình phát triển hợp

với logic khách quan của đời sống

Như vậy, nhân vật có hạt nhân là tính cách Trong tác phẩm văn chương

có nhân vật được khắc họa tính cách nhiều hay ít nhưng cũng có nhân vật

không được khắc họa tính cách

1.1.2 Thế giới nhân vật

Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây

dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả

Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn,

có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ

Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần,

là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác

phẩm văn học Đó là một mô hình nghệ thuật, có cấu trúc riêng, có quy luật

riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý, không gian, thời gian, xã hội …

gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả

Thế giới nhân vật là sự cảm nhận một cách trọn vẹn toàn diện và sâu sắc

của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan

hệ môi trường hành động của họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách

đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình Thế giới nhân vật vì

thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học

chẳng những không giống với con người trong thực tại về tâm lý, hoạt động

mà còn có ý nghĩa khái quát, tượng trưng Do đó nghiên cứu thế giới nhân vật

cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật trong lịch sử văn học Có thể nói

mọi tác phẩm lớn, mọi tác giả lớn đều có thế giới nhân vật riêng, mọi thể loại

văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó

1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành nên mỗi tác phẩm văn học,

nhân vật có một vai trò, vị trí hết sức quan trọng

Trước tiên nhân vật văn học là đơn vị cơ bản, là phương tiện tất yếu và

quan trọng nhất giúp nhà văn phản ánh một cách chân thực cuộc sống bằng sự

suy ngẫm, chiêm nghiệm, bằng những tìm tòi khám phá, nhà văn xây dựng

nên nhân vật và hệ thống nhân vật để từ đó khái quát các tính cách xã hội và

mảng đời sống gắn liền với nó

Tính cách là sự thể hiện các phẩm chất xã hội, lịch sử của con người qua

các đặc điểm cá nhân, gắn liền với phẩm chất tâm sinh lý của họ Ở mỗi thời

đại, do yêu cầu lịch sử, con người lại xuất hiện những tính cách tiêu biểu, điển

hình khác nhau Có thể nói, tính cách, hiện tượng xã hội xuất hiện trong thực

tế khách quan Vì tính cách là kết tinh của môi trường cho nên nhân vật văn

học không chỉ xây dựng nên những tính cách mà còn dẫn dắt người đọc vào

thế giới đời sống Nhân vật được xem như là một công cụ để nhà văn khám

phá và biểu hiện đời sống

Mỗi tính cách nhân vật thường gắn liền với những khía cạnh vấn đề mà

nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm Sự thấu hiểu thực sự chức năng

phản ánh khái quát nhân vật không chỉ dừng lại ở việc phát hiện ra các đặc

điểm,các nét tính cách của nhân vật mà còn phải thấy được những vấn đề xã

hội đằng sau những tính cách đó

Bên cạnh việc phản ánh, khái quát hiện thực cuộc sống với những mảng

đời sống xã hội gắn liền với nó, nhân vật còn có chức năng thể hiện quan

niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người, về cuộc đời

Văn học phản ánh thế giới bằng hình tượng Song điều đó không có nghĩa là

nhà văn sao chụp lại, bê nguyên hiện thực cuộc sống vào trong tác phẩm Nhà

văn phải là người sáng tạo trên cơ sở sự trải nghiệm, suy ngẫm theo cách cảm

thụ của bản thân mình

Tóm lại, nhân vật có một vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm của

mỗi nhà văn Nó là hình thức, là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực

cuộc sống, thể hiện quan niệm, tư tưởng của bản thân: “nhân vật văn học

được sáng tạo ra, hư cấu để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối với

cuộc sống Ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, lên án nhân vật là lên án đời, xót

xa cho nhân vật là xót xa cho đời Do vậy, tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu cách

hiểu về cuộc đời của tác giả đối với con người”

1.3 Các cách phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng đa dạng về mặt kiểu loại

Xét nhân vật văn học qua từng thời kỳ phát triển của nền văn học, người

ta phân chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau: nhân vật văn

học trong dân gian khác nhân vật trong văn học viết Nhân vật thần thoại khác

với nhân vật truyền thuyết và cổ tích Xét về cấu trúc, nhân vật chính khác

nhân vật phụ, nhân vật trung tâm Xét về ý thức hệ, nhân vật chính diện khác

nhân vật phản diện Xét về cấu trúc hình tượng nhân vật chức năng, nhân vật

tính cách , nhân vật tư tưởng đều có những đặc trưng khác nhau

- Xét về cấu trúc: dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, cốt truyện của

tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính, nhân vật phụ,

nhân vật trung tâm

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủ yếu giữ vị trí then chốt trong

việc triển khai diễn biến của sự việc Nhân vật chính thường tham gia xuyên

suốt, xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm Đó cũng là nhân vật được tác giả

“dày công” miêu tả, khắc họa, được thể hiện rõ nét hơn, gây ấn tượng sâu

đậm hơn đối với người đọc Nhưng chủ yếu nhất, nhân vật chính vẫn là nhân

vật có vai trò quan trọng trong việc thể hiện tập trung đề tài, chủ đề, tư tưởng

tác phẩm Chính vì thế mà nó là nhân vật quy tụ các đầu mối mâu thuẫn của

tác phẩm, là nơi thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm

Bên cạnh các nhân vật chính là nhân vật phụ Đó là những nhân vật ít

xuất hiện trong tác phẩm, đóng vai trò thứ yếu trong việc triển khai đề tài và

biểu hiện tư tưởng của tác phẩm Nhân vật phụ là nhân vật ít được miêu tả,

không được chú trọng mô tả nhưng lại không thể thiếu được vì nó có vai trò

“giăng mối” các đầu mối quan hệ, bổ sung và hỗ trợ nhiều mặt kể cả hình

thức và nội dung tác phẩm Nhân vật phụ có thể góp phần thể hiện chủ đề, tư

tưởng cũng như làm nổi bật tính cách nhân vật chính trong tác phẩm Sự hiện

diện của nhân vật phụ trong tác phẩm có hai mức độ: ít được mô tả và hầu

như không được mô tả

- Về mặt ý thức hệ, dựa vào đặc điểm của tính cách, mối quan hệ với tư

tưởng tác giả và lý tưởng của thời đại, có thể chia ra thành nhân vật chính

diện, nhân vật phản diện Nhân vật chính diện là nhân vật mang tư tưởng,

quan điểm và đạo đức tốt đẹp của tác giả, của thời đại và được tác giả đề cao,

khẳng định Trái lại, nhân vật phản diện lại mang những phẩm chất xấu xa,

trái với đạo đức và lý tưởng, đáng lên án và phủ định

- Dựa vào cấu trúc hình tượng, người ta chia nhân vật thành nhân vật

chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng

Nhân vật chức năng là nhân vật xuất hiện để thực hiện một số chức năng

nào đó Loại nhân vật này thường có đặc điểm, tính cách ổn định từ đầu đến

cuối Nhân vật chức năng thông thường chỉ thấy trong văn học dân gian, văn

học cổ Trung đại như: Tiên, Bụt, Thần xuất hiện để giúp đỡ người tốt, thử

thách con người, ban phát hạnh phúc

Nhân vật loại hình là nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội,

đạo đức của một loại người nhất định của một thời Đó là nhân vật nhằm khái

quát cái chung về loại của các tính cách nhờ vậy mà được gọi là điển hình

Loại nhân vật này bao giờ cũng có một số phẩm chất loại biệt về mặt xã hội

được nêu bật hơn hẳn các tính chất khác Dĩ nhiên, nhân vật loại hình, như

mọi nhân vật văn học khác, đòi hỏi một cá tính nhất định, được thể hiện một

cách sing động qua các chi tiết cụ thể, chân thực Nhân vật loại hình thường

xuất hiện nhiều trong các trào lưu văn học cổ điển: Acpagông, Tác-tuýp,

Giuôc đanh là những nhân vật như thế

Nhân vật tính cách: nhân vật tính cách thường xuất hiện trong văn học

hiện đại là loại nhân vật có tính cách nổi bật, được xây dựng cụ thể, sinh động

như con người thực ngoài cuộc đời Khái niệm tính cách ở đây được dùng để

chỉ cho loại được miêu tả, mô tả như một nhân cách cá nhân có cá tính nổi

bật

Nhân vật tư tưởng: là nhân vật có tư tưởng, nhân cách nhưng cơ bản của

nó là hiện thân của một ý thức: Giăng văn Giăng, Gia-ve của Huygô …

Trên đây là những loại nhân vật thường gặp Sự phân biệt này chỉ mang

tính chất tương đối, nó chỉ nhằm nhấn mạnh nét trội, nét đặc trưng cơ bản của

một nhân vật nào đó

1.4 Quan niệm về nghệ thuật xây dựng nhân vật

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về nghệ thuật xây dựng nhân vật

nhưng ở khóa luận này chúng tôi đi vào tìm hiểu vào ba yếu tố thuộc cấu trúc

hình thức của tác phẩm: kết cấu, các biện pháp nghệ thuật thể hiện nhân vật,

lời văn nghệ thuật

1.4.1 Kết cấu

Kết cấu theo quan niệm của nhóm tác giả cuốn “Lý luận văn học” Nxb

Giáo dục, 2004 là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và

nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩm

không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng tác phẩm

Trong bài “Tính nghệ thuật, một đối tượng nghiên cứu và một cách tiếp

cận riêng”, Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam, số tháng 3 + 4, 2000, tác giả Nắng

Mai đã có một quan niệm cụ thể hơn về kết cấu Kết cấu là việc sắp xếp lắp

ráp chẳng những kiến thức trong chiều sâu mà còn bố cục, bài trí ở bên ngoài,

nhằm tổng hợp những tương quan giữa các yếu tố của tác phẩm gắn kết lại

mọi mảnh vụn rời rạc trong số đó sao cho thành sinh thể câu chữ, mà nó còn

là chất kết dính liên kết toàn bộ các chi tiết rời rạc thành dòng thống nhất

Trong tác phẩm kết cấu có vai trò của người đạo diễn thay mặt tác giả tạo nên

hệ thống các hình tượng như là kết quả của sự thăng hoa hoàn thiện nội dung

của kết cấu tác phẩm:

Kết cấu trước hết thể hiện ở việc người nghệ sĩ trong tác phẩm của mình

gắn nhân vật này với nhân vật kia, tạo ra quan hệ qua lại giữa chúng Từ đó

các nhân vật sẽ tự bộc lộ bản chất xã hội – thẩm mĩ của mình

Kế cấu còn là việc gắn liền nhân vật vào hoàn cảnh môi trường cụ thể,

đặc biệt là tình huống kịch tính, có vấn đề cho nhân vật hoạt động Qua đó,

nhân vật sẽ thể hiện phẩm chất, nhân cách, cá tính riêng cũng như chiều

hướng con đường đời của nó

Kết cấu đồng thời còn là việc người nghệ sĩ gắn thành dòng thống nhất

những điều xảy ra trước với những điều xảy ra sau trong cuộc đời mỗi nhân

vật Điều này có tác dụng làm nổi bật vấn đề trung tâm, nội dung tư tưởng chủ

yếu của tác phẩm, cùng chiều hướng con đường đời của các loại nhân vật

1.4.2 Các biện pháp thể hiện nghệ thuật

Để xây dựng được các nhân vật trong tác phẩm văn chương một cách

sinh động, hấp dẫn, nhà văn phải mượn đến các thủ pháp nghệ thuật phong

phú, sao cho nhân vật hiện lên trước mặt người đọc càng cụ thể, càng rõ nét,

thông qua càng nhiều giác quan càng tốt, hệ thống này được coi là thường

xuyên và đầy đủ nhất Các biện pháp thể hiện nhân vật bao gồm bảy yếu tố:

Biện pháp tả, biện pháp kể, biện pháp để nhân vật đối thoại, độc thoại, tâm

tình, bàn luận – triết lý, biện pháp để nhân vật vào những hoàn cảnh xung đột

– kịch tính Việc sử dụng những biện pháp thể hiện nghệ thuật này gắn liền

với việc xây dựng hình tượng nhân vật toàn vẹn và sinh động

1.4.2.1 Biện pháp tả

Đây là một hoạt động sáng tạo của nhà văn, đòi hỏi nhà văn phải khéo

kết hợp các danh từ với các tính từ, động từ, kết nối các kiểu câu sao cho hiệu

quả cuối cùng là đối tượng được miêu tả hiện lên trước sự hình dung của bạn

đọc bằng nhiều giác quan càng tốt Biện pháp này rất hữu dụng trong việc cụ

thể hóa đối tượng Nó không chỉ cho người đọc hình dung về hình thức, vẻ

ngoài của đối tượng mà cùng với dụng ý của nhà văn, còn hé mở cả những

điều thầm kín sâu xa, bản chất bên trong của đối tượng

“Tuy nhiên, với từng loại văn, từng loại nhân vật, đặc biệt với từng dụng

ý nghệ thuật và từng tài năng sáng tạo riêng, mỗi nhà văn lại có cách sử dụng

biện pháp thể hiện nghệ thuật này ở mức độ và hình thức khác nhau Song

mục đích cuối cùng của các biện pháp tả là để cho ngoại hình nhân vật, dáng

vẻ và hành động, cử chỉ của nó, môi trường thiên nhiên, xã hội bao quanh

(vừa sinh ra nó, vừa lưu giữ dấu vết của nó) hiện lên cụ thể trước sự hình

dung, tưởng tượng bằng cả năm giác quan của bạn đọc” [9]

1.4.2.2 Biện pháp kể

Giống như tả, kể cũng là một hoạt động sáng tạo của nhà văn, cụ thể đó

là hình thức trần thuật lại các sự kiện, biến cố xảy ra trong quá trình phát triển

của đối tượng, làm cho tác phẩm trở thành một dòng chảy các sự kiện, biến

cố, chi tiết, hoạt động …và làm cho đối tượng miêu tả có một quá trình phát

triển riêng, sinh động, không lặp lại Qua biện pháp kể, quan hệ giữa các nhân

vật với môi trường hay các hành động, cử chỉ, ý nghĩa của nhân vật được xâu

chuỗi, nối kết một cách logic với nhau Nếu biện pháp tả tạo ra không gian

nghệ thuật thì biện pháp kể tạo ra thời gian nghệ thuật cho tác phẩm Trong

tác phẩm có nhiều cách kể, có thể theo trình tự thời gian hoặc xáo trộn trình tự

thời gian, có thể nhà văn trực tiếp làm người kể chuyện, cũng có thể để nhân

vật kể chuyện Không chỉ là một biện pháp thể hiện nghệ thuật đơn thuần, kể

còn được nâng cao thành một phương thức, tạo ra tác phẩm như một câu

chuyện Lúc đó, các biện pháp thể hiện nghệ thuật khác chỉ đóng vai trò bổ

trợ cho kể Có thể nói, kể là biện pháp thể hiện nghệ thuật chủ đạo của truyện

1.4.2.3 Biện pháp đối thoại

Đối thoại trong văn chương là hình thức nhà văn để các nhân vật trò

chuyện trao đổi, thậm chí tranh luận gay gắt với nhau về một vấn đề nào đó

Các mối quan hệ giữa các nhân vật càng đa dạng, các nhân vật đối thoại càng

nhiều càng bộc lộ các đặc điểm thuộc về tính cách, cá tính, nghề nghiệp, giai

cấp, lứa tuổi của mình hơn nữa, sự bộc lộ đó còn thể hiện qua nội dung lời

nói, qua cả cách nhân vật đối thoại Biện pháp này “giúp bạn đọc như nghe

thấy nhân vật nói năng với lối tư duy và ứng sử riêng trong những tình huống

cụ thể, đôi khi lời đối thoại còn được tác giả giới thiệu kèm theo giọng nói,

cách nói”[17]

Với mỗi loại văn, biện pháp này được sử dụng đậm hay nhạt khác nhau

Thơ trữ tình hầu như không sử dụng đối thoại, kịch thì sử dụng đậm đặc đối

thoại, còn các tác phẩm tự sự thì việc sử dụng các biện pháp đối thoại rất đa

dạng, linh hoạt

1.4.2.4 Biện pháp độc thoại nội tâm

Biện pháp độc thoại nội tâm là tiếng nói thầm của nhân vật Độc thoại

nội tâm cũng là lúc nhân vật bộc lộ mình một cách thật nhất Trong tác phẩm,

biện pháp này thường được sử dụng khi nhân vật rơi vào hoàn cảnh éo le,

nhiều kịch tính xung đột, rơi vào trạng thái cô lập, đòi hỏi nhân vật băn

khoăn, trăn trở để đưa ra quyết định cuối cùng Cùng với những biện pháp

khác cho thấy hình thức bên ngoài của nhân vật, biện pháp độc thoại nội tâm

hoàn thiện nhân vật ở mức độ cao hơn, đó là chiều sâu tâm hồn nhân vật Đây

cũng chính là ưu thế của văn chương so với các loại hình nghệ thuật khác

Nếu như hội họa, điêu khắc chỉ nói rõ ngoại hình vóc dáng của đối tượng, âm

nhạc chỉ tác động trực tiếp vào thính giác để người tiếp nhận tự suy ra hoàn

toàn các hồn của đối tượng thì nhờ độc thoại nội tâm, văn chương có khả

năng vượt trội trong việc miêu tả đời sống tâm lí – cái trừu tượng khó nắm bắt

của đối tượng Những suy nghĩ tình cảm tinh tế của nhân vật sinh động hay

không tùy thuộc vào khả năng sáng tạo của nhà văn chứ không bị hạn chế như

việc sáng tạo trong các ngành nghệ thuật khác

1.4.2.5 Biện pháp để nhân vật tâm tình

Tâm tình là hình thức nhân vật bày tỏ thành lời những suy nghĩ tâm tư

của mình (hay của tác giả) với nhân vật khác Thường thì lời tâm tình cũng

chính là đối thoại, nhưng với một sắc điệu khác, điềm đạm, thâm trầm và giàu

cảm xúc, suy tư hơn Qua biện pháp này, ta có thể có cái nhìn vào chiều sâu

nhân vật, thấy được niềm đam mê, nỗi vui sướng hay tuyệt vọng, những tâm

sự, bức xúc của nhân vật Theo tác giả Nắng Mai: “biện pháp để nhân vật tâm

tình dù trong thơ trữ tình hay là kịch và truyện cũng có tác dụng khơi sâu,

đồng thời bộc lộ bản chất tâm hồn cũng như đời sống tình cảm riêng tư của

nó”

1.4.2.6 Biện pháp bàn luận triết lý

Bàn luận như là một đoạn trữ tình ngoại đề nảy sinh với mục đích giúp

bạn đọc thấy rõ tầm quan trọng của hành động nào đấy

Hình thức của biện pháp này thường là để các nhân vật tự bàn luận,

nhưng thực chất nó chính là điểm nhấn trực tiếp của nhà văn để lưu ý bạn đọc

một nội dung quan trọng nào đó Nhà văn dừng lại để nhân vật đưa ra ý kiến

nhận xét đánh giá cùng chiều hoặc trái chiều thể hiện điểm nhìn phong phú

về một đối tượng, nội dung xã hội thẩm mĩ cụ thể Tham gia vào quá trình bàn

luận này, người đọc sẽ tìm ra nội dung tư tưởng, chủ đề, chiều sâu tư tưởng

của nhà văn

Nếu bàn luận là trữ tình ngoại đề thì triết lý được xem như một hình thức

diễn đạt ngắn gọn, một chân lý sống, một kinh nghiệm sống nào đó dưới dạng

những luận đề mang nội dung, tất yếu có tính quy luật Nhà văn xoáy sâu vào

những vấn đề mà mình quan tâm bình luận về nó, từ đó khái quát những quy

luật của bản chất đời sống Triết lý có khi do chính nhân vật nói ra cũng có

khi do chính tác giả trực tiếp diễn đạt, song đôi lúc là lời nửa trực tiếp khó

phân biệt lời tác giả hay lời nhân vật

1.4.2.7 Biện pháp tạo xung đột kịch tính

Đây là hiện tượng mà ở đó người nghệ sĩ đặt nhân vật của mình vào

những tình huống xung đột mang kịch tính Xung đột này thể hiện ở sự mâu

thuẫn giữa hai hay nhiều nhân vật với nhau Mâu thuẫn mang tính triết học

Nó luôn được đẩy lên đòi hỏi phải có biện pháp giải quyết Biện pháp nghệ

thuật này sử dụng triệt để mâu thuẫn để làm nguyên tắc xây dựng các mối

quan hệ tương tác giữa các nhân vật Trong tác phẩm, khi sử dụng biện pháp

này tác giả thường tạo dựng những tình huống, những hoàn cảnh điển hình

cao độ có các mâu thuẫn Đó có thể là một trạng thái tình cảm cao độ, một

nghịch cảnh trái ngang Một tình huống éo le trớ trêu hay sự hiểu lầm mà dẫn

đến mâu thuẫn

Quá trình khác biệt – mâu thuẫn – xung đột – giải tỏa là một mạch vận

động Biện pháp này làm cho quá trình ấy vận động Phẩm chất, nhân cách

của nhân vật được bộc lộ qua cách giải quyết mâu thuẫn, như thế cũng có

nghĩa là tính quy luật chiều hướng con đường đời được thể hiện rõ ràng Có

nhiều cách giải quyết xung đột khác nhau: lời nói, cử chỉ …

Mục đích của biện pháp nghiên cứu này được giới nghiên cứu cho rằng:

nhân vật dễ dàng bộc lộ cá tính cùng bản chất sâu xa của mình, vừa đem lại

cho bạn đọc cảm giác như được chứng kiến khoảnh khắc giàu tính xã hội

thẩm mĩ

1.4.3 Lời nói nghệ thuật

Lời nói nghệ thuật hay còn gọi là lời văn nghệ thuật được định nghĩa như

sau: “Lời văn nghệ thuật là dạng phát ngôn được tổ chức một cách nghệ

thuật tạo thành cơ sở ngôn từ của văn bản nghệ thuật, là hình thức ngôn từ

nghệ thuật của tác phẩm văn học … Lời văn nghệ thuật có tính chất cố định,

tính độc lập hoàn chỉnh trong bản thân nó có tính vĩnh viễn Lời nói nghệ

thuật còn mang tính hình tượng, tính biểu cảm, tính tổ chức cao và phục vụ

cho cấu trúc hình tượng của tác phẩm

Trong tác phẩm văn học, lời nói nghệ thuật bao gồm hai thành phần

chính là lời nói gián tiếp của người kể chuyện và lời nói trực tiếp của nhân

vật Mỗi yếu tố này trong tác phẩm có đặc điểm riêng và có nhiệm vụ nghệ

thuật cụ thể khác nhau

Lời người kể chuyện khá phổ biến ở các tác phẩm tự sự (ở đây là lời tác

giả hay nhân vật kể) là phương thức hết sức cơ bản để bộc lộ chủ đề tư tưởng

của tác phẩm đồng thời nêu bật tính cách của nhân vật Nó tạo nên ở bạn đọc

một thái độ nhất định đối với vấn đề được nói tới Ngôn ngữ người kể chuyện

đóng vai trò chủ yếu trong việc dẫn dắt câu chuyện, từ những manh nha của

mâu thuẫn, xung đột, đến từng bước giải quyết chúng trong tác phẩm Lời nói

trực tiếp của nhân vật phản ánh diễn biến của sự việc, thể hiện xung đột và sự

cởi mở, thể hiện vị trí xã hội, nghề nghiệp, tính cách, dục vọng của nhân vật

và diễn biến của nó

Ở tác phẩm văn chương, mỗi yếu tố của lời nói nghệ thuật có ý nghĩa

khác nhau nhưng cùng bổ sung, hỗ trợ cho nhau để đạt tới dụng ý nghệ thuật

của tác giả Lời nói trực tiếp của nhân vật có vai trò khắc họa những đặc điểm

thuộc tính của nhân vật Nó lại được thể hiện thông qua ngôn ngữ của tác giả

Và ngôn ngữ người kể chuyện có kết hợp với lời nhân vật đưa lại tính hoàn

chỉnh thống nhất của một chỉnh thể nghệ thuật

Như thế, với sự phân tích ba yếu tố của hình thức tác phẩm: kết cấu, các

biện pháp thể hiện nghệ thuật, lời nói nghệ thuật như trên, chúng tôi thấy mỗi

yếu tố đều góp phần vào xây dựng thế giới nhân vật trong tác phẩm Vì vậy,

tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng chính là tìm hiểu các yếu tố thuộc

hình thức của tác phẩm

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN

“ĐẤT KHÁCH”

Thế giới nhận vật trong tập truyện ngắn “Đất khách” của Lý Lan rất

phong phú và đa dạng Mỗi nhân vật một dáng vẻ, một số phận, một hoàn

cảnh song dựa vào những nét chung về tính cách, có thể phân loại thành một

số kiểu nhân vật sau đây:

- Nhân vật hồn nhiên, trong sáng

- Nhân vật giàu long nhân ái

- Nhân vật hãnh tiến,cơ hội

- Nhân vật mộng mơ, hoài niệm 3.1 Nhân vật hồn nhiên, trong sáng

Đây là kiểu nhân vật mang những nét đẹp, những giá trị tâm hồn giản dị,

nguyên sơ và trong sang nhất, gạt đi những gì thuộc về sự toan tính, bon chen,

xô bồ của cuộc sống

Trong tËp truyÖn “§Êt kh¸ch” cña Lý Lan, kiÓu tÝnh c¸ch nµy thÓ hiÖn

tËp trung vµ chñ yÕu trong hÇu hÕt nh©n vËt lµ trÎ th¬ Khảo sát trong tổng số

17 truyện ngắn của tập truyện thì có tới 10 truyện xuất hiện những nhân vật

trẻ thơ, những cô bé,cậu bé Không chỉ xuất hiện với tần số dày đặc trong

hang loạt tác phẩm mà thế giới trẻ thơ trong sang tác của Lý Lan còn có một

đặc điểm chung, đó đều là những hình tượng đẹp đẽ được tác giả dựng lên

bằng tất cả sự ngây thơ,hồn nhiên và cả những đức tính tốt đẹp ẩn chứa bên

trong

Trong truyện ngắn “Trăm con hạc trắng”, đó là sự trong trẻo của một cô

bé mỗi ngày đi học về lại sà vào bức tranh vẽ trăm con hạc mà say sưa đếm

rồi thốt lên những câu nói ngây thơ, ngộ nghĩnh: “Mấy con hạc nầy bay lung

tung, không đếm được gì hết” [tr 22] Rồi một ngày đi học về cô bé theo thói

quen chạy ùa vào phòng vẽ nhưng không thấy bức tranh đâu nữa, nghĩ đến lời

nói của cha hôm trước, bé lao vụt lên lan can sân thượng “Con bé ngước đầu

nhìn lên bầu trời quang đãng mây trôi, giơ bàn tay vẫy vẫy Rồi nó cúi xuống,

lau giọt nước mắt cho ba nó và vỗ về “Ba đừng buồn Hạc trắng bay về bồng

lai rồi” [tr 29] Lời con trẻ ngây ngô, trung thực nhưng đâu biết nó đã vô tình

cứa vào trong lòng người cha một nỗi xót xa, ân hận, một sự nhận thức về lẽ

phải ở đời

Trong truyện ngắn “Cho đến sang năm”, hình ảnh hai cậu bé chăn trâu

tinh nghịch với những trò thám hiểm, đồ hàng, hái trái, bắt chim… như đưa

người đọc trở lại với tuổi thơ của chính mình, tuổi thơ mộc mạc, đơn sơ đầy

yêu mến Song cái trong sáng, nguyên sơ nơi tâm hồn còn được khắc hoạ đậm

nét khi hai thằng nhỏ cố hết sức quơ tay, múa chân, hò hét để đuổi chim mẹ

bay đi khi có người muốn bắn nó Cùng cảnh không có mẹ, lúc ấy tình yêu

thương trong lòng hai đứa trẻ trỗi dậy, chúng không muốn những chú chim

con kia cũng chịu chung nỗi đau ấy “Đừng bắn nữa! Chim ơi bay đi, người ta

bắn mầy đó!” [47] Chim đâu có hiểu tiếng người song đó là việc duy nhất hai

đứa nhỏ có thể làm lúc ấy với một niềm tin ngây thơ chim mẹ nghe thấy sẽ

bay đi Câu nói ngây ngô, trẻ con của thằng Khánh khi đọc lên vừa buồn cười

vừa cảm động: “Mai, ông cho con nghỉ chăn trâu Con đi tu… Bữa nay con

làm chim mẹ xa chim con” [47] Hai đứa trẻ say sưa tin vào cổ tích thần kì,

sáng hôm sau chim mẹ bay về tìm con, chúng ôm nhau hò hét “qua năm má

tôi về”