Thế giới nghệ thuật đa màu sắc thẩm mĩ trong tuỳ bút sông đà của nguyễn tuân

cùng với sự thành công của tập tuỳ bút, bài tuỳ bút Người lái đò Sôn Đà - Việ thực hiện đề tài này giúp người viết tổng hợp được kiến thức đã cứu khoa học.. Một n ười đọc Tuỳ bút Sông Đ

MỞ ĐẦU

lại một khối lượng tá phẩm tương đối phong p ú Nhà văn đã thử sức ở

Việt Nam

cùng với sự thành công của tập tuỳ bút, bài tuỳ bút Người lái đò Sôn Đà -

Việ thực hiện đề tài này giúp người viết tổng hợp được kiến thức đã

cứu khoa học

Nguyễn Tuân là một tá gia lớn trong nền văn học dân tộc Cho đến nay, khó có thể lệt kê hết c c công trình nghiên cứu về mọi khía c nh văn

Riêng về đánh giá tuỳ b t Ng yễn Tuân, Ph ng Lê có bài Nguy n Tuân trong tuỳ bút, in tron Tác gia văn xuôi Việt Nam hiện đ i sau 1945, Nxb

Tuân và thể tuỳ bút Vương Trí Nhàn khẳng định “người ấy p ải có thể tài

ấy , “trước sau Nguy n Tu n vẫ sống chết với thể tuỳ bút Một n ười đọc

Tuỳ bút Sông Đà, ngay từ khi ra đời đã nhận được sự đ n chào nồng

bài viết này nhà văn đi sâu khám phá chất tểu thuyết tron tuỳ b t Nguyễn

bài Đọc Sông Đà của Nguy n Tuân, đăng trên Tạp chí Vă nghệ, tháng

giấy”.Trươn Chính đã thể hiện trong bài viết của mình những nhận định sâu

tái bút “Đó là một tác phẩm viết sau khi đi thực tế Tây Bắc Mo g rằng

Ngoài ra, còn có rất nhiều k oá luận ng iên cứu về tuỳ bút Nguyễn

luận này của chúng tôi xây dựng trên cơ sở tếp thu có ch n lọc và thể hiện

phẩm

của Nguyễn Tuân

thể là:

- Ngoài ra,chúng tôi t m hiểu thêm tuỳ bút của c c nhà văn như: Thạ h Lam,

luận được chia thành hai chương:

+ Chương 1: Những vấn đề chung

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

này sa g l ên tưởng kia… để bộc lộ những cảm xúc, n ững tâm t nh, phát

giàu ch t trữ t nh nhất trong các thể k ” [12,tr.188 ]

ng èo đ i với sự tự d của người nghệ sĩ, nền văn xu i trung đại Việt Nam chưa thể biết tới thể tuỳ bút giống n ư ngày nay con người hiện đại quan niệm Thủa vua Lê chúa Trịnh, tức những năm hỗn loạn của chế độ phong

đời mà t m c ch ghi lại để c c thế hệ sau cùng biết, còn c i phần đậm ở tuỳ bút là chất chủ quan của nhà văn thì Vũ trung tuỳ bùt không có

của văn học tền chiến thì một thể ký khá lại được ưa chuộ g và tạo nên

văn xuôi xuất sắ như Vũ Trọng Phụng đã có lúc được mệnh danh là “vua

bao quát, mà còn là n ững thành tựu xuất sắ đẩy tới sự hoàn chỉnh của thể loại

man tới niềm vui kì lạ cho bạn đọc Thể tuỳ bút ra đời từ đ Trước c ch

thành (1977)

Nhưng chỉ khi đến với Nguyễn Tuân thể tuỳ bút mới thực sự là một thể loại đặ sắ Ngay vào thời kì viết tập truyện ngắn Va g bóng một thời,

chiến và h à bình (1956), Bút k thăm Trung Hoa (1955) và đặ biệt là tuỳ bút Sông Đà (1960)

Sau Nguyễn Tuân, thể tuỳ bút cũ g có một tên tuổi khá nổi danh đó là

Lâu (1971), Rất nhiều ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1986),

Ngọc Tường là sự kết hợp n uần nhuyễn giữa chất trí tuệ và trữ tn với

Song, nói đến tuỳ bút thì Nguyễn Tuân vẫn là một tên tu i toả sáng nhất mà chưa có ai có thể thay thế được trong văn học hiện đại Việt Nam

nền văn học thế giới

giáo viên người Pháp nói xấu người Việt Nam và ông bị đuổi học Nguyễn Tuân bị ném ra đời như vậy và từ đấy bắt đầu hành trìn cuộc đời ô g, một

cho mình sự bứt phá bằng những cuộc đi ngoài v ng p áp luật của chế độ

thuộc địa, kết cục là ông bị bắt tại Băn Cốc - Thái Lan, rồi bị đưa vào trại

văn, ôn viết trên c c báo Trung Bắc tân văn, Đô g Tây, An Nam tạp chí…

và sống với ngòi bút từ năm 1937 Vào thời kì có Mặt trận Dân chủ Đô g

Đó là c c bài viết về c i chết của Tản Đà, Vũ Trọn Phụng Những truyện

một góc riêng trên bầu trời văn học đang sầm tối Thế nhưng, ngay sau đó,

Thiếu quê hương, hai tập Tuỳ bút I và Tuỳ bút I , rồi Chiế lư đồn mắt cua,

Tóc chị Hoài Người ta nói nhiều đến chủ nghĩa duy mỹ, đến bện xê dịch,

đời mới

Kháng chiến toàn qu c, Nguyễn Tuân tham gia vào đoàn văn hoá

một cuộc chiến đấu thứ hai lại nổ ra, đất nước bị chia c t, những chuyến đi của Nguyễn Tuân cũng có hai trọng tâm Trọng tâm thứ nhất là vùng giới tuyến Vĩn Linh, và ông luô muốn ở n i đầu tuyến giáp mặt với kẻ địch

Đà là kết quả của những chuyến đi ấy Đó có lẽ là tá phẩm kết tnh của

năm bọn Mỹ trực tếp ném bom miền Bắ , tuỳ bút Ng yễn Tuân chính là những mũi tên bắn ta vào kẻ địch Mười hai ngày đêm B52 ném bom rền

xạ Hà Nội đ nh Mỹ giỏi, tập tuỳ bút ấy là đ ng g p của Nguyễn Tuân trực

thớt h n nhưn ngòi bút vẫn nhạy c m với những đ i mới của đất nước

Đốtxtôiepxki…

Qua hơn năm mươi năm lao đ ng bằng ngòi bút, một quá trình lao

độ g mà không một lúc nào nhà văn coi là dễ dàng hoặ có thể chơi đùa – như Nguyễn Tuân đã viết “Mỗi lần cầm bút trước tra g giấy lại như lên

chí Tác phẩm văn học một bài về tnh hiện thực của Liêu trai, tron một chớp

loại phù hợp với khả năng, sở thích hoặ phù hợp với mong mu n giãi bày tâm tư tnh c m, thái độ của bản thân với độc giả Xuân Diệu đã chọn cho

chọn ch mình truyện ngắn, tểu thuyết làm hướng đi cho quan niệm ng ệ

thấm thía… Có thể nói, mối quan hệ giữa c c nhà văn, nhà thơ với thể loại luôn là sự tm tòi,thử sức,gặp gỡ và đồng điệu.

loại tuỳ bút riêng cho mình, ô g hoá thân hoàn toàn vào thể tuỳ bút, viết gì

thể loại cho những trường hợp Nguyễn Tuân k ông g i tên thể loại trên táphẩm là tuỳ bút.Tất c là bởi “Người ấy phải có thể tài ấy” [9,tr.5]

thì không dám Nó rất kén tá giả, ấy vậy mà tên tuổi Nguyễn Tuân lại gần như trùng khí với thể tài tuỳ bút ấy

c mảng kiến thức cổ kim về lch sử, địa lý… và n iều ngành ng ệ thuật,

tỏ mình yêu những ý tưởng,những suy n hĩ của mình hơn mọi thứ trên đời và

chờ có thế Cũng như mọi ng ề khá , nghề văn c n nhất ở người ta một sự biết người, biết mình, một sự dũng c m dám là mình, một sự tự tn vào c i

một cuộc hẹn hò tự n iên và ngày c ng đằm thắm Với ngòi bút của người

tết có lên quan đến gia đình riên khiến cho c i khung c nh sơn thuỷ hữu

tnh Và thiên tuỳ bút chính là một tặng phẩm cho những n à làm phim

vẫn hiện lên vô cùng lung lnh, sinh động, “viết như chơi như bời mà văn

Đây là lần đầu tên trong lch sử văn h c dân tộc một nhà văn bắt tay

hoặ n i chung là bất cứ cuốn l ch sử văn h c nào, hễ cứ nói đến tuỳ bút là

sử văn h c cứ thế mà t ến tới” [9,tr.4]

14 thiên tuỳ bút và một bài thơ phá thảo, in lần thứ hai năm 19 8 thêm bài

sá h có ý nghĩa như lời bạt

Đây là kết quả của chuyến đi thực tế vùng Tây Bắ Việt Nam của

vù g c o của Tổ qu c lúc bấy giờ đã đem đến cho nhà văn một nguồn c m hứng sáng tạo phong phú và tươi đẹp

Tuỳ bút Sông Đà ra đời trong giai đoạn mười năm sau cuộc kháng

khả năng bao quát hiện thực đời số g Với ba hướng đề tài chính là tái hiện

cuộc sống mới và c ch mạng xã h i chủ nghĩa ở miền Bắ cùn với cuộc đấu

truyện ngắn được mùa với kh ng í tập truyện có giá trị, đề tài và bút pháp

Tô Hoài…; tểu thuyết khá p ong phú, vượt trội hẳn so v i thời kì kháng

huyết mà còn là những con n ười tài hoa n hệ sĩ, được mô tả trong những

Sông Đà có nhiều bức tran sinh độ g và nhiều hình tượng giàu sức

viết chan chứa chất thơ, chất trữ tn , hướng tới chân trời rộng mở của cuộc

sống mới Pho g c nh Tây Bắ trong Sông Đà vừa hùng vĩ uy nghiêm, vừa

lên tưởng phóng túng táo bạo bất ng Và ông thường xuyên nhìn sự vật ở

giàu chất tạo hình

đại Việt Nam Sông Đà trở thành tá phẩm têu biểu n ất cho thể loại kí và

Chương 2

ĐA MÀU SẮC THẨM MĨ

cuộc đấu tranh để thố g n ất đất nước Nền văn học c ch mạng sau chặng

bút thuộc nhiều thế hệ Khẳn định cu c sống mới, con người mới và con đường đi lên chủ ng ĩa xã hội là tư tưởng, c m hứn ch ng của những tá

ăn dân tộc như Giò lụa,Cốm, Phở S ng Đà ra đời trong bối c nh sôi sục của

trở thành một c m hứng xuyên suốt tá phẩm.Cảm hứng ấy thể hiện ở việ c

thù

ôn n ững c m xúc mạnh mẽ khơi dậy trong ôn tnh yêu và niềm tự hào

đây, những nơi đã từng là chiến trường, hứn chịu bao bom đạn của chiến tran

Đó là vẻ đẹp của “Tây Tây Bắ ”, của “Điện Biên phố núi”, của núi

vẻ đẹp của con Sông Đà được Nguyễn Tuân miêu tả bằng những trang viết rất

sông dựng thành vá h”, bởi “từ xa đã nghe tếng nước réo gầm”, “h n dài cây số, nước xô đá, đá xô sóng, són xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè

mà v ngay tại trận” [7, tr.166] Rồi lên đến đèo “Pha Đin”thì Nguyễn Tuân

năm, cấp sáu, cấp bảy, mùi gió nhàn nhạt, vị gió ngai n ái” [7, tr.2 3] Gió

giàu có của đất rừng Tây Bắ , của nhữn quặng mỏ có giá trị kinh tế c o

mỡ luy n ra than cốc, rồi từ than cốc mà t ến lên luy n nhữn hợp kim loại

mười đã được thử lửa , là “ hất vàng mười của tâm hồ người Tây Bắ ”

Tô Hiệu: “một lãng mạn cách mạng lấy h a đào để hiện thực lên cái vui hoa

địch hậu miền Tây”

heo hút này; những c n b địa chất trẻ tuổi đi tm quặng mỏ, những anh bộ đội từn chiến đấu để giải ph ng Điên Biên, nay lại tự n uyện đem c gia

kh khăn gian khổ chồng chất họ vẫn hát vang tếng hát phá núi mở đường

“Rủ nhau ta đi mở đường

Mở đường xã hội chủ nghĩa …

cho chúng… Trong Xoè Ng yễn Tuân hết lời c ngợi một nét đẹp văn hoá

đội xoè Thái trở thành những toán tù kh sai đàn bà chun thân bị c m tù,một môn nghệ thuật, một nét đẹp văn hoá trở thàn một thứ đồ chơi bị đày

đầ sai, l nh d ng, phìa tạo, thống l , th ng quá Cướp đoạt trắng trợn, hiếp bức t n vi, tra tấn, tù đày, b n chém” [7,tr.78] Có thể nói tội á mà đế quốc

nó

trước công sức mà quân và dân ta đã đổ ra nay đã thành công vang d i Đó

hơn hết là tự hào trước những đổi thay của đất và n ười Tây Bắ dưới ánh sáng của Đảng và chủ nghĩa xã hội.

có tếng người đi, toàn là cỏ dại, củ riền c y” Vậy mà nay “ uộc đời có tổ chức, có trật tự, cô g kh i có Đảng có k hoạch, cuộc đời mới đa g bén rễ

cổ” xưa là ăn đ i mặ rét là “ n mày đường”, ăn nước lá han mà chết rừng

dâ Thái tổ cày cấy đều xin được lên hợp tác xã Cuộc sống đồn rừng ấy không ăn rau rừng một cách tự nhiên chủ nghĩa nữa, mà bắt đầu với thói quen giồng lấy cây rau cỏ cho tươi lành hơn nữa lên đời sống gia đình” [7,

độ sáng đẹp do chính tay mình xây đắp lên Nhữn chị Thái, Mèo, Hoa Kiều

viên, n ười già người trẻ, đem hết sức lực đổi mới Tây Bắ , xây dựng Tây

“…Đêm cỏ đầm đầm sữa vắt

Như sôi hơi một nồi cơm khổng lồ

Phía cầu Nậm Rốm

tr.85]

với t nh cảm con n ười” Nguyễn Tuân nhận ra một điều đáng tự hào rằng:

gìn giữ và phát triển cái cơ nghiệp của dân tộc để lại từ bao đời nay” [7,

hơn hết là có sự chỉ lối đưa đường của Đản : “Càng thấy cái quá triệt lớn lao của chính sách Đảng đối với các dâ tộc ở Tây Bắc Các d n tộc n iều

lai của Tây Bắ , đó là tương lai của tếng máy nổ, của kế hoạ h kinh tế sẽ

tới c c bản làng Và rồi đây sẽ có những đoàn tàu xe lửa n i miền xu i với

của thuỷ điện Việt Nam Ngày mai, hàng đoàn người sẽ kéo nhau lên kiến

miền đất nước, họ gắn kết sức mạnh để Tây Bắ thực sự là niềm tự hào của toàn dân tộc

nước và con người Việt Nam

đồ g hồ,bằng lch Thời gian n hệ th ật là hìn thức tồn tại của thế giới nghệ

Khô g gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật

chẳng những cho thấy c u trúc nội tại của tá phẩm văn học, c c n ôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu c m thụ của

tá giả hay một giai đoạn văn học Nó cu g c p cơ sở khá h quan để khám phá tnh độc đáo cũng n ư nghiên cứu loại hình của c c hình tượng nghệ thuật

Nam Cao là một tro g nhữn c y b t tên tuổi của văn học Việt Nam

của ông còn sống mãi trong lòng người đọc Có được thành công ấy là nhờ một phần Nam Cao đã xây dựng được k ông gian, thời gian nghệ thuật độc

thời gian nghệ thuật không thể quên được Nguyễn Tuân, có thể nói không

cho thấy chiều sâu c m thụ, phân tch, đánh giá đối tượng sâu sắ của nhà

2.2.1.Không gian của đất và người Tây Bắc

Sự miêu tả, trần thuật tro g nghệ thuật bao giờ cũ g xuất phát từ một

cụ thể, c m tn bộc lộ toàn bộ quảng tnh của nó; c i này bên c nh c i kia,

lên tục c ch quãng,tếp nối,c o,thấp, xa, gần, rộng,dài tạo thành viễn c nh

hội

bả Mèo rẻo cao đã chín rồi, lúa vàng lênh khênh giữa giời như mọc giữa

đệm” [7,tr.97]

sơn già bỗ g nhớ lại cái tuổi đương thì” [7, tr.2 6] Bằng đôi mắt quan sát

tnh tế,trí tưởng tượng lên tưởng phon phú, Nguyễn Tuân đã cho người đọc

trận” trùn trùng điệp điệp nối tếp nhau, nước xô trắng xoá bắn tung trời,

Sô g Đà reo như đu sôi lên một trăm độ mu n hất tun đi một cái thuy n

con Sô g Đà không chỉ có thác đá Mà nó cò là những cảnh đá bờ sông

c ch hăn say v i con Sông Đà: “Thác nhỏ, đứng trên mũi thuy n mà lái

trên sông nước: “Con Sông Đà thật dữ thật lớn và lớn hơn nữa là những người lao độ g chở đò k o đò thắng cái thiên nhiên không bình thườn của

Nhưng không phải Sông Đà lúc nào cũng dữ dằn như thế, trái lại, đi

“Thuy n tôi trôi qua một nương ngô nhú lên mấy lá n ô đầu mùa Mà t ch không một bóng người Cỏ tranh đồi n i đang ra n ững búp nõn Một đàn

thiên nhiên trữ tnh hoang sơ và ngọt ngào như “một bờ tền sử”, “một nỗi

cũng tung hết người lên mặt đường Ở nông trường trong này, ầm ầm ù ù

cuộc c ch mạng thay da đổi thị cho Tây Bắ Giờ đây trên q ê hương Tây

Những ngôi nhà đất mới đánh b n với những ngôi nhà sàn mái cũ Nhà gỗ

nh gianh kh ng đủ phải thêm cả nhà vải”… [7, tr.243] Với sức người, trí

Để lại ấn tượng đặ biệt tron độc giả là kh ng gian “ hợ” Tây Bắ

và mây đan lát đến chiếu dệt bằng sợi mây, bồ đựng quần áo… đều đủ c

“Có những an Xá, chị Xá mặt và tay đều săm chàm và trổ ho , n ồi chờ

Tóm lại, với đôi mắt quan sát đầy nghệ thuật, c ch kể, c ch miêu tả

kh ng chỉ đẹp mà còn đang phát triển, đổi mới để n ày c ng đẹp hơn, giàu

gian n hệ thuật là cơ sở để phân tch c u trúc bên trong của hình tượng nghệ

thuật, khi thì ông để nhân vật ở hiện tại,lúc lại trở về với q á khứ khi lại mở

Cũ g sử dụ g thời gian nghệ thuật nhưng Nguyễn Tuân lại không hề

một thời gian n hệ thuật độc đáo, đó là sự giao nối giữa l ch sử và hiện tại,

tràn về trong ông Những nghĩa trang ven đường gợi lại những trận ta đánh

ấy lại được Nguyễn Tuân giao nối với hiện tại

Nà Sản đã bay hết v t t ch đầu cầ hà g không củ địch rút chạy n m ng n

trường Nhà cửa còn là mái gianh l ếp nứa, nhưng đã thà h lập những kíp

đã ghi nhận nhiều hi sinh mất mát

Đi trên đường 41 mà nay là quốc lộ số 6, một “dĩ vãng phức tạp” lại hiện về trong Nguyễn Tuân mà nhà văn cho là nếu q ên đi thì “đó là một

sứ, lê dương, quan binh, đ u sai, l nh dõng, phìa tạ , thống l , thố g quá.

con đường 41 này, hôm nay đây, c i thứ muối xót lòng rơi nước mắt ấy đã

của nó n ày nay đang ầm ầm t ến lên” [7, tr.8 ] Quá khứ hiện về làm nền

cho niềm vui của đổi thay, của đời sống mới, hiện tại bìn yên tươi vui lại nhắ nhở khô g được q ên lch sử Quá khứ, lch sử và hiện tại đã được

của một nhà văn tài hoa

vô độ”, n ười dân phải cống nộp nhiều thứ thuế vô l cho chún , phải phu

của đêm dài Tây Bắc” Trong Xoè, lch sử về cuộc sống người dân Tây Bắ ,

được Nguyễn Tuân tái hiện vô cùng x c độ g “Thơ ca Thái hồn hậu n iều hình ảnh nhiều thiên nhiên Thơ ca Thái đã h y mà múa cũng đẹp mà xoè

Thái” Nhữn đội xoè Thái trước đây chỉ là những toán tù k ổ sai đàn bà

Nhà nào có con gái được tuyển vào đ i xoè thì coi như mất con, làm

thực và rất giàu hình ảnh của Nguyễn Tuân đã không khỏi làm độn lòng