Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của k pautôpxki

Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki” với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào việc làm cho tên tuổi và các sáng tá

Khoa ngữ văn -

Phạm thị thuỳ linh

nghệ thuật miêu tả

trong truyện ngắn của k.pautôpxki

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

Th.s lê thị thu hiền

Hà Nội - 2010

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Có nhận định rất hay và đúng về một nhà văn: “Mỗi trang văn của ông

là một thế giới đẹp, dịu dàng Trẻ thơ đọc văn ông như ngậm một chiếc kẹo

Vị ngọt thấm từ từ vào tâm hồn, đến khi mở mắt ra, như có phép màu, thế giới

sẽ hồng tươi, đáng yêu và tràn đầy tình thân ái Người lớn đọc văn ông cứ ngỡ là mình đang đọc những bài thơ, những bài thơ nhỏ xinh nhưng có sức lan tỏa diệu kì (…) Người đã lớn, khi nỗi đau cũng lớn, thì người ta sẽ tìm thấy chốn bình yên trong những bài thơ nhỏ xinh Người lớn sẽ được soi lại lòng mình, làm lắng dịu những khắc khoải rã rời…” [11, 1] Tác giả của

những trang văn ấy không ai khác chính là nhà văn Nga Kônxtantin Pautôpxki (1892-1968) - một trong những gương mặt tiêu biểu của nền văn

học Nga đầu thế kỉ XX

Bước vào con đường văn chương khi còn đang học phổ thông với những sáng tác đầu tiên ở thể loại thơ nhưng cuối cùng Pautôpxki chỉ tập chung vào lĩnh vực văn xuôi Đó là sau khi nhà văn nổi tiếng Ivan Bunin viết

cho Pautôpxki một lá thư góp ý trong đó có nói: “Tôi nghĩ thế giới thực sự

của cậu là những tác phẩm văn xuôi Nếu cậu thực sự chuyên tâm với lĩnh vực đó, tôi chắc chắn cậu sẽ làm được điều gì đó đáng kể.” Và quả đúng như

vậy, cả cuộc đời phấn đấu cho sự nghiệp văn chương của mình, Pautôpxki đã gặt hái được không ít thành công: 1965, ông được đề cử giải thưởng cao quý - Giải Nôbel văn học và được nhà nước Liên Xô trao tặng Huân chương Lênin

vì những đóng góp cho nền văn học Xô viết

Pautôpxki sáng tác nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện vừa, tự truyện, kịch, kịch bản phim,… Nhưng có lẽ thành công hơn cả là ở thể loại truyện

ngắn, trong đó tập truyện “Bông hồng vàng” được coi là tác phẩm thành công nhất trong sự nghiệp của ông “ Đến với những áng văn xuôi của Pautôpxki,

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 2

người ta lặng đi bởi những dòng văn trữ tình như những dòng cảm xúc chảy tràn trên trang giấy Chất thơ ngọt ngào, êm dịu mới chính là phong vị, là thần thái của văn xuôi nhà văn ấy.” [12, 1]

Điều này giải thích vì sao các tác phẩm cuả Pautôpxki lại được đông đảo bạn đọc yêu thích đến như vậy Tuy nhiên, ở Việt Nam, các truyện ngắn

của Pautôpxki chưa được dịch nhiều, chủ yếu được in trong hai cuốn “Bông

hồng vàng” và “Bình minh mưa” Vì thế tên tuổi của ông còn khá xa lạ với

độc giả Việt Nam Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki” với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào việc làm cho tên tuổi và các sáng tác của ông gần gũi hơn với độc giả trong nước

Mặt khác, người viết đặc biệt yêu thích mảng truyện ngắn của

K.Pautôpxki, nhất là những truyện ngắn được in trong hai tập “Bông hồng

vàng” và “Bình minh mưa” Đọc chúng, người đọc như thấy được ở

Pautôpxki một cây bút tài năng trong nghệ thuật miêu tả thiên nhiên, sự vật và khắc họa chân dung con người bằng lối diễn đạt đầy sắc sảo tinh tế và chân thực Dưới bàn tay của Pautôpxki tả không còn đơn thuần là tả mà ông đã nâng nó lên trở thành một nghệ thuật với ngòi bút điêu luyện Chính bằng bàn tay ấy, Pautôpxki đã thổi hồn Nga vào từng cành cây, ngọn cỏ, từng ngôi nhà, dòng sông…mà ông miêu tả Nhờ đó, thế giới nghệ thuật của Pautôpxki trở nên gần gũi hơn, thân thiết hơn đối với con người Việt Nam

Nghệ thuật miêu tả là một trong những yếu tố thuộc về hình thức của tác phẩm văn học Vì thế, việc nghiên cứu đề tài này sẽ giúp cho chúng tôi biết cách tiếp cận tác phẩm từ phương diện hình thức, là bước tập dượt cho chúng tôi trên con đường tập nghiên cứu khoa học Đồng thời, chúng giúp cho người giáo viên tương lai có cái nhìn đúng đắn, sâu rộng hơn về nhà văn Pautôpxki và có thêm tri thức cho hành trang của người giáo viên trong việc

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 3

truyền đạt kiến thức cho học sinh mặc dù các tác phẩm cuả Pautôpxki chưa được đưa vào chương trình giảng dạy

sự có giá trị và ý nghĩa, đặc biệt là đối với việc “hướng thiện”: “Ông đã tạo ra

thứ văn chương đẹp và trong vắt, nó làm tâm hồn chúng ta đẹp hơn, yêu những gì mà chúng ta đang có – đó là niềm vui được sống và tận hưởng hạnh phúc trần thế” [13, 1] Quá trình sáng tác của Pautôpxki chia làm hai chặng:

Chặng thứ nhất từ 1911-1941: K.Pautôpxki bắt đầu sáng tác ở thể loại thơ Sau đó nhờ lời khuyên của nhà văn Ivan Bunin, Pautôpxki đã dồn hết tâm

huyết của mình vào lĩnh vực văn xuôi Truyện ngắn đầu tiên mang tên Trên

mặt nước (1911) và Bộ tứ (1912) Chúng đều là những tác phẩm chịu ảnh

hưởng của “trường phái Odessa” Trong thời gian ở Tanganrog, Pautôpxki

viết cuốn tiểu thuyết Romantiki (Lãng mạn) như một câu chuyện kể về cuộc

sống thời niên thiếu của nhà văn Tiếp đó trong thời gian tham gia Thế chiến lần thứ nhất, Pautôpxki tiếp tục sáng tác nhưng chưa gây được tiếng vang lớn

Chỉ đến khi ông viết hai truyện vừa Kara-Buga (1932) và Konkhida (1934) -

ca ngợi công cuộc công nghiệp hóa đất nước Xô Viết thì tên tuổi của ông mới được khẳng định Năm 1938, Pautôpxki viết câu chuyện phương Bắc tiếp tục

đề tài lịch sử Cuối thập niên này, nhà văn bắt đầu khai thác đề tài thiên nhiên

Nga và cho ra đời hai tác phẩm: Những ngày hè (1937) và Meshcherkaia

Storona (1939)

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 4

Chặng thứ hai từ 1945-1968: Pautôpxki thử sức ở nhiều thể loại trong

giai đoạn này Năm 1943, ông viết kịch bản phim “Lecmôntôp” Năm 1955, ông cho ra đời tập truyện có lẽ là thành công nhất trong sự nghiệp - “Bông

hồng vàng”, ngợi ca bản chất lao động tốt đẹp của nhà văn Từ 1945-1963,

Pautôpxki dành nhiều thời gian để viết bộ tự truyện “Chuyện kể về cuộc đời”

bao gồm sáu quyển:

Chiếc nhẫn sắt

1.1.2 Tình hình dịch thuật các tác phẩm của Pautôpxki ở Việt Nam

Hiện nay, các tác phẩm của K.Pautôpxki được dịch ở Việt Nam chưa

nhiều, mới chỉ có hai tập truyện “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa” do

Kim Ân và Mộng Quỳnh dịch Ngoài ra còn có một số tác phẩm in trong

“Một mình với mùa thu” do Phan Hồng Giang dịch

1.2 Tình hình nghiên cứu về K.Pautôpxki

K.Pautôpxki là một nhà văn viết truyện có tài năng, có phong cách

riêng Prishvin từng nói: “Nếu tôi không phải là Prishvin, thì tôi thích viết như

Pautôpxki” Lối viết văn của Pautôpxki không chỉ gây chú ý đối với riêng

Prishvin mà nó còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà phê bình, dịch thuật trên thế giới Tuy nhiên, hiện nay, ở Việt Nam, số lượng các công trình

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 5

nghiên cứu về K.Pautôpxki của những tác giả nước ngoài đã được dịch ra Tiếng Việt vẫn còn ít, nó chỉ xuất hiện rải rác qua tài liệu của một số tác giả

Trong bài “Pautôpxki người dẫn đường tới cái đẹp”, Giáo sư Nguyễn

Hải Hà đánh giá cao tài năng của Pautôpxki, đặc biệt là các tác phẩm của ông

Giáo sư nhận xét: “Tác phẩm của ông ngọt ngào mùi hoa ngàn cỏ nội, mùi

hồ nước, mùi biển, mùi lúa mì và mùi khói xe lửa” [6, 274] Đó chính là

hương vị của đất nước Nga, linh hồn của nước Nga mà không phải nhà văn nào cũng thổi được cái hồn ấy vào trong những đứa con tinh thần của mình

Và để chứng minh cho tài năng của Pautôpxki, hai truyện vừa đã nối tiếp

nhau ra đời: Kara-Buga (1932) và Konkhida (1934) Dường như “Ở đây ngòi

bút của Pautôpxki đã kết hợp được cả chiều sâu những tính toán của nhà khoa học với chiều cao bay bổng ước mơ của một nhà nghệ sĩ” [6, 218]

Theo Phan Hồng Giang trong bài “Mấy lời nói thêm về Pautôpxki”,

“Sự nghiệp văn chương của Pautôpxki là tấm gương sáng cho lòng yêu nghề,

tận tụy hết mực về nghề” [4, 338] Ở đây tác giả đặc biệt đề cao ca ngợi ý thức

nghề nghiệp, lương tâm nghề nghiệp trong con người của Pautôpxki: “Ngay

từ khi đặt bút viết truyện đầu tiên, ông đã là người có cách hành văn mẫu mực, ít có người bỏ tâm lực cân nhắc từng câu, từng chữ, từng dấu chấm, dấu phẩy, từng âm điệu câu văn như Pautôpxki” [4, 338]

Với A.Sêkhôp ông lại quan tâm tới tài năng khác của Pautôpxki Bởi

Pautôpxki đã làm được việc mà A.Puskin, Lecmôntôp…chưa làm được “Với

Pautôpxki, văn xuôi là hiện thân của tình yêu thơ không trở thành sự thực – ông đã dành chọn tình yêu thơ của mình cho văn xuôi Chính vì vậy mà hơn ai hết trong văn học Nga trong những thập kỉ gần đây văn xuôi ông mang đậm

đà chất thơ mượt mà, êm đềm sâu lắng” [theo Phan Hồng Giang, 4, 336]

Quan điểm trên của A.Sêkhôp được tác giả Trần Thu Hương khẳng

định lại một lần nữa trong bài viết “Chất thơ trong Lẵng quả thông”: “đến

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 6

với những áng văn xuôi của Pautôpxki, người ta lặng đi bởi những dòng văn xuôi trữ tình như những dòng cảm xúc chảy tràn trên trang giấy Chất thơ ngọt ngào, êm dịu mới chính là phong vị, là thần thái của văn xuôi nhà văn ấy” [12, 1]

Như vậy có thể thấy ở đây, dù đánh giá ở góc độ nào các nhà phê bình cũng đều gặp nhau ở một điểm đó là công nhận giá trị to lớn trong các tác phẩm của Pautôpxki và tài năng viết truyện ngắn bậc thầy của ông Và người

viết xin được trích ra một nhận định rất xác đáng để chốt lại vấn đề này: “Mỗi

trang văn của ông là một thế giới đẹp, dịu dàng Trẻ thơ đọc văn ông như ngậm một chiếc kẹo Vị ngọt ngấm từ từ vào tâm hồn đến khi mở mắt ra, như

có phép màu, thế giới sẽ tươi đẹp,đáng yêu và tràn đầy tình thân ái Người lớn đọc văn ông như đang đọc những bài thơ nhỏ xinh nhưng có sức lan tỏa diệu kì.(…) Người đã lớn, khi nỗi đau cũng lớn thì người ta sẽ tìm thấy chốn bình yên trong những bài thơ nhỏ xinh.” [11, 1]

Tuy là một nhà văn đầy tài năng nhưng Pautôpxki cũng không tránh khỏi sự dè bỉu, chỉ trích của những con người có cái nhìn cực đoan Ia.Enxbec, B.Xôlôviôp từng chê bai không ngớt các tác phẩm của Pautôpxki

và cho rằng chúng là “giả tạo, xa đời sống thực tiễn” [dẫn theo Phan Hồng Giang, 4, 342] Hay việc xuất hiện của tập truyện “Bông hồng vàng” trên văn

đàn ngay lập tức đã bị không ít các nhà phê bình trên tạp chí “Nhêva” vu rằng chi tiết Samet góp bụi vàng đúc nên cho cô gái Xuydan một bông hồng là biểu tượng còn sót lại của “tư tưởng… nghệ thuật vị nghệ thuật”, là “căn bệnh duy tâm tái phát” [4, 342]

Những búa rìu dư luận này đúng hay sai thời gian chính là minh chứng đáng tin cậy nhất Trải qua gần một thế kỉ nhưng đến tận thời điểm hiện tại những tác phẩm của Pautôpxki vẫn luôn được các thế hệ bạn đọc ở khắp mọi

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 7

nơi trên thế giới đón nhận nồng nhiệt Đặc biệt chúng vẫn đang là đối tượng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà phê bình nghiên cứu văn học

Trên đây, chúng tôi mới chỉ giới thiệu một phần nhỏ trong nhiều công trình nghiên cứu về K.Pautôpxki Đó chính là cơ sở đầu tiên để chúng tôi thực hiện đề tài “Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki” Qua

đề tài, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần nhỏ bé của mình vào sự nghiệp nghiên cứu chung về K.Pautôpxki để nó ngày một hoàn thiện hơn

2 Mục đích nghiên cứu

Miêu tả là một trong những yếu tố nghệ thuật thuộc về phương diện hình thức của tác phẩm văn học Vì thế chúng tôi đi nghiên cứu đề tài “Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki” với mục đích tìm hiểu một phần bút pháp viết truyện ngắn của nhà văn Qua đó, giúp chúng ta thấy được phong cách riêng mà Pautôpxki đã thể hiện trong các truyện ngắn của ông

Mặt khác, lựa chọn đề tài “Nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki” chúng tôi mong muốn góp phần bé nhỏ của mình vào việc đưa tên tuổi và các tác phẩm của K.Pautôpxki gần gũi hơn với độc giả Việt Nam Đồng thời lấp dần khoảng trống trong việc nghiên cứu khám phá về K.Pautôpxki và các sáng tác của ông Ngoài ra, chúng tôi cũng hi vọng đề tài

sẽ cung cấp thêm cho giáo viên và học sinh những tư liệu để vận dụng vào việc học tập, nghiên cứu văn học Nga trong trường phổ thông

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nghệ thuật miêu tả được sử dụng

trong hai tập truyện “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”

Phạm vi nghiên cứu: Sáng tác của K.Pautôpxki rất phong phú, đa dạng thuộc nhiều thể loại Song trong phạm vi của một khóa luận tốt nghiệp,

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 8

chúng tôi chỉ tập trung đi vào tìm hiểu các truyện ngắn của ông được in trong

hai tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa” bao gồm các tác phẩm dưới

đây:

1.Những bông hoa làm bằng vỏ bào 17 Bức điện

2.Câu chuyện xảy ra trong cửa hàng

Ansvăng

18 Chiếc nhẫn bằng thép

3 Người đầu bếp già 19.Truyện ngắn đầu tiên

4.Bình nguyên tuyết phủ 20 Lịch sử một chuyện dài

5.Đêm trắng - Hỏa tinh

6.Chuyến xe đêm - Đá vôi kỉ Đêvôn

7.Trên thùng xe tải - Nghiên cứu bản đồ địa lí 8.Âm nhạc Vecđi 21 Tàu tốc hành

9.Cây tường vi 22 Lẵng quả thông

10.Trái tim nhút nhát 23 Gió “Xôrănggiơ”

11.Tuyết 24 Suối cá hương

12.Gió biển 25 Một món quà

13.Bụi quý 26 Hạt cát

14 Chú bé chăn bò 27 Đám đông trên đại lộ bờ biển

15 Bình minh mưa 28 Cuộc phiêu lưu của bọ sừng

16 Cầu vồng trắng 29 Vườn nhà bà

30 Pari chốc lát

5 Phương pháp nghiên cứu

Với mong muốn khóa luận đạt được kết quả cao nhất, chúng tôi chủ trương sử dụng kết hợp linh hoạt các phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 9

Chương 1: Đặc trưng của nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki qua các đối tượng miêu tả

Chương 2: Cái tạo nên nét độc đáo cho nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 10

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 ĐẶC TRƯNG CỦA NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ TRONG

“BÔNG HỒNG VÀNG” VÀ “BÌNH MINH MƯA”

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Khái niệm

Như chúng ta đã biết kể và tả là những yếu tố nghệ thuật thuộc về phương diện hình thức của tác phẩm văn học Chúng luôn đồng hành với nhau và đóng một vai trò rất quan trọng trong sự tồn tại của tác phẩm Tuy nhiên, nếu nghệ thuật kể tạo ra thời gian nghệ thuật cho tác phẩm, giúp người đọc có cái nhìn bao quát, toàn diện về số phận, cuộc đời của các nhân vật thì nghệ thuật miêu tả lại tạo ra không gian nghệ thuật cho tác phẩm, làm cho đối tượng được miêu tả hiện lên sinh động, tác động vào các giác quan của người đọc, gây ra những rung động thẩm mĩ nhất định Vậy miêu tả là gì mà đóng một vai trò quan trọng đến thế?

Hiện nay khái niệm miêu tả không phải là một khái niệm trừu tượng song cũng có nhiều cách phát biểu khác nhau:

Theo Pôspêlôp: Miêu tả là “sự tái hiện thế giới vật thể trong dạng tĩnh

tại (phần lớn phong cảnh, đặc điểm môi trường sống, đường nét bề ngoài của nhân vật, các trạng thái tâm hồn của chúng) Miêu tả cũng là sự tái hiện bằng lời các sự kiện và các sự việc xảy ra đều đặn.” [5, 265]

Hoặc theo Hoàng Văn Hành trong cuốn Từ điển tiếng Việt: “Miêu tả là

dùng ngôn ngữ hoặc một phương tiện nghệ thuật nào đó làm cho người khác

có thể hình dung được cụ thể sự vật, sự việc hoặc thế giới nội tâm con người”

[7, 443]

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 11

Như vậy, ta thấy dù phát biểu bằng cách này hay cách khác thì miêu tả vẫn là một biện pháp nghệ thuật dùng lời nói để vẽ lại những đặc điểm nổi bật của sự vật, con người giúp người đọc có thể hình dung ra đối tượng một cách

cụ thể như mình đang xem tận mắt, sờ tận tay chúng Nói như Phạm Hổ trong

cuốn “Văn miêu tả và kể chuyện” là: “Khi miêu tả một con người, một con

vật, một dòng sông phải làm cho người đọc nghe được cả tiếng nói, tiếng hú, tiếng kêu, tiếng nước chảy, thậm chí còn ngửi được cả mùi mồ hôi, mùi sữa, mùi hương hoa, mùi rêu, mùi ẩm mốc…”

1.1.2 Phân loại

Người ta dựa vào đối tượng miêu tả để phân loại nghệ thuật miêu tả Từ

đó ta có sáu loại miêu tả như sau:

- Miêu tả con người

- Miêu tả cảnh vật

- Miêu tả cảnh sinh hoạt

- Miêu tả đồ vật

- Miêu tả con vật

- Miêu tả cây cối

1.1.3 Vai trò của nghệ thuật miêu tả

Tác phẩm nghệ thuật là sản phẩm của trí tưởng tượng của nhà văn Nó

là bức tranh phản ánh hiện thực đời sống rất chân thực nhưng cũng đầy sinh động Vì vậy mọi sự vật, hiện tượng được đưa vào mỗi bài thơ, mỗi truyện ngắn, tiểu thuyết…đều là hư cấu Nhưng tại sao bạn đọc vẫn có thể hình dung

ra chúng một cách cụ thể như chúng đang xuất hiện trực tiếp trước mắt ta? Có được điều ấy vai trò không nhỏ chính là nhờ nghệ thuật miêu tả

Văn chương không giống như các loại hình nghệ thuật khác Trong khi khán giả có thể sờ vào một bức tranh hội họa…thì đối với tác phẩm văn học

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 12

vốn sử dụng chất liệu là ngôn từ, bạn đọc chỉ có thể cầm vào văn bản của tác phẩm chứ không thể sờ vào hình tượng văn học Chính vì vậy nhiệm vụ đặt ra cho nghệ thuật miêu tả phải phát huy hết khả năng của mình, tận dụng tối đa ngôn ngữ để làm cho các đối tượng trong tác phẩm văn học hiện lên một cách sinh động, cụ thể, cảm tính tác động đến trí tưởng tượng của người đọc giúp người đọc hình dung về đối tượng bằng nhiều giác quan

G.Ginette từng nhận xét: “Tả cần thiết hơn so với kể vì có thể dễ dàng

tả mà không kể nhưng không thể dễ kể mà không tả” Rõ ràng ở đây vai trò

của biện pháp miêu tả đã được đề cao Trong một tác phẩm văn học, nghệ thuật kể và tả thường song hành với nhau Tuy nhiên, kể tạo ra thời gian nghệ thuật cho tác phẩm còn tả tạo ra không gian nghệ thuật cho tác phẩm Không gian ấy bao gồm: không gian bối cảnh (môi trường hoạt động của nhân vật), không gian sự kiện (chuỗi các sự kiện tác động đến nhân vật), không gian tâm

lí (những trạng thái tâm lí xuất hiện bên trong nhân vật) và không gian kể chuyện Những không gian này là chỗ dựa cho các nhân vật và sự kiện hoạt động Mặt khác, không gian nghệ thuật bao trùm toàn bộ tác phẩm Đôi khi nó còn tham gia vào việc thể hiện tính cách, số phận nhân vật Vì thế không gian

có hiện lên phù hợp hay không, có đặc sắc hay không là phụ thuộc vào nghệ thuật miêu tả

Phải chăng với tầm quan trọng ấy nên nghệ thuật miêu tả đã được Pautôpxki ưu ái sử dụng nhiều như vậy? Cần thấy rằng trong hai tập truyện

“Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”, miêu tả đã trở thành thứ vũ khí lợi

hại, thiết yếu để xây dựng nên thế giới hình tượng trong các truyện ngắn của Pautôpxki với tần số xuất hiện: 899 lần Tuy chỉ miêu tả sự vật, hiện tượng bằng những câu văn ngắn nhưng nghệ thuật miêu tả không vì thế mà kém phát huy tác dụng Mỗi cành cây, ngọn cỏ, mỗi cơn gió, hạt mưa… đã xuất hiện trong truyện ngắn của Pautôpxki thì tất yếu sẽ xuất hiện một cách cụ thể, chân

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 13

thực nhất Lướt ngòi bút đến đâu, chạm vào sự vật nào, Pautôpxki cũng dừng ngòi bút của mình để miêu tả giúp bạn đọc có thể hình dung tốt nhất về đối tượng ấy Bởi vậy, bức tranh khổng lồ về đất nước Nga đã hiện lên thật phong phú, sinh động qua các nét vẽ của nhà văn Pautôpxki

1.2 Kết quả khảo sát, thống kê và phân loại nghệ thuật miêu tả trong

“Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”

1.2.1 Bảng phân loại các đối tượng của nghệ thuật miêu tả

Sau quá trình khảo sát, thống kê tần số xuất hiện nghệ thuật miêu tả

trong 30 truyện ngắn của hai tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”

của K.Pautôpxki, chúng tôi đã phân loại được năm đối tượng lớn và một số đối tượng miêu tả nhỏ hơn theo bảng thống kê dưới đây:

1.2.2 Nhận xét chung

Dựa vào bảng hệ thống phân loại các đối tượng miêu tả ở trên cùng với quá trình khảo sát, thống kê 30 truyện ngắn của Pautôpxki, chúng tôi nhận thấy rằng:

- Nhà văn sử dụng nghệ thuật miêu tả thường xuyên, với số lần dày đặc: 899 lần Điều đó cho thấy vai trò quan trọng của miêu tả trong việc tạo ra

Nội dung

Số liệu

Cây cối

Con vật

Đồ vật Ngoại

hình

Tâm

lí

Hành động

Các mùa

Sông biển

Rừng núi

Xóm làng

Bình

Cảnh vật khác

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 14

thế giới hình tượng cho các truyện ngắn của Pautôpxki nói riêng và thế giới nghệ thuật của các tác phẩm ấy nói chung

- Đối tượng miêu tả trong các truyện ngắn của Pautôpxki hết sức phong phú, đa dạng bao gồm: con người, cảnh vật, đồ vật, con vật và cây cối Trong

đó, con người được miêu tả nhiều nhất: 352/899 (chiếm 39,15%) Đứng thứ hai là cảnh vật với 305/899 lần xuất hiện (chiếm 23,89% ) Và thấp nhất là cây cối với số lần miêu tả : 53/899 lần ( chiếm 5,89% ) Điều đó cho thấy con người luôn là trung tâm trong mỗi truyện ngắn của Pautôpxki Sự xuất hiện của cây cối, đồ vật… chỉ làm gia vị để tăng thêm sự sinh động cho tác phẩm Bởi vậy, thiên nhiên dù khắc nghiệt đến đâu, cảnh vật, cây cối dù hoang sơ, vắng vẻ đến đâu nhưng bạn đọc vẫn thấy ấm lòng nhờ con người mà Pautôpxki đã tạo ra và đưa vào tác phẩm

- Pautôpxki không bao giờ miêu tả thuần nhất đối tượng Ở con người khi thì ông chú ý đến ngoại hình, khi lại chú ý đến hành động hoặc trạng thái tâm lí của họ Cũng như vậy, mọi cảnh vật thiên nhiên khi thì ông miêu tả vào mùa đông, khi lại miêu tả vào mùa thu…khi là rừng núi, khi là làng xóm, đô thị… Chúng không chỉ phong phú mà còn sinh động, đặc sắc dưới ngòi bút điêu luyện của Pautôpxki

1.3 Đặc trưng của nghệ thuật miêu tả trong truyện ngắn của K.Pautôpxki qua các đối tượng miêu tả

1.3.1 Miêu tả con người bằng những nét vẽ giản dị

Trong 30 truyện ngắn của Pautôpxki số lượng các nhân vật không nhiều song số lần nhà văn sử dụng miêu tả để khắc họa hình tượng nhân vật lại nhiều nhất so với các đối tượng khác Điều này phần nào cho thấy sự quan tâm đặc biệt của ông đến đối tượng này Ở đây, khi miêu tả, Pautôpxki chủ

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 15

yếu miêu tả con người trên ba phương diện : ngoại hình ( 171/899 lần ), hành động (147/899 lần) và trạng thái cảm xúc (34/899 lần)

Chân dung hay ngoại hình là một trong những yếu tố có vai trò quan trọng, góp phần đắc lực vào việc thể hiện, tính cách, tâm hồn, đời sống, số phận nhân vật Đó là khái niệm nhằm để chỉ chân dung, diện mạo, cử chỉ, tác phong, y phục, tóm lại là toàn bộ những biểu hiện tạo ra dáng vẻ bên ngoài của nhân vật

Trong hai tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”, ở mỗi truyện

ngắn, chân dung nhân vật đều được Pautôpxki sử dụng ngôn từ để phác họa lại một cách cụ thể, chân thực Bởi vậy, ngoại hình con người là đối tượng được miêu tả nhiều nhất, chiếm 19,02% tổng số lần miêu tả Qua tìm hiểu chúng sẽ giúp cho ta phần nào hiểu được đặc trưng trong bút pháp miêu tả của Pautôpxki

Trước tiên, dễ dàng nhận thấy Pautôpxki thường miêu tả ngoại hình bằng những câu văn ngắn, số lượng câu ít, chủ yếu là một câu nhưng cũng có đoạn miêu tả từ ba đến bốn câu

Trong truyện ngắn “Pari chốc lát”, người đọc có thể bắt gặp rất nhiều những chi tiết về ngoại hình nhân vật được tả lại bằng một câu Đó là “một

chú bé hay nhăn nhó làm trò trong chiếc bludông diện màu xanh với những khuy vàng”; hay hình ảnh một người phục vụ khách sạn nơi nhân vật “tôi”

trọ: “Một anh chàng Mã Lai người bủng beo với đôi mắt mờ đục” [1, 452]…

Ở các truyện ngắn khác, người đọc cũng dễ dàng tìm thấy những câu văn như

vậy Trong “Bình nguyên tuyết phủ” khi nhà văn chú ý đến khuôn mặt của nhân vật: “Tên Bleck mũi to với bộ mặt bủng.” [1, 369]; có khi lại chú ý đến dáng hình của nàng Samen: “Buổi sáng, một cô gái gày gò, nhút nhát đi về

phía nhà Alan.” [1, 370]

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 16

Chỉ bằng một nét vẽ giản dị nhưng Pautôpxki đã dựng thành một bức chân dung con người tương đối hoàn chỉnh để từ đó bạn đọc có thể huy động trí tưởng tượng của mình và hình dung ra con người ấy Tuy nhiên, số lượng các đoạn miêu tả ngoại hình nhân vật từ hai đến bốn câu cũng không ít

Trong tác phẩm “Lịch sử một truyện dài”, Pautôpxki miêu tả ngoại hình của cô gái Anfixa tương đối hoàn chỉnh: “Anfixa là một thiếu nữ có thân

hình cân đối trạc mười chín Cô có bộ mặt xanh xao, đôi mắt xám cương nghị

và một giọng nói trầm trầm Cô vận đồ đen như một cô tu kín và hầu như chẳng làm việc gì trong nhà, …” [1, 67]

Khác với đặc điểm này, trong truyện ngắn của I.Bunin, ngoại hình của nhân vật thường được miêu tả bởi những câu dài, các đường nét thuộc chân

dung cũng hiện lên rõ ràng hơn Truyện ngắn “Những quả táo Antônôp” tiêu biểu với chân dung của bà lí trưởng: “Bà lí trưởng trẻ măng, đang có chửa,

mặt phèn phẹt, bơ phờ và bộ điệu quan trọng như một con bò cái vùng đồi núi Đầu bà ta cũng có sừng – những búi tóc kết ở hai bên đỉnh đầu, bên trên lại trùm thêm mấy lớp khăn, thành thử đầu bà ta trông to tướng; đôi chân ủng ngắn có đóng cá sắt, bước trên mặt đất có vẻ thẹn nhưng vững chãi; chiếc áo gilê của bà ta bằng vải mịn, có vạt che dài, có chiếc váy băng len tự dệt màu hoa cà sẫm có sọc màu gạch, gấu váy dính một “vành đăng ten” rộng, thêu kim tuyến” [3, 21]

Rõ ràng ở đây, bằng những câu văn dài I.Bunin đã dựng nên chân dung nhân vật rất đậm nét, có hình hài trong khi đó Pautôpxki lại sử dụng những câu ngắn, với một hai nét vẽ giản dị nên chân dung các nhân vật của ông hiện lên ở mức khái quát và ông chỉ chú ý tô đậm hoặc là hình dáng, hoặc là khuôn mặt… hay một đặc điểm nào đó thuộc về ngoại hình của nhân vật

So sánh như trên không phải để thấy Pautôpxki là người miêu tả sơ sài

mà cần nhận ra được trong đó là phong cách riêng của mỗi nhà văn khi đi vào

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 17

miêu tả ngoại hình nhân vật Nếu I.Bunin tập trung miêu tả con người như họ đang đứng trước nhà văn để ông có thể dừng ngòi bút ở từng bộ phận trên cơ thể con người mà phác họa cho cặn kẽ thì với Pautôpxki, ngoại hình nhân vật lại chỉ là những nét vẽ đơn sơ nhất Dường như những con người ấy chỉ vừa

đi qua ông nên ông chỉ bắt được hoặc là hình dáng, là khuôn mặt với mái tóc, hàm răng, đôi mắt… hoặc chỉ là một bộ trang phục

Một đặc điểm khác khá nổi bật khi Pautôpxki miêu tả ngoại hình nhân vật, đó là vai trò của trang phục trong việc tô đậm chân dung nhân vật Nhiều đoạn khi Pautôpxki dừng lại để khắc họa một đặc điểm nào đấy của con người

ta đều bắt gặp sự xuất hiện của trang phục Điều này khiến cho người đọc có cảm giác nhà văn đang lướt đôi mắt của mình lên toàn bộ nhân vật, và nắm bắt chúng từ những cái khái quát nhất cho đến cụ thể

Hình ảnh em bé trong “Đám đông trên đại lộ Bờ biển” là một ví dụ tiêu biểu: “ Em đẹp hơn cô gái hái nho của Briuđôp – giản dị, nghèo và đẹp

hơn hẳn Em mặc quần áo đen cũ kĩ đã sờn hai khuỷu tay, đi đôi tất màu sáng

đã mạng và một đôi dép cũ, cũng đen Và tất những vật màu đen ấy ăn nhập một cách kì lạ với khuôn mặt gầy, xanh và đôi bím tóc không ngờ lại sáng và hơi hung đỏ tết bằng những nút cẩu thả buông lơi trên ngực ” [1, 426]

Đặc biệt , với cô gái trong truyện “Chuyến xe đêm”, trang phục đã tôn

thêm vẻ đẹp của cô “ Cái áo nhung xanh bó sát lấy thân hình mảnh dẻ, màu

xanh của nhung hắt lên mắt nàng làm cho đôi mắt trở thành xanh và đẹp khôn tả.” [1, 172]

Ngoài việc miêu tả trang phục, Pautôpxki còn chú ý đến một số chi tiết đáng chú ý như: mái tóc, đôi mắt, bàn tay, đôi môi Chúng xuất hiện nhiều khi

Pautôpxki đi xây dựng chân dung nhân vật Theo khảo sát của chúng tôi: “Đôi

mắt” là chi tiết nghệ thuật được Pautôpxki miêu tả ưu ái nhất với 32 lần Mỗi

lần nhắc đến là một lần đôi mắt được nhìn ở một góc độ khác: khi là đôi mắt

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 18

xanh của những cô thiếu nữ thôn quê, khi là đôi mắt “ tươi hơn hớn” trong niềm vui sướng của bà cụ già, khi lại là “ đôi mắt ướt sáng long lanh”, ngây

thơ của em bé gái Và phải đọc đoạn văn Pautôpxki miêu tả về nó mới thấy

hết tài năng của ông: “Cô ngước mắt lên và tôi ngạc nhiên thấy lông mi và tóc

cô nâu sẫm Tôi chờ đợi được nhìn thấy một đôi mắt tối, nhưng mắt cô lại có màu xanh lá cây tươi và chúng long lanh đến nỗi tưởng chúng bị phủ một màng hơi ấm của nước mắt.” [1, 417]

Sau hình ảnh “đôi mắt”, “mái tóc” cũng là một chi tiết được Pautôpxki

chú ý khi đi miêu tả ngoại hình nhân vật Viết về mái tóc, Pautôpxki có những

câu miêu tả rất hay “Mắt cô ấy xanh như da trời kia kìa, còn đôi bím tóc thì

vàng ươm như thể chúng được gội trong nước vàng vậy.” [1, 41] Vẫn là mái

tóc vàng ấy nhưng trong “Lẵng quả thông”, Pautôpxki lại miêu tả theo cách khác, bằng một hình ảnh mới: “Không gì có thể tôn nước da mai mái nghiêm

nghị trên gương mặt của nàng và đôi bím tóc dài lấp lánh vàng mười của nàng bằng thứ nhung huyền bí ấy.” [1, 394]

Pautôpxki là một nhà văn chân chính Vì thế không lạ gì khi ông yêu cái đẹp và miêu tả cái đẹp tuyệt vời đến thế Với hình ảnh bàn tay (được miêu tả

9 lần) và đôi môi (được miêu tả 6 lần) Pautôpxki tiếp tục trổ tài múa bút của

mình Mượn lời Giăng Samet trong truyên ngắn “Bụi quý”, nhà văn đã tả lại hình ảnh của nàng Xuydan chìm vào giấc ngủ như sau: “Ai chưa từng xúc

động với hơi thở nhè nhẹ của thiếu nữ trong giấc ngủ, người đó chưa thể hiểu thế nào là dịu dàng Môi nàng tươi hơn cả những cánh hoa ẩm ướt và đôi hàng mi nàng lấp lánh những giọt lệ đêm.” [1, 16]

Nhờ những chi tiết nghệ thuật này, thế giới nhân vật mà Pautôpxki xây dựng đã trở thành những hình tượng con người Nga mang tính cách, tâm hồn Nga Đó là những ông lão, bà lão hiền từ, nhân hậu; những cô gái nông thôn

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 19

bình dị, chất phác, giàu tình yêu cuộc sống; những người phụ nữ chân thành, nồng nhiệt và những em nhỏ ngây thơ, trong sáng…

Đối với miêu tả hành động của con người, Pautôpxki vẫn theo cách mà ông sử dụng khi miêu tả ngoại hình nhân vật Ông không đi sâu tô vẽ hành động của con người và tiếp tục dùng những câu văn ngắn để phác họa hành

động của con người “Một cô gái trong đám thiếu nữ vừa chạy vừa nhảy trên

đường cái và rẽ dần xuống biển.(…) Cô gái ngồi xuống bên chúng tôi, khe khẽ xuýt xoa vì đau qua hai hàm răng nghiến chặt Cô cố nhấc cái chân bị thương, dùng hai tay ghì chặt lấy nó rồi bối rối cười khanh khách Cô cố gắng làm ra vẻ không có chuyện gì xảy ra và vết thương kia chẳng có gì đáng chú ý Nhưng trong đôi mắt tái nhợt của cô, chúng tôi biết rằng cô đau lắm.”

[1, 416]

Không sử dụng những câu rườm rà, Pautôpxki miêu tả mọi hành động của con người một cách chân thực như nó đã diễn ra Tuy nhiên, nhờ sự vận dụng linh hoạt các yếu tố ngôn ngữ, nhà văn đã phác họa lại những hành động

ấy thật sinh động

Trong truyện ngắn “Đám đông trên đại lộ bờ biển”, Pautôpxki đã mô tả

lại rất nhiều hành động của nhân vật bằng sự quan sát và liên tưởng phong

phú Đó là hình ảnh những người đàn bà đi lại như con vịt: “Những bà quý

phái mặt bự phấn đi đi lại lại, lạch bạch trong những bộ quần áo tắm nhăn nhúm với những cặp kính râm đủ mọi hình thù quái dị…” [1, 424] Đáng yêu

hơn là hình ảnh chú bé “cứ liếc mãi cái gì đó đang làm trí tưởng tượng của

chú sửng sốt và vì thế chú đi ngang như cua.” [1, 426]

Đáng chú ý ở đây là sự xen kẽ giữa miêu tả ngoại hình và miêu tả hành động con người Pautôpxki thường xuyên miêu tả chân dung nhân vật sau đó kèm thêm cả hành động và ngược lại đôi chỗ khi miêu tả hành động nhân vật ông lại dừng lại miêu tả ngoại hình của nhân vật đó Có lúc, Pautôpxki miêu

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 20

tả hành động của nhân vật chân thực đến mức kinh ngạc, như hình ảnh của

chú bé chăn bò trong truyện ngắn cùng tên: “Chú người nhỏ nhắn, tóc vàng

hoe, đội mũ lưỡi trai rộng, mặc áo bông rách, tay cầm chiếc roi dài Chú kéo

lê chiếc roi trên cỏ ướt Chú chăn bò hỉ mũi, đưa ống tay áo dài sát đất lên quệt ngang, nhìn tôi và nói bằng một giọng rin rít.”[1, 293]

Sự miêu tả chân thực ấy thể hiện cả khi nhà văn miêu tả những trạng

thái cảm xúc của con người Truyện ngắn “Chuyến xe đêm” là một ví dụ

Pautôpxki đã phân tích rất chính xác tâm lí của một chàng trai vốn nhút nhát,

tự ti vì vẻ bề ngoài của mình nay nhân trong xe tối om mới dám cởi mở, trò

chuyện với các cô gái ngồi cùng xe: “Chàng nói điều đó và cảm thấy lòng

mình lạnh toát Cái trạng thái mà chàng thường trải qua mỗi lần sáng tác thơ hoặc truyện cổ tích đã đến gần Nỗi ưu tư nhẹ nhàng, những thái từ ngữ không hiểu từ đâu đến, cảm giác bất ngờ về sức mạnh của thơ ca, về quyền lực của mình đối với trái tim người, tất cả hòa hợp trong trạng thái ấy.” [1,

167]

Đọc “Cầu vồng trắng” hẳn người đọc không chỉ thích thú với câu

chuyện tình yêu đầy ngẫu nhiên giữa anh lính thương binh Pêtrôp và một cô gái trực điện thoại Êlêna Mà hơn hết sẽ cảm nhận được sự ấm nóng của tình người đằng sau câu chuyện ấy Pêtrôp chỉ ngẫu nhiên biết được số điện thoại nơi Êlêna trực, anh gọi tới để gặp một cô gái khác Không ngờ người nhấc máy lại là Êlêna và cô vô tình biết anh bị thương ở đầu, đang ngồi một mình ở

ga Matxcơva Ngay sau khi cúp máy, tình thương, sự lo lắng cho Pêtrôp ùa đến, mách bảo cô phải đến với anh Chính hành động dứt khoát mạnh mẽ ấy

khiến “Êlêna nhanh nhẹn bước vào phòng chờ xanh nhạt của nhà ga và lập

tức thấy nghẹn thở Chị tưởng như trái tim mình dừng lại Nếu có thể chị sẽ nhắm mắt lại, dựa vào tường, đứng yên để lắng nghe một cái gì đang vang vọng từ xa xăm và rất mỏng manh…có thể là ngay trong mạch máu thái

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 21

dương chị.” [1, 329] Ngòi bút của Pautôpxki càng tinh tế hơn khi ông miêu tả

những diễn biến trong lúc Pêtrôp đợi hồi âm của Êlêna: “Anh sống trong nỗi

hồi hộp lâng lâng không dứt Sự hồi hộp càng tăng lên, biến thành cảm giác của một niềm hạnh phúc hư ảo gần như không thể chịu đựng nổi, khi người ta mang đến cho anh bức điện…” [1, 330]

Các truyện ngắn thuộc hai tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”

không xuất hiện nhiều những đoạn miêu tả trạng thái cảm xúc của con người Song chúng vẫn cho ta thấy sự tinh tế của ngòi bút Pautôpxki khi miêu tả các cung bậc cảm xúc của con người Chính những tình cảm đấy đã tạo nên chất trữ tình trong tác phẩm của ông Nó bàng bạc nhưng ấm áp và tràn đầy tình yêu thương

Khi miêu tả diễn biến tâm lí của con người, các nhà văn thường lách ngòi bút của mình vào mọi ngóc ngách, tình cảm của nhân vật Nhưng riêng Pautôpxki, ông lại chọn cho mình hướng đi khác Đọc những đoạn văn ấy, người đọc có cảm giác dường như những gì đang diễn ra trong nhân vật chính

là những gì mà Pautôpxki đã và đang trải qua Và đến một lúc nào đó, ông chỉ

có nhiệm vụ phơi bày chúng lên trang giấy Đồng thời, Pautôpxki cũng không chủ trương miêu tả những đấu tranh giằng xé trong nội tâm nhân vật Bởi vậy người đọc luôn thấy dễ chịu, thích thú trước những đoạn văn phơi bày cảm xúc của con người đầy nhẹ nhàng dù là tâm trạng buồn đi chăng nữa

Miêu tả tâm lí người thành công như vậy là một phần nhờ vào yếu tố thiên nhiên Chính sự xuất hiện của thiên nhiên đã tô đậm trạng thái cảm xúc

của con người Trong truyện ngắn “Chiếc nhẫn bằng thép”, niềm vui của ông cháu bé Varusa được mùa xuân thể hiện rất rõ nét: “Mùa xuân mỗi ngày một

bừng sáng, tươi vui và rực rỡ hơn Bầu trời chan hòa ánh sáng đến nỗi mắt

cụ Kudơma thu hẹp lại và cụ luôn cười vui vẻ Và sau đó trong khắp khu

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 22

rừng, tận các nội cỏ và các khe mương muôn ngàn đóa hoa nở rộ như có ai

đó rắc lên một thứ nước thần.” [1, 354]

Còn với nỗi đau của người bác sắp phải chứng kiến cảnh tử hình của

cháu trai mình, yếu tố thiên nhiên cũng hỗ trợ đắc lực “Gió rú rít thổi tàn tro

bay trên các phố Biển reo ào ào trong cái tối tăm, trong sương mù.” [1, 270]

Dường như thiên nhiên đang đồng cảm với bà Vacvara Chúng gào thét thay người bác bấy giờ không còn đủ tâm trí, sức lực mà kêu gào nữa

Miêu tả con người không tác phẩm nào lại không có Song có biến chúng thành phong cách sáng tác của riêng mình hay không, đó mới là vấn đề Với bấy nhiêu đặc trưng của nghệ thuật miêu tả con người trong truyện ngắn của Pautôpxki mà chúng ta vừa nêu ra ở đây phần nào cho thấy phong cách riêng trong bút pháp miêu tả của ông

1.3.2 Miêu tả cảnh vật trong sự chuyển động không ngừng

Hình ảnh nước Nga đã đi vào trang văn của biết bao thế hệ nhà văn Nga Song mỗi người có một cách khai thác khác nhau, một cách nhìn khác nhau Bởi vậy, cảnh vật của đất nước Nga vừa có gì đấy chung chung, vừa có gì đấy rất riêng Tuy nhiên không phải nhà văn nào cũng có khả năng tìm và làm tôn lên cái vẻ riêng ấy của nước Nga tươi đẹp, bình dị và rất đỗi quen thuộc Sinh

ra ở buổi giao thời giữa thế kỉ XIX-XX, Pautôpxki là một trong những nhà văn có đủ bút lực để làm điều đó Ông luôn quan sát cảnh vật bằng một con mắt hết sức tinh tế nhạy cảm Bởi vậy Pautôpxki có thể nắm bắt được mọi sự chuyển động của cảnh vật dù là nhỏ nhất

Đối với các sáng tác của Pautôpxki, đặc biệt đối với các truyện ngắn

trong hai tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”, cảnh vật đóng vai trò

rất quan trọng Với con số 305 lần được miêu tả đã cho thấy sự xuất hiện dày đặc của cảnh vật trong các tác phẩm của K.Pautôpxki Nhà văn luôn quan niệm, thiên nhiên là một vẻ đẹp rất đa dạng có thể giúp con người thoát khỏi

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 23

những ưu tư thường ngày và giúp họ tìm lại được sự cân bằng trong tâm hồn Chính vì thế, thiên nhiên luôn xuất hiện trong cuộc sống của con người Nó gắn liền với mỗi chuyến đi, những miền đất, những thị trấn buồn tẻ, những làng xóm nghèo xơ xác…

Đọc các tác phẩm của ông mới thấy thế giới cảnh vật mà nhà văn xây dựng rất phong phú, đa dạng Đó là bạt ngàn những rừng sồi, rừng dẻ, những bạch dương, phong đỏ, thông xanh… Đó còn là những mảnh vườn rực rỡ hoa tươi, những ngôi nhà cổ kính, những căn phòng ấm áp, những dòng sông lặng

lờ trôi hay những thị trấn nghèo của nước Nga… Dù là cảnh vật nào Pautôpxki cũng nắm bắt được sự vận động không ngừng của chúng qua những chuyển động của thời gian, màu sắc và bằng tất cả các giác quan Bởi vậy, người đọc không chỉ nhìn thấy mà còn ngửi được, nghe được sự chuyển động ấy

Thể hiện rõ nhất là qua việc miêu tả các mùa, chúng được Pautôpxki

diễn tả bằng sự chuyển động của thời gian: “Đêm dài và nặng nề như những

cơn mất ngủ Những buổi bình minh ngày càng chậm chạp thêm, ngày càng đến muộn hơn và bất đắc dĩ lắm chúng mới le lói qua những cửa kính lâu ngày không cọ rửa Ở giữa những khung cảnh từ năm ngoái vẫn còn lại trên lần bông những chiếc lá trước kia là lá thu vàng nhưng bây giờ thì đã bắt đầu mục và đen hẳn lại.” [1, 334] Ở đây sự chuyển mùa từ thu sang đông không

chỉ được Pautôpxki miêu tả qua sự chuyển động của thời gian, “đêm dài” và

“bình minh ngày càng chậm chạp thêm” mà nó còn được miêu tả qua sự biến đổi màu sắc của chiếc lá, từ “lá thu vàng” nay đã “bắt đầu mục và đen lại.”

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 24

những quan sát về màu sắc độc đáo hơn, tinh tế hơn Màu sắc trên cây cối

cũng rất đa dạng: “Những cây phong đã đỏ tía, còn giàn nho dại trên lầu bát

giác trong vườn đã khô xác Những cây bạch dương đã điểm những dải lá vàng giống như những đốm tóc bạc đầu tiên của một người chưa đến tuổi già.” [1, 411]

Nước Nga được biết đến là một vùng đất có khí hậu cực kì khắc nghiệt Mỗi mùa thời tiết lại thay đổi và có những đặc điểm rất nổi bật Là con người tinh tế, Pautôpxki đã nắm bắt chúng và cảm nhận bằng nhiều giác quan Chính vì thế người đọc không ngạc nhiên khi các trang văn viết về bốn mùa lại sinh động và đẹp đến vậy

Nhắc đến thời tiết nước Nga hẳn ai cũng nghĩ tới cái rét tê cóng như cắt

da cắt thịt của mùa đông Song, đi vào tác phẩm của Pautôpxki, chúng hiện lên không bằng sự trải nghiệm của da thịt mà là qua những âm thanh ông

nghe được từ đôi tai của mình: “Những cơn gió giật mùa đông kéo dài thành

dải ríu rít, ào ào chạy qua vịnh Riga Băng đóng dày ven bờ biển Qua bức màn tuyết còn nghe tiếng sóng ầm ầm đập vào màn băng rắn chắc trên bờ.”

xanh… Và chỉ với những trang văn miêu tả về mùa thu, “chất thơ mượt mà,

êm đềm, sâu lắng” mới được thể hiện rõ nét Truyện ngắn “Lẵng quả thông”

có đoạn miêu tả: “Nếu như ta có thể lấy hết đồng và vàng trên trái đất đem

đánh thành muôn vàn lá cây rất mực tinh xảo thì những chiếc lá đó cũng chỉ

có thể làm thành một phần rất nhỏ trong bộ quần áo mà mùa thu đang trải trên những ngọn núi kia mà thôi.” [1, 386] Ở đây, mùa thu không đơn thuần

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 25

chỉ được Pautôpxki quan sát bằng con mắt vốn rất tinh tế mà nó còn kết hợp với một trí tưởng tượng, liên tưởng đầy phong phú Sắc vàng của mùa thu phủ đầy ngọn núi xa xa, đầy tới mức tưởng như ngọn núi ấy đang được khoác lên mình một bộ quần áo rực rỡ ánh vàng Sự cảm nhận về màu sắc của Pautôpxki cũng thật tinh tế khi ông khẳng định gộp tất cả đồng và vàng trên thế giới lại cũng không sánh bằng màu vàng mà mùa thu đang trải trên ngọn núi ấy

Còn với mùa hè, Pautôpxki lại cảm nhận bằng khứu giác vì vậy ngoài

màu sắc, nó có cả mùi vị: “Từ những sân ga trải nhựa vừa bị mưa làm ướt,

nước bốc lên mùi mưa, khói và hoa Nhiều người trong những người đi tiễn mang những bó hoa Ta thấy mùi hoa héo vì không khí ngột ngạt cả trên sân

ga, cả trong các toa tàu, nơi những bó hoa đã được cắm trong những cái cốc đựng nước dùng trên toa màu vàng.” [1, 377]

Và cũng chính bằng những giác quan này, Pautôpxki đã dựng lên hình ảnh những khu rừng bạt ngàn đặc trưng cho thiên nhiên, xứ sở Nga

Hình 1.1 Những khu rừng vào thu

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 26

Ở truyện ngắn “Lịch sử một truyện dài”, nhà văn huy động mọi giác

quan của mình để mô tả lại khu rừng khi con tàu đang lao nhanh qua nó Giữa tiếng ồn ào của bánh xe tàu hỏa, Pautôpxki vẫn nghe được âm thanh phát ra từ khu rừng nhờ đôi tai thính nhạy Ông còn kịp nhận ra cả mùi vị của nó đang phả trong không khí Chắc chắn phải là tâm hồn nhạy cảm Pautôpxki mới làm được điều này Vì thế, khu rừng hiện ra tuy không có hình khối nhưng trong hình dung của bạn đọc vẫn là hình ảnh một khu rừng xơ xác của mùa đông:

“Tàu hỏa phóng nhanh trên đường sắt xuyên qua những khu rừng rụng lá

Hầu như không trông rõ rừng, nhưng có thể đoán ra sự có mặt của chúng nhờ tiếng động, cái tiếng vang vội vã xuất hiện trong những khu rừng rậm dội lên tiếng bánh xe ầm ầm Không khí hình như bị giá lạnh đi trên tuyết, tụ thành hạt, phả vào mặt mùi lá, mùi cỏ, mùi đêm ẩm ướt.” [1, 79]

Âm thanh và mùi vị còn xuất hiện một lần nữa trong truyện ngắn “Lẵng

quả thông” Chính chúng là những yếu tố quan trọng làm nên chất thơ cho

những đoạn ghi lại hình ảnh khu rừng của Pautôpxki: “ Mọi khu rừng đều đẹp

với bầu không khí phảng phất mùi nấm, với tiếng lá rì rào Nhưng những khu rừng trên núi và gần biển mới thực là đẹp Đứng ở đó ta nghe rõ cả tiếng sóng vỗ bờ Sương mù và biển cả thường xuyên tràn vào và vì khí ẩm quá nhiều nên rêu mọc rậm rịt Rêu từ trên cành cây xõa dài trên mặt đất như những mớ tóc xanh.” [1, 386]

Đọc truyện ngắn của I.Bunin người đọc sẽ thấy, nhà văn thường tập trung làm nổi bật thiên nhiên bằng những gam màu tương phản Từ đó, ông

thể hiện những chuyển động của khu rừng, “ngay tức thời, tôi thấy được rằng

trong rừng đã hiện ra một đêm trăng sáng sủa, khoảng rừng thưa đã được một vầng trăng óng ánh chiếu sáng, còn những khoảng rừng rậm thì đã đen nhẻm đi và tách biệt hẳn ra.” [3, 52-53] Sự tương phản ấy cho thấy khu rừng

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 27

đang vận động từ tối đến sáng: “đến khi tôi tỉnh giấc thì trời đã sáng bạch

Toàn bộ mặt ao đều tỏa khói, khoảng rừng thưa đều bạc đầu vì sương giá đậm đà, tất cả khu rừng đều lạnh đi, tươi tắn lên và dường như càng đứng sững lại chung quanh ao.” [3, 155]

Trong khi đó, Pautôpxki lại tập trung thể hiện khu rừng ở nhiều thời điểm, với nhiều màu sắc đặc trưng cho thời điểm ấy Vì vậy, những khu rừng trong truyện ngắn của Pautôpxki vẫn nổi bật lên là những khu rừng đầy màu sắc và mang đậm chất thơ, tiêu biểu cho một nét đẹp của thiên nhiên Nga

Đó là sắc vàng óng của rừng thu trong truyện “Chú bé chăn bò”: “Cứ

mỗi bước đi con sông trước mắt tôi lại càng thêm có vẻ bí ẩn và nên thơ Lúc thì có những cánh rừng nhỏ toàn liễu hoàn diệp làm thành một bức tường xám trên bờ sông dựng đứng và những dây hốt bố vàng treo lơ lửng trên từng khóm liễu như có ai phơi rải rác đây đó những chiếc chiếu gai mới.(…) Lúc thì dòng sông oai vệ uốn khúc đi vào những cánh rừng vàng óng và xanh biếc mùa thu.” [1, 296]

Đến mùa đông, cánh rừng tươi đẹp ấy lại khoác lên mình chiếc áo

“trắng bạc” của màn sương: “Sau nhà, bên kia khu vườn đã trụi lá là rừng

bạch dương phơi màu trắng bạc Ở đó, từ sáng sớm đến lặn mặt trời, lũ quạ kêu quàng quạc, bay thành từng đám mây đen trên những ngọn cây trần trụi, báo hiệu trời xấu.” [1, 275]

Nhờ ngòi bút điêu luyện, Pautôpxki đã góp thêm một cái nhìn khác về những cánh rừng Nga Đi vào trang văn của ông, nó không chỉ hiện lên với vẻ tươi đẹp, rực rỡ mà đôi khi cũng hoang sơ và tiêu điều vô cùng Điều ấy giải thích vì sao văn của Pautôpxki được coi là chân thực đến vậy

Vẫn tiếp theo mạch vận động của thiên nhiên, đọc tác phẩm của Pautôpxki, người đọc còn có thể bắt gặp sự vận động của những dòng sông:

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 28

“Cứ mỗi bước đi con sông trước mắt tôi lại càng thêm có vẻ bí ẩn và nên thơ

Lúc thì có những cánh rừng nhỏ toàn liễu hoàn diệp làm thành một bức tường xám trên bờ sông dựng đứng và những dây hốt bố vàng treo lơ lửng trên từng khóm liễu như có ai phơi rải rác đây đó những chiếc chiếu gai mới Lúc thì cây liễu thủng lỗ chỗ nằm vắt ngang sông như một cái cầu, và bên cầu, những con cá tung mình lên trên mặt nước Lúc thì dòng sông oai vệ uốn khúc đi vào những cánh rừng vàng óng và xanh biếc mùa thu.” [1, 296]; “Ở hai bên bờ sông, nước khi thì chảy dòng trên những bãi cát sạch bong, khi thì tụ lại thành những vực sâu lặng lẽ Đứng ở bờ vực, ta có thể nhìn thấy loáng thoáng bóng những cây sồi mun lăn lóc dưới đấy.” [1, 296]

Hình 1.2 Dòng sông bên những khu rừng Nga

Cả những khu vườn cũng chuyển động Vì thế Pautôpxki đã nắm bắt

được chúng ở nhiều góc độ khác nhau: đó là khu vườn vào lúc “bình minh

mưa” – nơi diễn ra cuộc chia tay giữa Tachiana và Kuzmin – với màu đen ảm

đạm của những cây bồ đề: “Một khu vườn cũ đen ngòm những cây bồ đề cao

lớn Chúng đã rụng hết hoa và đưa hương yếu ớt Chỉ mỗi một lần gió ào ào kéo qua cả khu vườn xao động tưởng chừng như có một trận mưa rào nặng hạt vừa đổ xuống rồi lại tạnh ngay…” [1, 322]; hay một khu vườn giản dị gắn

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 29

liền với cuộc sống của những người dân Nga hiền hậu, chất phác: “Trong

mảnh vườn già ở gần nhà bà nội những con đường và các luống đất đã mọc đầy ngưu bàng và thìa là, còn cây tầm ma thì dựng thành một bức tường đầy gai góc.” [1, 439] Và đôi khi chỉ đơn giản là một khu vườn tràn ngập “ bình minh cháy đỏ ngoài cửa sổ và trong ánh sáng ban mai, khu vườn đã phủ đầy hoa tuyết ướt” [1, 376]

Hình ảnh khu vườn không xuất hiện nhiều trong tác phẩm của Pautôpxki song sự có mặt của chúng, dưới ngòi bút của Pautôpxki đã góp phần tô đậm bức tranh thiên nhiên Nga tràn đầy hương sắc, điển hình cho cảnh sắc nông thôn Nga

Ở bức tranh ấy, sự xuất hiện của các hiện tượng tự nhiên cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc tô đậm cảnh vật Nga Trong cái lạnh của mùa đông Nga, cái nóng nực của mùa hè, cái mát mẻ của mùa thu, nếu người viết quên

đi yếu tố này thì chắc chắn dù miêu tả có sinh động bao nhiêu đi chăng nữa vẫn không thể thổi cái hồn Nga vào trang văn ấy Bởi vậy, Pautôpxki đã sử dụng tối đa các yếu tố này để thể hiện thiên nhiên khắc nghiệt của nước Nga Các mùa dường như đậm nét, đặc trưng hơn khi có các hiện tượng tự nhiên tham gia

Khi miêu tả mùa đông, với cái giá lạnh đặc trưng, Pautôpxki đã chú ý miêu tả hình ảnh tuyết và gió để người đọc có thể cảm nhận cái rét một cách chân thực, sinh động nhất Chúng được ông khắc họa ở nhiều góc độ vì thế xuất hiện trong mỗi trang văn của Pautôpxki, cả tuyết và gió đều hiện lên rất sinh động, góp phần tô đậm khung cảnh của mùa đông Nga

Với nước Nga, mùa đông là mùa tuyết phủ trắng xóa mọi con đường, hàng cây, mọi ngôi nhà cùng những dòng sông, những khu rừng… Dường như chúng đã thay chiếc áo vàng óng của mùa thu bằng tấm áo trắng tinh

khiết: “Tuyết phủ đầy trên các cành cây cổ thụ, trên hàng rào và cả đường

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 30

dây điện thoại Đường phố to rộng sáng chói như được xé ra từ những đống tuyết lấp lánh muôn vàn hình sao tuyết Dãy núi Alatao tỏa sáng về thành phố qua lớp băng xanh lam tinh khiết Đôi khi đất lở trên triền núi và bụi trắng bốc mù lên.” [1, 330]

Hình 1.3 Mùa đông với tuyết phủ trên xứ sở Nga

Pautôpxki còn vẽ được hướng bay của những bông tuyết ấy:“Những

bông tuyết bay chênh chếch, cố bám lấy ngọn cây.” [1, 390], “tuyết bay cheo chéo, phủ một màn sương lên dòng Nêva và tan trong nước tối.” [1, 337]

Và ông nhận ra cả mùi hăng của tuyết quyện trong hương vỏ liễu:“Bên

kia sông, những phương trời xa mang một màu xám phơn phớt xanh Từ những chân trời xa ấy phảng phất trong tuyết hăng và vui tươi, hương vỏ liễu

bị băng đầu mùa che phủ.” [1, 346]

Cùng với hình ảnh những bông tuyết khoác lên mình đất nước Nga xinh đẹp chiếc áo trắng tinh, hình ảnh những cơn gió cũng được miêu tả rất sinh

động Về mùa đông, nổi bật hơn cả là âm thanh rú rít của chúng: “Những cơn

gió giật mùa đông kéo thành dải ríu rít, ào ào chạy qua vịnh Riga Băng đóng

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 31

dày ven bờ biển Qua bức màn tuyết còn nghe tiếng sóng ầm ầm đập vào màn băng rắn chắc trên bờ.” [1, 126] Không cần trải qua mà chỉ cần đọc những

câu văn này, người đọc cũng có thể hình dung cái rét thấu xương của mùa đông nước Nga với tiếng gió thổi váng óc

Cũng có lúc cơn gió hiện lên thật dịu dàng Nó mang hơi ấm thoảng mùi

dầu hỏa đến những toa tàu: “Trên đường về, xe lửa từ Rôma đến Nêapôn vào

đêm khuya Gió biển ấm áp thoảng mùi dầu hỏa thổi vào các cửa sổ bỏ ngỏ của toa tàu.” [1, 432]

Ngoài tuyết, gió, bức tranh thiên nhiên của Nga còn hiện lên sinh động nhờ sự xuất hiện của sương Viết về chúng, Pautôpxki đã cho người đọc thấy

sự quan sát tinh tế của ông Sương được nhìn ở nhiều thời điểm, nhiều góc độ bởi vậy nó biến chuyển không ngừng

Trong truyện ngắn “Pari chốc lát”, từ khung cảnh của thủ đô Pari,

Pautôpxki chợt nhận ra vẻ đẹp riêng của màn sương nơi quê hương ông:

“Sương Nga của ta hoàn toàn chẳng giống sương mù khắc nghiệt của phương

Tây, những màn sương cao ngất của những biển nơi này Sương mù của chúng ta là làn khói nhẹ đang xanh Nó là con đẻ của cái sâu thẳm bao la nơi chân trời đồng bằng mênh mông với những dòng sông, những vũng nhỏ bên

bờ, những khu rừng lớn nhỏ.” [1, 471]

Ngoài ra, ông còn nắm bắt cả dáng hình “mỏng mảnh” của nó: “Sáng

ngày ra, một màn sương mỏng mảnh gần như trong suốt từ đại dương đã kéo đến Chúng tôi đi ngang những chiếc thuyền có thắp đèn chiếu trên cột buồm trong màn sương ấy.” [1, 446]

Qua những hiện tượng tự nhiên trên đây có thể thấy thiên nhiên Nga đầy khắc nghiệt Song dưới ngòi bút chuyên nắm bắt thần thái cảnh vật của

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 32

Pautôpxki sự khắc nghiệt ấy vẫn có một vẻ đẹp riêng Cho nên viết về chúng những trang văn của Pautôpxki thấm đẫm chất thơ kì diệu

Thiên nhiên trong truyện ngắn của Pautôpxki là một thiên nhiên sống động, nhiều vẻ Song thiên nhiên ấy không đối lập với con người Chúng luôn bên cạnh con người, gắn bó mật thiết với cuộc sống của những người dân Nga hồn hậu, chất phác, giàu tình nhân ái Đó là khu rừng hòa chung niềm vui với

cô bé Varusa khi tìm lại chiếc nhẫn thép để mong muốn ông mình khỏi bệnh:

“Varusa đứng há miệng giữa ánh nắng vàng, vừa nghe vừa mỉm cười Một

làn gió ấm áp và hiền hòa ào thổi vào người nó, bên cạnh có cái gì xào xạc Rừng rung động từ những chùm hoa bồ đào rơi xuống Ai đó vô tình đang thận trọng rẽ các cành cây đi lướt qua rừng cây Varusa Phía trước những con chim cu đang cất tiếng gáy chào mừng người đó.” [1, 345] Chung vui

với Varusa không chỉ có khu rừng còn có nàng xuân: “Mỗi ngày một bừng

sáng tươi vui và rực rỡ hơn Bầu trời chan hòa ánh sáng đến nỗi mắt cụ Kudơma thu hẹp lại và cụ luôn cười vui vẻ Và sau đó trong khắp khu rừng, tận các nội cỏ và các khe mương muôn ngàn đóa hoa nở rộ như có ai đó rắc lên đó một thứ nước thần.” [1, 354]

Những mảnh vườn có lẽ là nơi gắn bó nhiều nhất mọi cuộc sống nhiều người dân Nga, đó không chỉ là nơi trồng cấy mưu sinh mà khu vườn còn là nơi giúp tâm hồn họ thư thả với thú điền viên giữa cuộc đời bộn bề lo âu, phiền muộn, là nơi hẹn hò, đơm hoa kết trái của những tình yêu đôi lứa như

mảnh vườn ngào ngạt hương hoa rực rỡ sắc màu trong truyện ngắn “Cây

tường vi”: “Từng quãng một, những bụi tường vi lại cắt quãng bằng những bụi hoa cựa gà nở rộ chìa lên những bông hoa hình nến màu xanh sẫm gần như màu đen Phía sau, cỏ và hoa đủ loại, quấn quýt vào nhau, lấp lánh gờn gợn như những làn sóng đầy nắng, cả một khu vườn um tùm trăm hồng nghìn tía; xa trục thảo đỏ và trắng, hoa hồng tử thái, hoa cẩm quỳ dại, ánh sáng rọi

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 33

vào cánh hoa trong suốt hồng lên, hoa cúc trắng như tuyết và hàng trăm thứ hoa khác mà cả hai đều không biết gọi chúng là gì.” [1, 254]

Không chỉ có vậy, thiên nhiên trong truyện ngắn của Pautôpxki đóng vai trò rất lớn trong việc thể hiện tâm trạng con người, chúng như người bạn đồng

cảm với con người Truyện ngắn “Bức điện” là một câu chuyện rất cảm động

về tình yêu của một người mẹ dành cho đứa con gái bé bỏng của mình Cả khi gần đất xa trời, dù người con gái ấy vẫn không thương xót, đoái hoài đến bà, chỉ mải mê với công việc thì bà vẫn hết mực yêu thương cô con gái ấy và không trách giận gì cô cho đến khi bà nhắm mắt Ngay từ nội dung câu chuyện đã mang âm hưởng buồn nhưng cảnh vật thiên nhiên mới đóng vai trò chính Không có khung cảnh nào hợp lí hơn để thể hiện nỗi nhớ con của người mẹ, nỗi đau khổ dày vò của người mẹ bằng cảnh vật khi bị bao phủ bởi

một màu ảm đạm “đêm dài và nặng nề như người mất ngủ Những buổi bình

minh ngày càng chậm chạp thêm, ngày càng đến muộn hơn và bất dắc dĩ lắm chúng mới le lói qua những cửa kính lâu ngày không cọ rửa Ở giữa những khung cửa từ năm ngoái vẫn còn lại trên lần bông những chiếc lá trước kia là

lá thu vàng nhưng bây giờ thì đã bắt đầu mục và đen hẳn lại.” [1, 334] Còn

trên bầu trời “những ngôi sao bị quên lãng chòng chọc nhìn xuống đất Những

chiếc lá rơi cản bước đi.” [1, 335] Những ngôi sao ấy dường như đang đồng

cảm cùng bà lão bởi bà cũng như chúng cũng bị lãng quên, bị đứa con gái mình thương yêu nhất bỏ rơi

Phải thấy rằng qua những trang văn của Pautôpxki, thiên nhiên Nga hiện lên với nhiều vẻ, ở nhiều góc độ Chúng thực sự sinh động và mang đúng linh hồn của thiên nhiên Nga: vừa tươi đẹp, rực rỡ lại vừa bình dị, thân quen, vừa

dữ dội lại vừa lãng mạn đến diệu kì Có được điều ấy là sự đóng góp không nhỏ của yếu tố màu sắc Ông đã vẽ nên bức tranh thiên nhiên bằng một bảng

màu “muôn hồng nghìn tía” Người đọc luôn cảm thấy dường như vốn am

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 34

hiểu màu của Pautôpxki là vô cùng Ông có thể gọi tên chúng ở những mức

độ khác nhau: Cùng là màu xanh nhưng khi là “màu da trời nhợt nhạt”, khi là

“hơi lơ màu xanh da trời” có khi lại là “xanh lên màu lá cây” …Chính vì thế

cảnh vật đi qua sự quan sát tỉ mỉ, tinh tế và ngòi bút điêu luyện của ông đều hiện lên với vẻ chân thực nhất, nhưng cũng thơ mộng, trữ tình nhất

Với hội họa, màu sắc, đường nét là những chất liệu chính Song đọc các đoạn văn miêu tả cảnh bình minh của Pautôpxki người đọc ngỡ ngàng khi ông vận dụng cả hai yếu tố ấy một cách linh hoạt, thành thạo để xây dựng nên bức tranh mang đậm hương sắc Nga Ở đây, khung cảnh bình minh của nước Nga

được nhà văn miêu tả bằng ba màu: “màu đồng ảm đạm”, “lấp lánh ánh mạ

vàng” và “màu xanh da trời” Trong đó màu xanh là màu chủ đạo với sáu lần

xuất hiện nhưng lại ở những cấp độ khác nhau Qua đấy mới thấy sự quan sát tinh tế và khả năng nhận biết màu sắc đáng khâm phục của Pautôpxki

Bắt đầu là một màu xanh yếu ớt và dịu dàng: “Bầu trời phương Đông

chỉ hé lộ một màu xanh rất mực yếu ớt và dịu dàng.(…) Tôi ngạc nhiên trước cái kiều diễm của bầu trời phương đông, trước ánh hào quang yếu ớt, trong trẻo của nó, cho đến khi hiểu ra rằng một bình minh mới đang ló rạng.” [1,

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 35

Sự quan sát nhiều khi giúp Pautôpxki chộp được giây phút tuyệt đẹp của bình minh nơi những khung cửa sổ trong khi đó bóng tối vẫn đang bủa vây

thành phố: “Bóng tối nhợt nhạt của đêm vẫn còn trải trên thành phố Nhưng

trong các cửa sổ đã thấy lấp lánh ánh vàng yếu ớt của bình minh phương Bắc.” [1, 397]

Và với thời gian, màu sắc cũng tham gia tích cực để tái hiện sự chuyển động của cảnh vật từ đêm sang bình minh Pautôpxki đã nắm bắt rất chi tiết

từng sự đổi thay màu sắc của màn đêm: “Đêm đang đen bỗng thành màu lam

nhạt rồi lại thành màu da trời và ánh sáng ấm áp đã từ một nơi nào trên cao kia chiếu xuống.” [1, 375]

Khi miêu tả cảnh đêm, Pautôpxki đã sử dụng gam màu tương phản trắng – đen để diễn tả sự chuyển động dữ dội trong đêm sấm sét ở thị trấn Lipnư:

“Đêm tối lồng lộn ngoài cửa sổ, lúc thì mở toang ra thành một ngọn lửa trắng

ào ạt, lúc thì khép lại thành bóng tối đen kịt, đến nỗi không còn trông thấy gì nữa.” [1, 68]

Ngoài cảnh đêm và bình minh, cảnh hoàng hôn tuy ít xuất hiện trong các truyện ngắn của Pautôpxki nhưng bằng sự thay đổi màu sắc, một lần nữa hoàng hôn lại được tái hiện sinh động trong các thời khắc chuyển giao giữa nó

và đêm tối: “Thời gian ở phương Bắc nở rộ những đêm trắng Những đêm

trắng ấy giờ đây trải dài đến tận Matxkơva Mãi đến chín giờ tối mặt trời mới lặn.(…) Nhưng căn cứ vào cái tranh tối, tranh sáng có màu đỏ mờ mờ và ấm

áp đang trùm lên thành phố - lên tất cả những quảng trường, những phố, những vườn và những sân của nó – ta có thể đoán được rằng mặt trời đang

hạ xuống ở chân trời của một nơi xa xôi nào đó, đằng sau hồ chứa nước Khimki…”[1, 377] Không phải là cái màu “cháy đỏ” mà Tachina đã nhìn thấy

trong truyện ngắn “Bình minh mưa”: “ Bên ngoài cửa sổ, hoàng hôn mờ mờ

vẫn còn cháy đỏ, mãi không sao tắt được.” [1, 284] Vì hoàng hôn sắp phải

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 36

nhường chỗ cho bóng đêm nên sắc đỏ ấy nay chỉ còn mờ mờ - dần biến thành

màu xám đen phơn phớt xanh của một đêm tươi mát: “Đẹp nhất là những lúc

trời còn tranh tối tranh sáng và mặt trăng mờ hơi sương vừa nhô lên khỏi những khu rừng bạch dương ẩm thấp Trên bầu trời buổi tối hằn rõ bóng những cành liễu mảnh dẻ Những đêm mây trắng đứng yên trên rừng và tỏa một ánh sáng yếu ớt trong bầu không khí màu xám đen phơn phớt xanh Rồi đêm tràn ngập không khí mát mẻ và mùi nước đưa hương bắt đầu ngự trị trên mặt đất bao la đã trở nên im lặng.” [1, 302]

Với nhiều nhà văn màn đêm, bình minh, hoàng hôn chỉ là những danh từ chỉ thời gian Song với Pautôpxki chúng không đơn thuần là yếu tố thời gian

Đó là cảnh vật mà ông có thể diễn tả bằng màu sắc và diễn tả rất thành công làm cho chúng trở thành một phần trong bức tranh khổng lồ về xứ sở Nga Ngoài cảnh vật thiên nhiên, truyện ngắn của Pautôpxki còn miêu tả không gian của những thành phố cổ kính, những thị trấn nghèo, vắng vẻ đầy yên bình Đây là một không gian quen thuộc trong nhiều sáng tác của các nhà văn Nga Song đến Pautôpxki, ông dựa trên những nét chung ấy để tìm cho mình một hướng đi riêng, hướng khai thác riêng Vẫn những ngôi nhà ấy, vẫn con đường lát gạch, những ngõ hẻm, hàng quán và phố xá ấy…vậy mà những

khung cảnh đó đi vào tác phẩm của ông “tuy hơi buồn nhưng thật là đẹp” Qua màu “tối sẫm” của những căn nhà, mùi nước dưa “phảng phất”, âm

thanh phì phò của những tháp dầu, thị trấn Đôtxorơ hiện lên mang một vẻ

đượm buồn: “Ở thị trấn Đôtxorơ trên sông Emba, những tháp dầu thở phì phò

giữa những hồ nước hồng tươi phảng phất mùi nước dưa Cửa sổ các nhà đều không có kính Người ta thay kính bằng những tấm lưới thép mau mắt Bên ngoài những lưới thép ấy côn trùng bám đặc làm cho trong nhà tối sầm.” [1,

85]

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 37

Dù vậy, bằng những tình yêu dành cho những miền đất của quê hương Nga yêu dấu, Pautôpxki vẫn tìm được ra điểm nào đó để vùng đất này trở nên

đáng yêu hơn trong mắt bạn đọc Trong truyện ngắn “Lịch sử một truyện dài” nhân vật tôi bộc bạch: “tôi chưa đến Lipnư lần nào Tôi thích thị trấn này vì

nó sạch sẽ, vì nó có rất nhiều hoa quỳ nở, vì nó có những con đường lát bằng

đá nguyên phiến và con sông Cây thông Xanh, con sông đã đục vào trong tầng đá vôi vàng kỉ Đêvôn thành một khe núi.” [1, 66] Hay vì “đường phố Kiep với ánh đèn mờ, tiếng lộc cộc của những chiếc xe một ngựa chở khách, mùi bụi bặm của hoa dẻ tàn đối với tôi trở thành đầm ấm và chắc chắn.” [1,

62]

Đất nước Nga, đặc biệt những vùng đất Trung Nga đã đem lại cho nhà văn cảm giác bình yên thực sự Ông đem tình yêu ấy vào trang văn của mình, nắm bắt chúng ở trạng thái tĩnh tại Dù trong bức tranh mọi vật có chuyển động như thế nào thì những thành phố ấy, những thị trấn ấy vẫn cứ được lớp rêu xanh bao phủ Và vô tình cảm giác bình yên của tác giả đã lây lan sang cả bạn đọc

Càng lạ lùng hơn, thành phố, thị trấn vốn là không gian sinh sống của con người nhưng trong tác phẩm của Pautôpxki khi ông miêu tả chúng lại không có sự xuất hiện của bóng dáng con người Điều này khác biệt hoàn toàn với các tác phẩm của nhà văn I.Bunin Bởi I.Bunin đã sử dụng cuộc sống u buồn, tẻ nhạt của người dân để khắc họa hình ảnh những thị trấn nghèo

Trong truyện ngắn “Chiếc cốc đời” ông miêu tả: “Còn ở phía xa, nơi thị trấn

Xtơrilet, bầu trời đêm yên tĩnh đã phủ xuống những con phố vắng tanh đen sẫm Trên quầy hàng gần túp nhà của bác thợ giày, bác Giôliut ở thuê đang ngồi hát nghêu ngao; lão mặc áo màu đỏ cờ, lưng gù gù gập xuống Trong nhà ăn mờ tối của mình, từ lâu cha Kiro đã nằm liệt trên giường, tóc cha bạc trắng, da dẻ phù thũng, mắt lờ đờ lơ đãng.” [3, 200]

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 38

Trong khi đó, để khắc họa sự nghèo nàn, buồn tẻ của những thị trấn

Nga, Pautôpxki lại chỉ chú ý tới cảnh vật: “những đám mây đen, thấp, cuồn

cuộn trên mặt biển mùa thu Trong những con sông đào róc rách một thứ nước hôi hám Gió lạnh thổi trên những ngã ba, ngã tư đường phố Nhưng khi mặt trời vừa ló ra thì màu đá hồng nổi lên từ dưới đám rêu xanh và sau khung cửa sổ, cả thành phố hiện ra như một bức tranh của nhà danh họa già Kananetto của thành Vơnidơ.” [1, 161]

Chính sự vắng bóng của con người và thay vào đó là cảnh vật đã tô đậm được cái buồn tẻ, nghèo nàn nhưng vẫn đẹp của những thị trấn nghèo trên dất nước Nga Hình ảnh ấy mãi mãi in đậm trong tâm trí của nhà văn như nó đã

từng in đậm trong tâm trí Tachiana trong truyện ngắn “Tuyết”: “Từ khi rời

Matxcơva, Tachiana mãi vẫn không sao quen được cái tỉnh lị đìu hiu với những ngôi nhà nhỏ bé, những cánh cửa hàng rào kêu ken két, những buổi tối vắng lặng, nghe rõ cả tiếng ngọn đèn dầu hỏa nổ lép bép.” [1, 275] Nhưng

rồi cuối cùng nàng cũng bị thuyết phục “nàng còn thấy thích cái tỉnh lị ấy nữa

là khác, nhất là khi đông về và tuyết rơi phủ đầy Ngày lại ngày, êm dịu và xám ngắt Sông mãi vẫn chưa đóng băng, mặt nước màu xanh lá cây bốc khói.” [1, 275]

Hẹp hơn không gian của những thành phố cổ kính, những thị trấn nghèo, không gian của những ngôi nhà buồn tẻ, những căn phòng cổ kính, ấm

áp cũng là không gian tiêu biểu của cảnh vật nước Nga

Trong truyện ngắn của Pautôpxki, ngôi nhà thường xuyên xuất hiện trong hình ảnh một ngôi nhà cô độc giữa bao la thiên nhiên Vì thế chúng lại càng trở nên bé nhỏ hơn Chính sự cô độc ấy đã gợi nên cái nghèo nàn, tiêu điều của những thị trấn Nga như ngôi nhà trong câu chuyện của vị thổ nhưỡng

học: “Một ngôi nhà gỗ ở cô đơn trên cánh đồng cỏ khô bên bờ một cái khe

Cạnh ngôi nhà cũng chẳng có lấy một hàng rào Gió tung bụi và ngôi nhà

Ph¹m ThÞ Thïy Linh – K32A – Ng÷ v¨n 39

đứng trong bụi như trong sương mờ.” [1, 382] Và cho đến mãi sau này từ

một ngôi nhà ấy mới mọc lên một thị trấn

Nhắc đến những ngôi nhà này không thể không nhắc tới những mảnh vườn Chúng gắn liền với nhau, cùng tạo nên một kết cấu đặc trưng cho ngôi

nhà mang phong cách Nga: “Ngôi nhà gỗ nhỏ nằm trên bờ con sông đào

Vacvaxiep trong một khu vườn nhỏ Trong vườn, hoa kim liên mọc thành đống.” [1, 85]

Có khi đó cũng không phải là một ngôi nhà mà chỉ là một túp lều tồi tàn:

“Túp lều của anh thợ quét rác nằm ép sát vào chân tường thành phía bắc, kề

bên những ngôi nhà nhỏ bé của các bác hàng thiếc…” [1, 9]

Sự nghèo nàn của những ngôi nhà đã tạo ra cảm giác buồn tẻ, thảm thương trong lòng người đọc.Tuy nhiên, thỉnh thoảng nó cũng xuất hiện cùng

với niềm vui của con người: “Bà Vacvara treo tranh của anh khắp tường

Trong nhà vui hẳn lên như thể người ta mở thêm rất nhiều cửa sổ nhỏ và bên ngoài mỗi cửa sổ ấy lại xanh lên một mảng trời và có gió ấm thổi.” [1, 265]

Ngược lại với hình ảnh của những ngôi nhà, căn phòng được Pautôpxki miêu tả mang hơi hướng cổ kính, ấm áp Đó là hình ảnh quen thuộc gắn liền với tầng lớp trên trong xã hội Nga Là những căn phòng sang trọng, quý phái với chiếc đàn dương cầm, những bức tranh nổi tiếng treo trên tường, giá sách với những gáy sách in chữ vàng bọc da đã sờn và thoang thoảng đâu đó mùi nước hoa đượm buồn…

Chính căn phòng như vậy đã khiến chàng Kuzmin trong truyện ngắn

“Bình minh mưa” muốn ở lại mãi cái tỉnh lị Navôlôki buồn bã, tẻ nhạt này Bước vào căn phòng “thấp và ấm áp” ấy mọi đồ vật đều “cổ lỗ” đã cho chàng thấy một cuộc sống bình thản: “Căn phòng với ngọn đèn treo trên bàn ăn,

chụp đèn trắng đục, đôi sừng thuần lộc đóng trên bức tranh vẽ con chó bên