Tìm hiểu sự đối lập tương phản trong thơ chữ hán nguyễn du

Đọc trong một số bài viết, công trình nghiên cứu của các tác giả, người viết khoá luận nhận ra các tác giả này đã có đề cập đến tính đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du như s

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2009

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Người hướng dẫn khoa học

TS GVC nguyễn thị nhàn

Hà Nội - 2009

Lời cảm ơn

Khoá luận này được hoàn thành dưới sự chỉ bảo giúp đỡ tận tình của TS GVC Nguyễn Thị Nhàn, người viết xin gửi tới cô giáo lời cảm ơn chân thành, sâu sắc nhất

Người viết cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam và các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn - Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ người viết trong quá trình thực hiện và hoàn thành khoá luận này

Hà Nội, ngày 6 tháng 5 năm 2009

Người thực hiện

Nguyễn Thị Hằng

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên

cứu của riêng tôi Các số liệu trong khoá luận này

là trung thực Khoá luận này chưa từng được công

bố trong bất kỳ công trình nào Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 6 tháng 5 năm 2009

Người thực hiện

Nguyễn Thị Hằng

Mục lục

Trang

2.2 Sự đối lập tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du 24 2.2.1 Sự đối lập tương phản về không gian, thời gian 24 2.2.1.1 Đối lập tương phản giữa thế giới âm - dương 24 2.2.1.2 Đối lập tương phản giữa quá khứ - hiện tại -

tương lai

33

2.2.2 Sự đối lập tương phản thế giới con người 38 2.2.2.1 Đối lập tương phản trong chính bản thân tác giả 38 2.2.2.2 Đối lập tương phản trong cuộc đời của các tầng

lớp người khác nhau

43

Kết luận 53

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nói đến nền Văn học Việt Nam, người ta không thể không nhắc

đến Nguyễn Du Với "con mắt trông thấu cả sáu cõi", với "tấm lòng nghĩ suốt cả ngàn đời", với tài năng của một thiên tài, người nghệ sỹ vĩ đại ấy đã sáng tạo nên những tác phẩm sống mãi cùng thời gian Sáng tác của Nguyễn Du có

ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của nền văn học dân tộc nói riêng và nền văn hoá dân tộc nói chung

Trong di sản văn học của Nguyễn Du, bên cạnh kiệt tác Truyện Kiều, Nguyễn Du còn có Thơ chữ Hán và một số sáng tác khác Thơ chữ Hán

Nguyễn Du là những vần thơ có giá trị lớn, đặc sắc về nội dung và độc đáo về

nghệ thuật Qua những tác phẩm chữ Hán đó, người đọc nhận ra tâm tư, tình cảm, chân dung của tác giả

1.2 Xưa nay, việc nghiên cứu Thơ chữ Hán Nguyễn Du có khá nhiều

song tính tương phản, đối lập trong thơ ông chưa được xem xét như một đề tài

riêng biệt Tìm hiểu tính đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du

không chỉ giúp ta hiểu thêm tâm tư, tình cảm của nhà thơ mà còn bộc lộ phong cách nghệ thuật độc đáo của tác giả

1.3 Thơ chữ Hán Nguyễn Du được lựa chọn giảng dạy trong nhà trường

cho học sinh trung học phổ thông Thực hiện đề tài này giúp tác giả khoá luận

tìm hiểu sâu sắc hơn con người, sự nghiệp văn chương của một nghệ sĩ lớn Đó là những tri thức ích dụng cho người giáo viên dạy học Ngữ văn trong tương lai

Từ những lí do trên, người viết chọn đề tài Tìm hiểu sự đối lập, tương

phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Từ trước đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu về Thơ chữ Hán

Nguyễn Du trên các bình diện khác nhau Tuy nhiên sự đối lập, tương phản

trong các sáng tác của nhà thơ thì chưa có một đề tài nào riêng biệt

Đọc trong một số bài viết, công trình nghiên cứu của các tác giả, người viết khoá luận nhận ra các tác giả này đã có đề cập đến tính đối lập, tương

phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du như sau:

- Trong cuốn Văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ

XIX, Nguyễn Lộc đã trình bày những vấn đề cơ bản về Thơ chữ Hán: "Nguyễn

Du không phải là nhà thơ chỉ biết đến số phận riêng của cá nhân mình, chỉ biết ngồi ngắm cái bóng dưới chân mình, Nguyễn Du cũng không phải là nhà thơ chỉ quan tâm đến triều đại này, triều đại khác, mà Nguyễn Du là nhà thơ biết đặt lòng mình nơi những con người bất hạnh, nơi những con người đau khổ" [6, tr.333] Trong đó, tác giả có đề cập đến sự đối lập tương phản giữa cuộc sống đói khổ của nhân dân lao động với sự xa hoa, lãng phí của tầng lớp quý tộc

- Trong bài viết của Lê Thu Yến: Thời gian nghệ thuật trong thơ chữ

Hán Nguyễn Du Tác giả nhận xét: "Thơ đời Đường nói nhiều đến quá khứ,

thậm chí có ý muốn khôi phục lại quá khứ, ít nói đến hiện tại và hầu như vắng bóng tương lai Thơ Nguyễn Du ít nhiều ảnh hưởng thơ Đường nhưng do sự chi phối của thời đại nên cách biểu hiện của ông có khác" [13, tr 84] Trong

đó, tác giả đã bước đầu nói đến sự tương phản, đối lập về quá khứ, hiện tại, tương lai trong các sáng tác chữ Hán của Nguyễn Du

- Trong một bài viết khác của Lê Thu Yến: Thế giới tâm linh trong sáng

tác Nguyễn Du - một biểu hiện của văn hoá Việt, tác giả đã khẳng định: "Nhìn

chung thế giới tâm linh luôn hiện diện trong sáng tác Nguyễn Du Điều này rất đặc biệt Thế giới ấy luôn ám ảnh ông, chi phối ông làm cho sáng tác của

ông đã mang nhiều nét buồn thương lại càng thêm bi thiết vì những nấm mồ, những con người của thế giới bên kia cứ luôn lẩn khuất trong tâm tư ông" [15, tr38] Đồng thời, Lê Thu Yến trong bài viết trên cũng cho rằng "Mộng - thực Người sống - người chết Trần thế - âm phủ Hai thế giới ấy có thể tương thông qua hình thức giấc mộng" [15, tr 33] Khảo sát bài viết này, tác giả

khoá luận nhận ra người viết đã có đề cập đến thế giới cõi âm trong ba tập Thơ

chữ Hán Nguyễn Du

- Vẫn tác giả Lê Thu Yến trong bài: Không gian nghệ thuật trong Thơ

chữ Hán Nguyễn Du, tác giả cho rằng "Nguyễn Du trong Thơ chữ Hán cũng

thường lượn lờ xung quanh không gian của sự chết chóc ấy như muốn so sánh,

đối lập nó với cuộc đời đang có" [14, tr.20] Trong bài viết này Lê Thu Yến đề cập đến sự đối lập giữa không gian cõi âm - cõi dương trong các sáng tác chữ Hán của Nguyễn Du Tuy nhiên, tác giả bài báo chỉ mới dừng lại khảo sát không gian âm - dương ở góc độ không gian "có mái che" (nhà cửa ở cõi dương và mồ mả ở cõi âm)

- Trong cuốn Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm do Trịnh Bá Đĩnh và

Vũ Thanh, Nguyễn Hữu Sơn biên soạn có một số bài viết cũng đề cập đến tính

đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán

+ Nguyễn Huệ Chi trong bài viết "Nguyễn Du và thế giới nhân vật của

ông trong thơ chữ Hán" có viết: "Đọc thơ ông, từ những bài nói về người

nghèo khổ đến những bài nói về giai nhân, anh hùng, rất tự nhiên, một sợi dây liên tưởng cứ nối liền từng cặp hình tượng nhân vật đối lập lại, và điều đó sẽ giúp chúng ta khái quát được bản chất xấu xa của những mối quan hệ trong

cuộc đời cũ: sự hiển vinh quyền quý của một lớp người này bao giờ cũng là nguyên nhân sa cơ lỡ vận, đổ vỡ, chết chóc thất bại của một lớp người khác, cũng tồn tại bên cạnh nhau trong xã hội [3, tr 78] Qua bài viết này, Nguyễn Huệ Chi đã có nêu lên sự đối lập giữa các tầng lớp người khác nhau trong xã hội

+ Trương Chính trong bài viết "Tâm sự của Nguyễn Du qua Thơ chữ

Hán" đã đặt ra một vấn đề: "Nhưng có một vấn đề khác lại đặt ra là: Tại sao

Nguyễn Du được nhà Nguyễn tin dùng như thế mà có thái độ hình như bất đắc chí?" [3, tr 103] Qua bài viết, tác giả ít nhiều có đề cập đến sự đối lập giữa việc đi làm quan và tâm trạng xa lạ chốn quan trường của Nguyễn Du

Từ những công trình nghiên cứu về Thơ chữ Hán Nguyễn Du, chúng tôi nhận thấy vấn đề sự đối lập tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du đã ít

nhiều được đề cập đến Tuy nhiên,những ý kiến của giới nghiên cứu chưa đặt thành vấn đề riêng biệt, chưa khảo sát toàn diện và chưa lí giải sâu sắc sự đối

lập, tương phản trong Thơ chữ Hán Chính vì lẽ đó, trên cơ sở gợi ý của những

người đi trước, tác giả khoá luận này mong muốn ở mức độ nhất định hệ thống

lại các mặt đối lập tương phản trong các sáng tác Thơ chữ Hán của Nguyễn

Du Qua đó, người viết góp phần khẳng định giá trị tác phẩm, hiểu hơn tấm lòng nhân đạo của Nguyễn Du

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài của khoá luận này nhằm hướng tới những mục đích sau:

- Góp phần nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu sắc và cụ thể hơn vấn

đề "Tìm hiểu sự đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du" Qua đó,

góp phần tìm hiểu thêm chân dung đại thi hào dân tộc thể hiện qua sáng tác văn học Từ đó có cái nhìn toàn diện hơn đối với con người và thơ văn của

ông, giúp ta nhận ra thái độ chính trị, tư tưởng, tình cảm của nhà thơ đối với bản thân và đồng loại, nhận ra những bước thăng trầm trong cuộc đời nghệ sỹ

cùng với một tấm lòng nhân đạo sâu sắc, tài năng nghệ thuật Nguyễn Du qua mảng thơ trữ tình

- Mặt khác, khoá luận còn góp phần khẳng định vai trò to lớn của Thơ

chữ Hán đối với sự nghiệp văn chương của Nguyễn Du nói riêng của văn học

dân tộc nói chung

- Tìm hiểu đề tài, tác giả khoá luận cũng mong muốn sẽ đóng góp một phần nhỏ bé cho việc giảng dạy về tác giả, tác phẩm của Nguyễn Du đặc biệt

là những bài thơ chữ Hán trong nhà trường sau này

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện đề tài, người viết khoá luận hướng đến những nhiệm vụ sau:

- Khoá luận tìm hiểu một cách khái quát về lịch sử, xã hội tác động đến tư tưởng, quan niệm của Nguyễn Du Nguyên nhân dẫn đến sự bi kịch, mâu thuẫn trong con người nhà thơ, xác định cách hiểu về sự đối lập tương phản làm cơ sở cho khoá luận

- Khoá luận phải chỉ ra được tính đối lập tương phản trong Thơ chữ Hán

Nguyễn Du ở các phạm trù: Đối lập tương phản về không gian, thời gian và

đối lập tương phản trong thế giới con người

- Từ việc chỉ ra được tính đối lập trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du, khoá

luận bước đầu đi vào kiến giải nguyên nhân dẫn đến sự xuất hiện của các hiện tượng đối lập tương phản đó Qua đó, nhận ra tâm trạng có phần phức tạp của Nguyễn Du trước xã hội đường thời

- Khẳng định vị trí, vai trò to lớn của Nguyễn Du trong văn học nước nhà

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là: Thơ chữ Hán Nguyễn Du, chúng tôi sử dụng cuốn Thơ chữ Hán Nguyễn Du, bản in của Nhà xuất bản

Văn học, Hà Nội, 1978 Tác phẩm gồm 249 bài thơ (và một bài được công bố trên tạp chí văn học gần đây) Trong khoá luận này, vì diễn đạt ở những văn

cảnh khác nhau nên người viết dùng cả hai cách viết Thơ chữ Hán Nguyễn Du

và Thơ chữ Hán

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Tìm hiểu Thơ chữ Hán Nguyễn Du là một việc làm hữu ích song giới

hạn phạm vi nghiên cứu của khoá luận chỉ tập trung tìm hiểu tính đối lập,

tương phản trong Thơ chữ Hán trên các vấn đề chính: đối lập tương phản về

không gian, thời gian và đối lập tương phản trong thế giới con người Như vậy,

phạm vi nghiên cứu của khoá luận đã cố gắng Tìm hiểu Thơ chữ Hán Nguyễn

Du trên cả hai phương diện: nội dung và nghệ thuật

7 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận có một số đóng góp sau:

- Khoá luận chỉ ra được sự đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán

Nguyễn Du trên các bình diện cụ thể về không gian, thời gian nghệ thuật, về

thế giới con người Từ đó giúp cho bạn đọc có cái nhìn đa diện, sâu sắc hơn về

tác gia văn học này

- Khoá luận sẽ giúp cho việc giảng dạy về tác gia Nguyễn Du đặc biệt là các bài thơ chữ Hán của ông trong trường trung học phổ thông sau này tốt hơn

8 Bố cục của khoá luận

Khoá luận được bố cục như sau:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo; phần Nội dung gồm 2 chương:

- Chương 1: Giới thiệu chung về tác giả và tác phẩm Thơ chữ Hán Nguyễn Du

- Chương 2: Sự đối lập tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du

Nội dung

Chương 1 Giới thiệu chung về tác giả

Lịch sử Việt Nam, giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX là giai đoạn thể hiện sự phá sản của ý thức hệ phong kiến chính thống (Nho giáo) Trong giai đoạn này, hàng ngũ giai cấp thống trị lục đục, rối ren Thời đại biến thiên với nhiều phen "thay đổi sơn hà" Từ thế kỷ XVI, các phe phái phong kiến như Trịnh - Nguyễn, Lê - Trịnh, Trịnh Tông - Trịnh Cán luôn tranh chấp, chém giết lẫn nhau để giành cương vị bá chủ thiên hạ Tình trạng chúa Nguyễn đàng trong, chúa Trịnh đàng ngoài, vua Lê chúa Trịnh, cung vua phủ chúa tồn tại song song là một thực trạng trái ngược nguyên tắc

và đạo lý tổ chức "Thiên vô nhị nhật, quốc vô nhị quân" (Trên trời không có hai mặt trời, trong nước không có hai vua) của chế độ phong kiến trung ương tập quyền Mãi đến giữa năm 1788, đất nước mới căn bản được thống nhất, khi Tây Sơn lần lượt lật đổ các tập đoàn phong kiến Nguyễn, Trịnh, Lê thiết lập triều đại mới Tuy vậy, triều đại Tây Sơn không tồn tại được lâu Một thời gian sau khi Quang Trung mất, Nguyễn ánh đã đánh bại triều đình Tây Sơn, lên ngôi hoàng đế (1802) Triều Nguyễn được thành lập

Như vậy, trong thời gian ngắn ngủi 1786 - 1802, bốn tập đoàn phong kiến lần lượt sụp đổ (Nguyễn, Trịnh, Lê, Tây Sơn) Sự "thay thầy đổi chủ" liên tục tạo cảm hứng chung về một thời đại phong kiến không chỉ thể hiện ở sự rối ren, lục đục, ở sự thay đổi liên tục của bộ máy nhà nước trung ương mà còn thể hiện ở sự băng hoại của những giá trị đạo đức truyền thống Bao nhiêu tín điều, nguyên tắc đều bị vi phạm mạnh mẽ Trong cung vua phủ chúa, nơi ngự trị của những khuôn vàng thước ngọc của xã hội phong kiến: những quan

hệ "quân thần", "phụ tử", "phu phụ", "bằng hữu", "huynh đệ" , tóm lại là

"tam cương ngũ thường" của nho giáo, đều bị sụp đổ một cách thảm hại Những bề tôi giết vua, con phản cha, em hại anh chỉ vì một chiếc ngai vàng, một tước công hầu hay một hòm châu báu Khi Vũ Văn Nhậm ra Bắc vào năm 1789, Lê Chiêu Thống bỏ chạy qua sông Như Nguyệt phải nhờ trấn thủ Nguyễn Cảnh Thước chèo đò chở qua bến, Nguyễn Cảnh Thước mở hòm lấy

40 lạng vàng còn lại của nhà vua Khỏi bến sông bên kia, Nguyễn Cảnh Thước lại cho người đuổi theo "lột nốt chiếc ngự bào vua đang mặc, vua ứa nước mắt

cởi chiếc ngự bào trao cho chúng " (Hoàng Lê Nhất thống chí)

Lý tưởng tôn quân, nguyên tắc hàng đầu của giáo lý, đạo lý phong kiến còn bị xúc phạm đến như vậy nói gì đến hiếu, tiết, nghĩa Phạm Đình Hổ (1768 - 1839) đã từng nói: "Đời suy thói tệ", "thế đạo ngày một sút kém",

"danh phận lung tung không ai còn biết đâu mà phân biệt thuận với nghịch

nữa" (Phạm Đình Hổ - Vũ trung tuỳ bút)

Trên thực trạng suy đồi của luân lý đạo đức ấy đã nảy sinh một hiện tượng khá đặc biệt trong tầng lớp nho sĩ phong kiến: sự khủng hoảng về lý tưởng, về "chí nam nhi"

Giáo lý phong kiến đã vạch ra con đường đi khá rõ ràng cho tầng lớp nho sĩ, đó là con đường: "tu, tề, trị, bình" (tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ) để thực hiện mục đích "thượng trí quân, hạ trạch dân" (trên giúp vua đến tột cùng, dưới ban ơn cho dân) Trong những giai đoạn đang lên của chế độ

phong kiến như Lý, Trần, Lê sơ, con đường ấy đã góp phần tạo nên chủ nghĩa anh hùng phong kiến, có nhiều giá trị tiến bộ và lôi cuốn được những con người có ý chí phò vua, giúp nước, lập công danh như Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Trần Quang Khải, Nguyễn Trãi

Nếu như trước kia, gặp hoàn cảnh không như ý muốn, nho sĩ sẽ quay

về con đường "độc thiện kỳ thân" (Riêng giữ bản thân trong sạch) thì ở thời

đại mới có những trí thức nhập thân vào mảnh đất gần gũi với cuộc sống và tâm tư quần chúng, tiếp thu luồng tư tưởng nhân văn đẹp đẽ của quần chúng lao động

Cùng với sự xuống dốc của giai cấp thống trị, mâu thuẫn xã hội giữa cường quyền và nhân dân ngày càng phát triển đến mức gay gắt Biểu hiện của xung đột không thể hoà giải đó là khởi nghĩa nông dân Có thể nói chưa bao giờ khởi nghĩa nông dân lại trở thành một cao trào như giai đoạn này Vì vậy, giai đoạn lịch sử này được mệnh danh là "Thế kỷ nông dân khởi nghĩa" Trong suốt thế kỷ XVIII, phong trào liên tục, rộng khắp, quyết liệt và mạnh mẽ đã bùng nổ trên khắp dải đất Việt Nam, tiêu biểu như khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương (1741 - 1750), khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu (1741 - 1751), khởi nghĩa Hoàng Công Chất (1736 - 1769) ngoài ra còn không biết bao nhiêu cuộc khởi nghĩa trên cả hai địa bàn: miền xuôi và miền ngược, kinh đô và thôn xóm, do cả kẻ tu hành lẫn người tôn thất lãnh đạo

Khí thế, sức mạnh của thế kỷ nông dân khởi nghĩa kết tinh vào cuộc khởi nghĩa Tây Sơn - cuộc khởi nghĩa bùng nổ năm 1771, đánh dấu vẻ vang bằng những chiến công của lãnh tụ áo vải Nguyễn Huệ, mở đầu cho một triều

đại mới Đây là cuộc khởi nghĩa có quy mô toàn quốc, đập tan một lúc ba tập

đoàn phong kiến trong nước (Trịnh, Nguyễn, Lê), đồng thời đánh tan sự xâm lược của quân Xiêm (1785) và quân Thanh (1788) thống nhất đất nước, lập nên triều Tây Sơn với nhiều cải cách văn hoá, xã hội và chính trị tiến bộ Tuy rút cục, cuộc khởi nghĩa này cũng chỉ đi tới chỗ thành lập một triều đại mới

song có thể khẳng định: khởi nghĩa Tây Sơn có ý nghĩa thật lớn lao, bởi đây là lần đầu tiên trong lịch sử, sức mạnh tinh thần và lực lượng vật chất của quần chúng bị áp bức, của dân tộc Việt Nam đã được biểu hiện đẹp đẽ, trọn vẹn trên cả hai bình diện: đấu tranh giai cấp và đấu tranh chống ngoại xâm Dẫu cho các cuộc khởi nghĩa trước Tây Sơn đã bị triều đình dìm trong bể máu, dẫu cho kết cục nhà Nguyễn đã tiêu diệt triều đại Tây Sơn, thiết lập nên chính quyền phong kiến từ Nam ra Bắc thì bão táp của phong trào quần chúng vẫn để lại dư

âm vang dội, tạo nên ảnh hưởng sâu xa đến toàn bộ diễn biến của lịch sử

đương thời và trạng thái tư tưởng thời đại Đó là tiền đề xã hội sâu sắc làm dấy lên trào lưu tư tưởng dân chủ trong xã hội - cơ sở của chủ nghĩa nhân văn đẹp

đẽ trong văn học, tác động mạnh mẽ đến thế giới quan nghệ sỹ

Sự khủng hoảng sâu sắc, toàn diện của chế độ phong kiến còn thể hiện

ở khía cạnh thứ ba, đó là cuộc sống điêu đứng khổ cực của nhân dân Người dân phải chịu cảnh thuế khoá nặng nề, phiền phức Thiên tai, lụt lội lại thường xuyên xảy ra Thêm vào đó, dịch bệnh, nạn đói hoành hành (năm 1820, dịch lớn ở miền Bắc làm cho 20 vạn người chết) Hậu quả của nạn trời, ánh đất là nông dân nghèo đói phải bỏ làng đi phiêu tán khắp nơi, người chết đầy đường

Cuộc sống khổ cực ấy khiến cho mâu thuẫn giữa cấp thống trị và bị trị ngày càng trở nên gay gắt, quyết liệt

Tuy nhiên, thời đại rực rỡ nhất của chế độ phong kiến đã trôi qua Sang

đầu thế kỷ XVIII, trừ một vài nhân vật ngu trung cuồng tín như Lý Trần Quán, hầu hết các danh sĩ của thời đại, có tài năng và hoài bão đều mang một tâm trạng bế tắc Thực trạng khủng hoảng lý tưởng, trước hết là khủng hoảng niềm tin vào chính quyền, vào minh chúa còn kéo dài suốt một trăm năm lịch sử kể

từ khi nhà Nguyễn khôi phục được chính quyền

Không còn minh quân để thực hiện lý tưởng, hoài bão cao đẹp, những tài năng chân chính, những danh sĩ đương thời hoặc đi vào con đường xa lánh công danh phú quý hoặc có tâm trạng chán chường đối với những điều mà

trước đây họ khao khát vươn tới Cả hai thái độ đó đều phản ánh sự khủng hoảng của ý thức hệ phong kiến

Điểm qua đôi nét về hoàn cảnh lịch sử - xã hội đương thời, ta có thể nhận thấy đây là giai đoạn có nhiều biến động dữ dội Chính những điều này tác động một cách trực tiếp tới đời sống và ảnh hưởng sâu sắc đến thế giới quan người nghệ sĩ, trong đó có Nguyễn Du

Nguyễn Du xuất thân từ dòng họ có danh vọng lớn đương thời Trước hết, đây là dòng họ đại quý tộc đã có nhiều người thành đạt lớn trên con

đường khoa bảng và công danh (cha, anh, bác ruột Nguyễn Du đều là người

đỗ tiến sĩ, Nguyễn Nghiễm đã từng làm quan tới chức tể tướng triều đình) Mặt khác, dòng họ Nguyễn Tiên Điền còn nổi tiếng về một truyền thống văn học lỗi lạc (cha Nguyễn Du là một vị quan "văn võ toàn tài", anh Nguyễn Du - Nguyễn Khản đương thời nổi tiếng là con người hào hoa của đất kinh kỳ, đặc biệt rất sành âm nhạc, quốc âm) Địa vị, truyền thống đó của gia đình, dòng

họ đã để lại những "dấu ấn vàng son" trong tâm hồn Nguyễn Du, đồng thời là

một cơ sở quan trọng góp phần hình thành vốn hiểu biết của Nguyễn Du về triết học, sử học, văn học (bao gồm cả văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc)

Nhờ địa vị của dòng họ, đặc biệt là của cha và anh, Nguyễn Du tuy là con vợ thứ cũng đã có một thiếu thời ấm êm, sung sướng Nhưng rồi bão táp của thời đại, sự kiện kiêu binh đã khiến Tả thị lang bộ hình kiêm Hiệp trấn xứ Tây Sơn Nguyễn Khản lao đao Dù còn rất trẻ, có tài và thông minh không hiểu vì sao Nguyễn Du chỉ thi tam trường rồi bỏ dở Sau đó, ông được "tập ấm" chức chánh thủ hiệu đội quân nhỏ ở Thái Nguyên của người bố nuôi họ

Hà trước đây làm việc dưới trướng của Nguyễn Nghiễm

Gia cảnh tang thương lại thêm xã hội dâu bể, sự kiện chính trị tác động sâu sắc tới bao số phận kẻ sĩ Bắc Hà là việc nhà Lê suy vong Đến 1789 thì Lê triều chỉ còn là quá khứ của lịch sử Chạy theo Lê Chiêu Thống sang Phương Bắc không kịp, Nguyễn Du từ Thái Nguyên trốn về quê vợ ở Quỳnh Côi, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Thái Bình) sống nhờ nhà anh vợ là Đoàn Nguyễn Tuấn lúc này đã làm Thị lang bộ Lại với triều Tây Sơn Không thể thực hiện mưu đồ "cần vương", năm 1796, Nguyễn Du về quê ở ẩn, sống cuộc đời

"Phường săn núi Hồng", "Dân chài biển Nam" Mùa đông năm ấy, Nguyễn Du mưu trốn vào Gia Định theo Nguyễn ánh để khôi phục nhà Lê nhưng việc bị bại lộ, bị bắt giam 3 tháng tại Nghệ An, nhờ người anh cùng mẹ là Nguyễn Nễ (tức Nguyễn Đề) đã ra làm quan với Tây Sơn nên Nguyễn Du được tha

Năm 1802, Gia Long diệt Tây Sơn Nguyễn Du ra làm quan với Gia Long, trải qua những chức tri huyện Phù Dung, Phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), tri phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng (nay thuộc tỉnh Hà Tây), cai bạ Quảng Bình Năm 1813, Nguyễn Du được thăng Cần Chánh điện học sĩ và được làm chức chánh sứ sang Trung Quốc Năm 1815, Nguyễn Du được thăng Tham tri bộ Lễ Năm 1820, Minh Mệnh lên ngôi, định cử Nguyễn Du đi chánh sứ Trung Quốc lần nữa nhưng ngày 10

tháng 8 năm Canh Thìn (tức ngày 16/9/1820) Nguyễn Du mất đột ngột vì nạn dịch lớn

Cuộc đời Nguyễn Du cũng "xê dịch", chìm nổi theo những cơn phong

ba của thời đại, những rủi ro của gia đình Tất cả những yếu tố đó đã góp phần tạo nên một hồn thơ độc đáo

Xuất thân trong một gia đình đại quý tộc, Nguyễn Du được giáo dục theo "khuôn vàng thước ngọc" của lễ giáo phong kiến

Tuy vậy, bão táp thời đại đã nổi lên Quãng đời 10 năm gió bụi (1786 - 1796) đã đưa chàng thiếu niên quý tộc Nguyễn Du trở về với nhân dân Những trải nghiệm đắng cay trong cuộc đời đã tạo nên một Nguyễn Du với trái tim mang "sức cảm thông lạ lùng" (Hoài Thanh) đối với con người Tuy vậy, những đảo lộn dữ dội của thời đại, sự thất bại của những lực lượng tiến bộ trong xã hội và sự hạn chế trong thế giới quan của bản thân người nghệ sĩ đã

tạo nên trong tư tưởng Nguyễn Du nhiều mâu thuẫn, vừa có yếu tố tiến bộ tích

cực vừa có yếu tố xưa cũ lạc hậu Tất cả những yếu tố đó ghi đậm dấu ấn

trong sáng tác của Nguyễn Du tạo nên những mảng đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán và cả Truyện Kiều

Hoàn cảnh lịch sử, xã hội và cuộc đời trước hết tạo nên trong Nguyễn

Du một trái tim chan chứa yêu thương đối với con người Thời đại và cuộc sống bản thân còn tạo nên cho nguyễn Du một vốn hiểu biết phong phú, để rồi trang thơ Nguyễn Du là những bức tranh nhiều cảnh vật, nhiều con người, nhiều cuộc sống Những bức tranh thiên nhiên, con người hiện lên rõ nét trong

tất cả sáng tác của Nguyễn Du, trong đó có Thơ chữ Hán Điều đặc biệt là đi

vào tìm hiểu thế giới cảnh vật, con người trong các tác phẩm chữ Hán của Nguyễn Du, chúng tôi phát hiện ra những mảng đối lập tương phản về không gian, thời gian về cuộc sống của con người

Tóm lại, những tác động của thời đại và cuộc đời đã để lại dấu ấn sâu

sắc trong sự nghiệp văn học của Nguyễn Du Thời đại ấy, cuộc đời ấy có ý

nghĩa không nhỏ trong việc hình thành một thiên tài nghệ thuật, là cơ sở cho những tác phẩm văn học mà giá trị của nó không phải là một thời mà còn mãi mãi

1.2 Tác phẩm Thơ chữ Hán Nguyễn Du

1.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

Truyện Kiều là một kiệt tác của Văn học Việt Nam, điều đó hẳn không

ai phủ nhận Nhưng bên cạnh Truyện Kiều, Nguyễn Du còn làm nhiều thơ chữ

Hán Về tác phẩm chữ Hán, Nguyễn Du có ba tập thơ: "Thanh Hiên thi tập",

"Nam trung tạp ngâm", "Bắc hành tạp lục" được tập hợp thành Thơ chữ Hán

Nguyễn Du

Số lượng tác phẩm và hoàn cảnh ra đời cụ thể của mỗi tập thơ như sau:

- Thanh Hiên thi tập: gồm 78 bài, được sáng tác qua các thời kỳ: thời

kỳ Nguyễn Du chạy loạn về Thái Bình tức quãng đời 10 năm gió bụi (1786 - 1796); thời kỳ ở ẩn dưới chân núi Hồng (1796 - 1802) và thời kỳ làm quan ở Bắc Hà (1802 - 1804) Số lượng sáng tác tương ứng với các thời kỳ ở trên là 27 bài, 33 bài và 18 bài

- Nam trung tạp ngâm: được sáng tác khi Nguyễn Du làm quan ở

Phương Nam (1805 - 1812) gồm 40 bài

- Bắc hành tạp lục: tập hợp những bài thơ làm khi đi sứ Trung Quốc (1813 - 1814) gồm 132 bài (trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du, xuất bản 1965,

Bắc hành tạp lục gồm 131 bài), (và một bài được bổ sung - 132 bài)

1.2.2 Khái quát về Thơ chữ Hán Nguyễn Du

Thơ chữ Hán Nguyễn Du được coi là tập nhật ký bằng thơ, ghi lại

những đoạn đời khác nhau trong cuộc đời Nguyễn Du, từ lúc nhà thơ 21 tuổi

đến lúc nhà thơ 49 tuổi Qua đây, chúng ta nhận ra chân dung người nghệ sĩ một cách rõ nét từ hình hài, dáng vẻ, đời sống vật chất và đời sống tinh thần

Hình hài, dáng vẻ người nghệ sĩ Nguyễn Du hiện lên trong Thơ chữ

Hán của ông gầy gò, ốm yếu Đặc biệt, một hình ảnh trở đi trở lại trong thơ

Nguyễn Du, đó là hình ảnh mái tóc bạc Nguyễn Du qua nhiều cách dùng từ khác nhau rất hay nói đến hình ảnh tóc bạc Lúc là "bạch phát", lúc là "bạch

đầu", lúc là "bạch mấn" , nhà thơ cũng nêu lên nhiều nguyên nhân dẫn đến mái đầu bạc sớm Đó là do "thời gian trôi nhanh" và có "nhiều nỗi hận", do

"loay hoay chuyện cơm áo", vì "hư danh giày vò", vì "lênh đênh phiêu dạt" Mái tóc ấy cũng được miêu tả với nhiều dáng vẻ khác nhau, khi là "tóc bạc bơ phờ nơi đất khách", khi "mái tóc loà xoà trên gối", khi "rủ xuống vạt áo", khi

"bơ phờ trước gió chiều"

Đời sống vật chất của bản thân, của gia đình cũng được Nguyễn Du

nhắc đến nhiều lần trong Thơ chữ Hán Đó là cuộc sống thật nghèo, thật khổ

sở (phần này sẽ được làm rõ ở chương sau)

Đời sống vật chất của Nguyễn Du đầy gian khổ, đời sống tinh thần của người lại càng chồng chất bi kịch Hiện hình trong trang thơ là con người bế tắc, khi "hùng tâm" và "kế mưu sinh" cả hai đều mờ mịt Người tráng sĩ tóc

bạc chỉ biết hướng lên trời than thở (Tạp thi) Đọc thơ Nguyễn Du ta thấy thi

nhân thật cô đơn, cuộc đời gặp nhiều bất hạnh mặc dù tài hoa

Qua Thơ chữ Hán, Nguyễn Du còn bộc lộ thái độ của mình đối với các

triều đại phong kiến Tìm hiểu vấn đề này chính là tìm hiểu con người, thái độ chính trị của nhà thơ

Suốt đời mình, Nguyễn Du nặng lòng với nhà Lê Kẻ sĩ trung đại quan niệm: nước là của vua, vua là của nước Chính vì vậy khi triều Lê sụp đổ Nguyễn Du cũng giống như bao kẻ sĩ Bắc hà khác rơi vào tâm trạng mất nước

Họ hoặc có ý định phục quốc hoặc tỏ ra tiếc nuối triều đại này

Triều Lê là triều đại có nhiều ân huệ và kỉ niệm đối với dòng họ và gia

đình Nguyễn Du Chính vì vậy, nhà thơ không dễ gì quên được Trong Thơ

chữ Hán, ông bày tỏ thái độ của mình đối với nhà Lê qua một số tác phẩm viết

trong thời kỳ làm quan với nhà Nguyễn ở Bắc hà, còn đa số trong Bắc hành

tạp lục tiêu biểu như: "Đạo ý", "My trung mạn hứng", "Thăng Long", "Ngộ

gia đệ cựu ca cơ" Qua những bài thơ vừa kể trên, ta thấy tình cảm của ông

dành cho triều đại cũ có cái gì chua xót, ngậm ngùi, khi cái mới cứ chồng lên cái cũ Nguyễn Du chua xót nhận ra: tất cả những gì đã qua thuộc về lịch sử, lịch sử ấy không thay đổi được Tuy vậy, trong tình cảm Nguyễn Du dành cho triều Lê ta thấy trước sau vẫn thiêng liêng, sâu thẳm Đó là nơi tâm thức Nguyễn Du vẫn đi về

Đối với triều đại Tây Sơn, thái độ của Nguyễn Du có sự thay đổi theo thời gian Thời còn trẻ, nhà thơ có căm thù Tây Sơn, chạy theo Lê Chiêu Thống về Thái Bình mưu chống lại Tây Sơn, định vào Gia Định theo Nguyễn

ánh Sau đó thái độ của Nguyễn Du đối với triều đại này có phần biến

chuyển, khách quan hơn (Long thành cầm giả ca) Người không còn thái độ

căm thù chống trả mà chỉ là sự ngậm ngùi "Trong thời gian dài, thái độ của Nguyễn Du đối với Tây Sơn là thái độ của kẻ bất hợp tác nhiều hơn là thái độ của kẻ thù địch" (Lê Đình Kỵ)

Qua Thơ chữ Hán, Nguyễn Du cũng gửi gắm tâm sự của mình đối với

triều Nguyễn Thái độ của ông với Nguyễn triều được phản ánh tập trung qua

Nam trung tạp ngâm, ngoài ra còn được bộc lộ qua một số tác phẩm viết tại

Thăng Long khi đi sứ Trung Quốc như: Tân thu ngẫu hứng, Thu nhật ký hứng,

Tống nhân Mặc dù con đường làm quan với triều nguyễn vô cùng hanh

thông song qua Thơ chữ Hán, ta chưa bao giờ thấy ông tỏ vẻ mãn nguyện,

đằm thắm với triều đại này

Không chỉ ghi lại cuộc sống của bản thân mình hay bộc lộ thái độ đối

với các triều đại, Nguyễn Du qua Thơ chữ Hán còn bộc lộ tình cảm vừa thiết tha vừa bi quan trước cuộc đời Ông hay nhắc tới khái niệm "cuộc đời" dưới nhiều sắc thái Lúc thì cuộc đời ảm đạm, đáng thương, đáng buồn (Đối tửu,

Mạn hứng, Độc tiểu thanh ký ) lúc thì cuộc đời đầy những chuyện đổi thay

(Hành lạc từ, Tái thứ nguyên vận ) Lúc thì cuộc đời vô nghĩa (La Phù giang

thuỷ các độc toạ, Hoàng Hạc lâu ) Như các nhà nghiên cứu đã nhận định:

chính vấn đề cuộc đời mới là trung tâm những suy nghĩ, day dứt của nhà thơ, rằng Nguyễn Du không phải là người chỉ biết đến số phận riêng của cá nhân mình chỉ biết ngồi ngắm cái bóng dưới chân mình, cũng không phải là nhà thơ chỉ quan tâm đến triều đại này, triều đại khác mà còn là nhà thơ biết đặt lòng mình nơi những con người bất hạnh, nơi những con người đau khổ

Tóm lại, Thơ chữ Hán Nguyễn Du có nội dung phong phú Nó bao gồm

nhiều cảnh vật, nhiều con người, nhiều cuộc sống khác nhau Tìm hiểu các tác

phẩm Thơ chữ Hán Nguyễn Du, chúng tôi nhận ra một số vấn đề đối lập tương

phản Đó là giới hạn của khoá luận, người viết xin được đi vào tìm hiểu các mặt đối lập tương phản đó ở chương sau

Chương 2

Sự đối lập tương phản

trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du

2.1 Quan niệm về sự đối lập tương phản

Về mặt triết học, tất cả các sự vật hiện tượng trên thế giới đều chứa

đựng những mặt đối lập, tương phản nhau Trong bản chất con người có sự đối lập giữa tốt - xấu, lương thiện - bất lương Trong thế giới của màu sắc có sự

đối lập tương phản giữa trắng - đen Trong sinh vật có sự đối lập tương phản giữa đồng hoá - dị hoá Trong kinh tế thị trường có cung và cầu, hàng và tiền

Về số lượng có sự đối lập nhiều - ít, về giá cả có sự đối lập đắt - rẻ

Có thể khẳng định, sự tồn tại của các mặt đối lập là khách quan và phổ biến trong tất cả các sự vật Lĩnh vực sáng tác văn chương cũng không nằm ngoài quy luật đó Khi viết về những cảnh những người những cuộc sống khác nhau dù muốn dù không, người nghệ sĩ cũng tạo ra các mặt đối lập nào đó

Theo Hoàng Phê: "Đối lập là đứng ở phía trái ngược, có quan hệ chống

đối nhau" [9, tr 428] Cũng theo tác giả trên thì "Tương phản là có tính chất

đối ngược, đối chọi rõ rệt" [9, tr 1336]

Như vậy, đi vào tìm hiểu các mặt đối lập tương phản là đi vào phát hiện các vấn đề trái ngược nhau từ đó khái quát nên bản chất của sự vật hiện tượng Giữa các mặt đối lập luôn đấu tranh với nhau, tuy nhiên giữa chúng cũng có

sự thống nhất Cũng có thể đối lập tương phản nhưng không loại trừ, tiêu diệt nhau Nó thể hiện ở tiêu chí đánh giá mặt đối lập Khi xem xét các mặt đối lập, cần phải biết tìm ra tiêu chí đánh giá chung Cụ thể như nói về con người khi nói đến tốt - xấu chúng ta phải xét trong phạm trù bản chất, khi nói cao - thấp phải đặt trong phạm trù chiều cao

Thơ chữ Hán Nguyễn Du là một mảng sáng tác quan trọng trong văn

nghiệp của đại thi hào dân tộc Trong mảng sáng tác này người đọc dễ dàng nhận ra các vấn đề đối lập nhau Có thể khẳng định rằng đối lập tương phản

vừa là thủ pháp nghệ thuật vừa là phương diện nội dung trong Thơ chữ Hán

Nguyễn Du Nó tạo nên một đặc điểm quan trọng của tác phẩm

Có thể thấy, tìm hiểu sự đối lập tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn

Du là một công việc thú vị, bổ ích song cũng đầy khó khăn Do khả năng có

hạn của người thực hiện đề tài, người viết xin được đi vào tìm hiểu các mặt đối

lập tương phản ở một số bình diện cơ bản: sự đối lập tương phản về không

gian, thời gian; sự đối lập tương phản trong thế giới con người

2.2 Sự đối lập, tương phản trong Thơ chữ Hán Nguyễn Du

2.2.1 Sự đối lập, tương phản về không gian, thời gian

2.2.1.1 Sự đối lập tương phản giữa thế giới âm - dương

Trong các tác phẩm của mình từ Đoạn trường tân thanh, Văn chiêu

hồn, Thơ chữ Hán Nguyễn Du thường tạo nên hai thế giới, hai không gian đối

lập nhau: cõi âm và cõi dương Trong Văn chiêu hồn tự thân tác phẩm cũng đã

cho thấy một cách rõ rệt hai thế giới: âm - dương Người trên dương thế cúng

tế giải thoát cho các linh hồn chết oan ở cõi âm ở Đoạn trường tân thanh,

nàng Kiều mở đầu tình yêu đằm thắm, ước mơ cháy bỏng tại một vùng "ngổn ngang gò đống", "cỏ áy bóng tà" tạo nên cảm giác lạc vào chốn vĩnh hằng Sau đó không lâu, hình ảnh nấm mồ, bóng ma kĩ nữ Đạm Tiên xuất hiện như

một sợi dây định mệnh theo suốt cuộc đời Thuý Kiều Trong Thơ chữ Hán

Nguyễn Du, người đọc cũng dễ dàng nhận thấy sự xuất hiện của hai thế giới

âm - dương Nhà thơ dựng lên không gian của chết chóc như muốn so sánh

đối lập nó với cuộc đời đang có - cõi trần gian

Không gian của cõi âm được diễn tả bằng sự chết chóc, đó là nơi diễn

ra cuộc sống của các hồn ma còn không gian của cõi dương là của người sống, không gian vũ trụ Cõi âm - cõi dương là hai thế giới, hai môi trường hoàn toàn đối lập nhau về không gian Dưới ngòi hút của Nguyễn Du hai thế giới

đối lập này hiện ra rõ nét

Thứ nhất, không gian của cõi âm hiện ra qua hình ảnh mồ mả, miếu

đình, gò đống, các linh hồn nơi những người thiên cổ ngự trị Theo thống kê

của Lê Thu Yến trong ba tập Thơ chữ Hán của Nguyễn Du, các hình ảnh này

xuất hiện 84 lần Đây không phải là một con số nhỏ Thanh Lãng nói hơi quá nhưng có cơ sở: "Nguyễn Du là thi sĩ của niềm tin dị biệt, thi sĩ của mồ mả,

tha ma, nghĩa địa " [5, tr 12] Vậy tại sao trong Thơ chữ Hán lại xuất hiện

cõi âm? Tại sao Nguyễn Du lại quan tâm nhiều đến "ngôi nhà của người chết" như vậy? Có phải chính trong Nguyễn Du cũng lẩn quất ý niệm về cái chết, về cõi vĩnh hằng mà bản thân ông luôn muốn khám phá hiểu biết về nó Trong thế giới của sự sống thì cái chết vô cùng bí ẩn con người luôn thấy sợ hãi trước

nó và muốn hiểu biết về nó Ai biết nghĩ đến cái chết là đang ý thức cuộc sống của mình Nguyễn Du có phải hơn ai hết đang ý thức về cuộc sống ngắn ngủi tạm bợ này và luôn lo lắng phập phồng về cái chết? Cái chết huỷ diệt con người, là nỗi lo sợ của con người Hoá ra, hình ảnh của cõi âm của đền miếu,

gò đống chỉ là những tín hiệu thể hiện sự âu lo về cuộc sống nhân sinh của Nguyễn Du để rồi mỗi lần bắt gặp các hình ảnh đó nhà thơ lại xúc động nhớ chuyện cũ:

Vãng sự bi thanh trủng

(Chuyện cũ bi thương nấm mồ cỏ xanh.)

(Thu chí)

hay Lộ kinh Tam Tấn giai khâu thổ

(Đường qua Tam Tấn đầy rẫy gò đống.)

(Dự Nhượng chuỷ thủ hành) Bắt gặp hình ảnh của cõi âm, Nguyễn Du dường như muốn kiến giải về những nấm mồ, những gò đống kia nhưng rồi không kiến giải nổi, ông chỉ nói theo cách của người xưa với giọng ngùi ngùi:

Thiên niên cổ mộ một Phiên ngu

(Ngôi mộ cổ nghìn năm ở đất Phiên ngu đã bị cỏ vùi lấp)

(Triệu Vũ Đế cố cảnh)

hay Thu thảo nhất khâu tàng thử lạc

(Một nấm cỏ thu thành hang chuột cáo.)

(Âu Dương Văn Trung mộ) Nguyễn Du nhận biết được rằng, kể cả cái chết rồi thời gian cũng vùi lấp, không thể tồn tại mãi mãi Do vậy, ông đi đến một kết luận giản đơn mà khủng khiếp:

Cổ kim hiền ngu nhất khâu khổ

(Xưa nay kẻ hiền người ngu cũng chỉ trơ lại một nắm đất)

(Hành lạc từ, II) Trong "ngôi nhà của người chết", Nguyễn Du không chỉ chú ý đến những nấm mồ mà còn "thường xuyên trò chuyện với người đã chết" (Lê Thu Yến) Người nằm dưới mộ có đủ mọi loại người, Nguyễn Du hầu như quan tâm đến tất cả Đối với phụ nữ, đó là nàng Tiểu Thanh, cô Cầm, người hát cũ của em, người đẹp ở đất La Thành, các bà phi vợ vua Thuấn, Dương Quý Phi

và đặc biệt là hình ảnh người vợ đầu gối tay ấp đã mất của nhà thơ trong bài

Ký mộng Trong mộng nhà thơ rõ ràng nhìn thấy vợ từ quê hương lặn lội tìm

chồng nơi bến sông, nhan sắc vẫn như xưa tuy quần áo có phần hơi xốc xếch

Mộng trung phân minh kiến, Tầm ngã giang chi mi

Trong thế giới cõi âm còn có những con người cụ thể mà ông tỏ lòng ngưỡng mộ: người hiền Khuất nguyên, người hùng Sở Vương, Hạng Võ, vua Nghiêu, vua Thuấn Viết về những con người nay không gian chết chóc có

phần giảm nhẹ sự nặng nề nhường chỗ cho sự cảm thông và cái đức ngời sáng Còn đối với những kẻ bất nghĩa, những gian thần tàn ác: Tào Tháo, Tô Tần, Mã Viện thái độ phê phán của nhà thơ rất rõ

Như vậy, thế giới cõi âm luôn hiện diện trong sáng tác của Nguyễn Du

Điều này rất đặc biệt Thế giới ấy luôn ám ảnh ông, chi phối ông làm cho sáng tác của ông đã mang nhiều nét buồn thương lại càng thêm bi thiết vì những nấm

mồ, những con người của thế giới bên kia luôn lẩn khuất trong tâm tư ông

Thứ hai, thế giới cõi dương - thế giới của những người đang sống - được

nhà thơ dựng lên rất đặc biệt Đối lập với không gian mồ mả, đình miếu ở

cõi âm là không gian vũ trụ, không gian sinh hoạt xã hội của con người ở

dương thế ở cõi âm, người đọc gặp hình ảnh của những hồn ma thì ở trên dương gian là hình ảnh của những người đang sống

Trong không gian của cõi dương có không gian vũ trụ Ta thấy trùng

điệp những "núi cao", "sông sâu", mênh mông thăm thẳm bởi những hình ảnh

"góc bể", "chân trời", "muôn dặm mịt mù", tái tê giá lạnh của "gió tây" Tất cả tạo nên không gian vừa rộng lớn vừa xa lạ vừa rợn ngợp, dữ dằn Trên bước

đường phiêu dạt của Nguyễn Du, hình ảnh "núi sông" xuất hiện khá nhiều Theo thống kê của chúng tôi qua ba tập thơ có đến 76 lần nhà thơ nhắc đến

"núi, sông", đặc biệt là hình ảnh sông Lam, núi Hồng - hai hình ảnh gợi không gian quê nhà Nguyễn Du sớm rơi vào cảnh gió bụi, ăn nhờ ở gửi Mười năm lưu lạc ở Thái Bình, ra làm quan cho nhà Nguyễn, lúc nào nhà thơ cũng mang tâm trạng của kẻ tha phương Vì thế quê hương Hồng Lĩnh luôn là miền thức

mà nhà thơ muốn đi về Quê nhà đó là nơi thanh tú, tĩnh mịch mà kẻ hàn sĩ có thể ở được:

Hồng Sơn nhất sắc lâm binh cừ, Thanh tịch khả vi hàn sĩ cư

(Núi Hồng một màu soi bóng xuống làn nước bằng phẳng,

Nơi thanh tú, tĩnh mịch này kẻ hàn sĩ có thể ở được)

(Tạp thi, II)