Thế giới biểu tượng trong một số sáng tác của TS aitmatôp

Về thế giới nhân vật mà Aitmatôp tạo dựng ngót một phần tư thế kỉ, Lê Sơn nhận xét: "Sức hấp dẫn kì lạ của các nhân vật Aitmatôp trước hết là ở cuộc sống nội tâm sôi động, phong phú, cở

điệu thì chất liệu của tác phẩm văn chương là ngôn từ Ngôn từ được coi là

điểm xuất phát đầu tiên để người đọc tiếp cận với một tác phẩm, nhưng qua

điểm xuất phát đó, mỗi người lại có một hướng đi riêng Có người đặc biệt quan tâm đến hệ thống hình tượng, có người lại quan tâm đến phương diện nội dung hay phương diện hình thức nghệ thuật của tác phẩm Tất cả phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu, trình độ hiểu biết mỗi người, vào phong cách sáng tác của người nghệ sĩ Trong khoá luận này, chúng tôi cũng có một hướng đi riêng - tìm hiểu thế giới biểu tượng trong tác phẩm văn học

Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ biểu tượng, chúng tôi dành sự quan tâm đặc biệt tới sáng tác của Ts Aitmatôp Điều đó hoàn toàn không phải ngẫu nhiên!

Tsinghiz Aitmatôp sinh năm 1928, là người Kirghizia - một dân tộc vùng Trung á thuộc Liên Xô trước đây Ông được đánh giá là một trong những cây bút xuất sắc nhất của văn học Xô Viết thập kỷ 60 - 70 của thế kỷ

XX, "là một trong những nghệ sĩ bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ

nghĩa mà sáng tác và lao động quên mình hoàn toàn toàn hiến dâng cho nhân dân Xô Viết [21,7] Tên tuổi Aitmatôp được nhắc đến trên văn đàn thế giới với

các tác phẩm gắn liền với những giải thưởng cao quý như "Giamilia - truyện

núi đồi và thảo nguyên" (1958 - 1962) giải thưởng Lê Nin năm 1963, "Vĩnh biệt Gunxarư" (1966) giải thưởng quốc gia năm 1968, truyện vừa "Con tàu trắng" (1970) giải thưởng quốc gia 1977, tiểu thuyết "Và một ngày dài hơn thế

Đọc tác phẩm của Aitmatôp, chúng ta không thể không ấn tượng bởi những huyền thoại đan cài, bởi những quan điểm nghệ thuật mới mẻ, tiến bộ của ông về thế giới và con người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em Chúng ta cũng không thể không trăn trở về thế giới biểu tượng mà ông đã sáng tạo Mỗi biểu tượng trong sáng tác của Aitmatôp là một lớp vỏ ngôn từ, một mã hoá mà khi

ta bóc được lớp vỏ đó, giải được những mã hoá đó ta sẽ bất ngờ bởi tầng ý nghĩa sâu xa mà tác giả muốn gửi gắm

1.2 Lý do thực tiễn

Cùng với L.Tôn xtôi, M Sôlôkhôp, Tagor… thì Aitmatôp cũng là một trong những tác giả có tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu về Aitmatôp với những sáng tác của

ông sẽ có ý nghĩa thiết thực trong việc giảng dạy tác phẩm của Aitmatôp ở trường phổ thông nói riêng và phần văn học nước ngoài ở phổ thông nói chung

Với ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn trên, chúng tôi triển khai đề

tài "Thế giới biểu tượng trong một số sáng tác của Ts Aitmatôp", đồng thời

thể hiện niềm yêu mến đối với nhà văn làm nên hương sắc riêng cho vùng đất Kưrgưzxtan

2 Lịch sử vấn đề

Để khắc ghi tên tuổi mình trên văn đàn thế giới, Aitmatôp đã phải trải qua nỗ lực tìm tòi, lao động nghệ thuật vất vả Đồng thời ông cũng phải vượt qua rào cản dư luận nghiệt ngã bởi đương thời ông là một trong những hiện

tượng văn học gây nhiều tranh cãi Từng có ý kiến cho rằng Aitmatôp "tuyên

truyền quan điểm luyến ái bất chính, cường điệu hoá những mặt tiêu cực, những khó khăn của nhân dân trong và sau chiến tranh, bóp méo hiện thực tốt

đẹp Xô Viết và gieo rắc tư tưởng bi quan bế tắc Thậm chí có nơi, có lúc như ở Trung Quốc trong thời kỳ "đại cách mạng văn hoá" tác phẩm của Aitmatôp bị cấm lưu hành, bị xếp vào loại sách độc hại" [23,3] Tiêu biểu là ý kiến của nữ

văn sĩ M Ghinxbuôc trong "Lời nói đầu" tập truyện "Con tàu trắng" xuất bản

Ghinxbuôc, nhà phê bình Đ Xtuyac đã phản bác mạnh mẽ: "Tôi không biết

đích xác những nhà văn nào xây dựng những tác phẩm non yếu, buồn chán Nhưng tôi biết Aitmatôp là người cộng sản Quan điểm và chính kiến của

ông thể hiện trong các tác phẩm của ông Tác phẩm của ông tuyệt đẹp, nên thơ tràn đầy chủ nghĩa lạc quan và niềm tin vào cuộc sống" [23,3]

Khẳng định tài năng Aitmatôp, giá trị tác phẩm Aitmatôp, nhà thơ

Muxtai Karim nhận xét hóm hỉnh: "Ông chưa bao giờ được kể tên trong danh

sách những cây bút mới vào nghề, ông hầu như không ở trong số các nhà văn trẻ Ông đã lập tức bước ngay vào văn học và chinh phục độc giả bằng tính chất thực của cái thế giới tư tưởng và tình cảm mãnh liệt do ông tạo ra"

[21,8] Đó là lời tôn vinh đầy nhiệt thành về Aitmatôp, thể hiện niềm yêu mến sâu sắc của Muxtai Karim với các tác phẩm của ông

Nói về "Giamilia", L Aragông - nhà thơ cộng sản Pháp khi quyết định dịch tác phẩm này ra tiếng Pháp cho rằng: tác phẩm là "thiên tình sử đẹp nhất

thế gian" và khẳng định "cần phải làm sao cho cuốn sách nhỏ này của Aitmatôp trở thành bằng chứng nói lên rằng chỉ có chủ nghĩa hiện thực mới có khả năng kể về một câu chuyện tình yêu" [21,8]

ở Việt Nam, hầu hết các tác phẩm của Aitmatôp đều được dịch ra tiếng

việc nghiên cứu sáng tác của Aitmatôp ở Việt Nam mới chỉ là bước đầu, thể hiện qua các bài viết nhỏ lẻ đăng rải rác trên các sách, tạp chí văn học

Năm 1982, Lê Sơn đã đưa ra những ý kiến xác đáng về thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật, tính triết lý trong tác phẩm của Aitmatôp thể hiện qua

bài viết “Ca sĩ của núi đồi và thảo nguyên hay hiện tượng Ts.Aitmatôp”

Về thế giới nghệ thuật, đó là một thế giới "thường xuyên biến đổi, mở

rộng từ mảng đời riêng lẻ đến cuộc sống của cả dân tộc với quá khứ - hiện tại

- tương lai, thậm chí vượt ra khỏi phạm vi trái đất đến hành tinh khác"[21,8]

Về thế giới nhân vật mà Aitmatôp tạo dựng ngót một phần tư thế kỉ, Lê

Sơn nhận xét: "Sức hấp dẫn kì lạ của các nhân vật Aitmatôp trước hết là ở

cuộc sống nội tâm sôi động, phong phú, cởi mở, chân chất, ở tâm hồn hết sức hào phóng và trong sáng, có lương tâm và lòng tự trọng cao… Có thể coi những hình tượng Đuysen, Antưnai, Đaniyar, Giamilia, Ilyax, Baitemir, Tanabai, Eđigây là những thành công đáng kể của Aitmatôp nói riêng và văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa nói chung về phương diện: vẽ lên bức chân dung sống động về con người đương thời, con người xây dựng xã hội chủ nghĩa anh hùng, bình dị"[21,9] Và "hai đối tượng dành được sự chú ý nhiều hơn cả của tác giả là phụ nữ và trẻ em Người phụ nữ trưởng thành dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, tư duy và hành động phù hợp với hướng đi của lịch sử, với quy luật phát triển xã hội Tuổi thơ chính là chồi mầm của lương tâm con người,

là mạch ngầm tinh khiết, là môi trường đánh giá và kiểm nghiệm những hành

vi và phong cách của các bậc cha anh" [21,11]

Theo Lê Sơn, tính triết lý sâu sắc trong tác phẩm của Aitmatôp được thể hiện ở những vấn đề muôn thủa của loài người: sự sống, cái chết, sứ mệnh của con người, lương tâm và trách nhiệm, mối quan hệ giữa con người với xã hội, con người với thiên nhiên, con người với lịch sử Tất cả không bao giờ vắng mặt trong sáng tác của ông các giai đoạn

Bài viết của Lê Sơn đã cung cấp cho người đọc cái nhìn toàn diện về những sáng tác của Aitmatôp, cho thấy cảm nhận sâu sắc của tác giả về thế giới nhân vật trong tác phẩm của nhà văn

Trong những năm 1982, 1984, các nhà nghiên cứu chủ yếu giới thiệu về tác phẩm Aitmatôp với những lời nhận xét xác đáng về thế giới nhân vật của

ông Chẳng hạn, giới thiệu "Về cuốn Giamilia", Bùi Văn Trọng Cường nhận xét: "Với phong thái tự nhiên và có phần bình dị, Ts Aitmatôp đã dẫn người

đọc đi rất sâu vào đời sống nội tâm của những người lao động bình thường, mỗi một con người là một thế giới tâm hồn vô cùng phong phú"[7,119] Hay

Thuý Toàn, khi giới thiệu tập truyện "Con tàu trắng" khẳng định nhân vật của Aitmatôp là những "con người làm chủ số phận của mình và ngay cả trong

tình thế tuyệt vọng vẫn có thể đứng cao hơn hoàn cảnh, không chịu làm đồ chơi trong tay hoàn cảnh"[22,165]

Theo thời gian, tên tuổi Aitmatôp, giá trị tác phẩm của Aitmatôp vẫn

được khẳng định và ngợi ca Năm 1987, trong cuốn "Văn học Xô Viết đương

đại", Hoàng Ngọc Hiến nhận xét đầy hứng khởi về Aitmatôp và tác phẩm của

ông: "Đọc tác phẩm của các tác giả như Aitmatôp đã để lại những ấn tượng

sâu sắc Một tác giả còn trẻ và tài nghệ điêu luyện, một áng văn đậm đà bản sắc dân tộc và chứa chan tình cảm nhân loại"[23,4]

Trong giáo trình "Văn học Xô Viết" (tập 2), Nguyễn Hải Hà, Đỗ Xuân

Hà nhận xét về Aitmatôp "Aitmatôp là một trong những nhà văn nổi tiếng

nhất của Liên Xô hiện nay trên văn đàn thế giới Về mỗi đề tài lớn của văn học Xô Viết hiện đại ông đều có tác phẩm xuất sắc về nông thôn, chiến tranh, giai cấp công nhân, thiên nhiên Nhưng trung tâm chú ý của ông trong các tác phẩm là vấn đề đạo đức của con người như là điểm hội tụ tất cả những vấn

đề lớn lao của thế giới hiện đại"[9,170 - 171] Các tác giả đã lấy tiểu thuyết

truyện của Aitmatôp - một phương thức mang tính chất phổ biến trong văn

học, đó là "sự thoải mái đáng kể trong việc sắp xếp các tuyến thời gian và

không gian trong cốt truyện"[9,173]

Nhà nghiên cứu Đỗ Xuân Hà cũng có bài viết về Aitmatôp đăng trên

tạp chí văn học số 2/ 1987 "Đặc sắc của tư duy nghệ thuật Ts Aitmatôp" Theo Đỗ Xuân Hà thì "Ngày nay Aitmatôp là một trong những nhà văn Xô

Viết nổi tiếng nhất và có uy tín nhất trên văn đàn quốc tế"[10,38] Đi sâu phân

tích những đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của Ts Aitmatôp, Đỗ Xuân Hà đưa

ra những nhận xét mang tính chất gợi mở

Về nghệ thuật xây dựng nhân vật "Aitmatôp đã tập trung nhiều công

sức nhằm thể hiện thế giới tinh thần phức tạp của con người hiện đại và mối quan hệ của nó với môi trường xung quanh… Vật chuẩn phong cách của Aitmatôp là nhân dân Ngay từ "núi đồi và thảo nguyên" chúng ta đã thấy phương hướng sáng tác nhằm vào nhân dân: vấn đề đời sống nhân dân, cách tư duy của nhân dân, lời nói, nếp nghĩ, giọng nói của nhân dân" [10,41]

Nhận xét khái quát về đặc điểm tư duy nghệ thuật của Aitmatôp, Đỗ

Xuân Hà khẳng định: "Tất cả những thể loại trong sáng tác của Aitmatôp đều

mang đặc điểm tư duy tiểu thuyết kết hợp hài hoà với những đặc điểm của hình thức nghệ thuật folklore, Aitmatôp đã vận dụng thành thạo nhiều biện pháp phổ biến của cách xây dựng cốt truyện trong văn học hiện đại Chúng ta thấy nhiều tác phẩm của ông có sự thoải mái đáng kể trong việc sắp xếp các tuyến thời gian và không gian trong cốt truyện, tính đa diện, tính đa thanh, tính xây dựng cốt truyện dựa trên tác động qua lại các quá trình đang phát triển và dựa trên sự thay đổi các lớp thời gian" [10,42]

Đỗ Xuân Hà cũng nhận xét mặt ngôn từ trong tác phẩm của Aitmatôp:

"Ông đã thực hiện nguyên tắc kết hợp và hoà hợp giọng nói của tác giả và

giọng nói của các nhân vật trong hình thức đối thoại công khai của ngôn từ - hình thức "trò chuyện"[10,44]

Từ việc chỉ ra những đặc sắc của tư duy nghệ thuật Ts Aitmatôp, Đỗ

Xuân Hà kết luận: "tư duy nghệ thuật của Aitmatôp đang vươn lên đỉnh cao

mới Việc tiếp thu những kinh nghiệm quý báu của ông chắc chắn sẽ mang lại nhiều bổ ích cho giới sáng tác văn học nghệ thuật ở nước ta"[10,45] Bài viết

của Đỗ Xuân Hà đã soi sáng bút pháp nghệ thuật của Aitmatôp, giúp người

đọc có sự chiêm nghiệm sâu sắc hơn về những sáng tác của ông

Ngoài việc nghiên cứu đặc sắc tư duy nghệ thuật, thế giới nhân vật trong tác phẩm của Aitmatôp, các nhà nghiên cứu còn chú ý đến vấn đề huyền

thoại trong tác phẩm của ông Nguyễn Trường Lịch có bài viết "Huyền thoại

và sức sống của huyền thoại trong văn chương xưa và nay" Từ việc khẳng

định: "Aitmatôp có biệt tài trong việc sử dụng truyền thuyết, huyền thoại để lý

giải hiện thực"[15,40], tác giả đã chứng minh nhận định đó qua những huyền

thoại độc đáo trong tác phẩm của nhà văn: truyền thuyết về Mẹ Hươu Sừng, huyền thoại Người Đàn Bà Cá, huyền thoại về tên nô lệ Mancurơ

ở đây cũng có thể kể đến một số khoá luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ lấy đề tài từ những sáng tác của Aitmatôp Chúng tôi chú ý đến khoá luận tốt

nghiệp “Huyền thoại trong sáng tác của Ts Aitmatôp” của Nguyễn Thị Hồng Nhung (ĐHSP Hà Nội 2, 2001), khoá luận tốt nghiệp “Không gian, thời gian

nghệ thuật trong tiểu thuyết “Và một ngày dài hơn thế kỷ” ” của Nguyễn Thị

Hồng Hạnh (ĐHSP Hà Nội, 2004), luận văn thạc sỹ “Hình tượng phụ nữ trong

sáng tác của Ts Aitmatôp từ hiện thực đến huyền thoại” (ĐHSP Hà Nội

2005), khoá luận tốt nghiệp “Nghệ thuật xây dựng nhân vật trung tâm trong

truyện của Ts Aitmatôp” của Trần Thị Hương Giang (ĐHSP Hà Nội, 2006)…

Như vậy, qua việc tìm hiểu tư liệu, chúng tôi nhận thấy: các tác giả trên

thuật truyện ngắn Aitmatôp Do đó tìm hiểu thế giới biểu tượng trong sáng tác của Aitmatôp là một đề tài hoàn toàn mới mẻ Chúng tôi hi vọng đề tài sẽ góp thêm một cách nhìn, một cách tiếp cận về tác phẩm của Aitmatôp

3 Giới hạn, nhiệm vụ nghiên cứu

Trong khuôn khổ một khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi không có tham vọng tìm hiểu vấn đề biểu tượng trong toàn bộ sáng tác của Aitmatôp mà chỉ tập trung vào các sáng tác:

- Tập truyện "Giamilia - truyện núi đồi và thảo nguyên"

- Tập truyện "Con tàu trắng"

- Tiểu thuyết "Và một ngày dài hơn thế kỉ"

Triển khai đề tài này, chúng tôi xác định những nhiệm vụ sau: trên cơ

sở các quan niệm, khái niệm về biểu tượng, chúng tôi tiến hành khảo sát thế giới biểu tượng trong sáng tác của Aitmatôp, đồng thời tìm hiểu, phân tích những phương thức xây dựng biểu tượng của nhà văn để từ đó thấy được sức hấp dẫn, độc đáo đặc biệt của các tác phẩm của ông

5 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận góp phần làm sáng tỏ những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Aitmatôp, hướng người đọc tới những ẩn ý sâu xa mà Aitmatôp muốn gửi gắm trong thế giới biểu tượng phong phú

Thực hiện khoá luận này, chúng tôi cũng hi vọng khoá luận sẽ giúp ích cho việc nghiên cứu, giảng dạy tác phẩm của Aitmatôp trong nhà trường

6 Cấu trúc của khoá luận

Khoá luận ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung được triển

khai trong hai chương:

Chương 1: Khái niệm biểu tượng và một số biểu tượng quen thuộc trong văn học thế giới

Chương 2: Thế giới biểu tượng trong một số sáng tác của Ts Aitmatôp Phần cuối là thư mục tài liệu tham khảo

7 Ký hiệu viết tắt trong khoá luận

Để tiện cho việc nghiên cứu, trong khoá luận này, chúng tôi quy ước sử dụng các ký hiệu như sau:

Tài liệu tham khảo để trong ngoặc vuông [ ], trong đó số đứng đầu là

số thứ tự tài liệu, số đứng sau là số trang của tài liệu trích dẫn

nội dung

Chương 1: Khái niệm biểu tượng và một số biểu tượng

phổ biến trong văn học thế giới

1 1 Một số quan niệm về biểu tượng

Thuật ngữ biểu tượng trong tiếng Việt có xuất xứ từ thuật ngữ Symbole trong tiếng Pháp Symbole dịch sang tiếng Việt thành biểu tượng hoặc tượng trưng Tuy nhiên trong tiếng Việt, khái niệm tượng trưng không nằm cùng bình diện với biểu tượng Cách dịch thành biểu tượng được chấp nhận rộng rãi hơn

Biểu tượng là một khái niệm quen thuộc trong đời sống hàng ngày và là một khái niệm phức tạp mà mỗi ngành nghiên cứu lại có cách kiến giải riêng

ở đây, chúng tôi xin nêu một số quan niệm về biểu tượng từ những góc độ tiêu biểu

1 1 1 Biểu tượng dưới góc độ tâm lý, văn hoá

"Biểu tượng là một hoạt động tâm sinh lý do một số sự việc ở ngoại giới tác động vào giác quan khiến ý thức nhận biết đưọưc sự vật, kích thước hoặc nhìn thấy hình ảnh của nó trở lại trong trí tuệ hay ý thức" [14,12 ] Là một

hiện tượng tâm sinh lý nên biểu tượng luôn gắn liền với trí tưởng tượng Trong

đó tưởng tượng là quá trình tâm lý phản ánh những cái chưa từng có trong kinh nghiệm cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở biểu tượng đã có

Thực chất, khái niệm biểu tượng chỉ xuất hiện về sau khi tri thức nhân loại đạt đến trình độ nhất định để có thể ý thức được sự tồn tại của biểu tượng

và có nhu cầu khám phá nó Tuy nhiên, từ xa xưa, khi con người bắt đầu thoát thai khỏi loài thú, cái gọi là biểu tượng đã tồn tại như một bộ phận cấu thành

trong đời sống tinh thần con người và từ bấy đến nay âm thầm xây cất nên nền

tảng văn hoá nhân loại Quả thực, không phải con người sống giữa một "rừng

biểu tượng" như cách nói của chủ soái thi ca tượng trưng Pháp Ch Baudelaire,

mà là cả một thế giới biểu tượng sống trong con người

Sự tạo thành biểu tượng trong tâm thức nhân loại là một quá trình vô thức nhưng tự bản thân chúng thể hiện nỗ lực của con người muốn xuyên qua bức màn mờ mịt của hiện thực, vượt lên trên những kinh nghiệm cảm tính cá nhân đơn lẻ để nhận thức về một thực tại siêu việt bị che lấp

Biểu tượng xuất phát từ vô thức và tác động sâu xa đến đời sống tâm linh con người, nó là một thứ mật mã của thế giới nuôi một nguồn sống vô tận cho nhân loại Chẳng hạn, hình ảnh hoa sen là biểu tượng tâm lý văn hoá gắn với sự thanh cao, tinh khiết của cõi Phật Hay nền văn hoá mỗi dân tộc đều có những biểu tượng thể hiện tín ngưỡng, bản sắc văn hoá dân tộc ấy Đối với người ấn Độ và văn hoá ấn Độ, biểu tượng Lingayon tượng trưng cho đời sống phồn thực Trong Kinh Thánh, ngọn nến là biểu tượng của Thiên Chúa, dưới ánh sáng của Thiên Chúa mọi thứ đều sáng tỏ Người Việt Nam lại tự hào bởi trống đồng Đông Sơn, tiếng trống trước lễ hội là biểu tượng hướng về cội nguồn, sức sống dân tộc

Trong "Từ điển biểu tượng văn hoá thế giới", "biểu tượng" được dùng

với những biến đổi đáng kể về ý nghĩa và chú ý nhiều ở ý nghĩa tượng trưng Các nhà nghiên cứu đã rạch ròi khi phân biệt hình ảnh tượng trưng với các lối diễn đạt bằng hình ảnh khác như: biểu hiện, vật hiệu, phúng dụ, ẩn dụ, loại suy, dụ ngôn, ngụ ngôn lý luận Đồng thời họ cũng chỉ ra điểm khác nhau cơ

bản giữa biểu tượng và dấu hiệu Nếu "dấu hiệu là một quy ước tuỳ tiện trong

đó cái biểu đạt là cái được biểu đạt (khách thể hay chủ thể) vẫn xa lạ với nhau" thì "biểu tượng giả định có sự đồng nhất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nghĩa một lực năng động tổ chức"[5, 4]

Các tác giả "Từ điển biểu tượng văn hoá thế giới" đã chỉ ra một số đặc

trưng cơ bản của biểu tượng dưới góc độ văn hoá Đó là: biểu tượng luôn rộng lớn hơn với ý nghĩa được gán cho một cách nhân tạo, nó có sức vang cốt yếu

và tự sinh; thứ hai - biểu tượng luôn được so sánh với các dạng thức gây cảm

xúc có "tính chức năng và động lực cao"

Trên đây, chúng tôi đã điểm qua một số nét về biểu tượng từ góc độ tâm

lý, văn hoá và tất yếu không tránh khỏi sự sơ lược so với thực tế đầy đa dạng

và phức tạp Đây là "cái phông" không thể thiếu để chúng ta đi vào tiếp cận

biểu tượng từ góc độ văn học

1 1 2 Biểu tượng dưới góc độ văn học

Biểu tượng không chỉ tồn tại trong tâm linh mỗi con người, trong nền văn hoá mỗi dân tộc mà còn là hạt giống chắc mẩy được các nhà văn, nhà thơ gieo trên địa hạt văn chương màu mỡ Vậy biểu tượng trong văn học được quan niệm như thế nào? Tổng hợp những thành tựu mỹ học, lý luận văn học

macxit, các tác giả "Từ điển thuật ngữ văn học" đã có những kiến giải xác

đáng về biểu tượng dưới góc độ văn học

Biểu tượng được xác định trên hai cấp độ nghĩa rộng và nghĩa hẹp

"Theo nghĩa rộng, biểu tượng là đặc trưng phản ánh cuộc sống bằng hình tượng của văn học nghệ thuật Theo nghĩa hẹp, biểu tượng là một phương thức chuyển nghĩa của lời nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nào

đấy vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu xa về con người và cuộc đời như hình tượng Đạm Tiên trong "Truyện Kiều" của Nguyễn

Du, hình tượng cây sồi trong "Chiến tranh và hoà bình" của L Tônxtôi hay hình tượng bò Khoang trong "Phiên chợ Giát" của Nguyễn Minh Châu"

[19,24]

Các tác giả đã dành hơn một trang viết cho thấy những điểm giống nhau

và khác nhau giữa biểu tượng với ẩn dụ, hoán dụ Chúng đều "được hình thành

trên cơ sở đối chiếu, so sánh các hiện tượng, đối tượng có những phương diện, khía cạnh, những đặc điểm gần gũi tương đồng nhằm nổi bật bản chất, tạo ra một ý niệm cụ thể, sáng tỏ về hiện tượng hay đối tượng đó" [19,24] Tuy

nhiên, về cơ bản, ẩn dụ, hoán dụ khác với biểu tượng ở ba điểm: "Thứ nhất, ẩn

dụ và hoán dụ đều mang ít hay nhiều ý nghĩa biểu tượng nhưng biểu tượng không phải bao giờ cũng là những hoán dụ, ẩn dụ Thứ hai, biểu tượng không loại bỏ ý nghĩa cụ thể, cảm tính của vật tượng trưng hoặc của hình tượng nghệ thuật Trong khi đó ẩn dụ và hoán dụ nhiều khi có khuynh hướng làm mờ ý nghĩa biểu vật, trực quan của lời nói Thứ ba, do một ẩn dụ có thể dùng cho nhiều đối tượng khác nhau và một đối tượng cũng có thể diễn đạt bằng nhiều

ẩn dụ, hoán dụ khác nhau nên người đọc phải tìm hiểu ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh cụ thể từng văn bản Khác với ẩn dụ, ý nghĩa của biểu tượng tồn tại cả ở ngoài văn bản mà chúng ta đang tiếp xúc" [19,25]

Các tác giả cũng đề cập đến một số phương diện khác của biểu tượng

như "ý nghĩa của biểu tượng không ngừng được bổ sung" [19,26] trong lịch sử tồn tại lâu dài, "biểu tượng chịu sự chi phối của ngôn ngữ, tâm lý, quan niệm

của dân tộc và thời đại" [19,26] hay "bên cạnh những biểu tượng thể hiện ý thức chung của xã hội, trong văn học nghệ thuật có rất nhiều biểu tượng in

đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà thơ, nhà văn" [19,27] Đặc biệt, các nhà

nghiên cứu đã lưu ý cách thức khám phá những biểu tượng độc đáo, đó là : phải thực sự thâm nhập vào phong cách, vào khuynh hướng sáng tác và toàn

bộ thế giới nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ

Trong khuôn khổ một "Từ điển thuật ngữ văn học" những luận giải trên

đây chủ yếu mang tính khái quát, gợi mở, song đã thể hiện khá toàn diện các khía cạnh của biểu tượng và thực sự giúp ích cho chúng tôi khi thực hiện đề tài này

1 2 Một số biểu tượng phổ biến trong văn học thế giới

Văn học thế giới xưa nay đã xây dựng được hàng loạt biểu tượng tiêu biểu quen thuộc Trong khuôn khổ một khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi không

có tham vọng tìm hiểu sâu những biểu tượng trong văn học thế giới mà chỉ

đưa ra cái nhìn khái quát nhất để có những định hướng, tiền đề cho việc tìm hiểu những biểu tượng trong sáng tác của Ts Aitmatôp

Kho tàng biểu tượng văn học thế giới đặc biệt phong phú, đa dạng Mỗi thời đại, mỗi thế hệ sáng tác đều không ngừng tìm tòi, bổ sung, làm giàu có thêm cho nó Kết tinh trình độ nhận thức, tư duy và quan niệm triết học- mĩ học của con người, nên các biểu tượng trong văn học thế giới nhìn chung đều

có giá trị nhân loại và ý nghĩa phổ quát cao Thâm nhập vào kho tàng biểu tượng trong văn học thế giới quả là một công việc thú vị và đầy hấp dẫn Tuy nhiên, bị giới hạn bởi trình độ của một người mới tập làm nghiên cứu và khuôn khổ một khoá luận tôt nghiệp, ở mục này, chúng tôi chỉ dừng lạỉ ở những phân tích, kiến giải bước đầu về những biểu tượng quen thuộc nhất như : con đường, dòng sông , ngôi nhà

Vốn là một hiện tượng tự nhiên, hình ảnh dòng sông (cũng như biển cả, núi đồi ) khi trở thành biểu tượng trong văn học bao giờ cũng có ý nghĩa ẩn

dụ, khái quát rộng lớn hơn ý nghĩa thuần tuý tự nhiên ban đầu của nó Dòng sông chính là dòng đời, L.Tônxtôi từng ví cuộc đời như một dòng sông không ngừng vận động trôi chảy Trong thơ ca cổ điển Trung Hoa, hình ảnh dòng sông không chỉ là biểu tượng của một không gian hùng vĩ, khoáng đạt, tự do,

mà còn biểu hiện khát vọng, ý chí bền bỉ, mãnh liệt của con người Sông có khúc thẳng, khúc quanh co, giống như cuộc đời có thăng trầm, lúc bình yên, lúc sóng gió Dòng sông ẩn chứa dưới lòng sâu bao bí ẩn, cũng như cuộc đời mỗi con người, dưới cái vẻ bề ngoài phẳng lặng thường ngày là bao buồn vui , hạnh phúc và cay đắng Sự vận động trôi chảy của dòng sông phản ánh sự vận

động trôi chảy của tạo hoá và lòng người Với người ấn Độ, sông Hằng không

chỉ là nơi gột rửa tâm linh, mà trong tư duy triết học đa thần giáo của họ, còn

là một yếu tố trong tam vị nhất thể tạo thành cái bản nguyên của vũ trụ : sông

Ngân Hà trên bầu trời , sông Hằng ở ấn Độ và sông Địa Ngục dưới âm phủ

Với tất cả ý nghĩa cụ thể, thiết thực và ẩn dụ khái quát trên, hình ảnh dòng sông, con sông đã nhanh chóng trở thành một biểu tượng quen thuộc,

sâu sắc của văn học nghệ thuật Huy Cận viết Tràng giang chắc không chỉ

nhằm gợi tả cảnh sóng nước sông Hồng mênh mang buổi chiều tà hay cảm giác cô đơn, bé nhỏ, hữu hạn của con người trước sự bao la, vô tận, vô hạn của

đất trời Mà dường như nhà thơ còn muốn nói tới cái thiên cổ sầu, sầu vũ trụ ,

sầu nhân thế, nỗi sầu trước cảnh nước mất, trước những gì một đi không trở

lại Tương tự, M.Sôlôkhôp viết Sông Đông êm đềm không chỉ từ sự gắn bó với

con sông quê hương thân thiết, không chỉ vì cảnh sắc mà còn vì chính những con người, cuộc đời, số phận nơi đây Sự bình yên của thôn Tacta trên sông

Đông là sự bình yên sau bão táp Những biến cố thời đại dữ dội đã làm thay

đổi tận gốc rễ lối sống, nhận thức, phong tục tập quán, thái độ và cả bản tính của cả cộng đồng Côdăc vốn nổi tiếng bất trị vùng sông Đông Sông Đông êm

đềm nhưng không yên tĩnh, cũng như vùng sông Đông đã tạm bình yên nhưng vẫn chưa hết nỗi đau Sông Đông vẫn chảy, như dòng đời vẫn chảy, âm thầm

và quyết liệt, trong sự vận động, đổi thay tất yếu của tự nhiên và lịch sử

Được nâng lên thành biểu tượng, hình ảnh dòng sông không chỉ biểu hiện cái nhìn biện chứng và tư duy triết học của con người mà còn ẩn chứa trong lòng nó cả chiều sâu nhân thế Trạng thái vận động không ngừng nghỉ của nó, sự hiền hoà phẳng lặng hay sóng gió sôi sục của nó cũng giống như cuộc đời, chính là cuộc đời với tất cả những mặt nổi chìm, nông sâu Càng về sau này, bên cạnh những ý nghĩa chung, biểu tượng dòng sông cũng như nhiều biểu tượng quen thuộc khác trong văn học, còn gắn liền với những sự kiện và

ý nghĩa cụ thể Dòng sông là dòng đời và dòng sông cũng còn là biểu tượng

Biểu tượng con đường- hành trình gian khó cũng khá phổ biến trong các tác phẩm văn học cổ Hình ảnh con đường với tất cả các chiều kích của nó, trong tâm thức người Nga cổ, không chỉ là biểu tượng cho sự rộng lớn của đất nước mà còn là biểu tượng cho khát vọng chinh phục, khai phá những miền

đất mới Do đó, không phải ngẫu nhiên bức tranh một cỗ xe tam mã (hoặc tứ mã) chạy trên con đường xa hút bạt ngàn rừng taiga lại trở thành kinh điển của hội hoạ Nga truyền thống, Tuy nhiên, ý nghĩa biểu tượng cho sự rộng lớn, bạt ngàn về không gian của con đường dần dần mờ nhạt, nhường chỗ cho những phạm trù ý nghĩa trìu tựơng, sâu sắc hơn Con đường- đó là đường đời, đường tranh đấu, đường cách mạng với muôn ngàn gian nan thử thách Hệ quả của

việc bao hàm những nét nghĩa mới này chính là cả một khuynh hướng văn học

xê dịch, trong đó, vấn đề trung tâm được miêu tả là bước đường gian khó con

người phải trải qua trong hành trình tiếp cận chân lí Trong Tây du kí, dù lối đi

ngay dưới chân mình nhưng thầy trò Đường Tăng đã phải đi qua tám mốt khổ

nạn Hành trình sang Tây thiên lấy kinh dài dằng dặc cũng là hành trình tu

nhân đắc đạo của con người trong cõi nhân thế theo quan niệm của Phật giáo

Về sau, biểu tượng con đường đau khổ (A.Tônxtôi) càng được nhấn mạnh, trở

thành phổ biến trong văn học thế giới Văn học Việt Nam cũng khai thác thành công, nhiều ý nghĩa biểu trưng của hình ảnh con đường, chẳng hạn :

đường cách mệnh, đường vui, con đường của những vì sao Biểu tượng con

đường trong văn học, trong tính qui luật tự nhiên của nó, càng ngày càng được

bổ sung nhiều ý nghĩa sâu sắc

Cũng là một trong những biểu tượng trung tâm của văn học, ngôi nhà- không gian trú ngụ, sinh tồn của con người- luôn được chú ý khắc hoạ đậm nét Song không chỉ thế, ngôi nhà còn là nơi sum họp, đoàn tụ, hạnh phúc, là quê hương, xứ sở, là nơi yên nghỉ của một kiếp người Trong văn học, biểu tượng ngôi nhà được phản ánh trực tiếp hoặc gián tiếp, khái quát hoặc cụ thể, nhưng vẫn giữ nguyên những ý nghĩa sâu xa ban đầu Đó có thể là ngôi nhà

chung , ngôi nhà thế giới; có thể là những ngôi nhà riêng có những trái tim tan

vỡ; có thể là nấm mồ câm lặng, nơi những linh hồn yên nghỉ, thân cát bụi lại trở về cát bụi Trong cuộc mưu sinh trần thế, khát vọng về một ngôi nhà riêng

càng mãnh liệt, tạo thành nỗi ám ảnh thường trực trong mỗi người Herto Malot viết Không gia đình cũng là để phản ánh cái bi kịch trăn trở giằng xé

Chương 2: Thế giới biểu tượng trong sáng tác

2 1 1 Thiên nhiên

2 1 1 1 Thiên nhiên – tạo hoá kỳ vĩ

Lê Sơn trong một bài báo của mình đã gọi Aitmatôp là "Ca sĩ của núi

đồi và thảo nguyên" Điều đó quả không sai! Aitmatôp đã ghi lại trong tác

phẩm của mình dấu ấn một dân tộc với những núi non, thảo nguyên, hoang mạc, dấu vết của cuộc sống du mục, chăn thả gia súc trên thảo nguyên Đọc tác phẩm của Aitmatôp, người đọc không khỏi cảm thấy thích thú, ấn tượng và phát huy trí tưởng tượng phong phú của mình về một miền đất giàu bản sắc như vậy

Aitmatôp miêu tả vẻ đẹp thơ mộng của đất nước Kưrgưxtan qua hình

ảnh hồ ixưc - kun tuyệt mỹ: "Xung quanh là những dãy núi tuyết, còn giữa

những trái núi um tùm rừng cây xanh, biển mênh mông ngút tầm mắt, sóng vỗ dạt dào Những con sóng trắng chạy trên mặt nước xanh, gió lùa sóng ở đằng

xa, lùa tít ra xa Ixưc - kun khởi đầu từ đâu, chấm dứt từ đâu, không thể biết

được ở đầu đằng này, mặt trời đang lên, còn ở đầu đằng kia là đêm tối Có

bao nhiêu trái núi xung quanh Ixưc-kun, không đếm xuể, và sau những trái núi

ấy còn bao nhiêu trái núi tuyết phủ cũng như thế vươn cao chót vót, không sao

đoán được" [1,321] Ixưc - kun trở thành niềm tự hào của người Kirghizia như

Ilyax trong "Cây phong non trùm khăn đỏ" từng thổ lộ: "Những khi có khách

du lịch ngoại quốc đến đứng ngẩn người ra ngắm cảnh hồ, tôi thấy tự hào quá Cứ thử tìm cho ra một nơi nào đẹp như thế xem" [1,116] Ixưc - kun -

ngay tên hồ đã mang âm sắc tha thiết, êm ái, như vẻ đẹp nhẹ nhàng, quyến rũ của hồ Qua trang viết của Aitmatôp, độc giả những mong một lần được đặt chân đến đất nước Kưrgưxtan, được tận hưởng cảm giác đứng trước hồ ixưc - kun thơ mộng, trong lành - biểu tượng cho vẻ đẹp đất nước Kưrgưxtan

Thiên nhiên - biểu tượng cho khung cảnh đất nước núi đồi và thảo nguyên tất nhiên được soi chiếu qua biểu tượng núi đồi Đó là dãy Thiên Sơn

với "đỉnh đèo Độ Long cao ngất con quái vật khổng lồ của vùng Thiên Sơn"

[1,156], với những mưa tuyết, bão tuyết khắc nghiệt Đó là đỉnh núi Karaun

"đứng trên đỉnh núi nhìn thấy được quang cảnh tất cả các vùng xung quanh

Từ đây nhìn thấy hết mọi vật Cả những đỉnh cao tuyết phủ, cao hơn nữa chỉ

là bầu trời Cả những ngọn núi thấp hơn những đỉnh núi tuyết một chút Cả dãy núi Kungây hướng về phía mặt trời Cả những trái núi nhỏ hơn ở phía

hồ, chỉ là núi đá trơ trụi Những núi đá nhỏ đổ xuống thung lũng, thung lũng tiếp liền với hồ ở phía ấy có ruộng vườn , làng mạc" [2,282] Núi non trùng

điệp, ngút ngàn tầm mắt là biểu tượng cho khung cảnh đất nước miền núi Mỗi miền đất, dù đồng bằng, núi non hay vùng biển đều có những nét đẹp, sức hấp

dẫn riêng Chẳng thế mà Ilyax trong niềm hạnh phúc được làm bố đã "lên xe

và phóng khắp núi đồi Dạo ấy là mùa đông chung quanh chỉ toàn tuyết và đá Trước mắt cứ loang loáng hai màu đen, trắng chen nhau: hết đen lại trắng, hết trắng lại đen Tôi phóng lên đỉnh đèo Độ Long cao ngất Mây bay là là sát

đất, những ngọn núi ở phía dưới trông như một lũ lùn Tôi nhảy ra khỏi buồng lái, hít mạnh không khí cho căng cả lồng ngực và gào to lên:

- ê - ê núi ơi! Tôi vừa đẻ con trai!

Tôi có cảm giác như núi đồi rung chuyển Chúng nhắc lại lời tôi, và tiếng vọng ấy vang mãi hồi lâu không tắt, chuyển từ hẽm núi này sang hẽm núi nọ" [1,156]

Núi đồi hùng vĩ, khắc nghiệt nhưng là mảnh đất thân quen với con người nơi đây, là nơi chia sẻ niềm vui, nỗi buồn với con người Núi đồi dù tồn tại bên ngoài con người nhưng trở nên đồng điệu, đồng cảm với con người

Đất nước núi đồi và thảo nguyên còn trải rộng trước mắt người đọc bởi

thảo nguyên Anarkhai rộng lớn Người thầy của Kêmen trong "Mắt lạc đà" từng giới thiệu: "Một dải thảo nguyên mọc tốt tươi hàng bao nhiêu thế kỷ chưa

có vết chân người chạy từ cao nguyên Kurđai cho đến tận những bãi sậy ở hồ Bankhas! Tục truyền rằng thuở xưa đã có hàng ngàn đàn ngựa bị lạc trong các ngọn đồi ở Anarkhai và mất tích, rồi về sau những bầy ngựa đã trở thành thú hoang còn rảo vó qua lại mãi Anarkhai đã im lặng chứng kiến bao nhiêu thời đại trôi qua, đó là sa trường của những trận đánh oanh liệt, nơi chôn rau cắt rốn của các bộ lạc du dân Nhưng ngày nay cao nguyên Anarkhai sẽ phải trở thành một vùng chăn nuôi hết sức phong phú" [1,284] Nếu vậy, Anarkhai

như một vùng đất huyền thoại thuở hồng hoang của con người với bầy thú hoang, với những trận đánh, với các bộ lạc du dân Thảo nguyên rộng lớn với bạt ngàn ngải đắng là hình ảnh đặc trưng của đất nước núi đồi và thảo nguyên

Và vẻ đẹp thảo nguyên phô tỏ trong ánh bình minh: "Mặt trời nhô lên một

chút và hé một vành mắt nhìn ra Còn gì đẹp hơn cảnh thảo nguyên trong ánh nắng ban mai! Dường như một vùng biển cả màu thiên thanh đã tràn và ngưng

đọng lại với từng đợt sóng xanh rờn, đôi chỗ chuyển màu vàng, màu lục xám"

[1,289] Từng lời văn kích thích vào trí tưởng tượng của độc giả, khiến độc giả

không khỏi cảm thấy rung động trước cảnh đẹp rợn ngợp, quyến rũ, đặc trưng như vậy

Vẻ rộng lớn, mênh mang của đất nước núi đồi và thảo nguyên còn được Aitmatôp miêu tả qua biểu tượng thiên nhiên - hoang mạc Xarư - ôzek Đó là

hoang mạc "vĩ đại trải rộng dưới bầu trời suốt từ đầu này đến đầu kia của trái

đất" [3,423] Cả cuộc đời Eđigây và Kazangap gắn bó với vùng đất này nhưng

cũng không dám chắc đã một lần đi hết hoang mạc Nhất là lần đầu tiên Eđigây và Ukubala theo Kazangap về ga xép Bão tuyết Dù đã được Kazangap

củng cố tinh thần từ trước, dù đã lấy kinh nhiệm của bản thân "là dân vùng

thảo nguyên bên bờ biển quen với thảo nguyên vùng aran, nhưng anh cũng không ngờ đến cảnh này" - cảnh "hai bên đường là đồng không, là những sườn dốc của các thung lũng là hoang mạc và chỉ có hoang mạc mà thôi" [3,119 -

120] Rộng lớn đến đáng sợ, chỗ nào cũng chỉ thấy sự ngự trị của hai yếu tố: trời và đất, lặp đi lặp lại trạng thái tồn tại trống rỗng, vắng lặng, đơn điệu, ít sự sống

Là mảnh đất ít sự sống nhưng Xarư - Ôzek không phải là mảnh đất chết

Đây chính là nơi đã sản sinh ra "không khí trong sạch như buổi nguyên sơ, khó

lòng có thể tìm được một nơi nào khác thanh khiết như vậy nữa" [3,120], cùng

với dòng sữa của những con lạc đà là nguồn sống cho con người trên hoang mạc khô cằn Cũng chính hai yếu tố đó đã đẩy lùi bệnh tật của Eđigây, đưa Eđigây về với công việc, cuộc sống đời thường

Khung cảnh thiên nhiên được nâng lên thành biểu tượng cho một đất nước khi nó thể hiện nét đặc trưng của đất nước đó ở đây, Aitmatôp đã khắc ghi trong tác phẩm của mình khung cảnh đất nước núi đồi và thảo nguyên mang hương sắc riêng với những biểu tượng: biển hồ, thảo nguyên, hoang mạc, đồi núi Tạo dựng một không gian đậm đà bản sắc như vậy, Aitmatôp đã

gợi niềm hứng thú cho người đọc và ông xứng đáng trở thành "Ca sĩ của núi

đồi và thảo nguyên"

2 1 1 2 Thiên nhiên – bản tính con người

"Khi người yêu tôi

Mặc áo trắng đi ngang đồi

Vương vào lá

Chiếc áo sẽ ngả vàng

Vì đang là mùa thu"

(Thơ cổ Nhật Bản) Câu thơ đưa chúng ta đến sự hoà hợp tuyệt vời giữa con người và thiên nhiên Từ ngàn xưa, thiên nhiên luôn là bạn tâm giao gắn bó với sự sống con người Nhiều khi soi chiếu vào bức tranh thiên nhiên ta có thể cảm nhận được tâm trạng người ngắm cảnh Chính vì vậy miêu tả thiên nhiên trở thành một thủ pháp quan trọng để khắc hoạ hình ảnh, tâm lý nhân vật, cao hơn nữa thiên nhiên trở thành biểu tượng cho con người

Trong sáng tác của Aitmatôp, thiên nhiên hữu hình hoá trong sự sống

của nhân vật Ngay nhan đề "Cây phong non trùm khăn đỏ" tạo ấn tượng ban

đầu với người đọc bởi biểu tượng cây phong Tại sao lại là "Cây phong non

trùm khăn đỏ"? "Cây phong non trùm khăn đỏ" là ai? Trong ánh nhìn đầu

tiên của Ilyax, axen hiện lên với vẻ đáng yêu, giản dị "một cô gái mảnh dẻ,

đôi mày nhíu lại một cách nghiêm nghị, đầu trùm khăn đỏ, vai khoác chiếc áo véc - tông rất rộng" [1,119] Từ buổi đầu gặp gỡ, hình ảnh axen đã choán hết

suy nghĩ của Ilyax và anh gọi người con gái anh yêu với cái tên dễ thương

"Cây phong non trùm khăn đỏ" Ilyax hy vọng gặp lại nàng, luôn kiếm tìm

hình ảnh "Cây phong" quen thuộc đó: "Sáng hôm sau tôi cứ nhớn nhác tìn

suốt dọc đường Axen ở đâu? Liệu cái bóng mảnh dẻ như cây phong của nàng

có còn xuất hiện trên đường nữa không? Cây phong non trum khăn đỏ của tôi!

Cây phong của thảo nguyên!" [1,124] Ilyax đã lấy loài cây mang hương sắc

của thảo nguyên đặt cho người mình yêu, cây phong trở thành hình tượng trong trái tim yêu thương Ilyax và cả trong lòng độc giả Vẻ đẹp của axen

cũng được miêu tả gắn liền với vẻ đẹp cây phong: Nàng "đẹp nhất đời!

Nàng như một cây phong non trước gió, mềm mại và uyển chuyển, mặc chiếc

áo ngắn tay, hai quyển sách nhơ cắp dưới nách" [1,193] Vẻ đẹp của một tâm

hồn trong trắng, thanh cao, giản dị Sau những đau khổ về lỗi lầm của Ilyax,

về hạnh phúc gia đình bị đổ vỡ, axen tìm được hạnh phúc bên người đàn ông

tốt bụng Baitemir Kulôv Qua bao năm tháng, dù "mắt nàng đã khác trước

đó không còn là đôi mắt tin cậy, sáng ngời lên vì trong trắng và vô tư như trước nữa Chúng đã nghiêm khắc hơn" nhưng đối với Ilyax "axen vẫn là cây phong bé nhỏ của thảo nguyên trùm khăn đỏ xưa kia" [1,238] Vậy là "cây phong non trùm khăn đỏ" mãi là biểu tượng của axen trong trái tim Ilyax,

biểu tượng ấy cũng có sức hấp dẫn, ám ảnh lớn trong tâm hồn người đọc về một người phụ nữ thảo nguyên duyên dáng, giản dị, có tình yêu mãnh liệt và nghị lực phi thường

Cây phong cũng là biểu tượng cho Đuysen và Antưnai trong "Người

thầy đầu tiên" Đầu tiên, hình ảnh hai cây phong được nhắc đến trong ấn

tượng của người dẫn truyện "Trong làng tôi không thiếu gì các loại cây nhưng

hai cây phong này khác hẳn: chúng có tiếng nói riêng và hẳn phải có một tâm hồn riêng, một tâm hồn chan chứa những lời ca êm dịu" [1,350] Cây phong

đó nói tiếng nói của con người "không, đừng hòng bắt ta phải khom lưng,

khuất phục, đừng hòng bẻ gãy thân ta" [1,350] Đúng như cảm nhận của nhân

vật "tôi", hai cây phong mang tâm hồn con người, tâm hồn lạc quan, yêu đời

của Đuysen và Antưnai Lời nói kia chính là tiếng nói của ý chí và nghị lực vươn lên trong cuộc sống của hai người đã phải chịu bao khó khăn, gian khổ

Hai cây phong được vun trồng, chăm sóc bởi bàn tay Đuysen và

Antưnai với hi vọng ấp ủ: Antưnai "bây giờ trẻ măng như một thân cây non,

như đôi cây phong nhỏ này và trong khi chúng lớn lên, ngày một thêm sức sống, em cũng sẽ trở thành, em sẽ là một người tốt" [1,412] Niềm hi vọng đó

nay đã trở thành sự thực "Tất cả những gì mà người trồng cây lên và chăm bón

cho cây hàng mong ước, hằng tiên đoán, nay đều đã thành sự thực" [1,434],

Sự xanh tươi của hai cây phong trên đồi lộng gió là biểu tượng cho sự thành

đạt của Antưnai hiện tại và tương lai Trở về quê hương, gặp lại hai cây phong,

Antưnai bày tỏ "Ôi hai cây phong, hai cây phong! Bao nhiêu nước suối đã trôi

đi từ dạo chúng mày vẫn còn là hai cây non bé nhỏ, thân xanh biếc Xin cúi chào hai cây phong, hai người bạn, hai giọt máu thân thuộc, hai anh em ruột thịt của tôi!" [1,434] Vậy là, với người làng Kukurêu thì hai cây phong "như những ngọn hải đăng đặt trên núi" [1,349] khi trở về làng, với lũ trẻ, hai cây

phong là nơi nô đùa, phá tổ chim Còn với Antưnai, hai cây phong trở thành máu thịt, là anh em của mình Cặp sóng đôi hai cây phong là biểu tượng cho tình cảm trường tồn giữa Đuysen và Antưnai Hai cây phong, hai con người ấy mãi sóng đôi bên nhau dù bao khó khăn sóng gió của cuộc đời

Aitmatôp dùng hình ảnh cây làm biểu tượng cho con người, điều này hoàn toàn không phải mới Văn học Trung Quốc, văn học Việt Nam từng lấy tùng, cúc, trúc, mai làm biểu tượng cho khí tiết, đức tính cao thượng, phẩm chất trong sạch của người quân tử L Tônxtôi lấy hình ảnh cây sồi làm biểu

tượng cho sự chuyển biến tâm trạng Anđrây trong "Chiến tranh và hoà

bình" Tre Việt Nam trong thơ Nguyễn Duy là biểu tượng cho con người Việt

Nam cần cù, anh dũng, kiên cường, đoàn kết Mía Cu Ba là biểu tượng cho người Cu Ba chăm chỉ, kiên cường

Tuy không mới nhưng không giản đơn xáo rỗng, bởi Aitmatôp đã lấy loài cây mang hương sắc vùng thảo nguyên để thể hiện vẻ đẹp cho con người Kirghizia, loài cây mang tâm hồn người Kirghizia

Hồ Ixưc - kun như đã tìm hiểu là biểu tượng của vẻ đẹp đất nước Kưrgưxtan, ở đây nó còn trở thành biểu tượng thể hiện tâm trạng con người ở mỗi thời điểm, mỗi khúc ngoặt trong tình yêu axen - Ilyax, hồ Ixưc - kun lại

hiện hữu tương xứng với tâm trạng con người Hồ Ixưc-kun "những đợt sóng

xanh bạc đầu như cầm tay nhau chạy thành hàng như bờ cát vàng Mặt trời

đang khuất dần sau rặng núi, và những khoảng nước ở phía xa trông như nhuộm hồng Một đàn thiên nga trắng bay lượn trên hồ" [1,145] là biểu

tượng cho hạnh phúc khi tình yêu vừa đến của axen và Ilyax Hồ ixưc - kun

với "mặt hồ tràn ngập ánh trăng đang nổi sóng cuồn cuộn Ôi! Ixưc - kun! Từ

ngàn xưa nước hồ vẫn ấm áp nhưng đêm nay hồ đã trở nên giá buốt lạnh lùng Từng đợt sóng hung hăng tràn lên bãi cát, xô vào cổ giầy ủng và rút đi với tiếng thở dài nặng trĩu" [1,251] là biểu tượng cho nỗi oán giận và đang

phán xét những lỗi lầm của Ilyax

Không chỉ có sông nước mà hình tượng thiên nhiên - dông bão cũng

được sử dụng như một biểu tượng thể hiện con người Theo "Từ điển biểu

tượng văn hoá thế giới" "dông tố tượng trưng cho khát vọng của con người về một cuộc sống nhạt nhẽo, một cuộc sống sôi nổi, sóng gió, nóng bỏng đam mê" [5, 261] Thiên nhiên dông bão trong "Giamilia" và "Cây phong non trùm khăn đỏ" gần gũi với ý nghĩa biểu tượng đó

Khi cơn dông cuối cùng của mùa hạ đến cũng là lúc Giamilia quyết

định hành động theo sự mách bảo của trái tim, chủ động tìm đến với Đaniyar -

con người yêu đời, có tâm hồn đồng điệu với mình: "Xa xa một tiếng sấm rền

trên núi ánh chớp rọi sáng khuôn mặt trông nghiêng của Giamilia Chị nhìn quanh và nép sát vào Đaniyar Gió nóng hừng hực như hơi lửa từ thảo nguyên đổ về, xoáy lốc bốc tung đám rơm thốc vào túp lều lung lay ở rìa sân kho rồi quay tít như con cù nghiêng ngả chạy trên đường Giữa những đám

[1,92] Giống như sức nóng khủng khiếp của mùa hè tích tụ lại nổ ra thành cơn dông lớn, tình yêu và khát vọng hạnh phúc bấy lâu kìm nén trong

Giamilia vỡ oà và bày tỏ thành lời ngọt ngào "Em yêu anh từ lâu rồi em vẫn

chờ đợi anh" [1,93] cơn dông kia chính là sự bùng nổ nguồn sống dào dạt của

nội lực mạnh mẽ trong trái tim người phụ nữ luôn khát khao sống, yêu thương

và tự do

Dông bão là biểu hiện dữ dội của tự nhiên, chính vì vậy nó gắn liền với những đổi thay có tính chất bước ngoặt, những phản ứng mạnh mẽ của tâm hồn con người Nếu cơn dông cuối cùng của mùa hạ khép lại cuộc sống bằng lặng, nhạt nhẽo của Giamilia thì cơn dông đầu tiên của mùa xuân là điểm khởi

đầu cho cuộc hành trình kiếm tìm và bảo vệ hạnh phúc của axen: "Trời xẩm

tối rất nhanh Mây đen kéo về trời, rũ là là trên mặt nước Nước hồ lặng lờ

đen kịt lại Trên núi như có ai đang hàn điện: khi thì loé lên chói mắt, khi thì vụt tắt ngấm Cơn dông đang kéo đến Sấm chuyển ầm ầm Mưa đổ xuống rào rào, hạt nặng như mưa đá Hồ Ixưc - kun bắt đầu gầm gừ, sôi réo lên, sóng vỗ mạnh vào bờ Đó là cơn dông đầu tiên của mùa xuân" [1,146] Tình

yêu đầu đời của axen giống như cơn dông đầu tiên của mùa xuân đến vùng hồ Ixưc - kun Cơn dông kia xé toạc bầu trời tạo nên những thay đổi trong thiên nhiên đất trời như trái tim tuổi trẻ rung động mãnh liệt, đi theo tiếng gọi của tình yêu mà không một tập tục nào có thể ngăn trở được

Viết về cơn dông thể hiện sự bùng nổ trong nội tâm con người,

Sôlôkhôp trong "Sông Đông êm đềm" cũng nâng hình ảnh dông bão trở thành

biểu tượng cho tâm trạng Natalia Nỗi đau đớn vì tình yêu thương đối với Grigôri không được đáp lại, nỗi uất ức vì bị phản bội của Natalia được miêu tả

như cái nóng ngột ngạt mùa hè tích tụ trong cơn dông "Những tia nắng lại

xuyên chéo qua những đường viền trắng loá của đám mây đang chập chờn trôi

về phía Tây rồi không còn bị vật gì ngăn giữ nữa, lại dội xuống mặt đất từ suối

ánh sáng chéo lại" [4] Và khi cơn dông đến là lúc tâm trạng Natalia bùng nổ

quyết liệt "Lạy Chúa tôi, xin Người hãy trừng trị nó! Lạy chúa tôi, xin Người

cứ phạt nó đi! - Natalia gào lên, hai con mắt rồ dại cứ đăm đăm nhìn về phía những đám mây đen bị những cơn gió xoái dựng đứng, sáng rực lên trong những ánh chớp loá mắt đang chất đống lên nhau, uy nghiêm và man rợ" [4]

Thiên nhiên đồng điệu, thể hiện khách quan tâm trạng Natalia Cơn dông mùa hạ dữ dội như chính sự dữ dội, mãnh liệt của Natalia lúc này Nàng muốn

được thoát khỏi nỗi đau đớn, muốn gào thét để vơi bớt niềm đau, được thanh thản trong tâm hồn

Đúng với tính chất dữ dội của thiên nhiên dông bão, tâm trạng con người cũng được miêu tả với những đổi thay, những phản ứng có tính chất dữ dội, mạnh mẽ Dông bão trở thành biểu tượng cho tâm trạng con người, sau những dồn nén đã bùng nổ thành hành động quyết liệt: Giamilia, Axen đi theo tiếng gọi của tình yêu chân chính, chống lại tập tục lạc hậu, thoát khỏi cuộc sống nhạt nhẽo, tìm đến bến bờ của hạnh phúc

Cũng là biểu tượng cho những đổi thay trong tâm trạng, cuộc đời con

người nhưng dông bão trong "Vĩnh biệt Gunxarư" lại có nét ý nghĩa khác

"Gió ào ào tràn qua sân đêm tràn đầy tiếng răng rắc như rừng cây bị quật

đổ, sấm ầm ầm, ánh chớp lằng nhằng trong các đám mây Mưa trút xối xả"

[2,80] Đó là cơn dông bão vào đêm cuối cùng Tanabai gặp gỡ Biubiugian - người đàn bà có đôi bàn tay ấm áp kỳ diệu Cơn dông bão ấy báo hiệu một sự

đổi thay tất yếu xảy ra trong cuộc đời Tanabai sau này Đồng thời nó đánh thức ông, đưa ông ra khỏi nỗi đam mê cho dù ký ức về nó luôn dâng trào mãnh liệt trong tâm hồn ông Cũng như cảnh vật tan hoang sau bão tố, tâm

hồn Tanabai trở nên trống rỗng và đau xót khi "để mất cái hạnh phúc đã đến

với ông lần cuối cùng trong đời" [2,85]

Thiên nhiên là đề tài muôn thuở trong sáng tác của các nhà văn, nhà

giờ cũng trung thực, hiển minh Nhà thơ Nga Prisivin nhấn mạnh: hãy tìm kiếm và phát hiện trong thiên nhiên những phương diện đẹp đẽ nhất của tâm hồn con người Trong sáng tác của Aitmatôp, thiên nhiên giống như con người, được nâng lên thành biểu tượng tượng trưng cho sự kỳ vĩ tráng lệ của tạo hoá, cho bản tính nồng nàn sục sôi và hiền hoà êm dịu muôn đời của con người trong cõi nhân thế Đây không phải là sáng tạo mới mẻ của Aitmatôp nhưng được thể hiện đặc biệt ấn tượng tạo nên ma lực hấp dẫn khó cưỡng nổi trong lòng độc giả

2 1 2 Con người

Như đã trình bày ở chương 1 "Theo nghĩa hẹp, biểu tượng là một

phương thức chuyển nghĩa có lời nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nào đấy vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu

xa về con người và cuộc đời" [19,23] Một trong những hình tượng nghệ thuật

ấy chính là con người được đưa vào tác phẩm Cùng với Acpagông ("Lão hà

tiện" - Môlie) là biểu tượng của thói keo bẩn, bủn xỉn, Rôbinxơn Cruxô

("Rôbinxơn Cruxô" - Đifô) là biểu tượng cho ý chí, nghị lực phi thường của con người, AQ ("AQ chính truyện" - Lỗ Tấn) là biểu tượng của phép thắng lợi

tinh thần , những nhân vật của Aitmatôp cũng mang những ý nghĩ biểu tượng sâu sắc

2 1 2 1 Con người - biểu tượng của ý chí, nghị lực phi thường

Dõi theo con đường sáng tác của Aitmatôp, chúng ta thấy rõ đứng ở trung tâm thế giới nghệ thuật của nhà văn bao giờ cũng là những người lao

động bình thường nhất, những người đã nếm trải nhiều nỗi gian truân, mất mát, đã kinh qua muôn vàn thử thách nhưng bằng nghị lực phi thường, họ đã

vượt qua tất cả, tin tưởng vào tương lai đẹp đẽ Đó là Đuysen trong "Người

thầy đầu tiên", Tanabai trong "Vĩnh biệt Gunxarư", Eđigây trong "Và một ngày dài hơn thế kỷ"

Đuysen, bằng nhiệt tình chân thành, bằng ý chí và nghị lực phi thường

đã tuyên chiến với giặc dốt, với những tập tục lạc hậu Người thanh niên ấy

"dù không biết được bao nhiêu chữ nghĩa, khi đọc còn phải đánh vần một cách chật vật, trong tay không có lấy một quyển sách giáo khoa mà dám đảm nhận một công việc to lớn như vậy Dạy những đứa trẻ mà từ đời ông, đời cụ, bầy tộc tổ tiên đều không biết lấy một chữ cắn đôi có phải chuyện đùa đâu"

[1,382] nhưng Đuysen đã "mở ra trước mắt những đứa trẻ của xứ

Kirghizia một thế giới mới chưa bao giờ được nói đến, chưa bao giờ được nhìn thấy Biết trên mặt đất còn có những biển cả rộng lớn cả bình nguyên Talax biết dầu hoả phải lấy từ dưới nước"[1,383] và một vốn từ chính trị

phong phú Việc làm của Đuysen xuất phát từ mục đích cao cả: dạy thế hệ trẻ

để không còn phải sống trong tăm tối, nô lệ, nghèo khó Người thầy ấy một mình chống chọi với tất cả: thiên nhiên khắc nghiệt, con người tăm tối nơi

đây để đưa cái chữ đến với các em Hình ảnh của Đuysen đi từng nhà gọi trẻ

đến trường, "bế các em qua suối Lưng thì cõng, tay thì bế và cứ như thế thầy

lần lượt đưa hết các em qua dòng suối băng lạnh buốt cả chân" [1,386] in

đậm trong tâm trí người đọc Đuysen không chỉ là "người thầy đầu tiên" của Antưnai mà là "người thầy đầu tiên" của bao thế hệ trẻ vùng đất đó Người đi

tiên phong bao giờ cũng phải chịu những khó khăn, thử thách nhưng bằng ý chí và nghị lực, tất cả sẽ qua đi để gặt hái những thành công Và Đuysen đã

khắc ghi tên tuổi mình trên quê hương trong tên trường ký túc mới - "Trường

Đuysen"

Trong tác phẩm của mình, Aitmatôp cũng xây dựng biểu tượng người lao động mới bằng ý chí, nghị lực vược qua những khó khăn thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa để khẳng định mình

Hoang mạc Xarư - ôzek, nơi "bốn bề chỉ thấy hoang mạc với lạc đà"

Xarư - ôzek nổi lên dìm các ngôi nhà trong tuyết và phủ lên đường tàu những

đống tuyết rắn đanh" [3,186] đã chứng kiến cuộc sống lao động âm thầm, bền

bỉ của Eđigây Eđigây trở về sau chiến tranh, mất tất cả: sức khoẻ, đứa con trai yêu dấu, mảnh đất quê hương không còn cơ hội kiếm sống.Ông rơi vào tình trạng hụt hẫng, cạn kiệt sức sống Eđigây đến ga Bão tuyết - điểm sống nhỏ

nhoi giữa hoang mạc bao la hiếm sự sống với ấn tượng ban đầu: "không biết ở

đây làm sao mà sống nổi" [3,132] và ý thức rằng "Muốn sống được ở những

ga xép vùng Xarư - ôzek thì phải có một tinh thần vững lắm nếu không sẽ dễ dàng nản chí Hoang mạc thì mênh mông mà con người thì lại nhỏ bé" [3,25]

Nhưng chính con người nhỏ bé đó đã chinh phục được ga xép Bão tuyết và trở thành Eđigây - Bão tuyết - linh hồn của mảnh đất này Có những con người tạo ra mạch máu lưu thông, nối liền khoảng cách thì cũng có con người - như Eđigây - duy trì sự lưu thông ấy Đó là trách nhiệm của một người lao động cao hơn thế là tình yêu thật sự, là nghị lực phi thường của Eđigây trước mảnh

đất đầy thử thách, ít cơ hội này Có những khi "tuyết ùn lên thành đống, họ

phải làm việc hai ngày liền không nghỉ, hơn hết tuyết giải phóng đường tàu

Cứ hót sạch ở phía bên này thì bên kia gió lại cuộn tuyết lên thành đống Trời lạnh cóng, chân tay mặt mũi đỏ tấy lên Vào trong đầu tàu ngồi, nghỉ năm phút rồi lại ra ngoài làm tiếp cái công việc dẻo dai ấy trên hoang mạc Xarư -

ôzek" [3,149] Vậy là "Đâu chỉ ở chiến trường mới có những việc làm đòi hỏi phải hi sinh sự sống mà ở đây cũng có những việc làm như vậy" [3,28] Đó

là chủ nghĩa anh hùng dẻo dai, bền bỉ của những người công nhân đã hiểu rõ

được ý nghĩa công việc của mình đối với sự nghiệp chung của đất nước và tìm thấy ở lao động một niền vui thực sự, một nhu cầu bức thiết nội tại như ánh sáng và khí trời

Biểu tượng con người ý chí nghị lực phi thường trong lao động còn được

thể hiện qua nhân vật Tanabai trong "Vĩnh biệt Gunxarư" Trở về sau chiến

tranh, Tainabai không sống một cuộc sống hưởng thụ, yên bình mà luôn lăn lộn, nhiệt tình với công việc tập thể: chăn ngựa, chăn cừu Cả cuộc đời ông là công cuộc lao động khổ cực, hiến dâng hết mình vì tập thể Những năm tháng

chăn cừu là thử thách lớn đối với Tanabai: "Tanabai khốn đốn, lao động trong

chuồng cừu của mình Rét buốt, ngột ngạt Mấy cừu mẹ đẻ cùng một lúc chẳng

có chỗ nào đặt cừu con Thật muốn gào lên cho bõ uất" [2,190] Trong muôn

vàn khó khăn, thiếu thốn, Tanabai vẫn cố gắng hết mình để cứu sống đàn cừu:

"vất vả nhất là dọn phân chuồng và nhặt kim anh Những bụi cây rậm và tua tủa gai nhọn ủng của Tanabai bị cào cho rách hết, chiếc áo khoác lính của

ông cũng trở thành mớ giẻ rách tơi tả trên người ông" [2,157] "ở đây phân cừu tích lại nhiều đến nỗi dọn nửa năm cũng không hết Một công việc khổ sai Mà thời gian không chờ đợi Ban đêm soi sáng bằng những ngọn đèn ló khói mù, họ tiếp tục dùng cáng chuyển thứ bùn dính nhớp nặng như chì đó ra ngoài Tình trạng đó đã diễn ra hai ngày đêm" [2,158] Không có sức mạnh

thần thánh như Uylixơ trong thần thoại Hi Lạp nắn lại dòng sông để dọn sạch chuồng bò nhưng Tanabai có ý chí và nghị lực phi thường để lao động, để cải

tạo cuộc sống Với người chăn cừu thời gian đàn cừu sinh nở "dữ dội như

chiến tranh, khi xe tăng địch tấn công mà ta không có gì chống cự Ta cứ đứng trong công sự, không tháo lui mà chẳng còn đường nào tháo lui Chỉ có một trong hai cách là sẽ đương đầu được trong cuộc giao tranh nhờ một phép lạ hoặc là chết" [2,160] ý thức điều đó, Tanabai có thể như Bêtac - bỏ mặc đàn

cừu tìm đến con đường sống cá nhân nhưng trách nhiệm, lương tâm một người lao động chân chính không cho phép ông làm điều đó Vậy mà cuối cùng

Tanabai bị kết tội là "đồ phá hoại, huỷ hoại tài sản của nông trang Anh là kẻ

thù của nhân dân Chỗ đứng của anh là trong tù chứ không phải là ở trong

Đảng" [2,192] Đau đớn biết bao khi mọi cố gắng của mình bị phủ nhận, đau

da thịt đều trở nên vô nghĩa, không đau đớn trước lời nói ấy Nhưng cuộc đời Tanabai là cuộc đời nghị lực, vì thế, năm tháng trôi qua, Tanabai vẫn sống

đúng với lương tâm người lao động chân chính để rồi tương lai sẽ trở lại Đảng, cống hiến cho Đảng đến hơi thở cuối cùng

Mỗi nhân vật, mỗi hoàn cảnh, mỗi thử thách nhưng họ đã vượt qua tất cả, khẳng định mình Bằng ý chí, nghị lực phi thường, nhân vật của Aitmatôp

đã trở thành biểu tượng, in đậm dấu ấn trong lòng độc giả như mẫu mực về con người Xô Viết thời kỳ đổi mới

2 1 2 2 Con người - biểu tượng của tình yêu chân chính

Tình yêu là đề tài, là nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn của các nhà văn, nhà thơ Aitmatôp cũng viết về tình yêu - những câu chuyện tình yêu mang hương sắc lãng mạn dễ làm say lòng người trong những áng văn dường như dệt bằng màu sắc cầu vồng và cỏ hoa đồng nội, được bổ sung bằng chủ nghĩa hiện thực với những vấn đề phức tạp của cuộc sống

Con người hiện lên trong sáng tác của Aitmatôp không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng của ý chí, nghị lực phi thường mà còn là biểu tượng cho tình yêu chân chính Hầu khắp các sáng tác của Aitmatôp đều điểm xuyết những câu chuyện tình yêu nhưng ở đây chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu những nhân vật với câu chuyện tình yêu được tô đậm rõ nét, nâng lên thành biểu tượng nghệ thuật

Đầu tiên cần kể đến câu chuyện tình yêu Giamilia và Đaniyar L

Aragông từng ca ngợi "Giamilia" là "thiên tình sử đẹp nhất thế gian" và "cần

phải làm cho cuốn sách nhỏ này của Aitamatôp nhanh chóng trở thành bằng chứng nói lên rằng chỉ có chủ nghĩa hiện thực mới có khả năng kể về một câu chuyện tình yêu" [21,4] Lời nhận xét cho thấy tính hấp dẫn, sức sống của câu

chuyện tình yêu Giamilia - Đaniyar

Hai con người sống giữa cộng đồng nhưng luôn cảm thấy cô đơn, thiếu

vắng điều gì đó trong tâm hồn Đaniyar luôn đến bên sông Kukurêu "Tại sao

ban đêm anh ngủ một mình trên bờ sông? Anh tìm thấy gì thú vị trong đó?"

[1,43] Hoà nhập với thiên nhiên chứng tỏ Đaniyar là con người yêu đời, yêu thiên nhiên tha thiết, đồng thời cũng chứng tỏ tâm sự thầm kín trong tâm hồn anh Anh luôn kiếm tìm một điều gì đó giữa cuộc đời này Và khi gặp Giamilia thì hành trình kiếm tìm của Đaniyar đã cập bến Hai người gặp nhau như sự sắp xếp của tạo hoá, hai mảnh đời cùng khát khao yêu thương, yêu cuộc sống, hoà hợp với nhau Giamilia luôn mang trong mình nỗi buồn về

người chồng không dám vượt qua tục lệ lạc hậu, "trong những lá thư nhắc đến

vợ trước tiên, nhất là lại đề thư riêng cho vợ thì thực là không tiện, khiếm nhã

là đằng khác Không chỉ riêng anh Xađưc cho như thế là phải mà bất cứ người đàn ông nào biết tự trọng cũng đều thừa nhận như vậy Điều này chẳng cần giải thích nhiều, tục lệ ở bản là như vậy" [1,33] Một người phụ nữ khát

khao yêu thương, yêu tha thiết cuộc sống như Giamilia tất nhiên không cam

chịu một sự thật vô lý, khắt khe như vậy "Mỗi lần chị Giamilia cầm lá thư

hình tam giác trong tay, tôi thấy mặt chị đỏ bừng lên Chị đọc nhẩm một cách ngấu nghiến, mắt lướt vội vàng qua những dòng chữ Nhưng đoc càng gần đến cuối, đôi vai chị càng rũ xuống, màu ửng hồng trên má chị tàn dần Chị chau

đôi lông mày bướng bỉnh và không đoc nốt mấy dòng cuối, chị trả lại mẹ tôi bức thư, hờ hững, lạnh lùng như trả vật gì vừa mượn" [1,34] Mỗi lần cầm thư

là mỗi lần Giamilia mong chờ một sự thay đổi, mong chờ những lời nói yêu thương vợ chồng Nhưng tất cả vẫn như cũ, vẫn là những lời hỏi thăm đơn

thuần mãi cuối thư "Tôi cũng gửi lời thăm hỏi vợ tôi là Giamilia"[1,34]

Chính vì thế, gặp Đaniyar, lao động cùng Đaniyar, Giamilia cảm nhận

được sự hòa hợp và tình yêu đích thực, chân chính đã đến với họ Giamilia vượt qua tất cả: rào cản dư luận, tập tục lạc hậu để đến với Đaniyar Phải có một sức mạnh vô cùng, một niềm tin mãnh liệt vào tương lai, một tình yêu cháy bỏng, con người mới dám đứng lên đấu tranh cho hạnh phúc của mình

mới lạ làm sao Nỗi buồn tươi sáng của mùa xuân vương vấn trên đôi mắt thẫn thờ kia Dọc đường chi luôn mải mê nghĩ ngợi điều gì" [1,72] Nhưng

tiếng gọi tình yêu đích thực đã tiếp thêm sức mạnh cho Giamilia và nàng đã

hành động: "Anh Đaniyar, em đã đến, chính em đã đến với anh - chị nói khe

khẽ Anh tưởng em sẽ đổi anh lấy anh ta ư? - Chị Giamilia thì thầm thắm thiết - Không đâu, không đời nào! Anh ta chưa bao giờ yêu em cả Ngay cả câu thăm hỏi em, anh ta cũng chỉ viết thêm vào cuối lá thư gửi về nhà Em chẳng cần gì con người ấy cùng với thứ tình yêu muộn màng của anh ta,mặc cho thiên hạ nói gì thì nói, chàng trai cô đơn của em, em sẽ không nhường anh cho ai cả! Em yêu anh từ lâu rồi Ngay cả khi chưa biết anh, em đã yêu anh

và chờ đợi anh, thế rồi anh đã tới, như thể anh biết em chờ đợi anh" [1,92 -

93] Và họ đã ra đi, đi tìm một cuộc sống mới, một thế giới mới Đó chính là hành động khẳng định mãnh liệt của ý thức cá nhân về tình yêu đích thực ngoài hôn nhân, phản kháng lại hủ tục và nếp sống lỗi thời, khắc nghiệt của bản làng

Thiên tình sử Giamilia - Đaniyar, trải qua bao khó khăn, được nhắc đến như một biểu tượng của tình yêu chân chính Chỉ có con người chứ không phải một sinh vật sống nào khác trên trái đất này mới có thứ tình cảm đẹp, lý tưởng

đến vậy

Nhắc đến con người với tư cách là biểu tượng của tình yêu chân chính không thể nhắc đến câu chuyện tình yêu sâu sắc, chân thành, đầy cảm động

của Axen - Ilyax trong "Cây phong non trùm khăn đỏ" Cũng giống như

Giamilia, Axen đã bước qua rào cản của tập tục lạc hậu để đi theo tiếng gọi tình yêu tự do, chân thành Ngay lần đầu gặp gỡ, Ilyax đã có những tình cảm

đặc biệt "mới cách đấy một giờ hãy chưa hề hay biết gì về người ấy mà nay chỉ

muốn nghĩ đến người ấy thôi, những khi ấy lòng cứ nhẹ lâng lâng và vui sướng lạ lùng Tôi không biết trong lòng Axen ra sao nhưng đôi mắt nàng mỉm cười Giá có thể đi mãi, đi mãi như thế này để đừng bao giờ phải chia tay nữa"

[1,22] Và mấy ngày sau đó "cả hai đều có cảm giác không thể sống thiếu

nhau" [1,135] Đó chính là tình yêu từ cái nhìn đầu tiên và bùng lên mãnh liệt

khi hai người quyết định đi tìm chân trời hạnh phúc, bỏ qua những tập tục lạc hậu Tình yêu đầu đời của Axen như cơn dông đầu tiên của mùa xuân đến vùng hồ Ixưc - kun, hoàn toàn không định trước Nhưng xuất phát từ những rung động mãnh liệt, từ trái tim tuổi trẻ, từ tình yêu chân thành mà không một tập tục cũ nào có thể ngăn trở được…

Trải qua khó khăn mới có được hạnh phúc nhưng chính Ilyax đã không giữ được hạnh phúc của mình Những thất bại trong công việc đẩy Ilyax đến những sai lầm trong hôn nhân để khi nhận ra thì đã muộn Đó chính là điều

đáng thương và đáng trách Ilyax Vết thường lòng về một tình yêu tan vỡ

không khi nào khỏi nhức nhối trong trái tim anh "Đêm tôi không ngủ Tôi

mường tượng đến Xamat đang mỉm cười, đứng không vững trên đôi chân nhỏ xíu còn yếu ớt, mùi sữa thơm tho trên người nó dường như đã thấm vào suốt

đời tôi Tôi chỉ muốn về với ngọn núi Thiên Sơn quen thuộc, với hồ Ixưc - kun xanh biếc của tôi, với dải thảo nguyên dưới chân núi nơi tôi đã gặp được mối tình đầu và cũng là mối tình cuối cùng của đời tôi" [1,217] Những lời độc

thoại chất chứa dòng tâm tư, nỗi xót xa, ân hận về một tình yêu tan vỡ Và một ngày kia, khi nghe tiếng gọi trở về của trái tim, Ilyax đã lên đường về quê, tìm lại mối tình đầu thuở nào Dù tất cả đã đổi thay: cảnh vật, con người - Axen đã

thấy đau đớn, tủi hờn Và Ilyax cố níu kéo tình yêu: "Nàng nhìn tôi đầy vẻ

làm bất cứ điều gì miễn sao chuộc được lỗi, lấy lại được nàng và đứa con Tôi chồm ra ngoài cửa xe để ngỏ, cúi xuống phía nàng:

- Axen! Bế con lên đây! Anh sẽ đưa đi như trước, đi mãi, đi mãi! Ngồi lên đây! - Tôi van xin nàng trong tiếng máy nổ xình xịch

Axen không nói gì, lặng lẽ đưa cặp mắt nhòa lệ nhìn đi nơi khác, lắc

đầu từ chối" [1,240]

Trong sâu thẳm trái tim nàng, tình yêu đầu đời không phai mờ, hình ảnh Ilyax mãi mãi đươc lưu giữ Đau xót biết bao khi gặp lại mối tình đầu sâu sắc, chân thành, đau xót biết bao khi người ở trước mặt mà phải coi như người dưng Nhưng Axen không thể phụ tình nghĩa một người tốt như Baitermir Tình yêu Axen - Ilyax là bài ca dang dở để kết thúc tác phẩm là những lời tâm

sự cảm động của Ilyax "Hôm ra đi tôi lại đến bên hồ, đúng chỗ vách núi dựng

đứng khi xưa Tôi từ giã rặng núi Thiên Sơn, từ giã hồ Ixưc-kun Vĩnh biệt Ixưc

- kun, bài ca dang dở của tôi! Tôi muốn đem hồ cùng lan nước biếc và những

bờ cát vàng đi theo mà chẳng được, cũng như tôi chẳng thể mang theo được mối tình của người tôi yêu quý Vĩnh biệt Axen! Vĩnh biệt cây phong nhỏ bé trùm khăn đỏ của tôi! Vĩnh biệt người tôi yêu Cầu mong em hạnh phúc"

[1,280] Người đọc sẽ nhớ mãi những lời tâm sự cảm động, chân thành của Ilyax và sẽ luôn cảm thấy hối tiếc về một tình yêu đẹp, nhiều đắng cay như vậy

Có những câu chuyện tình yêu bắt nguồn từ tình thầy - trò cao quý Có thể kể đến tình yêu chân thành, sâu sắc giữa Antưnai và Đuysen Đuysen xuất hiện giữa cuộc đời Antưnai làm biến đổi cả cuộc đời nàng, dẫn bước Antưnai

đến một tương lai tươi sáng Với Antưnai, mỗi hành động của Đuysen đều tràn

đầy tình yêu, sự che chở Khi Antưnai bị ngã xuống suối " Đuysen lẳng tảng

đá đi, nhảy ngay lại bên tôi, đỡ tôi lên tay, rồi bế tôi chạy lên bờ và lót chiếc

áo choàng đặt tôi ngồi vào đấy Thầy xoa hai chân đã tím bầm, cứng đờ như

gỗ của tôi, lại bóp chặt đôi tay lạnh cóng của tôi trong lòng bàn tay mình rồi

đưa lên miệng hà hơi ấm cho tôi" [1,389] Dường như Đuysen muốn thổi vào

đó sức ấm nóng của tình yêu thương để xua đi nỗi đau về thể xác của Antưnai

Để từ đó Antưnai thấy thân thiết, gắn bó, quý trọng Đuysen vô ngần: "Ước gì

thầy là anh ruột của tôi! Ước gì tôi được bá cổ thầy, nhắm nghiền mắt lại và thủ thỉ với thầy những lời đẹp đẽ nhất! Trời ơi! Ước gì thầy Đuysen là anh ruột của tôi" [1,390] Qua thời gian, tình cảm ấy lớn dần trở thành tình yêu

lớn trong đời Tình yêu thầm kín, vĩnh cửu Antưnai - Đuysen chỉ đến ngày

chia tay mới được thể hiện Đuysen "tay đeo băng đứng nhìn tôi với đôi mắt

nhòa lệ, rôi vươn người như muốn đến với tôi Vừa lúc ấy đoàn tàu chuyển bánh:

- Từ biệt Antưnai! Từ biệt em, ngọn lửa nhỏ của thầy!- Đuysen kêu lên Đuysen chạy bên toa xe, dừng lại, rồi bồng chồm lên gọi lớn:

Và chính Antưnai cũng thừa nhận với lòng mình "Từ biệt thầy, từ biệt ngôi

trường đầu tiên của tôi, từ biệt thời thơ ấu, từ biệt mối tình đầu của tôi, mối tình tôi không hề thổ lộ với ai" [1,431] Những chi tiết cảm động nhất trong

câu chuyện tình yêu thầm kín Antưnai-Đuysen là khi Antưnai nhận nhầm

Đuysen trên một chuyến tàu Sau chiến tranh có biết bao mất mát, cay đắng: những bà mẹ mất con, những người vợ mất chồng và Antưnai những tưởng mình đã mất Đuysen Chính vì thế, hình ảnh người bẻ ghi thoáng qua kia

Antưnai tưởng như "người thầy đầu tiên", người mình hằng yêu quý, kính trọng: "Tôi chạy ra bậc toa, nhảy xuống đất mà không trông thấy mặt đất ở