Trờng Đại học S phạm Hà Nội Khoa ngữ văn ====== Nông thị Hậu Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế mèn phiêu lu kí Tô Hoài Khoá luận tốt nghiệp đại học Chuyên ngành: Ngôn ngữ Ngời hớng dẫn khoa học: Th.s GVC đinh thị Lan Hà nội - 2007 Lời cảm ơn Để hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này, Tôi đà nhận quan tâm, giúp đỡ tạo điều kiện tổ môn Ngôn ngữ khoa Ngữ văn trường ĐHSP Hà Nội 2, đặc biệt cô giáo Th.S GVC Đinh Thị Lan thầy cô bạn sinh viên khoa Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến tổ môn Ngôn ngữ, đặc biệt cô giáo Th.S GVC Đinh Thị Lan đà động viên, bảo, hướng dẫn tận tình để hoàn thành khoá luận thời hạn quy định Lần nghiên cứu khoa học, nữa, thời gian nghiên cứu hạn chế trình độ người viết có hạn nên khoá luận không tránh khỏi thiếu sót định Chúng mong nhận bảo, góp ý thầy cô, bạn bè quan tâm cho việc nghiên cứu đề tài Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoàiđà nêu thêm hoàn thiện Hà Nội, tháng 05 năm 2007 Người thực Nông Thị Hậu Lời cam đoan Tôi xin cam đoan đề tài tự tìm hiểu, nghiên cøu vµ hoµn thiƯn d­íi sù h­íng dÉn trùc tiÕp cô giáo Th.S GVC Đinh Thị Lan Các số liệu, kết nghiên cứu nêu khoá luận hoàn toàn trung thực chưa công bố công trình khác Hà Nội, tháng 05 năm 2007 Người thực Nông Thị Hậu Mục lục Trang Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục Phần : Những vấn đề chung Lí chọn đề tài Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nhiệm vụ mục đích nghiên cứu đề tài Phạm vi nghiên cứu 10 Đối tượng nghiên cứu 10 Phương pháp nghiên cứu 10 Phần 2: Nội dung 11 Chương 1: cë së lý ln 11 Kh¸i qu¸t vỊ phong cách ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày 11 Khái quát ngôn ngữ phong cách ngôn ngữ sinh hoạt hàng 12 ngày Khái quát từ ngữ sinh hoạt 13 3.1 Thế từ ngữ sinh hoạt 13 3.2 Các loại từ ngữ sinh hoạt 13 Chương 2: Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn 21 phiêu lưu kí Tô Hoài A Tình hình khảo sát thống kê 21 B Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu 22 kí Tô Hoài Giá trị biểu đạt từ ngữ tác phẩm 22 Giá trị biểu đạt từ địa phương tác phẩm 26 Giá trị biểu đạt quán ngữ, uyển ngữ tác phẩm 29 Giá trị biểu đạt tiếng lóng, biệt ngữ tác phẩm 32 Giá trị biểu đạt lối nói chêm xen, trùng lặp, tách đôi, iếc hoá 33 Giá trị biểu đạt lối so sánh ví von, dẫn thành ng÷, tơc ng÷, ca dao 36 KÕt ln chung 41 Tài liệu tham khảo 43 Phần Những vấn đề chung Lí chọn đề tài 1.1 Nếu âm nhạc lấy nhạc điệu làm chất liệu, hội hoạ lấy đường nét màu sắc làm phương tiện diễn đạt ý tưởng văn chương lại phản ánh sống hình tượng văn học Và chất liệu để xây dựng nên hình tượng ngôn ngữ Thành công tác phẩm văn chương biểu trước hết việc ngôn ngữ tác phẩm có đạt đến mức xác chuẩn mực hay không Tuy nhiên, không nên cứng nhắc, công nhận từ ngữ đà chuẩn hoá hệ thống từ vựng tiếng việt mà cần phải ý đến chuẩn phong cách Bởi yếu tố tạo nên nét độc đáo tác phẩm so với tác phẩm khác, ngôn ngữ văn học so với ngôn ngữ thể loại văn lại Thực tế văn học cho thấy: Hầu hết tác phẩm văn chương nhiều mang dấu ấn từ ngữ sinh hoạt Trong số trường hợp, góp mặt từ ngữ sinh hoạt yếu tố định đến giá trị độc đáo tác phẩm phong cách sáng tác nhà văn Bởi thế, việc nghiên cứu vấn đề từ ngữ sinh hoạt tác phẩm văn học việc làm cần thiết, hữu dụng 1.2 Dế Mèn phiêu lưu kí xem đặc phẩm đời văn Tô Hoài Tiểu thuyết đồng thoại đặc sắc thể rõ tài quan sát tinh tế, óc nhận xét sắc sảo, hóm hỉnh tình yêu sống Tô Hoài Đọc Dế Mèn phiêu lưu kí, ta bắt gặp chi tiết, hình ảnh, thoại lôi vô sinh động Điều có nhà văn đà khéo léo linh hoạt sử dụng số lượng lớn từ ngữ sinh hoạt tác phẩm Tuy nhiên, điểm qua lịch sử nghiên cứu văn học, hầu hết nhà nghiên cứu chưa có quan tâm thấu đáo, đà dành thời gian tâm sức nghiên cứu Dế Mèn phiêu lưu kí lại chủ yếu tập trung mặt đề tài, loại thể Vì vậy, việc khảo sát, nghiên cứu từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài vấn đề bỏ ngỏ cần khai thác, nhằm giúp ta có nhìn sâu sắc , toàn diện có thái độ trân trọng mực tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí tác giả Tô Hoài 1.3 Mặt khác, chương trình Ngữ văn THPT, tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí đưa vào giảng dạy chương trình khoá dạng đoạn trích coi tác phẩm lớn, có giá trị độc đáo Do vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu đề tài Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài góp phần giúp cảm thụ giảng dạy tốt kiệt tác văn chương đồng thoại Những lý cộng với lòng yêu mến, say mê Dế Mèn phiêu lưu kí đà hướng lựa chọn đề tài Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài cho khoá luận tốt nghiệp ĐH Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1 Hơn nửa kỷ qua, phong cách ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày nói chung hệ thống từ ngữ sinh hoạt nói riêng đà số nhà ngôn ngữ học tìm hiểu, nghiên cứu Điều chứng tỏ không mảnh đất lạ quan tâm đến ngôn ngữ dân tộc Song, hầu hết công trình nghiên cứu khai thác khía cạnh hay khác, mang tính đơn lẻ chưa có nhìn tổng quát có cách phân tách hệ thống, khoa học vấn đề vừa nêu Sau đây, điểm qua vài ý kiến xung quanh vấn đề từ ngữ sinh hoạt thuộc phong cách ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày 2.1.1 Trong cuốn: Giữ gìn sáng tiếng Việt mặt từ ngữ UB KHXH Việt Nam có viết: - Bài: Thử bàn quan niệm xác định đơn vị thành ngữ tiếng Việt Trước hết, tác giả Nguyễn Xuân Hoà nêu lên quan niệm cụm từ cố định Trên sở đó, ông đưa đặc trưng thành ngữ : + Thành ngữ cụm từ cố định có đặc điểm chung cố định thành phần từ vị cấu trúc + Thành ngữ có tính tái dạng làm sẵn sử dụng lời nói + Thành ngữ cụm từ cố định có quan hệ ngữ nghĩa hai chiều thành tố làm thành tính hình tượng - Bài : Các lớp từ địa phương chức chúng ngôn ngữ văn hoá tiếng Việt tác giả Nguyễn Quang Hồng viết tương đối chi tiết từ địa phương chức chúng Theo ông: Từ địa phương đơn vị dạng thức từ ngữ ngôn ngữ dân tộc mà phạm vi tồn sử dụng tự nhiên chúng hạn chế vài vùng địa phương định phần viết, tác giả đề cập đến hai hướng phân chia lớp từ địa phương: + Những đường hình thành từ địa phương + Quan hệ đối sách chúng với đơn vị dạng thức từ ngữ tương đương vốn sử dụng phổ biến ngôn ngữ văn hoá (hoặc phương ngữ khác) phần hai viết, tác giả trình bày chức phương ngữ Bao gồm: + Chức định danh + Chức biểu niệm + Chức chuyển + Chức mỹ cảm + Chức biểu 2.1.2 Trong Tạp chí Ngôn ngữ đời sống số 2/ 1998 có : Tiếng lóng giao thông vận tải tác giả Chu Thị Thanh Tâm Sau trình tập hợp định nghĩa từ từ điển giải thích, tác giả rút ý định nghĩa tiếng lóng: + Là từ ngữ thông tục + Không mang tính truyền thống + Là cách nói tỉnh lược + Là thứ ngôn ngữ dùng để trêu đùa, vui vẻ bí mật + Là cách nói thô, tự do, tự nhiên người bình dân + Thường gây ấn tượng tính ẩn dụ cao, vần vè dễ nhớ + Không phải ngôn ngữ chuẩn mực chấp nhận hành văn không sang trọng 2.1.3 Bài: Quán ngữ tiếng Việt Nguyễn Thị Thìn đăng Tạp chí Ngôn ngữ số 9/ 2000 có đưa khái niệm quán ngữ số ví dụ tiêu biểu để chứng minh 2.1.4 Bài: Đặc điểm từ vựng ngữ cách xử lý chúng từ điển tiếng Việt cỡ lớn Nguyễn Thị Thanh Nga đăng Tạp chí Ngôn ngữ số 11/ 2003 đà đưa ra: - Khái niệm phong cách ngữ (Phong cách sinh hoạt hàng ngày) - Đặc điểm từ vựng ngữ Bao gồm: + Giá trị biểu cảm cao + Tính ẩn dụ cụ thể cảm nhận trực giác + Tính đa dạng biến thể + Trong từ vựng ngữ có thành phần nghĩa đánh giá 2.1.5 Đặc biệt, Phong cách học tiếng Việt Đinh Trọng Lạc (chủ biên), Nxb Giáo dục 2002 (tái bản) đà trình bày khoa học dễ hiểu vấn đề bàn Chúng chủ yếu dựa vào quan điểm nghiên cứu sách làm sở lý luận cho việc nghiên cứu đề tài 2.2 Không lôi ta mảng sống bạo liệt hay nhân vật tầm vóc thổi bùng lên biến động lớn lao, tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài nhẹ nhàng vào lòng người nhịp thở sống thường nhật Chủ đề tư tưởng tác phẩm bật lên nhờ tần số lớn từ ngữ sinh hoạt diện tác phẩm Say mê Dế Mèn phiêu lưu kí, người đọc ý đến số viết xung quanh kiệt tác tiểu thuyết đồng thoại cho thiếu nhi này, như: - Bài: Cách xưng gọi trongDế Mèn phiêu lưu kí Tạ Văn Thông đăng Tạp chí Ngôn ngữ số 16 / 2001 - Bài: Tô Hoài thể hồi kí tác giả Vương Trí Nhàn đăng Tạp chí Văn học số / 2002 - Bài: Dế Mèn phiêu lưu kí tác giả Nguyễn Lộc, Đỗ Quang Lưu in Tô Hoài tác gia tác phẩm, Nxb Giáo dục, 2003 - Bài: Dế Mèn phiêu lưu kí tác giả Trần Đăng Suyền in Tô Hoài tác gia tác phẩm, Nxb giáo dục, 2003 - Bài: Dế Mèn phiêu lưu kí Liên Xô tác giả G.Gôlônép in Tô Hoài tác gia tác phẩm, Nxb giáo dục, 2003 Tiếp thu kết nghiên cứu người trước, đồng thời thấy giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài đề tài hấp dẫn, thuộc phạm vi nghiên cứu phong cách học nên mạnh dạn lựa chọn đề tài cho khoá luận tốt nghiệp Trong khoá luận, cố gắng trình bày ý kiến giá trị tiêu biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài cách có hệ thống, khoa học Qua thấy nét độc đáo tác phẩm phong cách sáng tác riêng nhà văn Nhiệm vụ mục đích nghiên cứu đề tài 3.1 Nhiệm vụ Thực đề tài này, xác định nhiệm vụ cụ thể sau: 3.1.1 Tập hợp vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài nhằm xây dựng sở lý thuyết cho việc nghiên cứu đề tài 3.1.2 Khảo sát, thống kê, phân loại từ ngữ sinh hoạt tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài 3.1.3 Phân tích, xem xét chức hiệu sử dụng từ ngữ sinh hoạt thông qua ngữ liệu Từ rút kết luận cần thiết 3.2 Mục đích 3.2.1 Củng cố vận dụng kiến thức ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng, phong cách học để nghiên cứu vấn đề cụ thể tiếng Việt 3.2.2 Tập dượt, làm quen với phương pháp nghiên cứu khoa học thuộc chuyên ngành ngôn ngữ 3.2.3 Thông qua việc tìm hiểu tương đối đầy đủ giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài, nhằm Giá trị biểu đạt quán ngữ, uyển ngữ tác phẩm 3.1 Giá trị biểu đạt quán ngữ tác phẩm Cũng tiểu loại khác từ ngữ sinh hoạt, quán ngữ, tham gia vào tạo lập văn (đặc biệt tác phẩm văn chương) cho thấy giá trị biểu đạt cao tính đa chức Ví dụ 1: ếch Cốm: - Như ta đường đường đấng trượng phu, hai nhÃi chưa đáng mặt đọ sức với ta Rút cuộc, nhà lại làm công việc hàng ngày (Sđd, tr 82) Xâm nhập vào vùng đầm lầy, Mèn Trũi đà vô tình trở thành tâm điểm cho vật nhàn cư vi bất thiện nơi trút giận Nhưng, sợ hai chàng Dế dũng cảm, mang theo vũ khí bên (móng vuốt) nên vật cử xung trận cố tìm cho lý đáng để thoái thác Chỉ cách bất đắc dĩ: Đại vương ếch Cốm phải tay Nhưng, ếch Cốm lại hùng hồn tuyên bố câu đầy khinh bạt: - Như ta Quán ngữ rút nhà văn sử dụng ví dụ đà làm bộc lộ chất câu chuyện Ngoài chức tạo câu: đứng đầu câu, làm thành phần phụ chuyển tiếp câu (còn gọi liên ngữ), quán ngữ rút chủ yếu thực chức xác định vị trí quan hệ phát ngôn chứa chuỗi phát ngôn (chức liên kết văn bản) đây, quán ngữ rút giữ vai trò nhịp cầu nối loạt lời từ chối vật với kết nhà làm công việc riêng bình thường Về sắc thái biểu cảm, quán ngữ rút biểu thị đánh giá, thái độ coi thường, khinh bỉ Dế Mèn bọn thùng rỗng kêu to xóm đầm lầy Rút dấu chấm hết cho rộn rịch chuẩn bị, cắt cử tướng tài đuổi trộm vật ngụ cư địa Ví dụ 2: Đây rồi! Đầu to gộc, bóng quá! Tôi vội rụt vào Song đà muộn Họ đà trông thấy Đà trông thấy tất họ phải bắt kì (Sđd, tr 23) Một buổi sáng nọ, dùng bữa điểm tâm cửa hang, Dế Mèn phát thấy hai cậu bé tay cầm tay xách tiến lại gần Biết nguy, Mèn chui vào hàng tìm cách chống chịu lũ nhân tạo từ hai cậu bé Hơn lần, Dế Mèn nghe thấy hai đứa bé khẳng định víi r»ng tỉ ch¾c ch¾n cã dÕ Giê bị ngạt mà chui để bọn trẻ nhìn thấy, chúng không để yên Quán ngữ kì đặt cuối câu: Đà trông thấy tất họ phải bắt kì bổ sung ý nghĩa kết cho động từ hành động bắt (làm việc, giá phải bắt được, định bắt được) Nói cách khác, quán ngữ kì nhấn mạnh tâm thực có kết hành động bắt chủ thể Nghĩa là, ví dụ này, quán ngữ kì chủ yếu thực chức nghĩa học Bên cạnh đó, cho thấy ý nghĩa tình thái khách quan việc Ví dụ 3: Chẳng cần biết yếu thế, Châu Chấu Voi to gấp lần Châu Chấu thường, lăn xả vào vây đánh (Sđd, tr 107) Ngoài chức tạo câu( làm thành phần phụ tình thái câu, đứng trước biểu thức ngôn từ biểu thị nội dung mệnh đề), quán ngữ chẳng cần biếtchủ yếu thực chức dụng học: từ ngữ chuyên dùng để biểu thị trạng thái tâm lí dứt khoát, đánh giá chủ quan người nói (Dế Mèn người bạn tranh đấu tìm chỗ trú đông) tình xảy câu: Châu Chấu Voi thường lớn gấp nhiều lần Châu Chấu thường nên tỉ lệ thất bại Châu Chấu thường cao * Kết luận: - Các quán ngữ xuất tác phẩm 98 lần, chiếm 11,9% tổng số từ ngữ sinh hoạt xuất tác phẩm Điều cho thấy vai trò quan trọng quán ngữ việc bộc lộ chủ đề tác phẩm phong cách nghệ thuật tác giả - Các quán ngữ xuất hiƯn “DÕ MÌn phiªu l­u kÝ” rÊt phong phó đa dạng, thực nhiều chức khác Trong chủ yếu chức nghĩa học, chức dụng học chức liên kết văn - Không người cho quán ngữ cách nói ghép từ quen dùng lời ăn tiếng nói hàng ngày Thực chất, vào ngôn ngữ văn chương, quán ngữ tỏ có giá trị biểu đạt cao Điều cho thấy vai trò quan trọng việc làm phong phú kho tàng từ ngữ tiếng Việt 3.2.Giá trị biểu đạt uyển ngữ tác phẩm Ví dụ 1: Ông anh hai ốm yếu từ lâu Nhưng buồn nhất, mẹ đà khuất núi (Sđd, tr 42) VÝ dơ trªn xt hiƯn hai biÕn thĨ cđa tõ gèc “chÕt”: “mÊt”, “kht nói” Dïng tõ “mÊt” biĨu thÞ c¸i chÕt cđa ng­êi anh thø hai cđa DÕ MÌn cách nói tế nhị, tôn trọng người chết Dùng từ khuất núi biểu thị chết người mẹ cách nói đầy vẻ tôn kính, tiếc nuối người chết Hơn nữa, từ khuất núi với ý nghĩa trang trọng nên thường dùng để biểu thị cho chết người đà đứng tuổi Hai từ ngữ dùng hoàn toàn phù hợp với đối tượng nói đến câu Hơn nữa, uyển ngữ mất, khuất núi hàm ý bộc lộ tình cảm yêu mến, thương tiếc Dế Mèn người thân gia đình Về mặt mỹ cảm, hai uyển ngữ giúp câu văn trở nên phong phú ngôn từ, tránh trùng lặp dễ gây nhàm chán cho người đọc Ví dụ 2: Sau thăm mẹ, mẹ nhìn thấy mặt, mừng sống, khoẻ, Người an tâm rồi, tính du lịch xa xôi (Sđd, tr 42) Từ Người ví dụ lối nói uyển chuyển, dùng để thay cho từ mẹ Cách nói vừa tránh lặp từ ( lặp từ mẹ), vừa biểu thị thái độ tôn kính, yêu mến Dế Mèn người đà sinh thành Nói cách khác, lối dùng uyển ngữ Người vừa làm tăng giá trị biểu đạt nội dung, vừa tạo giá trị thẩm mỹ mặt hình thức ngôn từ cho tác phẩm * Kết luận: Qua việc khảo sát ví dụ dùng uyển ngữ tác phẩm, nhận thấy: Các uyển ngữ xuất Dế Mèn phiêu lưu kí không nhiều (15 lần, chiếm 1,8% tổng số từ ngữ sinh hoạt tác phẩm) có giá trị biểu đạt cao Điều cho thấy vai trò việc bộc lộ, diễn tả tâm tư, tình cảm, trạng thái tâm lí người Giá trị biểu đạt tiếng lóng, biệt ngữ tác phẩm Tiếng lóng, biệt ngữ tượng đặc biệt lí thú đời sống ngôn ngữ dân tộc Khi vào tác phẩm văn chương, biệt ngữ, tiếng lóng tỏ hiệu việc tạo nên giá trị độc đáo cho tác phÈm VÝ dơ 1: “Nhín ë nhµ BÐ nói: - Đem thằng Dế quẳng ao cho xừ vịt bầu sực bữa, Nhớn (Sđd, tr 25) ví dụ trên, nhËn thÊy sù xt hiƯn cđa tiÕng lãng, biƯt ng÷: xừ, sực Sự xuất biệt ngữ, tiếng lóng đem đến cho thoại sắc thái riêng: thân mật, suồng sÃ, không câu nệ ý tứ, không trau chuốt ngôn từ bộc lộ dơng ý cđa chđ thĨ lêi nãi Tõ “sùc” ë ngôn từ đắt Nó không đơn hiểu ăn bình thường mà có sắc thái ý nghĩa biểu thị mÃn nguyện, sung sướng chủ thể tóm miếng mồi béo bở, ăn ưa thích, hợp vị Ví dụ 2: - Này anh kia! Làm chi mà ầm lên Đứa khôn ngoan đời không nên nói trước Hắn nhe ra, hầm hè: - Mặc kệ! Có giỏi chơi đứng nói xó à? (Sđd, tr 27) Tiếng lóng chơi từ ngữ chuyên dụng giới trẻ, tuýp người bụi, có máu mặt Từ chơi trường hợp không mang nét nghĩa từ vựng (chơi đùa vui vẻ), mà dùng với nét nghĩa chuyển: đánh, choảng, đấm, đá,một cách không đáng Nói cách khác, từ chơi có giá tị biểu đạt cao: vừa biểu thị ý nghĩa cần diễn đạt (đánh nhau), vừa cho thấy thái độ, tính cách ngông nghênh, ngạo mạn, hiếu chiến, tự phụ nhân vật (chú dế địch thủ cđa DÕ MÌn) VÝ dơ 3: “ Nhín giao hĐn bạn: - Bên ba gôn ăn thưởng lÃo Dế (Sđd, tr 38) Trong ví dụ nµy, ta thÊy cã sù xt hiƯn cđa tiÕng lãng, biệt ngữ Được ba gôn cụm từ đặc biệt, chuyên dùng lĩnh vực bóng đá Nó hiểu là: ghi ba bàn vào lưới đội bạn Đặt trường hợp này, cụm từ ba gôn có giá trị biểu nghĩa (như đà giải thích), biểu (cho thấy hoàn cảnh giao tiếp không mang tÝnh nghi thøc vµ tÝnh chđ thĨ lêi nãi ưa cách nói tự nhiên, gây ấn tượng mạnh với người nghe) cao, tạo nên nét cá tính, độc đáo ngôn ngữ tác phẩm * Kết luận: - Mặc dù biệt ngữ, tiếng lóng xuất Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài không nhiều (39 lần, chiếm 4,8% tổng số từ ngữ sinh hoạt tác phẩm) có giá trị biểu đạt cao, đặc biệt tạo nét độc đáo, cá tính cho ngôn ngữ tác phẩm - Các biệt ngữ, tiếng lóng thường tập trung chủ yếu vào chức biểu cảm chức nghĩa học Trong đó, biệt ngữ, tiếng lóng lúc đảm nhiệm nhiều chức khác - Sự phân tích cho thấy vai trò quan trọng biệt ngữ, tiếng lóng Dế Mèn phiêu lưu kí nói riêng tác phẩm văn chương nói chung Giá trị biểu đạt lối nói chêm xen, trùng lặp, tách đôi, iếc hoá tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí Tô Hoài Trong thực tế ngôn ngữ, có trường hợp tính cố định từ, cụm từ đạt đến độ bất di bất dịch Tuy nhiên, nhu cầu cần nhấn mạnh đối tượng biểu thị thái độ chủ thể, người ta tìm đến thay đổi hình thức ngôn từ cách nói chêm xen, trùng lặp, tách đôi, iếc hoá Cách nói phổ biến đời sống giao tiếp hàng ngày mà tỏ có ưu lớn việc biểu đạt nội dung, t­ t­ëng cịng nh­ lµm phong phó vµ hÊp dẫn hình thức ngôn ngữ tác phẩm văn chương Ví dụ 1: Hai cảnh nối bày trước mắt tôi: đàn ong mải mê rầm rộ Một b¸c XiÕn Tãc to x¸c, qu¸ l­êi, cø ngÈn vào ngơ (Sđd, tr 125) Trên đường tìm người em kết nghĩa (Dế Trũi), Dế Mèn gặp lại bác Xiến Tóc dạng khác hẳn ngày trước: ủ dột, lười biếng, ngây ngô, nhí nhảnh, nỡm đời, suốt ngày rong chơi dông dài với lũ bướm, ve sầu Từ ngẩn ngơ nhà văn tách làm đôi ngẩn - ngơ xen vào hai động từ ra, vào (ra ngẩn vào ngơ) làm cho sắc thái ý nghĩa câu văn tăng lên gấp bội: Xiến Tóc không đôi lúc rơi vào trạng thái ngẩn ngơ mà luôn chìm tâm trạng ngơ ngẩn người trí Cách nói tách chêm xen từ làm rõ tính cách nhân vật (Xiến Tóc) khiến cho mâu thuẫn, đối lập hai khung cảnh (ong mải miết bay khắp nơi tìm mật - Xiến Tóc ngơ ngẩn sống qua ngày) đẩy lên đến cực điểm Đó nguyên nhân trực tiếp thúc giục Dế Mèn bước chân không lời từ biệt gửi lại phương diện hình thức, cách dùng từ ngẩn vào ngơ tạo âm hưởng mang nhạc tính, tạo nên giá trị thẩm mỹ cho câu đoạn văn nói riêng, cho ngôn ngữ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí nói chung Ví dụ 2; Cuộc đời niên đà gần nửa thời xuân mà chưa điều có ích Chỉ lầm mai lỗi Tôi ủ rũ, chẳng buồn ăn (Sđd, tr 36) Mô hình tách xen từ AB xAyB xuất Dế Mèn phiêu lưu kí tương đối nhiều ví dụ vừa dẫn, từ ghép lầm lỗi tách đôi lầm - lỗi chêm xen vào chúng trạng từ nay, mai: lầm mai lỗi Xét phương diện nội dung, cách dùng từ làm tăng sắc thái biểu đạt ý nghĩa từ ghép đẳng lập lầm lỗi Đồng thời, nhấn mạnh vào ăn năn, hối hận Dế Mèn nhớ lại quÃng đời vừa trải qua Xét phương diện hình thức, lối dùng từ lầm mai lỗi tạo tính cân xứng, nhịp nhàng, tính nhạc, làm cho câu văn tăng thêm hiệu thẩm mỹ sức hấp dẫn người đọc Ví dụ 3: Ông ếch ngồi đáy giếng, ếch ngồi đáy giÕng chØ thÊy mÈu trêi miƯng giÕng ®· t­ëng nom thấy vòm trời! Ha ha! ếch ngồi đáy giếng Hôm thấy thật ếch ngồi đáy giếng (Sđd, tr 81) Ngữ liệu vừa dẫn xuất hiện tượng trùng lặp rõ nét, điển hình Cụm từ lặp lại lần ví dụ câu thành ngữ ếch ngồi đáy giếng Thành ngữ giải thích là: hiểu hiết ít, tầm nhìn bị hạn chế điều kiện tiếp xúc hạn hẹp, ví ếch ngồi tận đáy giếng nhìn lên bầu trời cao thăm thẳm nên tưởng khoảng vung Việc lặp lặp lại nhiều lần câu thành ngữ làm nhấn mạnh nhận xét cđa DÕ Trịi vỊ nh©n vËt Õch Cèm trun: Trũi cho ếch Cốm vẻ ta biết nhiều, hiểu sâu thực chất chẳng biết, chẳng hiểu Để bộc lộ thái độ khinh bỉ, chê bai, giễu cợt mình, Dế Trũi nhắc nhắc lại bốn tiếng ếch ngồi đáy giếng đến lần thứ tư Mặc dù lặp lại nhiều lần người đọc không cảm thấy nhàm chán Ngược lại, cách nói trùng lặp khiến độc giả dễ dàng nhận biết thái độ Dễ Trũi ếch Cốm Đồng thời, cách lặp cụm từ ếch ngồi đáy giếng thể rõ đồng tình, khẳng định, tâm đắc chủ thể phát ngôn (Trũi) câu thành ngữ nhắc tới Ví dụ 4: Tôi nói mà Cóc đà kèng kẹc, vẻ mÃn nguyện Çm Ü: -BØ phu hiÓu råi! HiÓu råi! HiÓu råi! Thế cháu bận quá! ( Sđd, tr 76) Lại cóc ta oai cóc Chỉ tham thoại mà cóc nhắc đến ba lần cụm từ hiểu rồi! Nhà văn nhân vật liên tục cụm từ mang ý nghĩa khẳng định cách tự nhiên theo phình to, thu nhỏ vốn xem đặc trưng loài cóc nhằm thể thái độ khẳng định đầy tự tin ông đồ cóc Nhưng, thực chất mỉa mai Dế Mèn tác giả dành cho tính ưa danh hÃo cóc Ngoài ra, cách dùng lặp từ tạo tính nhịp điệu cho câu văn, phù hợp với diễn tả lời nói chủ thể phát ngôn (nhân vật cóc) Đồng thời, đem lại hấp dẫn, lôi tác phẩm bạn đọc (đặc biệt trẻ nhỏ) * Kết luận: Như vậy, qua việc phân tích ngữ liệu tiêu biểu Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài, nhận thấy: Lối nói chêm xen, trùng lặp, tách đôi, iếc hóa lối nói sử dụng tương đối nhiều tác phẩm Trong số đó, chủ yếu tác giả dùng lối nói chêm xen, tách đôi, trùng lặp Giá trị biểu đạt lối nói biểu nhiều khía cạnh Thứ nhất: khắc sâu, nhấn mạnh vào nội dung thông báo câu Thứ hai: làm tăng giá trị tạo hình, biểu thái, biểu cảm; làm bật đặc điểm tính cách nhân vật Thứ ba: tạo nhạc tính, cân đối, hài hoà câu văn, khiến ngôn ngữ tác phẩm giàu tính thẩm mỹ, tạo lôi cuốn, hấp dẫn cho độc giả Nói cách khác, lối nói chêm xen, trùng lặp, tách đôi,iếc hoá có vai trò quan trọng việc tái đời sống giới loài vật cách sinh động, cụ thể, chân thực Đây yếu tố tạo nên tính độc đáo, riêng biệt ngôn ngữ biểu tác phẩm phong cách viết truyện dí dỏm, tự nhiên đầy trí tuệ nhà văn Tô Hoài Giá trị biểu đạt lối so sánh ví von, dẫn thành ngữ, tục ngữ, ca dao tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài 5.1.Giá trị biểu đạt lèi so s¸nh vÝ von t¸c phÈm Trong thùc tế khách quan, vật tượng phong phú, đa loại, đa điệu, đa sắc thái Để diễn tả chúng, người lựa chọn cách định danh gọi trực tiếp đặc trưng vật tượng Tuy nhiên, nhu cầu cần khắc hoạ đối tượng cách sâu sắc hay đơn giản hoá vật tượng vốn trừu tượng cho dễ hiểu, người tìm đến cách thức diễn đạt hiệu Đó lối so sánh ví von Nhờ ưu việc diễn đạt, gợi hình, gợi cảm, nên lối nói so sánh ví von sử dung phổ biến hoạt động giao tiếp hàng ngày văn chương - nghệ thuật ngôn từ Ví dụ 1: Nắng vàng rải cây, vàng màu tươi lạ lùng, lòng đau cắt Hai hàng nước mắt tuôn rơi (Sđd, tr 24) Dế Mèn phiêu lưu kí tiểu thuyết đồng thoại chật ních so sánh ví von ví dụ trên, Tô Hoài đà dùng lối so sánh ngang theo thành ngữ lòng đau cắt Thành ngữ vốn dùng để đau đớn, xót xa lòng đến mức tựa dùng dao cắt Ngay nội thành ngữ đà có so sánh, đối chiếu, ví von Đau cắt đau đớn bị cắt phần thể Vế B dùng để so sánh (cắt) gợi cho người đọc cảm giá hụt hẫng trước thay ®ỉi nhanh chãng, chÊm døt ®ét ngét cđa sù vËt tượng Điều cho thấy,việc sử dụng lối so sánh ví von ví dụ phương tiện đắc lực việc diễn tả trạng huống, cảm xúc nhân vật Dế Mèn Ví dụ 2: Chị (Nhà Trò) mặc áo thâm dài, đôi chỗ chấm điểm vàng, hai cánh cô nàng mỏng cánh bướm non, lại ngắn (Sđd, tr 42) Tô Hoài tỏ am hiĨu t­êng tËn vỊ thÕ giíi loµi vËt đặc điểm riêng vật Nhà Trò loài vật sống nước nên tương đối xa lạ với người Cách so sánh ví von lấy phận vật gần gũi, thường gặp đời thường (bướm) để biểu thị cho phận vật xa lạ với đời sống hàng ngày khiến người đọc dễ dàng hình dung vật tượng cần tái Hơn nữa, lối nói so sánh ví von cho ta liên tưởng thú vị: Cuộc đời Nhà Trò mong manh, yếu đuối, thiếu sức sống đôi cánh cô nàng Số phận cần giúp đỡ, bao bọc đồng loại * Kết luận: - Lối nói so sánh ví von xuất Dế Mèn phiêu lưu kí với tần số lớn, mật độ dày (111 lần, chiếm 13,5%) Kết cho thấy: Lối so sánh ví von giữ vai trò quan trọng việc tạo nên giá trị nội dung hình thức tác phẩm - Hầu hết biện pháp so sánh sử dụng tác phẩm dạng so sánh ngang (mô hình A B) Các so sánh xuất với tần số lớn, mật độ cao mà hợp lí, linh hoạt, tạo giá trị biểu đạt cao cho ngôn ngữ tác phẩm 5.2 Giá trị biểu đạt lối nói dẫn thành ngữ, tơc ng÷, ca dao Ai cịng biÕt: ng­êi ViƯt Nam xưa nay, nhân dân lao động, dường không không vận dụng nói hàng ngày vô số câu thành ngữ, tục ngữ, ca dao dân gian theo thói quen cung cách ăn nói người Bởi tính chất phong phú ý nhị hình thức lẫn nội dung thành ngữ, tục ngữ, ca dao tỏ có giá trị biểu đạt cao vào tạo lâp văn bản, tác phẩm văn chương Ví dụ 1: Hai đứa trẻ bắt đem vỊ lµm miÕng måi bÐo cho gµ chäi, hoạ mi, sáo mỏ ngà chúng xơi ngon Bọn cá chậu chim lồng mà vớ ăn mỡ màng thằng phải biết thích (Sđd, tr 22) Thành ngữ cá chậu chim lồng ví dụ dùng để ám chØ sù giam h·m, k×m kĐp, mÊt tù cđa vật quanh năm sống lồng đợi ban phát thức ăn từ bên Đồng thời, bộc lộ thương hại chủ thể lời nói đối tượng nói đến câu Hơn nữa, lối dùng thành ngữ gợi lên tâm trạng sợ sệt trước chết tan xương nát thịt mà Dế Mèn hình dung Như vậy, việc dùng thành ngữ cá chậu chim lồng ví dụ vừa có chức thay thế, vừa có chức nghĩa học, chức biểu cảm cao VÝ dơ 2: “ Trong hang tèi nh­ hị nút Cái khe hở tí ti không đủ thò chân (Sđd, tr 132) Ví dụ xuất thành ngữ tối hũ nút Thành ngữ vốn để tối tăm, mịt mù, không nhìn thấy Ta biết rằng, rơi vào tay lÃo Bói Cá, Dế Mèn trở thành người quản gia bất đắc dĩ Vừa ném Mèn vào hang, lÃo Trả đà nhặt hết gặch lấp kín cửa ngách vào Trong hang lại Dế Mèn đối diện với bóng tối mênh mông Tối hũ nút bóng tối dày đặc, không vệt , tia sáng lọt vào Ngoài nét nghĩa miêu tả đơn (chỉ bóng tối hang), thành ngữ tạo cho người nghe âm hưởng đặc biệt, liên tưởng có lý: Cuộc đời Mèn từ mịt mù tương lai, tối tăm hy vọng bóng tối đậm đặc hang Ví dụ 3: Thưa anh, em biết anh em biết khác anh Em biết đời muốn mở mang trí óc phải bước chân bốn phương ngày đàng sàng khôn, tổ tiên ta dạy cụ không dạy ta ngồi xó đâu (Sđd tr 56) Trong ví dụ trên, Tô Hoài đà dẫn câu tục ngữ Đi ngày đàng học sàng khôn giới dạng bớt từ mà nghĩa không đổi: Một ngày đàng sàng khôn Cách dùng chứng tỏ tài vận dụng linh hoạt, uyển chuyển, sáng tạo thành ngữ tạo biến thể sinh động tác phẩm nhà văn Câu tục ngữ lời khuyên cha ông dành cho hậu thế: HÃy mở túi khôn thiên hạ Ngoài ra, đặt ngữ liệu này, câu tục ngữ bày tỏ đồng tình, đồng cảm nhà văn với cếch nghĩ, cách nhìn nhận có lý Dế Mèn Ví dụ 4: Có xấu cậy sức mà bắt nạt Khôn ngoan đá đáp người Mày có giỏi Ta tha cho lần (Sđd tr 34) ví dụ trên, ta thấy xuất câu ca dao: Khôn ngoan đối đáp người Gà mẹ hoài đá dạng bỏ lửng, biến từ : Khôn ngoan đá đáp người ý nghĩa câu ca dao lời khuyên Xiến Tóc dành cho ngạo mạn Dế Mèn: Có lĩnh, sức khoẻ, trí tuệ hÃy dùng để đối đáp với người đừng oai bắt nạt kẻ yếu đồng loại: nhà mẹ nhì Ra đường kẻ giòn ta Cách nói dẫn câu ca dao làm tăng sức thuyết phục lời khuyên, đồng thời tạo giá trị mỹ cảm cho câu văn * Kết luận: Qua việc khảo sát thống kê phân tích số ví dụ tiêu biểu tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí Tô Hoài, nhận thấy: - Tần số xuất lối dẫn thành ngữ, tục ngữ, ca dao tác phẩm tương đối lớn Trong đó, chủ yếu nhà văn sử dụng thành ngữ để diễn đạt dụng ý nghệ thuật - Lối nói có giá trị biểu đạt cao Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài Cụ thể mặt sau: Thứ nhất: Nó làm cho cách sử dụng ngôn từ tác phẩm trở nên gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày Điều góp phần tạo nên nét đặc trưng thể loại tiểu thuyết đồng thoại cho trẻ em tác phẩm phong cách sáng tác độc đáo nhà văn Thứ hai: Bởi thành ngữ, tục ngữ, ca dao đúc kết kinh nghiệm nhận thức nhân dân mà thành nên việc sử dụng chúng tác phẩm làm cho câu văn trở nên hàm súc, mang tính dân tộc, giàu hình ảnh, trí tuệ Từ tạo giá trị biểu đạt, biểu cảm, biểu hiện, biểu thái cho ngôn ngữ tác phẩm Kết luận chung Lắng nghe âm vang từ lịch sử nghìn xưa văn học dân tộc, ta say đắm giai điệu đa âm, đa thanh, đa sắc thái đàn tác phẩm văn chương: cao thoát tục, lúc uyển chuyển du dương; day dứt ám ảnh, lúc tha thiết mượt mà Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài đàn Sự độc đáo, hấp dẫn tiểu thuyết xuất phát từ nhiều yếu tố Trong đó, việc sử dụng linh hoạt, uyển chuyển hợp lí từ ngữ sinh hoạt tác phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Qua khảo sát thực tế tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí, nhận thấy: Tần số xuất từ ngữ sinh hoạt tác phẩm lớn (821 lần ), chia làm nhiều tiểu loại: từ ngữ, từ địa phương, quán ngữ Trong đó, tiểu loại lại thực chức định việc thể dụng ý sáng tạo nhà văn Tựu trung, từ ngữ sinh hoạt có giá trị biểu đạt to lớn ( biểu nghĩa, biểu cảm, biểu thái) nhiệm vụ thể chủ đề tư tưởng tác phảm nói riêng việc hình thành phong cách sáng tác tác giả nói chung Đối với tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí Tô Hoài, tiếp cận nhiều góc độ khác (đề tài, loại thể ) Nhưng, tiếp cận từ phương diện ngôn ngữ hướng đắn, bổ ích, thiết thực Việc thực đề tài Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài đà giúp hiểu sâu hay, đẹp ngôn ngữ nói chung từ ngữ sinh hoạt tác phẩm văn chương nói riêng Thực tế giảng dạy Ngữ văn trường phổ thông, người giáo viên phải giúp học sinh phân biệt hiểu rõ đặc điểm chất ngôn ngữ nói ngôn ngữ viết, có từ sinh hoạt hiệu sử dụng chúng Vì vậy, nghiên cứu đề tài này, nhằm mục đích trang bị kiến thức từ ngữ sinh hoạt, làm phong phú vốn hiểu biết thân ngôn ngữ dân tộc Đồng thời, việc nghiên cứu tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên khoa Ngữ văn việc giảng dạy môn Ngữ văn trường phổ thông sau Trong trình thực hiện, thân người viết đà nỗ lực cố gắng, tâm huyết say mê với việc nghiên cứu đề tài Song, hạn chế thời gian trình độ nghiên cứu nên khoá luận tránh khỏi thiếu sót định Chúng mong nhận bảo, góp ý thầy cô, bạn bè quan tâm cho việc nghiên cứu đề tài đà nêu thêm hoàn thiện Tài liệu tham khảo Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí, Nxb Hội nhà văn, 2005 ( tái ) Đinh Trọng Lạc (chủ biên), Phong cách học tiếng Việt, Nxb GD, 2002 ( tái ) Phong Lê, Vân Thanh (tuyển chọn giới thiệu), Tô Hoài tác gia tác phẩm, Nxb GD, 2003 ( tái ) Nguyễn Thị Nga, Đặc điểm từ vựng ngữ cách xử lí chúng từ điển tiếng Việt cỡ lớn, Tạp chí Ngôn ngữ số 11/ 2003 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên), Lịch sử văn học Việt Nam (Tập 3), Nxb ĐHSP, 2004 (in lần thứ 2) Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2006 ( tái bản) Nguyễn Thị Thìn, Quán ngữ tiếng Việt, Tạp chí Ngôn ngữ số 9/ 2000 UBKHXH Việt Nam, Giữ gìn sáng tiếng Việt mặt từ ngữ, Nxb KHXH, 1998 Nguyễn Như ý (chủ biên), Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt, Nxb GD, 1998 ... 2: Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn 21 phiêu lưu kí Tô Hoài A Tình hình khảo sát thống kê 21 B Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu 22 kí Tô Hoài Giá trị biểu đạt từ ngữ. .. ngữ sinh hoạt ngôn ngữ dân tộc B Giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài Căn vào kết thống kê được, tiến hành phân tích giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt Dế Mèn phiêu lưu kí. .. ngữ liệu tiêu biểu có sử dụng từ ngữ sinh hoạt dẫn từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí Tô Hoài 6.4 Phương pháp phân tích Sử dụng xem xét chức năng, giá trị biểu đạt từ ngữ sinh hoạt tác phẩm Dế Mèn