1971 viết : “Mục đích, ý nghĩa của môn giảng văn trong nhà trường là giúp học sinh cảm thụ đầy đủ nhất, lĩnh hội được sâu sắc nhất mọi giá trị tư tưởng và nghệ thuật trong hình tượng văn
Phần mở đầu
Lí do chọn đề tài
Văn học, một trong bảy hình thức nghệ thuật, phản ánh đời sống thông qua ngôn ngữ và hình tượng Nó kết hợp âm nhạc, hội họa và điêu khắc, mang đến cho con người những trải nghiệm sâu sắc và đa dạng.
Giảng dạy môn Văn có vai trò quan trọng trong giáo dục phổ thông, như GS Trần Thanh Đạm đã chỉ ra trong cuốn sách của ông, rằng mục đích của giảng dạy Văn là giúp học sinh cảm thụ và lĩnh hội sâu sắc giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm Điều này không chỉ giáo dục về nhận thức, tư tưởng, tình cảm, đạo đức, thẩm mỹ mà còn phát triển tư duy và ngôn ngữ cho học sinh Tuy nhiên, việc này không hề dễ dàng, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện nay với sự bùng nổ thông tin và công nghệ, đòi hỏi giáo viên phải áp dụng phương pháp giảng dạy phù hợp để đạt được hiệu quả cao trong việc truyền đạt kiến thức Văn học.
Nhiều phương pháp dạy văn hiện nay bộc lộ hạn chế, đặc biệt là các phương pháp truyền thống Theo Phúc Nguyên trong báo Văn nghệ số 36, thực trạng dạy học văn cho thấy giáo viên thường chỉ “rót kiến thức” vào học sinh mà không quan tâm đến khả năng tiếp thu của các em Học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động, chỉ biết trả bài theo ý tưởng của giáo viên và sử dụng các bài mẫu có sẵn Phương pháp này đã làm giảm vai trò sáng tạo và chủ động của học sinh trong quá trình học tập.
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh chỉ ra rằng, phương pháp dạy học văn hiện tại chưa khơi dậy tiềm năng văn học của học sinh, khi giáo viên là nhân vật trung tâm và học sinh phụ thuộc hoàn toàn vào họ Để nâng cao hiệu quả giảng dạy, cần đổi mới phương pháp, đảm bảo học sinh trở thành chủ thể sáng tạo trong việc học văn Một phương pháp dạy học mới, như đọc hiểu tác phẩm văn học theo loại thể, có thể khắc phục những hạn chế này Trong phương pháp này, tác phẩm văn học trở thành đối tượng chiếm lĩnh của cả giáo viên và học sinh, với giáo viên đóng vai trò hướng dẫn và chỉ đạo trong quá trình khám phá tác phẩm.
Trong mối tương quan giữa các thể loại văn học như trữ tình, kịch và tự sự, thể loại tự sự đóng vai trò quan trọng khi chiếm một khối lượng kiến thức lớn trong chương trình giáo dục phổ thông.
Tự sự là một khái niệm rộng, nhưng trong khóa luận này, tác giả chỉ tập trung vào tự sự hiện đại trong giai đoạn 1930-1945 Đề tài nghiên cứu được chọn là “Đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn 1930-1945 trong nhà trường trung học phổ thông” Tác giả sẽ phân tích hai tác phẩm tiêu biểu là “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam và “Chí Phèo” của Nam Cao.
Người viết mong muốn nâng cao kiến thức và rèn luyện năng lực sư phạm cho các giáo viên dạy văn tương lai, đồng thời đóng góp vào việc tìm tòi và sáng tạo trong đổi mới phương pháp giảng dạy môn văn.
Lịch sử vấn đề
Từ thời kỳ cổ đại, khi chữ viết ra đời, đã tồn tại hình thức đọc để hiểu nội dung Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có nghiên cứu nào hoàn chỉnh về vấn đề đọc hiểu.
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Trên thế giới, A Nhicônxki (Nga) trong “Phương pháp dạy tác phẩm trong nhà trường phổ thông” đã chú ý đến hoạt động đọc, đặc biệt là đọc diễn cảm
I A Rez trong “phương pháp luận dạy văn học” đã trình bày một cách có hệ thống các phương pháp, biện pháp dạy học Trong đó, tác giả cũng chú ý đến đọc sáng tạo và coi đây là phương pháp đặc biệt, đặc thù nhằm phát triển cảm thụ nghệ thuật, hình thành những thể nghiệm nghệ thuật: Giáo viên đọc diễn cảm, giáo viên gọi học sinh đọc diễn cảm, giáo viên đọc diễn cảm và giảng bình Ở Việt Nam có một số công trình nghiên cứu sau:
GS Nguyễn Thanh Hùng có một số bài viết tiêu biểu sau:
Trong cuốn "Văn học và nhân cách" (NXBVH, 1994), tác giả phân tích mối liên hệ giữa liên tưởng và tưởng tượng trong quá trình đọc văn Ông nhấn mạnh rằng sự phát triển của quá trình đọc được thúc đẩy thông qua hoạt động liên tưởng, tưởng tượng và giải thích nghệ thuật.
Trong bài viết “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hóa cho người đọc”, tác giả nhấn mạnh rằng việc đọc hiểu không chỉ giúp củng cố và phát triển khả năng sử dụng tiếng Việt thành thạo, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách Đọc được coi là một năng lực văn hóa cơ bản, góp phần vào sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân.
Trong chuyên đề “Đọc và tiếp nhận văn chương”, tác giả nhấn mạnh vị trí quan trọng của việc tiếp nhận văn học, khẳng định rằng đây là một quá trình diễn ra thông qua hoạt động duy nhất là đọc văn.
GS Trần Đình Sử trong cuốn “Đọc văn học văn” nhấn mạnh rằng việc đọc hiểu văn là bước đầu tiên và không thể thiếu trong quá trình học văn.
Trong bài viết trên báo Văn Nghệ (14/02/1998) “ Môn văn thực trạng và giải pháp” tác giả nhấn mạnh đến một trong ba mục tiêu của việc dạy học văn,
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh tập trung vào việc rèn luyện khả năng đọc hiểu các văn bản, đặc biệt là văn bản nghệ thuật Mục tiêu là giúp học sinh phát triển kỹ năng đọc văn một cách có văn hóa và có phương pháp, tránh việc suy diễn hay tùy tiện trong quá trình tiếp nhận thông tin.
GS Phan Trọng Luận trong chuyên luận “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học” nhấn mạnh tầm quan trọng của hoạt động đọc, từ việc đọc từng chữ cho đến việc cảm nhận âm vang và tri giác qua hình ảnh, chi tiết, từ ngữ Quá trình đọc không chỉ là việc tiếp cận văn học mà còn là hành trình thâm nhập sâu vào nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.
Tất cả các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng đọc là bước đầu tiên trong việc tiếp nhận văn chương Dựa trên những kết quả nghiên cứu này, khóa luận của chúng tôi sẽ tổ chức các bước đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại trong giai đoạn 1930-1945.
Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Trong khóa luận này, chúng tôi nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến việc đọc hiểu tác phẩm, đặc biệt là trong thể loại tự sự hiện đại Chúng tôi sẽ tổ chức các bước đọc hiểu cho một số tác phẩm tiêu biểu trong giai đoạn 1930-1945, nhằm làm rõ cách tiếp cận và phân tích các tác phẩm này.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Trong khóa luận chúng tôi tập trung tìm hiểu các vấn đề sau:
- Tập hợp các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài
- Vận dụng các bước đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn 1930-1945
- Thiết kế giáo án thực nghiệm
+ Hai đứa trẻ ( Thạch Lam )
Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Phương pháp so sánh đối chiếu
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Những vấn đề chung
Vấn đề tiếp nhận tác phẩm văn học
Tiếp nhận tác phẩm văn học là gì?
Theo từ điển tiếng Việt, tiếp nhận là “đón nhận cái từ người khác, nơi khác chuyển giao cho”
Theo Nguyễn Thanh Hùng trong “Đọc và tiếp nhận tác phẩm văn chương”, tiếp nhận tác phẩm văn học là quá trình mang lại cho người đọc sự hưởng thụ và hứng thú trí tuệ Quá trình này không chỉ củng cố mà còn phát triển một cách phong phú những khả năng thuộc thế giới tinh thần và năng lực cảm xúc của con người trước đời sống.
Tiếp nhận văn học là một cuộc giao tiếp sâu sắc giữa người đọc và tác giả thông qua tác phẩm Điều này đòi hỏi người đọc phải tham gia với tâm hồn, trí tuệ, hứng thú và nhân cách của mình Họ không chỉ nhập thân vào nội dung tác phẩm mà còn cần giữ khoảng cách thẩm mỹ để đánh giá, thưởng thức tài năng của tác giả, cũng như nhận diện những điều bất cập hoặc đưa ra những cách giải thích khác biệt.
Mỗi tác phẩm văn học được sáng tạo thông qua một phương thức nhất định, điều này ảnh hưởng đến cách người đọc tiếp nhận tác phẩm Mục tiêu chính của việc dạy học tác phẩm văn học là giúp người học hiểu và cảm nhận tác phẩm, từ đó nâng cao kiến thức và hoàn thiện nhân cách Để đạt được điều này, cần tìm hiểu cách thức tác phẩm được sáng tạo.
1.1.1 Phương thức sáng tạo của nhà văn
Bốn yếu tố chính trong chu kỳ sáng tác và thưởng thức văn học bao gồm thời đại, nhà văn, tác phẩm và bạn đọc Trong đó, nhà văn đóng vai trò quan trọng nhất như là chủ thể sáng tạo Quá trình sáng tác của nhà văn khởi đầu từ sự
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh tập trung vào việc quan sát đối tượng thẩm mỹ khách quan trong bối cảnh hiện đại và nhu cầu thị hiếu của độc giả Mục tiêu sáng tạo của nhà văn là biến đổi đối tượng thẩm mỹ khách quan thành nhu cầu thẩm mỹ xã hội Quá trình này chính là quá trình sáng tác, và trong suốt quá trình đó, nhà văn cần lựa chọn phương thức sáng tạo phù hợp để xây dựng tác phẩm của mình.
Thể loại văn học là cách mà nhà văn sáng tạo ra tác phẩm, thường được phân chia thành ba loại chính: trữ tình, tự sự và kịch.
Trong tác phẩm trữ tình, nội dung phản ánh đời sống qua tâm trạng và cảm xúc của nhà văn Ngược lại, trong tác phẩm kịch, nhà văn nhận thức hiện thực khách quan thông qua các mâu thuẫn và xung đột Trong khi đó, tác phẩm tự sự lại phản ánh hiện thực cuộc sống bằng các hình ảnh khách quan.
Trong triết học, khái niệm khách quan được chia thành hai loại: khách quan một, tức là đời sống, và khách quan hai, là nội dung tác phẩm văn học Nhà văn phản ánh khách quan một qua lăng kính chủ quan của mình, dẫn đến việc hình thành khách quan hai Do đó, tác phẩm văn học bao gồm cả nội dung khách quan và chủ quan, với khách quan được thể hiện qua nhận thức và đánh giá của nhà văn Quy trình sáng tác của nhà văn diễn ra theo các bước: khách quan một → nhận thức → khái quát → đánh giá → biểu hiện → khách quan hai (tác phẩm tự sự).
Hiểu phương thức sáng tạo của nhà văn là yếu tố quan trọng giúp người đọc tiếp nhận tác phẩm văn học một cách đúng đắn, sâu sắc và phù hợp với bản chất của nó.
1.1.2 Cơ chế hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn học
Cơ chế hoạt động tiếp nhận gồm 4 bước: đọc, phân tích, cắt nghĩa, bình giá Tiếp nhận tác phẩm tự sự cũng dựa trên cơ chế ấy
1.1.2.1 Đọc Đọc là sự khởi đầu việc tiếp nhận văn bản, đây là hoạt động sáng tạo và
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh mang tính trực cảm, với văn bản tồn tại khách quan và được tổ chức theo một kiểu ngôn ngữ nhất định, phụ thuộc vào chức năng và phương thức sáng tạo của nhà văn Mục đích chính của việc đọc là để hiểu văn bản, và mỗi loại văn bản khác nhau đòi hỏi cách đọc khác nhau; ví dụ, việc đọc tác phẩm tự sự sẽ khác biệt so với đọc tác phẩm trữ tình và kịch.
Phân tích là phương pháp nghiên cứu chi tiết các khía cạnh riêng lẻ của tác phẩm để khám phá mối tương quan giữa chúng, từ đó đạt được nhận thức chung sâu sắc hơn Tuy nhiên, hoạt động phân tích chỉ có thể thực hiện với một số yếu tố cấu thành tác phẩm, yêu cầu phải phân chia đối tượng thành các phần nhỏ và lựa chọn những yếu tố quan trọng Việc lựa chọn này cần xây dựng hệ thống tiêu chí phù hợp, được xác định dựa trên chất lượng của đối tượng được chọn và đặc trưng của từng thể loại.
Hoạt động cắt nghĩa trong văn học là quá trình giảng giải ý nghĩa của các chi tiết và hình ảnh, nhằm đi đến việc hiểu rõ hình tượng và tác phẩm Cắt nghĩa bao gồm việc phân tích và tổng hợp các yếu tố để làm sáng tỏ nội dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Hoạt động cắt nghĩa tác phẩm văn học không chỉ dựa vào kiến thức khoa học mà còn cần kết hợp với hiểu biết về xã hội, lịch sử và mỹ học Cuối cùng, cắt nghĩa không chỉ là một quá trình nhận thức mà còn là việc diễn đạt những hiểu biết về tác phẩm, đồng thời thể hiện mối quan hệ giữa tác phẩm và bối cảnh xã hội, lịch sử, cũng như trạng thái tinh thần của thời kỳ đó.
Mỗi tác phẩm văn chương chỉ tồn tại dưới một văn bản duy nhất, và tất cả các phương pháp cũng như yếu tố phân tích đều dựa vào văn bản này Kết quả là, mỗi người đọc sẽ có những cách hiểu và cảm nhận khác nhau về tác phẩm.
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh nghĩa tác phẩm theo một cách khác nhau Đây là quy luật trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương
Trong cơ chế tiếp nhận tác phẩm, hoạt động bình giá là giai đoạn cuối cùng, dựa trên việc đọc, phân tích và cắt nghĩa để đảm bảo tính khách quan Tuy nhiên, khi đề cập đến việc khen hay chê, sự đánh giá trở nên chủ quan, phụ thuộc vào thái độ và tình cảm của người đọc đối với nhà văn và tác phẩm Hơn nữa, môi trường tâm lý xã hội cùng với vị trí và uy tín của nhà văn cũng ảnh hưởng đến những nhận xét này.
Đọc hiểu là con đường đặc trưng tiếp nhận tác phẩm văn học
1.3.1 Quan niệm về đọc hiểu Đọc là hoạt động mang tính văn hóa phản ánh đời sống văn minh của con người, nó xuất hiện cùng quá trình tiến hóa của loài người
Theo Từ điển tiếng Việt 2005: Đọc là “tiếp nhận nội dung của một tập kí hiệu bằng cách nhìn vào các kí hiệu”
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Hiểu là quá trình nhận ra ý nghĩa và bản chất của thông tin thông qua trí tuệ, trong khi đọc là hành động hướng đến mục đích Khi đọc, người đọc cần tự hỏi "Đọc để làm gì?", và câu trả lời chính là sự hiểu biết Trong giảng dạy văn học, mục tiêu không chỉ là hiểu mà còn thực hiện các nhiệm vụ như cung cấp kiến thức, giáo dục thẩm mỹ, phát triển nhân cách, và rèn luyện tư duy Các nhiệm vụ này nhằm nâng cao dân trí và bồi dưỡng nhân tài Trong bối cảnh hiện đại, việc đọc hiểu văn chương cần hướng tới mục tiêu giáo dục toàn cầu của Liên Hợp Quốc: học để biết, làm việc, sống và hòa nhập với cộng đồng.
Trước đây, đọc được coi là một trong bốn kĩ năng cơ bản của học văn, bên cạnh nghe, nói và viết Trong môi trường học đường, đọc hiểu được xem là yêu cầu quan trọng nhất để tiếp nhận tác phẩm văn học Chúng tôi tin rằng đọc hiểu không chỉ là phương pháp mà còn là một kiểu dạy học đặc trưng cho văn chương, với việc đọc làm nền tảng tư tưởng chính Kiểu dạy học này có thể kết hợp với nhiều phương pháp khác như so sánh, hệ thống câu hỏi, nêu vấn đề và giảng bình, nhằm phân tích và nâng cao hiệu quả dạy học theo hướng đọc hiểu.
1.3.2 Đọc hiểu là con đường đặc trưng tiếp nhận tác phẩm văn học
Trong thời đại ngày nay, có nhiều cách để tiếp nhận tác phẩm văn học, trong đó việc xem các bộ phim chuyển thể từ những tác phẩm này là một phương thức phổ biến Ngoài ra, người ta còn có thể thưởng thức văn học qua các hình thức khác như nghe sách nói, giúp mở rộng cách tiếp cận và cảm nhận tác phẩm.
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh nhấn mạnh rằng việc tiếp nhận tác phẩm văn học cần phải đi sâu vào bản chất của loại hình nghệ thuật ngôn từ Tuy nhiên, nhiều cách tiếp nhận hiện tại còn hạn chế và không phản ánh đúng giá trị của văn học Để hiểu và cảm nhận tác phẩm một cách chính xác, cần phải chú ý đến đặc trưng ngôn ngữ của nó Do đó, có thể khẳng định rằng con đường tiếp nhận tác phẩm hiệu quả nhất chính là qua việc đọc.
Đọc hiểu là phương pháp chủ yếu trong việc dạy học tác phẩm văn chương, do đặc trưng của thông tin nghệ thuật trong văn học Tác phẩm văn học được cấu thành từ hệ thống ngôn từ, tạo nên văn bản với các ký hiệu ngôn ngữ phi vật thể Trong văn bản luôn tồn tại những khoảng trống mà người đọc cần liên tưởng và tưởng tượng để lấp đầy Đọc là hoạt động thiết yếu trong mọi lĩnh vực, nhưng với văn học, nó trở thành phương pháp không thể thay thế Chỉ qua việc đọc, người học mới có thể tiếp cận và tiếp nhận nội dung tác phẩm Vì vậy, trong dạy học văn, giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách đọc để học văn, từ đó phát triển năng lực đọc và nâng cao văn hóa đọc cho học sinh.
Đọc hiểu văn bản không chỉ giúp học sinh khám phá thế giới nghệ thuật và nhận thức về cuộc sống, mà còn tạo sự đồng điệu và đồng sáng tạo giữa tác giả và độc giả, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa người đọc và nhà văn.
Như vậy, đọc hiểu chính là con đường đặc thù để tiếp nhận tác phẩm văn học.
Đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn 1930-1945 Trong trường trung học phổ thông
Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại
Thể loại tự sự bao gồm ba đặc trưng chính: cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ tự sự Trong khi tự sự hiện đại vẫn giữ nguyên những đặc điểm này, nó còn thể hiện những nét riêng biệt do ảnh hưởng của lịch sử, thời đại và cá tính của từng nhà văn.
Cốt truyện là đặc trưng cơ bản đầu tiên của thể loại tự sự
2.1.1.1 Khái niệm và đặc điểm
Theo Từ điển tiếng Việt 2005, hệ thống sự kiện là yếu tố cốt lõi cho sự phát triển của các mối quan hệ và tính cách nhân vật trong tác phẩm văn học tự sự.
Cốt truyện được định nghĩa là hệ thống các xung đột xã hội được thể hiện một cách nghệ thuật, trong đó các tính cách hình thành và phát triển qua nhiều mối quan hệ tương tác Điều này giúp làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, theo giáo trình lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên.
Cốt truyện là tập hợp các biến cố, sự kiện và chi tiết diễn ra theo trình tự nhất định trong tác phẩm Các sự kiện, đơn vị chính tạo thành cốt truyện, có ảnh hưởng lớn đến số phận và tính cách nhân vật Những sự kiện quan trọng có thể tạo ra bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật, được gọi là biến cố, trong khi các yếu tố cụ thể cấu thành sự kiện được gọi là tình tiết.
Các biến cố, sự kiện, chi tiết được tổ chức sắp xếp thống nhất trong tác phẩm theo 2 chiều:
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Nhà văn có khả năng sắp xếp các biến cố và sự kiện theo cả trật tự thời gian tuyến tính và phi tuyến tính, tùy thuộc vào ý đồ nghệ thuật mà họ muốn truyền tải.
Chiều không gian trong cốt truyện cho phép nhiều biến cố và sự kiện diễn ra đồng thời, tạo nên một trục quan hệ phong phú giữa các nhân vật tham gia Điều này giúp tổ chức cốt truyện theo chiều ngang, làm nổi bật sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các nhân vật trong cùng một bối cảnh sự kiện.
Cốt truyện có thể được phân loại thành hai loại chính: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến Một cốt truyện thường trải qua các giai đoạn như trình bày, khai đoạn, phát triển, đỉnh điểm và kết thúc, nhưng không phải tất cả các cốt truyện đều bao gồm đầy đủ các thành phần này.
2.1.1.2 Cốt truyện tự sự hiện đại (giai đoạn 1930-1945)
Cốt truyện là yếu tố quan trọng đầu tiên trong tác phẩm tự sự, nhưng không phải là yếu tố quyết định đến sự thành công và sức hấp dẫn của tác phẩm, vì có những tác phẩm dù có cùng một cốt truyện nhưng lại đạt được mức độ thành công khác nhau.
Trong tự sự dân gian và tự sự trung đại, cốt truyện là yếu tố thiết yếu, vì "không có cốt truyện là điều không có khả năng" (Nguyễn Đăng Na), và thường được sắp xếp theo trật tự thời gian tuyến tính Tuy nhiên, cốt truyện trong tự sự hiện đại giai đoạn 1930-1945 đã có những sự thay đổi đáng kể.
Các tác phẩm tiêu biểu của khuynh hướng lãng mạn, như của Thạch Lam, thường không có cốt truyện rõ ràng, hoặc nếu có thì cốt truyện chỉ phản ánh những biến đổi trong dòng tâm trạng và cảm xúc của nhân vật.
Thạch Lam khắc họa những biến chuyển tâm trạng của hai chị em Liên từ buổi chiều cho đến đêm khuya, đặc biệt là khi có chuyến tàu đêm đi qua.
- Với các sáng tác theo khuynh hướng hiện thực phê phán, tiêu biểu là Nam Cao, cốt truyện không được sắp xếp theo trật tự thời gian tuyến tính
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Cao tổ chức câu chuyện theo trình tự thời gian, bắt đầu từ hiện tại với tiếng chửi của Chí, sau đó quay về quá khứ để khám phá lai lịch của Chí Phèo, và cuối cùng trở lại hiện tại với cái chết của Chí Trong quá trình này, thời gian được dồn nén và kéo căng, tạo nên một cấu trúc hấp dẫn cho tác phẩm.
Có thể khẳng định rằng một xu hướng nổi bật trong tự sự hiện đại là sự giảm thiểu yếu tố cốt truyện Vì vậy, khi tiếp cận và hiểu tác phẩm tự sự hiện đại, ngoài việc chú trọng đến tính ổn định, cần khám phá tính linh hoạt và đa dạng của nó.
Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là hình thức cơ bản qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng
2.1.2.1 Khái niệm và đặc điểm
Từ điển Hán Việt lý giải nhân vật là “vai trong truyện, kịch, phim’’
Từ điển tiếng Việt giải thích nhân vật là “đối tượng ( thường là con người ) được miêu tả thể hiện trong tác phẩm văn học, nghệ thuật’’
Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm: Nhân vật văn học là con người cụ thể đựơc miêu tả trong tác phẩm văn học
Các quan điểm về nhân vật văn học hiện nay vẫn còn thiếu sót và quá chung chung Theo các nhà lý luận, nhân vật văn học không chỉ là những con người, có thể có tên hoặc không, mà còn bao gồm cả sự vật và loài vật, những yếu tố này mang tính cách của con người và được sử dụng để thể hiện bản chất con người Đôi khi, nhân vật còn có thể là những hiện tượng liên quan đến con người, nổi bật trong tác phẩm văn học.
Dựa vào vị trí của nhân vật trong tác phẩm có thể chia thành: Nhân vËt chÝnh, nh©n vËt trung t©m, nh©n vËt phô
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ với lí tưởng xã hội của nhà văn chia thành: Nhân vật chính diện, nhân vật phản diện
Xét theo kiểu cấu trúc nhân vật chia thành: Nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng
Trong lí luận văn học, ba khái niệm “nhân vật”, “tính cách”, và “tính cách điển hình” thể hiện các mức độ khác nhau về sự thể hiện con người trong tác phẩm tự sự “Nhân vật” chỉ là hình ảnh về con người, trong khi “tính cách” là hình tượng về con người, và “tính cách điển hình” là đại diện tiêu biểu cho con người Ví dụ, trong tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao, có nhiều nhân vật như Chí Phèo, Bá Kiến, Thị Nở, nhưng chỉ Bá Kiến, Chí Phèo và Thị Nở có tính cách, trong đó Bá Kiến và Chí Phèo là những nhân vật xứng đáng được coi là tính cách điển hình.
2.1.2.2 Nhân vật tự sự hiện đại (giai đoạn 1930-1945)
Đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn 1930 – 1945
2.2.1 Khái quát về đọc hiểu Đọc hiểu là quá trình tổng hợp, người đọc không chỉ đơn thuần thực hiện cuộc giao tiếp với văn bản mà còn giao tiếp với nhà văn, với chính mình và với người nghe Đây là chìa khóa giúp mỗi người mở cánh cửa của tri thức nhân loại
- Đọc hiểu là phương tiện để nghiên cứu tác phẩm văn học
- Đọc hiểu là phương tiện phát triển tích cực sáng tạo và năng lực văn học của học sinh
- Đọc hiểu là phương tiện giáo dục thẩm mỹ
Nguyên tắc đọc hiểu yêu cầu người đọc cần làm quen toàn diện với tác phẩm, xác định rõ mục đích chính của việc đọc, đánh giá chính xác và sinh động các vấn đề trong văn bản Đồng thời, người đọc cũng cần phát triển và vận dụng các kỹ năng thông qua quá trình đọc hiểu.
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Hạnh tập trung vào việc đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại từ năm 1930 đến 1945 Bài viết dựa vào các đặc trưng thể loại của những tác phẩm trong giai đoạn này để xây dựng quy trình dạy và học thông qua các bước đọc hiểu hiệu quả.
GS Phan Trọng Luận quan niệm dạy học đọc hiểu được tiến hành theo
3 bước: đọc thô, đọc bằng sức mạnh của hồi ức của liên tưởng tưởng tượng và bước cắt nghĩa, đánh giá
Nhưng theo các tác giả SGK Ngữ Văn chia đọc hiểu thành 4 bước, mỗi bước có 2 yêu cầu là:
- Bước 1: Đọc thông - đọc thuộc
- Bước 2: Đọc kỹ - đọc sâu
- Bước 3: Đọc hiểu - đọc sáng tạo
- Bước 4: Đọc ứng dụng- đọc đánh giá
2.2.2 Đọc hiểu tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn 1930-1945
2.2.2.1 Đọc thông - đọc thuộc Đây là cấp độ đầu tiên mang tính tích cực với cảm thụ văn học Hoạt động đọc với tri giác cảm giác của người đọc làm cho các kí hiệu ngôn ngữ nghệ thuật được tái hiện vang lên sống động Đây là bước bắt buộc đầu tiên trong đọc hiểu văn bản a Quan niệm
Đọc thông, theo từ điển tiếng Việt 2005, là quá trình đọc liền mạch, không gián đoạn, giúp người đọc hiểu rõ và không còn thắc mắc Yêu cầu của việc đọc thông bao gồm đọc lưu loát, đúng chính âm và chính tả, cũng như nắm bắt hoàn cảnh ra đời của tác phẩm tự sự Điều này đòi hỏi người đọc phải giải thích các từ khó và hiểu đúng nghĩa văn bản, từ đó giúp tri giác toàn bộ nội dung Đọc thông không chỉ là bước chuẩn bị về mặt ý thức và tâm thế cho việc làm việc với văn bản, mà còn là yêu cầu tối thiểu trong quá trình đọc hiểu, đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp cận văn bản.
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Theo từ điển tiếng Việt 2005, "thuộc" có nghĩa là ghi nhớ trong trí óc đến mức có thể dễ dàng nhắc lại hoặc nhận ra Đọc thuộc là khả năng nhớ văn bản để có thể đọc lại mà không cần tài liệu Mỗi thể loại văn bản yêu cầu mức độ đọc thuộc khác nhau; trong thơ, đọc thuộc thường là thuộc lòng, trong khi ở truyện, đọc thuộc là nhớ nội dung chính, các nhân vật, tình tiết và chi tiết tiêu biểu, từ đó có thể tóm tắt các văn bản một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ.
Ví dụ 1: Đọc thông - đọc thuộc tác phẩm “Hai đứa trẻ” (Thạch Lam) GV tổ chức học sinh thực hiện các công việc sau:
Thạch Lam là một tác giả nổi bật trong nền văn học Việt Nam, với cuộc đời và sự nghiệp đầy ý nghĩa Ông nổi tiếng với phong cách viết tinh tế, mang đậm chất trữ tình và nhân văn Các tác phẩm chính của Thạch Lam, như "Nhà Nghỉ", "Gió đầu mùa", thể hiện sâu sắc tâm tư, tình cảm của con người và những biến đổi của xã hội Qua đó, Thạch Lam không chỉ khắc họa chân thực cuộc sống mà còn gửi gắm những thông điệp sâu sắc về tình yêu và nhân đạo.
- Hướng dẫn học sinh thấy được xuất xứ tác phẩm: Rút trong tập
“Nắng trong vườn” (1938) Là truyện ngắn tiêu biểu cho tâm hồn và phong cách Thạch Lam
GV hướng dẫn học sinh đọc văn bản một cách chậm rãi và rõ ràng, đồng thời chú ý đến ngữ điệu trong các lời thoại Sau khi giải thích các từ khó, GV hướng dẫn học sinh phân đoạn và tóm tắt nội dung văn bản theo ba cảnh đã được chia.
+ Cảnh 1: Từ đầu đến “tiếng cười khanh khách nhỏ dần về phía làng”: Cảnh phố huyện lúc chiều xuống
+ Cảnh 2: Tiếp đến “cảm giác mơ hồ không hiểu”: Phố huyện đêm đến
+Cảnh 3: Còn lại: Phố huyện về đêm có đoàn tàu đi qua
GV hướng dẫn học sinh khám phá chủ đề tác phẩm, thể hiện niềm cảm thương chân thành của nhà văn đối với cuộc sống mòn mỏi và quẩn quanh của con người ở phố huyện nghèo Tác phẩm còn phản ánh những điều ước khiêm nhường nhưng tha thiết của họ, từ đó khắc họa sâu sắc tâm tư và khát vọng sống của nhân vật.
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
- Yêu cầu học sinh xác định các nhân vật, nhân vật chính:
+ Các nhân vật: Liên, An, chị Tí, bác Siêu, bà cụ Thi, gia đình bác XÈm
Ví dụ 2: Đọc thông - đọc thuộc tác phẩm “Chí Phèo” (Nam Cao)
GV yêu cầu học sinh đọc tiểu dẫn, văn bản và phần chú thích để nắm được các vấn đề sau:
- Năm ra đời tác phẩm : 1941
+ Ban đầu có tên “Cái lò gạch cũ”
+ Khi in thành sách (1941) NXB tự ý đổi thành “Đôi lứa xứng đôi”
+ 1946 in trong tập “Luống cày” tác giả lấy lại tên là “Chí Phèo”
Chí Phèo trải qua một quá trình tha hóa nghiêm trọng sau khi bị Bá Kiến đẩy vào tù, từ một người nông dân lương thiện trở thành tay sai cho Bá Kiến Sự gặp gỡ với Thị Nở đã đánh thức trong Chí Phèo bản chất lương thiện, nhưng khi bị Thị Nở từ chối, Chí Phèo rơi vào tuyệt vọng Cuối cùng, anh đã đâm chết Bá Kiến và tự sát, đánh dấu sự kết thúc bi thảm cho cuộc đời của mình.
- Xác định đề tài, chủ đề:
+ Đề tài: Nông thôn và người nông dân
+ Chủ đề: Đi sâu vào sự hủy hoại cả nhân hình và nhân tính của người nông dân trong xã hội cũ
- Xác định được các nhân vật, nhân vật chính, nhân vật trung tâm: + Các nhân vật: Chí Phèo, Bá kiến, Thị Nở, Lý Cường, bà cô Thị
Nở, dân làng, Tự Lãng
+Nhân vật chính: Chí Phèo, Bá Kiến
+Nh©n vËt trung t©m: ChÝ PhÌo
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh
Có thể nói, bước đọc thông-đọc thuộc tương ứng với phần tìm hiểu chung của bài học tác phẩm văn học
Theo từ điển tiếng Việt 2005, "kỹ" có nghĩa là chú ý đầy đủ đến từng chi tiết Đọc kỹ được hiểu là việc đọc nhiều lần với tần suất cao, giúp người đọc nhận ra các vấn đề của tác phẩm, đặc biệt là những điểm đặc sắc và thú vị.
Khi tiến hành đọc kỹ phải đạt các yêu cầu sau:
- Đọc kỹ phải phát hiện được bố cục kết cấu, chỉ ra hình thức sắp xếp của văn bản
Để hiểu rõ nội dung văn bản, người đọc cần chú ý đến các yếu tố chính và có cái nhìn tổng quát về cả nội dung lẫn hình thức Điều này đòi hỏi phải phân loại và hệ thống hóa từ ngữ, hình tượng nhằm tái hiện không gian, thời gian, cũng như xác lập chuỗi sự kiện và tình huống liên quan đến nhân vật trong tác phẩm.
Trong tác phẩm “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh phân tích tâm trạng của nhân vật chính, Liên, qua từng thời khắc khác nhau Điều này giúp học sinh nhận ra những biến chuyển tinh tế trong cảm xúc của Liên, từ niềm vui đến nỗi buồn, phản ánh sâu sắc tâm lý nhân vật.
Cảnh 1: Trước cảnh phố huyện lúc chiều xuống với hình ảnh “Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng”, với âm thanh “vang vẳng tiếng ếch nhái”, “Muỗi đã bắt đầu vo ve”; trước cảnh chợ tàn chỉ còn lại
Trong không gian phố nghèo, hình ảnh những đứa trẻ nhặt nhạnh rác rưởi như vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và lá mía gợi lên nỗi buồn man mác trong tâm trạng Liên Sự xuất hiện của chị Tý với chõng hàng và cụ Thi càng làm tăng thêm nỗi buồn thấm thía trước cảnh sống nghèo khổ của người dân nơi đây.
Khóa luận tốt nghiệp Vũ Thị Hạnh