Nâng cao hiệu quả xây dựng văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay

Thứ hai, các đề tài, luận văn, luận án nghiên cứu gia đình, xây dựng gia đình văn hoá dưới các góc độ triết học, chủ nghĩa xã hội khoa học, văn hóa học, có thể thống kế một số công trình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ HỒNG TỨ

NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH Ở HUYỆN BỐ TRẠCH TỈNH QUẢNG BÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Chính trị

Mã số: 60.14.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN LƯƠNG BẰNG

NGHỆ AN - 2013

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận văn Thạc sĩ, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến: phòng Sau Đại học, Khoa Giáo dục Chính trị trường Đại học Vinh, Quý thầy, cô trực tiếp giảng dạy lớp Cao học Lý luận và phương pháp dạy học Chính trị khóa XIX tổ chức tại trường Đại học Vinh và Phó Giáo sư- Tiến sĩ Nguyễn Lương Bằng đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi hoàn thành Luận văn này

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn: Ban Tuyên giáo, Ban Tổ chức và Văn phòng Huyện ủy Bố Trạch; Văn phòng Ủy Ban nhân dân; lãnh đạo Hội Liên hiệp Phụ nữ; Ủy Ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Liên đoàn lao động huyện Bố Trạch;Hội người Cao tuổi; Hội Liên hiệp phụ nữ cấp cơ sở; bạn bè trong và ngoài lớp, đồng nghiệp, gia đình đã nhiệt tình hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi và động viên trong suốt quá trình thực hiện Luận văn.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện Luận văn, song không thể tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp và sự chỉ dẫn quý báu của Thầy, Cô và các bạn.

Nghệ An, tháng 10 năm 2013

Tác giả

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6 NỘI DUNG 14

DỰNG VĂN HOÁ GIA ĐÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN

NAY 141.1 Văn hóa gia đình và cấu trúc của văn hóa gia đình trong giai đoạn

hiện nay 141.2 Nâng cao hiệu quả xây dựng văn hoá gia đình hiện nay là một tất

trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giao lưu, hội nhập,

quốc tế 592.3 Những vấn đề đang đặt ra đối với việc nâng cao hiệu quả xây dựng

văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình hiện nay 98

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO

HIỆU QUẢ XÂY DỰNG VĂN HOÁ GIA ĐÌNH Ở HUYỆN BỐ

TRẠCH, TỈNH QUẢNG BÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

1043.1 Phương hướng xây dựng văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh

Quảng Bình 1043.2 Những giải pháp để nâng cao hiệu quả xây dựng văn hóa gia đình

ở huyện Bố Trạch 110

3.3 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng văn hóa gia

đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay

128

KẾT LUẬN 132 TÀI LIỆU THAM KHẢO 134 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CNVC : Công nhân viên chức

DANH MỤC CÁC BIỂU

Biểu đồ 2.1 Đánh giá của các nhóm đối tượng khi được xác định hỏi

về mức độ hài lòng về cuộc hôn nhân của mình, với sựlựa chọn phương án "rất hài lòng" 74 Biểu đồ 2.2 Đánh giá của các nhóm đối tượng khi được hỏi về mâu

thuẩn giữa các thế hệ trong gia đình Với lựa chọnphương án “thỉnh thoảng” 83Biểu đồ 2.3 Hiển thị số liệu gia đình hai thế hệ tồn tại ở các nhóm

đối tượng 86Biểu đồ 2.4: Hiển thị kết quả trong gia đình cả bố và mẹ đều quan tâm,

chăm sóc con cái 88

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong tiến trình phát triển của lịch sử, gia đình có một vị trí và vai tròđặc biệt Gia đình là nơi con người sinh ra và lớn lên, có vai trò to lớn đối với

sự phát triển của cá nhân và xã hội Gia đình là “cái nôi” nuôi dưỡng và giáodục con người có ích cho xã hội, là nơi bảo tồn nòi giống, duy trì và phát triểnđời sống hiện thực của con người Gia đình có quan hệ gắn bó với xã hội, vừa

là tế bào và vừa là hạt nhân của xã hội Gia đình là nhân tố tác động đến sựvận động và phát triển của từng chế độ xã hội nhất định Vì vậy, Liên Hợp

Quốc đã lấy năm 1994 là "Năm quốc tế gia đình” với chủ đề: “Gia đình

trong thế giới đổi thay - nguồn lực và trách nhiệm” Các quốc gia trên thế

giới cũng nhận thức rõ rằng: củng cố sự vững chắc của gia đình là nhân tốquan trọng để ổn định và phát triển đất nước

Ở Việt Nam, vấn đề gia đình đã và đang được đặt ra với vị trí mang

tầm chiến lược quốc gia Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ

quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội năm 1991, Đảng ta khẳng định: Gia đình là

tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trườngquan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Các chính sách củaNhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình no ấm, hoà thuận, tiến bộ Nângcao ý thức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người”

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá VIII) đã chỉ rõ “trách nhiệm của gia đình trong việc giữ gìn và phát huy

những đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, nêu cao vai trò gương mẫu củacác bậc cha mẹ, coi trọng xây dựng gia đình văn hoá, xây dựng mối quan hệkhăng khít giữa gia đình, nhà trường và xã hội” Đến Đại hội Đại biểu toànquốc lần thứ IX, giá trị gia đình một lần nữa được Đảng nhấn mạnh: “Nâng

cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng và bồi dưỡng các thành viêncủa mình có lối sống văn hoá, làm cho gia đình thực sự là tổ ấm của mỗingười và là tế bào lành mạnh của xã hội” Chỉ thị số 49-CT/TW ngày21/02/2005 của Ban Bí thư "Về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước" cũng đã khẳng định “Cần nhận thức rõ gia đình là mộttrong những nhân tố quan trọng quyết định sự thành công của sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội Coi đầu tưcho gia đình là đầu tư cho sự phát triển bền vững” Sở dĩ gia đình có vai tròquan trọng đối với mỗi cuộc đời con người cũng như đối với sự trường tồn và

phát triển của xã hội như vậy, chính là do những giá trị của văn hóa gia đình.

Chính vì vậy, từ năm 2001 Chính phủ đã quyết định lấy ngày 28 tháng 6 hàng

năm là ngày gia đình Việt Nam và Trung ương Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam chọn năm 2013 là năm gia đình Việt Nam Điều đó không những thể

hiện sự nhận thức của Đảng, Nhà nước ta về tầm quan trọng của gia đình vàvăn hoá gia đình đối với vấn đề phát triển con người và xã hội, mà còn là địnhhướng cho việc xây dựng gia đình, văn hóa gia đình phù hợp với xu thế pháttriển của đất nước

Văn hóa gia đình là một bộ phận hợp thành của nền văn hóa Việt Nam.Giữ gìn văn hóa gia đình cũng là góp phần bảo vệ truyền thống văn hóa ViệtNam Trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, hội nhập quốc tế sâu rộng ngày nay,cuộc sống của mỗi gia đình và của cả xã hội ngày càng được cải thiện Nhịpsống, và sự giao lưu văn hoá rộng mở, tác động thường xuyên, nhiều chiều đếnvăn hóa gia đình và cộng đồng xã hội Các giá trị văn hoá gia đình đứng trướcnhững câu hỏi: cần tiếp thu, lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyềnthống, chuẩn mực như thế nào?

Thành quả to lớn của sự nghiệp đổi mới mang lại đã làm cho bộ mặtnông thôn huyện Bố Trạch ngày càng được khởi sắc và đổi thay; đời sống

nhân dân ngày càng được cải thiện, nâng cao Tuy nhiên đời sống văn hóa xãhội, nhiều vấn đề về văn hóa gia đình có những biểu hiện lệch chuẩn Mặc dùchúng ta đã ra sức đấu tranh, ngăn chặn nhưng những tệ nạn xã hội và các loạitội phạm về tham nhũng, ma túy, cờ bạc, rượu chè, mại dâm… vẫn diễn raphức tạp Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, vừa đưa đếnnhững thời cơ, lại mang đến không ít thách thức

Trước thực tế đó, việc tìm ra nguyên nhân, những yếu tố tác động, ảnhhưởng đến gia đình và văn hóa gia đình cũng như đề xuất những biện pháp khắcphục xây dựng văn hóa gia đình trong tình hình mới là đòi hỏi cấp bách hiện nay,góp phần thực hiện Nghị quyết Đại hội XI của Đảng để vận dụng tổ chức thựchiện “Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc thực sự là tế bào lành mạnhcủa xã hội, là môi trường quan trọng trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành

nhân cách” Vì vậy, chúng tôi chọn vấn đề “Nâng cao hiệu quả xây dựng văn

hoá gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay”

làm đề tài luận văn Thạc sĩ với mong muốn góp phần nâng cao nhận thức và nănglực hoạt động thực tiễn của bản thân và xã hội

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Những năm gần đây, trên phạm vi cả nước đã xuất hiện nhiều bài viết,công trình nghiên cứu khoa học về gia đình và văn hóa gia đình với nhữngcách tiếp cận khác nhau

Thứ nhất, Những vấn đề chung về gia đình, văn hoá gia đình, xây

dựng văn hoá gia đình: Trong công trình Một vài nét nghiên cứu về gia đình

Việt Nam (1990), nhóm tác giả Trung tâm Nghiên cứu khoa học về Gia đình

và Phụ nữ, thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia đãnghiên cứu về vai trò, vị trí của gia đình trong xã hội, nhưng mới chỉ đặt vấn

đề và gợi ý là chủ yếu

Tại công trình: Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam

(1991), của tập thể các nhà khoa học Viện Xã hội học thuộc Trung tâm Khoa

học xã hội và Nhân văn quốc gia phối hợp với Khoa xã hội học Trường Đạihọc Gothenburg (Thụy Điển), Nxb Khoa học xã hội, các tác giả Việt Nam vàThụy Điển đã tiến hành khảo sát thực tiễn ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước

về đặc điểm gia đình Việt Nam trước những năm 1990

Công trình Văn minh phương Đông và gia đình Việt Nam truyền thống

(1994) (Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia do Quỹ ToyotaFoundation tài trợ) đã có những khảo sát và nghiên cứu, đánh giá bước đầu vềgia đình truyền thống ở Việt Nam qua một số thời mốc lịch sử của Việt Nam

Trong Từ điển văn hóa gia đình, tác giả Phạm Trường Khang, Hoàng

Lê Minh, Nxb Văn hóa - Thông tin, đã trình bày những điều cơ bản nhất vềvăn hóa, giáo dục, ứng xử trong gia đình hiện đại, quan hệ giữa cha mẹ concái, tâm sinh lý các lứa tuổi…

Sách Văn hóa tâm lý gia đình (2001), của hai tác giả Vũ Hiếu Dân và

Ngân Hà, Nxb Văn hóa - Thông tin đã cung cấp một số tình huống, thông tin

về cách ứng xử của các thành viên trong gia đình với nhau và một số phươngpháp dạy dỗ con cái trong gia đình

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cấp tới những vấn đề lý luận vàthực tiễn về đặc điểm, chức năng gia đình Việt Nam, những nội dung cơ bảnnhất về văn hóa, giáo dục, ứng xử trong gia đình, quan hệ giữa cha mẹ concái để hình thành nên những hệ giá trị về văn hóa gia đình

Thứ hai, các đề tài, luận văn, luận án nghiên cứu gia đình, xây dựng

gia đình văn hoá dưới các góc độ triết học, chủ nghĩa xã hội khoa học, văn

hóa học, có thể thống kế một số công trình sau: Vai trò của gia đình trong việc

giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay, (2001), Luận án tiến sĩ Triết học, chuyên

ngành chủ nghĩa xã hội khoa học của Nghiêm Sĩ Liêm (Học viện Chính trị

-Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh) Gia đình Việt Nam và vai trò của người phụ

nữ trong gia đình Việt Nam hiện nay, (2003), Luận án tiến sĩ Triết học, Chuyên

ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, của Dương Thị Minh (Học viện Chính trị-Hành

chính Quốc gia Hồ Chí Minh) Gia đình trong việc bảo vệ chăm sóc trẻ em của

nước ta hiện nay, (2004), Luận văn thạc sĩ Triết học, chuyên ngành chủ nghĩa

xã hội khoa học của Phạm Thị Xuân (Học viện Chính trị-Hành chính Quốc

gia Hồ Chí Minh) Phát huy vai trò của người phụ nữ trong xây dựng gia

đình văn hoá ở tỉnh Bạc Liêu hiện nay (2006), Luận văn thạc sĩ Triết học,

chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học của Lê Cẩm Lệ Văn hoá gia đình

với sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam của Võ Thị

Hồng Loan Văn hóa gia đình và xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Hà Tĩnh

hiện nay Luận văn thạc sĩ, chuyên ngành văn hóa học của Nguyễn Thị

Nguyệt Văn hóa gia đình trong việc giáo dục trẻ em trước tuổi đến trường tiểu

học Luận văn thạc sĩ, chuyên ngành văn hóa học của Lê Thị Hiền (Hưng Yên)…

Thứ ba, nhóm nghiên cứu về vai trò của văn hoá gia đình và sự biến đổi

của gia đình, giá trị văn hoá gia đình trong bối cảnh đổi mới của đất nước Trongthời gian vừa qua về lĩnh vực nghiên cứu này có một số công trình tiêu biểu

như sau: Văn hoá gia đình và sự phát triển xã hội (1994) của nhiều tác giả, do nhà văn Lê Minh chủ biên, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội Văn hoá gia đình

với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em (2001) của PGS.TS Lê

Như Hoa, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội Người phụ nữ trong văn hoá gia

đình đô thị (2003) của TS Lê Quý Đức và Ths Vũ Thị Huệ, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội Gia đình Việt Nam với chức năng xã hội hoá (1998) của tác giả Lê Ngọc Văn, Nxb Giáo dục, Hà Nội Văn hoá gia đình Việt Nam (2007) của GS Vũ Ngọc Khánh, Nxb Thanh niên, Hà Nội “Vai trò của gia đình

trong việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam”, Nxb Phụ nữ, Hà Nội,

1997 Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới (2003) của GS Lê

Thi (kết quả Cuộc điều tra về gia đình Việt Nam có quy mô lớn nhất từ trước

tới nay), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt

Nam (2012) của PGS.TS Lê Ngọc Văn, Nhà xuất bản khoa học xã hội.

Nhìn chung, đây là những công trình nghiên cứu một cách có hệ thốngnhiều nội dung quan trọng về gia đình và biến đổi gia đình trong bối cảnh xãhội Việt Nam đương đại Trên cơ sở những đặc điểm, xu hướng, nguyên nhânbiến đổi của gia đình Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã đề xuất một sốphương hướng và những giải pháp giúp cho gia đình Việt Nam thích ứng, tồntại và phát triển trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa vàtoàn cầu hóa hiện nay của đất nước

Dưới những góc độ khác nhau, các luận án, luận văn nói trên đã đề cậpđến vai trò của giáo dục gia đình, đặc biệt giáo dục nhân cách; vai trò của phụ

nữ trong gia đình; các đặc điểm, vai trò văn hoá gia đình ở nước ta hiện nay.Đồng thời, các đề tài cũng đưa ra được những phương hướng, giải pháp thiếtthực góp phần xây dựng gia đình Việt Nam, phát huy vai trò to lớn của giađình đối với sự phát triển con người, chủ thể của sự nghiệp đổi mới, phát triểnđất nước trong giai đoạn mới Ngoài ra, ở nước ta hàng năm còn có hàng trămbài viết được đăng tải trên các sách báo, tạp chí nghiên cứu về văn hoá gia

đình Nhưng, cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu “Nâng cao hiệu

quả xây dựng văn hoá gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay” Từ yêu cầu của thực tiễn khách quan, chúng tôi thực hiện luận

văn này với mong muốn bước đầu nhìn nhận một cách toàn diện và hệ thống

về vấn đề văn hoá gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc tổng hợp những vấn đề lý luận chung về văn hoá gia đình vàkhảo sát, đánh giá thực trạng việc xây dựng văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch,tỉnh Quảng Bình, luận văn đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệuquả văn hóa gia đình tại địa phương trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiệnđại hóa

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:

- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản về văn hoá gia đình

- Phân tích làm rõ vai trò của văn hóa gia đình đối với sự phát triển của

xã hội

- Khảo sát, phân tích thực trạng văn hoá gia đình và những vấn đề đặt

ra đối với văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch hiện nay

- Đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xâydựng văn hóa gia đình ở huyện Bố Trạch trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn nghiên cứu các phương diện lý luận về văn hoá gia đình,tập trung khảo sát về tình hình văn hoá gia đình và những vấn đề đặt rađối với văn hoá gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình hiện nay (Từnăm 2003 – 2013)

5 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận duy vật biện chứng của chủnghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sảnViệt Nam về văn hóa gia đình

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu phân tích và tổnghợp, phương pháp lịch sử và lôgic, phương pháp nghiên cứu điều tra xãhội học, phương pháp thống kê để tiếp cận, giải quyết những yêu cầuđặt ra của đề tài

6 Giả thuyết nghiên cứu

Nhìn chung, hiệu quả xây dựng văn hoá gia đình ở huyện Bố Trạch,tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay chưa cao Có nhiều nguyên nhândẫn đến thực trạng này, trong đó nhận thức của các gia đình chưa chú trọnglắm, còn nhiều vấn đề trong cuộc sống cần ưu tiên hơn là nguyên nhân chủ

yếu Nếu tuyên truyền, vận động tốt về xây dựng văn hoá gia đình trong điềukiện mới sẽ giúp các gia đình có nếp sống văn hoá cao hơn.

7 Đóng góp mới của luận văn

- Tổng hợp và làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hoá giađình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình

- Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng văn hóagia đình và phát huy vai trò của văn hóa gia đình trong đời sống xã hội ởhuyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trong thời gian tới

- Luận văn là tài liệu tham khảo cho học viên và sinh viên chuyên ngành

LL & PPDHBM Chính trị và các cơ quan chức năng khi nghiên cứu về văn hóagia đình

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,nội dung đề tài gồm có 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc nâng cao hiệu quả xây dựng văn

hoá gia đình trong giai đoạn hiện nay.

Chương 2: Thực trạng việc xây dựng văn hóa gia đình ở huyện Bố

Trạch, tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay.

Chương 3: Phương hướng, giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng văn

hoá gia đình ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trong giai đoạn hiện nay.

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG

VĂN HOÁ GIA ĐÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

1.1 Văn hóa gia đình và cấu trúc của văn hóa gia đình trong giai đoạn hiện nay

1.1.1 Văn hóa gia đình

- Khái niệm về gia đình

Trong lịch sử xã hội loài người, gia đình có vị trí đặc biệt quan trọng,

nó là một trong hai nền sản xuất chính của xã hội, là “tế bào” của xã hội “Giađình” là một phạm trù lịch sử, thay đổi cùng với sự vận động, biến đổi của xãhội Mỗi giai đoạn lịch sử có quan niệm, những loại hình gia đình khác nhau

Gia đình là cái gốc của con người, nơi con người sinh ra, bắt đầu mộtcuộc sống Trong suốt cuộc đời, gia đình luôn là điểm tựa, là cội nguồn củatình cảm là cái nôi của sự yên bình, là yếu tố vô cùng cần thiết cho cuộc sốngcủa con người và cho xã hội Gia đình là một nhóm xã hội được cấu trúc theonhững chuẩn mực văn hoá nhất định, như một tập hợp những mối quan hệgiữa các cá nhân (vợ chồng, bố mẹ, con cái và anh chị em, ) Gia đình là mộtthành quả văn hoá đặc thù của con người Chính vì vậy, gia đình luôn là đề tàithu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều người, nhiều giới, nhiều ngànhkhoa học khác nhau trong xã hội Tuy nhiên, vì mục đích nghiên cứu khônggiống nhau, cách tiếp cận khác nhau nên các quan điểm về gia đình được đưa

ra cũng rất phong phú, đa dạng Khi luận chứng về những điều kiện cho sựtồn tại và phát triển của con người, C.Mác và Ph.Ăngghen đã đưa ra một cách

tiếp cận rất căn bản về gia đình: “Hàng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân

mình, con người còn tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan

hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [37; 50] Với quan

niệm này, khái niệm gia đình được C.Mác đề cập tới hai khía cạnh: Thứ nhất,

gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người,

cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân con người; Thứ hai, gia đình đựơc

tạo ra chủ yếu bởi hai mối quan hệ: quan hệ hôn nhân (chồng - vợ) và quan hệhuyết thống (cha, mẹ - các con)

Tuy nhiên, vấn đề gia đình không chỉ được các nhà kinh điển của chủnghĩa Mác nghiên cứu Vì tầm quan trọng của nó trong quá trình phát triểncủa con người, xã hội, vấn đề này còn được nhiều nhà nghiên cứu, nhiều tổchức đề cập đến trong những văn bản khác nhau, như bàn về các quyền củacon người và gia đình Tổ chức Liên Hiệp Quốc đã xác định “Gia đình là yếu

tố tự nhiên và cơ bản của xã hội và có quyền hưởng sự bảo vệ của xã hội vàcủa Nhà nước” Hiến chương cộng đồng Châu Âu khẳng định: “Gia đình với

tư cách là tế bào của xã hội, pháp lý và kinh tế thích hợp để đảm bảo sự pháttriển của nó” Hai quan điểm này thể hiện rõ sự gắn kết mật thiết giữa giađình và xã hội, vai trò của gia đình đối với xã hội

Ở Việt Nam gia đình cũng được xuất hiện từ rất sớm Từ buổi bình minh lịch sử cho đến nay, gia đình vẫn được coi là gốc, là nền tảng của đất nước Quan hệ gia đình là gốc, là trung tâm trong đời sống xã hội, trong đời sống tâm linh của mỗi người cũng như của toàn cộng đồng Đây được coi là một đặc trưng của con người Việt Nam truyền thống Điều này không chỉ được người Việt Nam mà ngay cả những người nước ngoài cũng dễ dàng nhận ra Họ cho rằng: “Tinh thần gia đình là đặc tính cơ bản nhất của con người Việt Nam thuộc tất cả mọi tầng lớp Đối với họ, “gia đình là tất cả” hoặc “Gia đình là cơ sở, là hạt nhân của xã hội An Nam Đó là một trục trung tâm mà mọi lợi ích, mọi ý nghĩ đều quay xung quanh nó” [22; 23-24]

Khi bàn tới khái niệm “gia đình”, một số tác giả cũng có nhận địnhkhác nhau, tuỳ theo góc độ tiếp cận Từ xa xưa, ông cha ta đã có quan niệm

rất đúng rằng gia đình (nhà, gia tộc, dòng họ) là gốc của nước, gia đình gắn

bó chỉnh thể với làng và nước tạo nên một hệ thống chặt chẽ trong đấu tranhdựng nước và giữ nước, trong sinh sống làm ăn, giao tiếp, ứng xử, nối dòngtruyền thống cả về mặt sinh học lẫn văn hóa Gia đình chính là một trong bamắt xích trọng yếu để từ đó có thể hiểu sâu sắc về đất nước, con người, lịch

sử và xã hội Việt Nam

Thực tế, gia đình là một khái niệm phức hợp bao gồm nhiều yếu tố sinhhọc, tâm lý, văn hóa, kinh tế… khiến nó không giống bất kỳ một nhóm xã hộinào Từ góc độ nghiên cứu khác nhau của từng bộ môn khoa học để có thểđưa ra những khái niệm cụ thể

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Gia đình là đơn vị xã hội, thành lập trên

cơ sở dòng máu, bắt đầu có từ thời đại Thị tộc mẫu hệ, trong thời đại phong kiếnthường có cha mẹ, con cháu, có khi chắt nữa, trong thời đại Tư bản chủ nghĩathường chỉ có vợ chồng và con cái” [50; 113] Định nghĩa này khái quát đượcmột số dấu hiệu đặc trưng của gia đình (chung sống cùng mái nhà, là đơn vịkinh tế), về cơ sở hình thành, duy trì, biến đổi của gia đình trong lịch sử vàkhẳng định gia đình là đơn vị xã hội nhưng chưa nêu được vai trò của gia đìnhvới xã hội qua các chức năng của nó Có thể nói, dưới góc độ ngôn ngữ, địnhnghĩa gia đình chưa thật đầy đủ, cần phải có định nghĩa mới về gia đình nhằmđáp ứng yêu cầu thực tiễn đòi hỏi

“Gia đình” nhìn từ góc độ xã hội học

Gia đình thuộc về phạm trù cộng đồng xã hội Vì vậy có thể xem xétgia đình như một nhóm xã hội nhỏ, đồng thời như một thiết chế xã hội có vaitrò đặc biệt quan trọng trong quá trình xã hội hóa con người Khi nói “giađình là tế bào của xã hội” cũng cần lưu ý rằng chính gia đình là một loại quan

hệ xã hội đặc biệt giữa các thành viên vợ, chồng, cha mẹ, con cái Theo Mác,gia đình lúc đầu là quan hệ xã hội duy nhất, về sau trở thành quan hệ phụ

thuộc Khi mà những nhu cầu tăng lên đẻ ra những quan hệ xã hội mới Giađình là một thiết chế xã hội đặc thù, một nhóm xã hội nhỏ mà các thành viêncủa nó gắn bó với nhau bởi quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc quan hệ connuôi, bởi tính cộng đồng về sinh hoạt, trách nhiệm đạo đức với nhau nhằmđáp ứng những nhu cầu riêng của mỗi thành viên cũng như để thực hiện tínhtất yếu của xã hội về tái sản xuất con người.

PGS.TS Lê Như Hoa cho biết: “Một số nhà xã hội học quan niệm gia

đình là một nhóm người” [25; 24] Tác giả đã trích dẫn các quan điểm tiêu

biểu của các nhà xã hội Phương Tây E.W.Burgess và H.J.Cocker coi: gia đình

là một nhóm người được thống nhất với nhau bởi những mối quan hệ hônnhân, huyết thống hoặc nhận con nuôi; tạo thành một hộ duy nhất, tác độngqua lại và giao tiếp với nhau theo vai trò xã hội riêng từng người trong số họ:

là chồng vợ, là mẹ cha, anh trai và em gái; tạo thành một nền văn hoá chung.Kingley Davis định nghĩa gia đình: “Là một nhóm người mà quan hệ của họvới nhau dựa trên cơ sở dòng dõi và do đó họ là họ hàng thân thích của nhau”[25; 24] Các định nghĩa nói trên đã đề cập tới nhiều khía cạnh bản chất củagia đình nhưng sự khái quát khá chung chung, không rõ bản chất, chức năng

và sự tác động của gia đình với xã hội và ngược lại

Nhà nghiên cứu Lê Thi quan niệm:

Khái niệm gia đình được sử dụng để chỉ một nhóm xã hội hình thànhtrên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống, nảy sinh quan hệ hônnhân đó và cùng chung sống (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng, nội ngoại).Đồng thời gia đình cũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôidưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống các thành viên gia đình gắn bó vớinhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hoá, tình cảm), giữa họ thường

có những điều ràng buộc có tính pháp lý, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ(được ghi rõ trong luật hôn nhân và gia đình của nước ta) Đồng thời trong gia

đình có những quy định rõ ràng về quyền được phép và cấm đoán quan hệtình dục giữa các thành viên [47; 42]

Ở đây tác giả đề cập tới nhiều nét đặc trưng, bản chất cơ bản của giađình nhưng nặng nề về trình bày phân tích chưa khái quát cô động

Như vậy, dưới góc độ xã hội học, khái niệm gia đình cần được bổ sung

và khái quát cô động phù hợp hơn

“Gia đình” dưới góc độ tâm lý học

Trong sách “Tâm lý học gia đình”, Ngô Công Hoàn đã đưa ra quan niệm:

“Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội, có quan hệ gắn bó về hôn nhân hoặc huyếtthống, tâm sinh lý, có chung các giá trị vật chất, tinh thần, ổn định trong các thờiđiểm lịch sử nhất định” [26; 26] Tác giả Nguyễn Đình Xuân trong cuốn sách

“Giáo dục đời sống gia đình” lại quan niệm: “Gia đình là nhóm nhỏ được liênkết vợ, chồng (hôn nhân) theo quy luật xã hội trước tiên, sau đó mới là quy luậttính dục tự nhiên” [58; 36] Các định nghĩa đó đã đề cấp tới nhiều nét bản chấtcủa gia đình nhưng vai trò và quan hệ tác động của gia đình - xã hội chưađược khái quát Nó cũng đòi hỏi các nhà nghiên cứu về gia đình phải có sự bổsung phát triển

“Gia đình” dưới góc nhìn của chủ nghĩa xã hội khoa học

Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học định nghĩa: “Gia đình là hình thức

cộng đồng xã hội đặc biệt, được hình thành duy trì và củng cố trên cơ sở hônnhân và huyết thống” [57; 178] Đây là định nghĩa đã phản ánh được những nétbản chất nhất của gia đình Nhưng nó cũng chưa thể phản ánh rõ một số nét bảnchất cơ bản khác của gia đình

Tuy nhiên, xét rộng hơn và đầy đủ hơn, gia đình không chỉ là một đơn

vị tình cảm - tâm lý mà còn là một tổ chức kinh tế, tiêu dùng (sở hữu, sảnxuất, thu nhập, chi tiêu); một môi trường giáo dục - văn hoá (văn hoá gia đình

và cộng đồng); một cơ cấu - thiết chế xã hội (có cơ chế và cách thức vận độngriêng ) [57; 178]

Liên Hợp Quốc, trong cuốn từ điển “Nhân khẩu học” cho rằng: “Giađình là một đơn vị được quy định thông qua mối liên hệ của các cá nhân, nóilên sự tái thế hệ sau, đặc biệt ở mức độ mà những mối quan hệ này đượcnhững quy phạm và thủ tục pháp lý phê chuẩn” [33; 96].

Gần đây, UNESCO cũng đưa ra quan niệm, gia đình là một nhómngười có quan hệ họ hàng cùng chung sống và có ngân sách chung Các địnhnghĩa này cũng có những đóng góp và những hạn chế tương tự như quan niệmgia đình của Tâm lý học, Xã hội học

“Luật hôn nhân và gia đình” của Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa ViệtNam năm 2000, khẳng định: “Gia đình là tập hợp những người gắn bó vớinhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng làm phátsinh các nghĩa vụ và quyền lợi giữa họ với nhau theo luật định [43;12] Đây làquan niệm chính thống của nhà nước ta, là cơ sở pháp lý để giải quyết nhữngvấn đề liên quan đến gia đình nhưng quan niệm này chưa khái quát rõ nét bảnchất quan trọng: gia đình có vai trò to lớn đối với xã hội

Thực tế cuộc sống gia đình hiện nay với sự phát triển nhanh chóng củakhoa học - công nghệ và trước những biến đổi sâu sắc trên mọi lĩnh vực củađời sống xã hội, đã xuất hiện một số quan niệm khá lạ lùng về gia đình Ởphương Tây, nhiều học giả đưa ra những quan niệm mới về gia đình, từ kiểu

“gia đình không con”, “gia đình khiếm khuyết”, đến “gia đình hợp đồng”,

“gia đình đồng tính luyến ái” Lại có những gia đình chị em chăm nuôi lẫnnhau, tuy chúng không có bố mẹ nhưng không thể nói là họ không có giađình Còn có những kiểu gia đình không hoàn thiện, như: “gia tình thương”(do các nhân, hoặc nhóm tìm những trẻ mồ côi đưa về chăm nuôi dạy dỗ), giađình “gà trống nuôi con”, “phụ nữ đơn thân nuôi con” Điều này thể hiện sự

đa dạng, phức tạp của sự biến đổi về hôn nhân và gia đình, những chuẩn mựccủa gia đình truyền thống và gia đình hạt nhân đang bị xói mòn trong xã hội

Tuy nhiên đây không phải là những mô hình gia đình phổ biến đối với tất cảcác quốc gia trên thế giới

Từ thực tế đã phân tích, cần có một định nghĩa gia đình mang tính kháiquát cao, phản ánh được khá đầy đủ nét bản chất đặc trưng về gia đình phùhợp với lịch sử hình thành và phát triển cùng những biến đổi của gia đình.Nhưng đây là vấn đề không đơn giản đặc biệt trong xã hội hiện đại, cùng với

sự vận động, biến đổi của xã hội thì các hình thức, kiểu loại gia đình cũngbiến đổi hết sức phức tạp, đa dạng

Như vậy, có nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình, đặc biệt trong giaiđoạn hiện nay, vấn đề gia đình và khái niệm gia đình cần được nghiên cứuthêm Tuy nhiên, trong một chừng mức nhất định, ở những nét cơ bản, mọingười đều có những điểm chung nhất về nội dung của khái niệm gia đình như:Gia đình là tế bào của xã hội, trong đó các thành viên cùng sinh sống dựa trênmối quan hệ hôn nhân, hoặc huyết thống, cùng chung sống với nhau giúp đỡ,yêu thương, kính trọng lẫn nhau và có trách nhiệm về đạo đức với nhau, cùng

có chung những giá trị vật chất và tinh thần, cùng thực hiện các chức năngkhách quan phù hợp với yêu cầu, đặc điểm mỗi giai đoạn lịch sử nhất định

Trên cơ sở tổng hợp ý kiến của giới nghiên cứu, dưới góc độ chuyên

ngành của chính trị học, chúng tôi quan niệm: “Gia đình là khái niệm được

dùng để chỉ một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân

và quan hệ huyết thống nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại) cùng chung sống Gia đình là cái nôi nuôi dưỡng cho cả một đời người, là môi trường văn hoá đầu tiên giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách, là nơi hội tụ, chọn lọc và sáng tạo văn hoá của con người và xã hội loài người”

Tóm lại, gia đình là tế bào của xã hội, là tổ chức xã hội đầu tiên củacuộc sống con người Nó là một đơn vị kinh tế (sản xuất, tiêu thụ) và là một

tập thể mang trọng trách truyền chủng Đây là một tập thể căn bản, phổ thôngnhất thế giới vì không có một nền văn hóa, một thế hệ nào không có gia đình,chỉ khác nhau là ở mỗi hình thái xã hội sẽ có các hình thức gia đình tươngứng, phù hợp với sự phát triển của xã hội.

- Khái niệm văn hoá

Văn hóa là một khái niệm không chỉ có nội dung cực kỳ rộng lớn, màhình thức thể hiện của nó cũng vô cùng phức tạp, không dễ nắm bắt Thuậtngữ văn hóa xuất hiện rất sớm Ngay từ thời La Mã cổ đại, trong tiếng La tinh

đã xuất hiện từ “văn hóa” (culture) Từ văn hóa lúc đầu có nghĩa “gieo trồngtrên đất đai” sau chuyển nghĩa sang “vun trồng cho trí óc, vun trồng tin thần,giáo dục con người” Theo định nghĩa của từ Hán - Việt “văn hoá” có nghĩa là

“văn trị giáo hoá”, “hoá nhân dịch tục” tức là phải giáo dục cảm hoá conngười để có thể quản lý, điều hành xã hội bằng “văn” Thông qua nhân nghĩa,nhân văn coi trọng giáo dục để bình ổn xã hội, tạo lập kỷ cương Văn hoátrong từ nguyên của cả phương Đông và phương Tây đều có chung một nghĩacăn bản là sự giáo hoá, vun trồng nhân cách con người, làm cho con người vàcuộc sống trở nên tốt đẹp hơn

Trong báo cáo "Văn hóa và sự phát triển của chủ nghĩa Tư bản ở cáctrung tâm chính của nó" của tác giả Đỗ Lộc Liệp đã viện dẫn lời nhà Triếthọc và cổ sinh học người Pháp - Viện sĩ TeilharDe Chardin (1881 - 1955)cho rằng sự phát triển của vũ trụ bắt đầu từ khi xuất hiện sự sống đó là sinhquyển, rồi đến sự xuất hiện tri quyển chỉ có ở loài người; Tri quyển chính làvăn hóa biểu hiện thành “thiên nhiên thứ hai”, “thế giới nhân tạo” của conngười [35; 9]

Theo Đác Uyn thì văn hóa hình thành là do: Thứ nhất, có sự tác động của

chọn lọc tự nhiên, khích lệ, đã tạo thuận lợi cho những người có năng khiếu tinh

thần phát triển, làm cho sự đoàn kết ở cộng đồng thêm chặt chẽ Thứ hai, nếp

ứng xử mang lại lợi ích cho xã hội được truyền lại cho thế hệ sau

Theo quan niệm của J.Sepanxki, nhà xã hội học Ba Lan thì “văn hóa”

là toàn bộ sản phẩm vật chất và tinh thần của hoạt động người, những hệthống giá trị và khuôn mẫu ứng xử được cộng đồng xã hội thừa nhận vàtruyền lại cho các cộng đồng người khác và cho các thế hệ tương lai thôngqua các thiết chế xã hội - văn hóa của nó [44; 52]

Các định nghĩa trên đều xem văn hóa là hoạt động sáng tạo tích cực củacon người sống trong một cộng đồng xã hội nhất định Hoạt động sáng tạo ấy

đã tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần nhằm đáp ứng các nhu cầu tồntại và phát triển, tạo ra những giá trị và chuẩn mực xã hội đóng vai trò nền tảngtinh thần, điều tiết và thúc đẩy xã hội tiến lên Toàn bộ những thành quả sáng tạo

ấy được tích lũy lại, thông qua các thiết chế xã hội - văn hóa như gia đình, nhàtrường, mà truyền lại cho các thế hệ tương lai và cho các cộng đồng khác nữa.Văn hóa không chỉ là chất keo liên kết làm cho xã hội phát triển bền vững màcòn là cầu nối giữa các thế hệ, giữa các cộng đồng người và giữa cá nhân vàcộng đồng người, tạo nên tính liên tục và đa dạng của đời sống

F.Mayor, nguyên tổng giám đốc UNESCO quan niệm: “Văn hoá làtổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân các cộng đồng)trong quá khứ và hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy hình thành

hệ thống giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những đặc tính riêng của mỗidân tộc” [52; 23]

Trong hội nghị quốc tế của UNESCO năm 1982 tại Mêhicô, người tađưa ra hơn 200 định nghĩa văn hóa, cuối cùng chấp nhận một quan niệm vềvăn hóa như sau: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nétriêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách củamột nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương,những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giátrị, những tập tục và tín ngưỡng”

Đứng trước sự tiến công mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hoá, vấn đề giữgìn, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hoá của các dân tộc, các quốc gia đanggặp phải những thách thức to lớn đặc biệt là các quốc gia đang phát triển Vìvậy, UNESCO đưa ra định nghĩa về văn hoá trên cơ sở nhấn mạnh đến nộidung đó nhằm thức tỉnh tinh thần trách nhiệm của cộng đồng quốc tế trongviệc chống xu thế nhất thể hoá văn hoá, hướng tới tôn trọng và bảo vệ nhữnggiá trị văn hoá độc đáo của các quốc gia, dân tộc Chủ tịch Hồ Chí Minh địnhnghĩa về văn hoá như sau: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống,loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phápluật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạthàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sángtạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thứcsinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thíchứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [39; 431].

Qua một số quan niệm trên cho thấy, lao động sáng tạo là cội nguồn,khởi điểm của văn hóa, nhưng sáng tạo phải hướng về các giá trị nhân bản,nhằm hoàn thiện con người thì mới trở thành văn hóa đích thực Định nghĩacủa Chủ Tịch Hồ Chí Minh về văn hóa thể hiện tinh thần của chủ nghĩa duyvật biện chứng, đã phản ánh được bản chất của văn hóa chính là hoạt độngsáng tạo của con người trong quá trình tồn tại và phát triển của xã hội Mặtkhác, trong điều kiện chỗ này, chỗ kia những người Mác xít quan niệm tôngiáo là đối tượng của cách mạng cần loại trừ ra khỏi đời sống xã hội, ChủTịch Hồ Chí Minh coi tôn giáo chính là văn hóa, là sản phẩm sáng tạo củacon người để “thích ứng với nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”

Sự sáng tạo độc đáo và sâu sắc trong định nghĩa về văn hóa của Người thểhiện ở chỗ Người không chỉ quan tâm đến kết quả của sự sáng tạo mà còn chú

ý đến “phương thức sử dụng” những kết quả đó Nếu phương thức sử dụng

những kết quả đó không đúng sẽ gây ra phản văn hóa Tư tưởng thể hiệntrong định nghĩa văn hóa của Chủ Tịch Hồ Chí Minh rất gần gũi với địnhnghĩa của UNESCO đưa ra tại Hội nghị quốc tế năm 1982 đã nêu ở trên Mặc

dù có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa, tuy nhiên chúng ta có thể tìmđược những điểm chung cơ bản như sau:

Thứ nhất, văn hoá là hoạt động sáng tạo của con người trong quá trình

lịch sử, chỉ trình độ con người Văn hoá biểu hiện ở những hệ giá trị xã hội.Nói cách khác, văn hoá là toàn bộ sự hiểu biết, kinh nghiệm của con ngườiđược tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội

Thứ hai, văn hoá là mô hình các thiết chế xã hội để nhằm đảm bảo cho

sự trao truyền, vận dụng các giá trị, chuẩn mực văn hoá Hệ thống thiết chế xãhội - văn hoá bao gồm: gia đình, nhà trường, nhà nước, đoàn thể chính trị - xãhội, tôn giáo Các tổ chức ấy hình thành trên cơ sở các mối quan hệ giữa cácthành viên của nhóm, của cộng đồng với các quy định, thể chế, giá trị, truyềnthống của nhóm, của cộng đồng ấy Các mô hình thiết chế xã hội đó có sứcmạnh vật chất, tinh thần để thực hiện các chức năng văn hoá mà xã hội đặt ra.Trong các mô hình thiết chế - xã hội đó, tổ chức gia đình có một vị trí đặc biệtquan trọng, gắn bó cả cuộc đời con người Bởi vì con người bắt đầu từ giađình, văn hóa con người bắt đầu từ văn hóa gia đình và mang dấu ấn của vănhóa gia đình Gia đình như một nhóm xã hội được cấu trúc theo những chuẩnmực văn hóa nhất định Theo cách nhìn đó, gia đình là một thành quả văn hóacủa con người, hơn nữa là một thành tố văn hóa con người Vì vậy, gia đình làthiết chế xã hội - văn hoá quan trọng trong các mô hình thiết chế xã hội

Thứ ba, văn hoá chính là phương thức ứng xử của con người Nếu con

người muốn tồn tại và phát triển, con người không chỉ ứng xử với môi trường tựnhiên mà còn ứng xử với môi trường xã hội (quan hệ xã hội, các thiết chế xã hội

và cả văn hoá của con người), không như loài vật chỉ tồn tại với tự nhiên và ứng

xử trong môi trường tự nhiên Các phương thức, quy tắc ứng xử tạo nên hệ thốnggiá trị chuẩn mực, khuôn mẫu được tích luỹ trong đời sống cộng đồng tạo thành

hệ giá trị văn hoá của mỗi cộng đồng Gia đình là môi trường đặc biệt, thể hiệnphương thức ứng xử đầu tiên của con người, để ứng xử xã hội

Thứ tư, văn hoá gắn với giáo dục, đào tạo con người hay nói cách khác,

giáo dục là một hiện tượng văn hoá của con người và cũng là một phươngthức trao truyền văn hoá Con người sinh ra chỉ mới là cá thể, để được là cánhân, đặc biệt có nhân cách, con người phải chịu sự tác động của môi trường

xã hội Nếu không có giáo dục, con người sẽ về trạng thái dã man, mông muộinhư động vật Như vậy, văn hoá chỉ có ở loài người, đó là năng lực học hỏi,thích ứng, sáng tạo ra những quan niệm, phương thức ứng xử, hệ thống biểutượng, thiết chế, thể chế xã hội nhờ đó loài người có thể vận thông với nhau

để tồn tại và phát triển

Thứ năm, văn hóa trong thời đại ngày nay là nền tảng tinh thần của xã

hội Trước đây chúng ta thường lý giải cơ sở kinh tế là nền tảng xã hội, trên

cơ sở đó xây dựng kiến trúc thượng tầng trong đó có văn hóa Vì vậy văn hóachịu sự quy định chặt chẽ của nền kinh tế Tuy nhiên, đời sống xã hội có haimặt vật chất và tinh thần, nếu kinh tế là nền tảng vật chất thì văn hóa là nềntảng tinh thần của đời sống xã hội, và với tư cách như vậy văn hóa vừa là mụctiêu vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội Vì thế, sự phát triển củamỗi quốc gia - dân tộc chỉ có thể trở nên năng động, hiệu quả, bền vữngchừng nào quốc gia đó đạt được sự kết hợp hài hoà giữa kinh tế với văn hoátrong tiến trình phát triển

Từ nội dung của văn hoá, ta có thể thấy rằng gia đình là một hiện tượngvăn hoá của con người, xuất hiện và tồn tại vì sự tồn tại và phát triển của conngười Gia đình biến đổi cùng sự đổi thay của các cộng đồng người trong quátrình lịch sử văn hoá của các dân tộc, của các quốc gia, các thời đại Văn hoá làtiền đề quan trọng trong sự hình thành gia đình và là yếu tố cơ bản của gia đình

- Quan niệm văn hoá gia đình

Có thể hiểu quan niệm văn hoá gia đình từ những góc độ khác nhau.Văn hóa gia đình là một trong những cấp độ của văn hóa nhìn từ các cấp độcủa văn hóa cộng đồng như: văn hoá nhân loại, văn hoá dân tộc, văn hoá giaicấp, văn hoá gia đình, văn hoá cá nhân Khái niệm văn hóa gia đình có nộihàm rộng trong đó nổi lên các quan hệ đạo lý, chuẩn mực, khuôn phép trongsinh hoạt ứng xử, các mối quan hệ, việc chăm sóc giáo dục con cái, các tậpquán, các nghi lễ thờ cúng tổ tiên

“Văn hóa gia đình” bao hàm một quan niệm về gia đình như một môitrường văn hóa đặc thù Nghiên cứu văn hóa gia đình là nghiên cứu một thành

tố hết sức quan trọng vừa góp phần hun đúc nên văn hóa xã hội, vừa chịu ảnhhưởng trực tiếp của văn hóa xã hội Nghiên cứu văn hóa gia đình là nghiêncứu tính chất đặc biệt của những quan hệ gia đình (thương yêu, kính trọng, tựnguyện phục tùng, tự nguyện chăm sóc giúp đỡ lẫn nhau ) chính những quan

hệ ấy là nền tảng cho sự hình thành nhân cách con người, là cái cầu nối chocon người tiếp xúc với xã hội, xây dựng những quan hệ với những thực tế siêu

cá nhân (Tổ quốc, dân tộc) Xác định những quan niệm và chuẩn mực giá trịlàm kim chỉ nam cho mọi hành động Nghiên cứu văn hóa gia đình là nghiêncứu vai trò, tác dụng của gia đình trong việc bảo tồn và tạo lập những giá trịtinh thần của xã hội loài người Đồng thời đó cũng là khảo cứu bản chất vănhóa trong nhân cách con người được bồi đắp từ “gia phong”

Trong xã hội Việt Nam truyền thống, văn hoá gia đình chính là giaphong (nếp nhà) Gia phong chính là văn hoá gia đình truyền thống của giađình, dòng họ, dòng tộc Biểu hiện đặc trưng của văn hoá gia đình đó là giađình sống có nề nếp, gia giáo, thuần phong, mỹ tục, có sự ứng dụng những trithức khoa học, y học, giáo dục học, tâm lý học, thẩm mỹ… Và gia phongđược coi như một trong những nền tảng văn hiến của dân tộc

PGS, TS Lê Như Hoa quan niệm “Văn hóa gia đình là một trong nhữngdạng văn hóa cộng đồng đặc thù, một môi trường văn hóa đặc thù, trong đócác hệ giá trị chuẩn mực trở thành định hướng mà mỗi thành viên trong giađình chấp nhận tuân theo và có nghĩa vụ thực hiện” [25; 32].

Văn hóa gia đình Việt Nam được hình thành qua hàng nghìn năm lịch

sử, hình thành và duy trì lâu đời nề nếp “gia giáo”, “gia huấn”, “gia lễ”, “giaphong”, “gia quy” Gia giáo hay gia huấn là cách thức dạy đạo đức làm ngườicho các thành viên trong gia đình; gia lễ là những quy định về phép ứng xửcủa mỗi thành viên như phong cách, cử chỉ, nói năng, điệu bộ, tùy theo từng cấpbậc trong gia đình, dòng họ mà ứng xử cho phải phép theo tôn ty trật tự Khôngchỉ trong gia đình mà trong họ tộc, trong một làng đều có trên dưới rõ ràng, phảikính trên nhường dưới; gia quy là chế tài là quyền uy của những người có cấpbậc, vai vế cao hơn đối với người thấp hơn để giữ nghiêm “gia lễ”

Văn hóa gia đình hiện nay bao hàm những yếu tố truyền thống tốt đẹp:chăm sóc mồ mả, thờ cúng tổ tiên, kính trọng người già, vợ chồng hòa thuận,

bố mẹ con cái thương yêu đùm bọc lẫn nhau đồng thời cũng bao hàm nhữngyếu tố mới của thời đại: những quan hệ dân chủ trong gia đình, cuộc sống đờithường của các thành viên trong gia đình được phát huy bằng tài năng vànghề nghiệp của chính mình

Học giả Nguyễn Khắc Viện khi nghiên cứu về ảnh hưởng của gia đìnhđến sự hình thành tâm lý, nhân cách của con em đã xác định các yếu tố ảnhhưởng đến sự phát triển tâm lý nói chung và định hướng giá trị cuộc sống con

em trong gia đình Theo ông có năm yếu tố cơ bản tác động trực tiếp đến sựphát triển nói trên là:

- Gia sản: là nói đến cơ sở vật chất (kinh tế) của gia đình (giàu, trungbình, nghèo )

- Gia cảnh: là nói đến cơ cấu của gia đình (đông đủ, neo đơn, ly tán )

- Gia thế: là nói đến thế đứng của gia đình trong xã hội (sang, hèn, caothấp, có quyền thế hay không của bố mẹ, hoặc con cái).

- Gia phong: là nói đến lối sống hằng ngày, đối xử với nhau như thếnào (gia trưởng, dân chủ, bình đẳng )

- Gia đạo: là nói đến đạo lý nuôi dạy con, quan điểm của cha mẹ, ôngbà hướng cho con theo tôn giáo nào, nối nghiệp tổ tông phù hợp với thực tếcuộc sống

Nghiên cứu này xây dựng chân dung của một gia đình, chân dung nàyđược biểu hiện ở nếp nghĩ, giao tiếp ứng xử, lề thói, làm ăn của mỗi thànhviên trong gia đình, đặc biệt là trẻ em Tuy nhiên ở đây tác giả mới đưa raquan điểm tiếp cận, còn nội dung, cơ chế, mức độ ảnh hưởng của văn hóa giađình nói chung, truyền thống văn hóa gia đình nói riêng, ảnh hưởng trực tiếpđến sự phát triển tâm lý, nhân cách con người nhất là trẻ em trong gia đình thìcòn nhiều vấn đề cần nghiên cứu

Hiểu văn hoá gia đình theo quan điểm của Đảng ta trong xây dựng và pháttriển nền văn hoá mới, làm cho văn hoá thấm sâu vào đời sống xã hội, thì văn hoágia đình là một bộ phận hợp thành của nền văn hóa Việt Nam, bao gồm hệ thốngnhững giá trị, chuẩn mực đặc thù, có chức năng kiểm soát, điều hành hành vi vàmối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình và giữa gia đình với xã hội

Trong nền văn hóa truyền thống, để duy trì sự ổn định của văn hóa xãhội, chế độ phong kiến đặc biệt coi trọng văn hóa gia đình Việc thờ cúng tổtiên, nhớ ơn người có công giáo dục và giáo dưỡng, việc tổ chức ngày giỗ,ngày tết là những sinh hoạt văn hóa gia đình thường xuyên để duy trì văn hóachung của toàn xã hội, văn hóa ở cơ sở hay văn hóa gia đình, trước hết cơ sởcủa nó là các quan hệ nhân tính Nếu phá vỡ các quan hệ này để cho cái giả,cái ác, cái xấu lùa vào thì bắt đầu một cuộc khủng hoảng các mối quan hệnhân tính từ trong gia đình, nghĩa là khủng hoảng văn hóa xã hội

Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, gia đình được coi như “một tế bào xãhội”, là “hạt nhân xã hội” và là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng tất cả đời người.Gia đình thực hiện hai chức năng cơ bản là duy trì nòi giống, tái sản xuất conngười và xã hội hóa con người (văn hóa hóa con người) Với hai chức năng ấygia đình sẽ tồn tại mãi mãi trong đời sống nhân loại Văn hóa gia đình là yếu tốrất cơ bản để gia đình thực hiện vai trò xã hội của nó Gia đình không chỉ là mộthiện tượng văn hóa của con người mà còn là một giá trị văn hóa thấm sâu vào tưtưởng, tình cảm, lý tưởng của con người Trong sách “Gia đình, phụ nữ ViệtNam với dân số, văn hóa và sự phát triển bền vững”, Nhà nghiên cứu Lê Thi chorằng “gia đình được coi là giá trị tinh thần vô cùng quý báu của nhân loại cầnđược giữ gìn và phát huy” [48; 14].

Gia đình là một hiện tượng văn hóa và là một giá trị văn hóa cho nêntất cả các quan hệ và hoạt động sống của gia đình đều biểu hiện đặc trưng vănhóa của con người Hệ thống giá trị văn hóa gia đình khi đã hình thành có vaitrò chi phối, điều tiết các quan hệ của gia đình, chi phối các phương thức ứng

xử của các thành viên trong gia đình đồng thời nó được thể chế hóa bằng: gia

đạo, gia huấn, gia lễ và bằng pháp luật nhà nước, bằng dư luận xã hội Hệ

thống giá trị đó là cơ sở tồn tại của gia đình và giữ cho đời sống gia đình bềnvững, an sinh - hạnh phúc Văn hóa gia đình có thể được ví như “một trongnhững lĩnh vực cơ bản của văn hóa chung của xã hội, như hệ thống chuẩnmực những giá trị chi phối đời sống và mối quan hệ trong nội bộ gia đình với

tư cách như một tế bào xã hội, vừa chịu sự tác động của xã hội vừa tác ðộnglại xã hội” [56; 115]

Gia đình không chỉ là một nhóm xã hội đặc thù mà còn là một thực thểsinh học, một thiết chế xã hội văn hóa “gia đình ngay từ đầu là một tồn tại vănhóa, một thực thể văn hóa, tất nhiên trong mối liên hệ khăng khích với nhữngyếu tố sinh học và giới tính Ở những trình độ phát triển thấp của con người,

đã như thế, ở trình độ phát triển cao hơn, lại càng như thế” [38; 23]

Từ sự phân tích trên, chúng tôi đồng tình với quan niệm về văn hoá gia

đình của nhóm tác giả biên soạn giáo trình Lý luận văn hóa và đường lối văn

hóa của Đảng cộng sản Việt Nam như sau: “Văn hoá gia đình là dạng đặc thù

của văn hoá cộng đồng bao gồm tổng thể sống động các hoạt động sống củagia đình mang đặc trưng văn hoá bị chi phối bởi các giá trị, chuẩn mực,truyền thống, thị hiếu của một cộng đồng mà các thành viên gia đình đã chọnlựa để ứng xử với nhau trong gia đình và ngoài xã hội” [27; 226]

1.1.2 Cấu trúc của văn hóa gia đình trong giai đoạn hiện nay

1.1.2.1 Các thành tố của văn hóa gia đình

Nghiên cứu cấu trúc văn hoá gia đình có thể có nhiều hình thức khác

nhau, nhưng theo nhóm tác giả biên soạn giáo trình Lý luận văn hóa và đường

lối văn hóa của Đảng cộng sản Việt Nam có hai dạng:

- Văn hoá gia đình được thể hiện ở các dạng hoạt động cơ bản của giađình: văn hoá sản sinh nuôi dạy con cái, văn hoá vật chất và tiêu dùng các sảnphẩm vật chất, văn hoá tinh thần và hưởng thụ các sản phẩm tinh thần

- Văn hoá gia đình thể hiện ở hệ giá trị của gia đình: các giá trị cấu trúc(các giá trị gắn với quan hệ bên trong của gia đình); các giá trị chức năng (giátrị thể hiện vai trò của gia đình đối với sự phát triển xã hội); các giá trị tâmlinh (những giá trị không vụ lợi, mang tính thiêng liêng, bí ẩn)… [27; 228]

Sự chia tách trên đây cũng chỉ là tương đối Có thể thấy, văn hoá giađình ngoài yếu tố cốt lõi là hệ giá trị, gia đình còn được xem xét như là mộttập hợp của những biểu hiện văn hoá gắn với các mặt quan hệ và đời sống giađình Văn hoá gia đình vừa là sự biểu hiện giá trị trong quá trình phát triển,vừa có vai trò định hướng và mục tiêu cho sự phát triển gia đình qua mỗi thờiđại lịch sử

Ở đây, chúng tôi muốn đề cập đến cấu trúc văn hóa gia đình được thểhiện ở hệ giá trị của gia đình

* Các giá trị cấu trúc của văn hóa gia đình:

Giá trị cấu trúc là giá trị biểu hiện các mối quan hệ bên trong của giađình: quan hệ vợ chồng, quan hệ giữa cha mẹ - con cái và quan hệ anh, chị,

em và quan hệ giữa ông, bà và các cháu trong gia đình

Trước hết là mối quan hệ giữa vợ và chồng Các giá trị văn hóa thể hiện

mối quan hệ này ở mỗi hình thái gia đình có sự khác nhau Ở hình thái gia đìnhcủa xã hội phong kiến, vai trò của người phụ nữ (người mẹ) luôn tuân thủ quyếtđịnh của người cha, vì lẽ vợ phải theo chồng, luôn phụ thuộc người chồng, người

vợ chỉ biết sinh đẻ, phục vụ mọi sinh hoạt trong gia đình, nuôi dạy con

Ngày nay trong xu thế tiến bộ xã hội, quan hệ vợ chồng được xây dựngtrên cơ sở tình yêu đôi lứa, hòa hợp với lối sống và văn hóa gia đình Đảng ta

đã xây dựng chủ trương “Xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnhphúc”, làm cho gia đình thực sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là tổ ấm củamỗi người Phát huy trách nhiệm của gia đình trong việc lưu truyền những giátrị văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác” [15; 112] Ở Việt Nam,quan hệ vợ chồng được “Luật hôn nhân và gia đình” xác định: Vợ chồngchung thủy, thương yêu, quý trọng, chăm sóc giúp đỡ lẫn nhau, cùng nhauxây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bền vững Bình đẳng

về quyền lợi và nghĩa vụ giữa vợ, chồng, Luật quy định: Vợ chồng bình đẳngvới nhau, có nghĩa vụ và quyền ngang nhau về mọi mặt trong gia đình Ngoài

ra Luật còn có những điều quy định rõ việc tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uytín của vợ chồng, việc tôn trọng quyền tự do, tín ngưỡng, tôn giáo của vợchồng, việc giúp đỡ tạo điều kiện cho nhau phát triển về mọi mặt

Việc xác lập quan hệ vợ chồng trên cơ sở pháp luật nêu trên có ý nghĩa

đề cao vai trò của gia đình trong đời sống xã hội, giữ gìn và phát huy truyềnthống và phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, xóa bỏ nhữngphong tục tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình

Quan hệ cha mẹ và con cái là mối quan hệ hai chiều, cha mẹ đối với

con cái và con cái đối với cha mẹ Đó là mối quan hệ thấm nhuần tình thương vàtrách nhiệm Cha mẹ dành cho con tình thương yêu, chăm lo nuôi dưỡng, giáo dụccon nên người có ích cho gia đình và xã hội Con đối với cha mẹ, chính là sự ghinhớ công lao sinh thành, dưỡng dục, kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ,làm vui lòng cha mẹ từ buổi ấu thơ cho đến lúc trưỡng thành

Quan hệ giữa anh - chị - em là quan hệ ruột thịt trong cùng một tổ ấm

mà mỗi người đều có bổn phận, trách nhiệm đối với nhau Trong gia đìnhtruyền thống cũng như trong xã hội hiện đại, quan hệ giữa anh - chị - em làquan hệ “ruột rà máu mủ”, thương yêu giúp đỡ lẫn nhau, kính trên nhườngdưới và gắn kết máu chảy ruột mềm Tuy nhiên ở chế độ phong kiến đề caovai trò của con trưởng (chủ yếu là con trai trưởng và anh có quyền thay cha),ngược lại các em phải phục tùng anh trai hoặc chị phục tùng em trai như phụctùng cha mẹ Ngày nay, mối quan hệ đó cũng đã được định rõ trong Luật hônnhân và gia đình của nước ta hiện nay: Anh, chị em, có bổn phận thương yêuchăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau, có nghĩa vụ và quyền đùm bọc, nuôi dưỡng nhautrong trường hợp không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện trongnom, nuôi dưỡng, giáo dục con Như vậy, mối quan hệ này đã có phần dânchủ và được tôn trọng nhau hơn

Giá trị cấu trúc văn hóa gia đình còn được biểu hiện ở quy mô gia đình

- ở số lượng các mối quan hệ trong các hình thái gia đình và vai trò của cácthành viên của gia đình trong các hình thái đó

1.1.2.2 Các mô hình gia đình tiêu biểu

Ở nước ta tồn tại hai hình thái gia đình chính:

Thứ nhất, hình thức gia đình lớn (đại gia đình), thường có 3 hoặc 4 thế hệ

cùng chung sống với nhau trong một ngôi nhà Gia đình lớn đã trở thành tập thểchủ yếu và chỗ dựa tuyệt đối suốt cuộc đời của mỗi người Con người bị ràngbuộc trong tình nghĩa sâu nặng và trong khuôn phép chặt chẽ của gia đình

Trong một gia đình chung sống với nhau, nếu ta lấy bản thân ta mà tínhlên, ta sẽ có: Trên ta là cha mẹ gọi là phụ mẫu; Trên cha mẹ là ông bà, gọi là

tổ phụ, tổ mẫu; trên ông bà là cụ ông, cụ bà gọi là tằng tổ phụ, tằng tổ mẫu;Trên hai cụ gọi là hai kị, hay còn gọi là cao tổ phụ, cao tổ mẫu; Trên nữa gọichung là cao cao tổ, lên mãi cho đến thủy tổ Nếu ta lấy bản thân ta tínhxuống, ta sẽ có: Dưới ta là con, dưới con là cháu, dưới nữa gọi là viên tôn.Nếu tính từ cao tổ đến huyền tôn gọi là cửu tộc

Trong gia đình, có năm đời chung sống với nhau gọi là ngũ đại đồngđường, trường hợp này rất hiếm; Bốn đời chung sống với nhau gọi là tứ đạiđồng đường; Ba đời chung sống với nhau thì gọi là tam đại đồng đường

Trong hình thái gia đình lớn thường có cấu trúc gia đình phức tạp, giátrị tinh thần của nó thể hiện ở tinh thần cộng đồng và “mùi thơm ấm áp” của

nề nếp gia trưởng

Thứ hai, mô hình gia đình nhỏ, hay còn gọi là gia đình hạt nhân bao

gồm hai thế hệ (cha, mẹ và con cái chưa trưởng thành), có khi chỉ có một thế

hệ (vợ chồng) Gia đình hạt nhân là dạng gia đình đặc biệt quan trọng trongđời sống Mối quan hệ trong gia đình là quan hệ bình đẳng, dân chủ, yêuthương nhau, có nghĩa vụ trách nhiệm giúp đỡ nhau, nuôi dạy con cái và thamgia các hoạt động vì lợi ích của xã hội Cấu trúc gia đình hạt nhân đang làhình thái mà con người ở xã hội hiện đại ưa thích hơn vì nó phù hợp với yêucầu phát triển kinh tế xã hội và con người về nhân cách

Về quyền quyết định hôn nhân

Trong gia đình truyền thống việc chọn vợ, chọn chồng cho các thànhviên là thuộc về cha mẹ “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” Tiếng nói quyết định

ấy trở nên thiêng liêng và có sức mạnh to lớn, thực hiện quyết định đó là mộtnghĩa vụ đạo đức cao cả và xem đó như một giá trị Song nhiều khi có nhữngquyết định nghiệt ngã, hũy diệt tình yêu và thể xác con người, biến thành yếu

tố phản giá tri, vô nhân đạo

Gia đình hạt nhân tôn trọng sự lựa chọn chồng, vợ của con cái khi đếntuổi trưởng thành Việc lựa chọn dựa trên tình yêu đôi lứa và nhu cầu chungsống gia đình chính đáng của họ và quyền lựa chọn ấy ở bất cứ hình thái nàocũng là một gia trị văn hóa đẹp đẽ của mọi thời đại.

Về vai trò của các thành viên trong các quyết định của gia đình Ở giađình lớn, mọi quyền quyết định các công việc nội bộ của gia đình hay của giađình đối với xã hội đều do chủ gia đình hoặc do cộng đồng gia đình đề ra,mang tính “gia trưởng”, cộng đồng truyền thống Ở gia đình hạt nhân thì mọiquyết định đều có sự bàn bạc, thống nhất ý kiến của các thành viên, mang giátrị “dân chủ”, “bình đẳng” Các giá trị này biểu hiện vai trò, vị thế của cácthành viên hoặc của cả cộng đồng trong đời sống gia đình là yếu tố thuộc vềcấu trúc các hình thái gia đình Trên cơ sở đó người ta có thể chia văn hóa giađình thành hai loại văn hóa gia đình gia trưởng và văn hóa gia đình dân chủ

Sự phân chia này cũng chỉ mang tính tương đối, đặc biệt trong văn hóa giađình Việt Nam cổ truyền vừa mang tính dân chủ, vừa mang tính gia trưởng

mà ngày nay chúng ta đang phát huy những mặt tích cực của nó

1.1.2.3 Chức năng của văn hóa gia đình

Thực chất các giá trị chức năng của văn hóa gia đình là sự biểu hiện vaitrò, vị trí của văn hóa gia đình đối với các thành viên của nó và đối với xã hội.Các giá trị chức năng của văn hóa gia đình luôn luôn biến động theo từng thời

kỳ lịch sử Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều ý kiến khác nhau, tùy theođiều kiện lịch sử xã hội, mỗi gia đình có đầy đủ các chức năng hay không.Trên cơ sở tiếp cận cách nhìn xã hội học, từ góc nhìn văn hóa hoặc chúng ta

có xem xét chức năng của văn hóa gia đình theo các nội dung cụ thể như sau:

Một là, chức năng tái sản sinh ra các thành viên mới cho gia đình và

xã hội (chức năng sinh đẻ)

Gia đình tái sản xuất ra con người - sản phẩm quý nhất của xã hội, vừađáp ứng nhu cầu tự nhiên, tâm sinh lý của con người, đồng thời mang ý nghĩa

xã hội là cung cấp công dân mới, lực lượng lao động mới, đảm bảo sự pháttriển liên tục và trường tồn của xã hội loài người Xã hội tồn tại và phát triểndựa trên hai cơ sở quan trọng là tái sản xuất ra của cải vật chất và tái sản xuất

ra chính bản thân con người Việc tái sản xuất ra thế hệ tương lai của đấtnước, của dân tộc, một mặt đáp ứng nhu cầu cung cấp lực lượng lao động mớicho xã hội, mặt khác đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu chính của gia đình Trong

hệ tư tưởng của xã hội cũ quan niệm đông con là nhiều phúc “đông con hơnnhiều của” Hiện nay, nhận thức của xã hội đã có những đổi thay, trong gia đìnhđiều quan trọng không phải là số lượng các thành viên mà điều quan trọng làchất lượng của các thành viên con cái và gia đình hiện nay không còn là mộtphạm trù riêng biệt mà quan hệ chặt chẽ với lợi ích xã hội

Hai là, chức năng kinh tế (sản xuất ra các giá trị vật chất)

Đây là chức năng quan trọng đảm bảo sự tồn tại và phát triển của giađình và toàn xã hội C Mác đã từng đưa ra quan điểm “Người ta phải có khả

năng sống đã rồi mới có thể “làm ra lịch sử” Nhưng muốn sống được cần

phải có thức ăn, thức uống, nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa” [38; 40] Chức năng kinh tế nhằm thỏa mãn các nhu cầu vật chất và tinh thần củacác thành viên trong gia đình Ở đây, vai trò của văn hóa gia đình hết sứcquan trọng, nó định hướng tiêu dùng, hướng dẫn tiêu dùng khi gia đình khôngchỉ là một đơn vị kinh tế, đơn vị sản xuất, mà còn là đơn vị tiêu dùng Nó cótác dụng kìm hãm nhu cầu tiêu dùng không chính đáng và kích thích nhu cầutiêu dùng tích cực, qua đó thúc đẩy hoạt động kinh tế của gia đình, của xã hội

39-và sự giao lưu hàng hóa xã hội

Ba là, chức năng giáo dục

Gia đình tái sinh sản con người không chỉ vì lợi ích duy trì giống nòi

mà còn vì lợi ích chung của xã hội, do đó đi đôi với chức năng sinh đẻ, chứcnăng giáo dục đóng vai trò rất quan trọng Sự hình thành nhân cách con người

bắt đầu từ sự giáo dục gia đình Trong tác phẩm "Đặc điểm gia đình đồngbằng sông Hồng" của tác giả Mai Huy Bích đã trích dẫn lời của nhà xã hộihọc R.Epark “Người ta sinh ra không phải đã là con người, mà chỉ trở thànhcon người trong quá trình giáo dục” [6; 62] Gia đình là nơi nuôi dưỡng và làtrường học đầu tiên tác động đến con người về thể chất, văn hóa, trí tuệ, xãhội, lao động… chính cha mẹ là người thầy đầu tiên dạy cho con những đứctính, tình cảm tốt đẹp theo truyền thống văn hóa của dân tộc Giáo dục xã hội

và giáo dục nhà trường là những yếu tố quyết định để định hướng phát triểnnhân cách Tuy nhiên, giáo dục gia đình lại có vai trò quan trọng đầu tiêntrong việc hình thành nhân cách cá nhân Sự hình thành nhân cách trẻ em donhiều yếu tố, trong đó yếu tố giáo dục đóng vai trò quyết định Xã hội hóa conngười chính là biến thực thể tự nhiên thành thực thể xã hội làm cho con ngườinhận thức và hành động theo yêu cầu phát triển của xã hội và phát triển khảnăng phục vụ lợi ích chung của xã hội C.Mác đã từng khẳng định rằng, conngười là động vật xã hội, sau khi lọt lòng mẹ, nếu đứa trẻ không được sốngtrong môi trường gia đình, không được sự giáo dục của gia đình, của nhàtrường và xã hội đứa trẻ sẽ không trở thành một con người Khoa học đãchứng minh hết sức thuyết phục luận điểm này Trong xã hội phong kiến ViệtNam, theo quan niệm Nho giáo, giáo dục gia đình chủ yếu thiên về giáo dụcđạo đức, giáo dục phẩm hạnh, giáo dục cách “đối nhân xử thế”, giáo dục quan

hệ họ hàng, làng xóm… những tư tưởng “tam cương”, “ngũ thường”, “danhphận”… được các gia đình chấp nhận, tuân theo chặt chẽ Ngày nay, giáo dụcgia đình được phát triển lên một trình độ mới nhằm phát triển nhân cách toàndiện cho con người Giáo dục nhà trường, xã hội, gia đình được phối kết hợpmột cách chặt chẽ Giáo dục gia đình trở thành một bộ phận quan trọng củagiáo dục xã hội, là điều kiện cơ bản, thường xuyên để thực hiện thành côngmục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước

Bốn là, chức năng thoả mãn nhu cầu tình cảm cho các thành viên gia đình

Gia đình là một cộng đồng đặc biệt mà đặc trưng là các thành viên của

nó có quan hệ hôn nhân hoặc quan hệ huyết thống Cũng do đặc trưng này mànhững thành viên trong gia đình gắn bó sâu sắc về mặt tình cảm, tâm linh.Trong quá trình sống của con người, nhiều vấn đề tâm sinh lý thuộc về giớitính xảy ra trong phạm vi gia đình, trước hết là quan hệ vợ chồng, cha mẹ, concái Bởi vậy hiểu biết tâm sinh lý cá nhân, sở thích của nhau để đối xử chophù hợp, tế nhị, chân thành tạo nên không khí tinh thần lành mạnh, ổn định làvấn đề quan trọng mà gia đình phải đảm nhận

Con người có thể có những quan hệ tình cảm với những người khác, tổchức ngoài phạm vi gia đình nhưng không có người nào, tổ chức nào có thểmang lại tình cảm ấm áp, thiêng liêng bằng tổ ấm gia đình

Trong chế độ phong kiến gia đình với quan niệm “tam tòng tứ đức”

“trai năm thê bảy thiếp”… gia đình có khi chưa phải là “tổ ấm” mà chỉ là nơisống chung của các số phận đưa đẩy do hoàn cảnh tạo nên Với chế độ giatrưởng, phụ quyền, người phụ nữ thường chịu thiệt thòi, có khi trở thành vật

hy sinh, nô lệ cho chồng và gia đình chồng Những nhu cầu riêng tư, nhất làcác nhu cầu tâm sinh lý ít được đáp ứng Không chỉ người phụ nữ mà con cáicũng vậy, chỉ biết phục tùng hoặc không thể nói lên khát khao, mong muốncủa mình được

Ngày nay, dưới chế độ xã hội chủ nghĩa gia đình được hình thành từ cáigốc của tình yêu đôi lứa, tình yêu thương mặn nồng của vợ chồng chính làngọn nguồn tình cảm tốt đẹp lan tỏa trong các thành viên gia đình, tạo nênmôi trường văn hóa gia đình lành mạnh, giúp cân bằng tâm sinh lý của mỗi cánhân, tôn trọng nhu cầu cá nhân Từ dân chủ hóa xã hội đã ảnh hưởng và tácđộng tích cực đến sự bình đẳng, dân chủ trong quan hệ gia đình Đó là điều kiện

để các thành viên trong gia đình phát huy khả năng thực hiện các chức năng

khác của gia đình Gia đình trở thành chỗ dựa tình cảm và tinh thần của mỗithành viên, nơi con người có thể bộc lộ bản chất, cá tính của ḿnh, đồng thờicũng nhận được sự quan tâm khích lệ đùm bọc của cả cộng đồng đặc biệt này.

Năm là, chức năng tiêu dùng

Trong hoạt động sống, gia đình luôn thực hiện việc tiêu dùng của giađình để đáp ứng các nhu cầu hàng ngày về ăn, uống, mặc, ở, đi lại, học hành,giải trí của các thành viên gia đình Gia đình không chỉ là một đơn vị sảnxuất, mà còn là một đơn vị tiêu dùng Gia đình trở thành nơi nghỉ ngơi, vuichơi, giải trí, tổ chức việc tiêu dùng vật chất và hưởng thụ các sản phẩm vănhóa sau giờ lao động

Nếu trong xã hội nông nghiệp lạc hậu, chức năng này có thể mờ nhạt,thì ngày nay, với xu hướng phát triển của xã hội công nghiệp, với mức sốngngày càng cao, con người càng chú ý nhiều hơn đến nhu cầu tiêu dùng, giảitrí Mặc dù xã hội hiện đại có những hệ thống dịch vụ, phúc lợi ngày càng mởrộng và phát triển để đáp ứng nhu cầu của con người, nhưng chức năng tiêudùng của gia đình để đáp ứng vật chất và nhu cầu tinh thần đa dạng, độc đáocủa các thành viên vẫn không có hình thức nào thay thế được Chức năng tiêudùng của gia đình có ưu thế là đi vào chiều sâu, đáp ứng những nhu cầu tinh

tế, phong phú và duy trì sắc thái sở thích sinh hoạt riêng của từng gia đình vàcủa các thành viên trong gia đình, hướng các thành viên gia đình vào tiêudùng hợp lí, văn minh

Các chức năng của gia đình gắn bó với nhau một cách hữu cơ và hợpthành hệ giá trị văn hóa gia đình, trong đó giá trị cấu trúc tương đối bền vững,còn giá trị chức năng có tính chất động hơn, dễ biến đổi Vì vậy gia đình làthiết chế đa chức năng Thông qua việc thực hiện các chức năng trên đây màgia đình tồn tại và phát triển Đồng thời tác động đến tiến độ chung của cộngđồng (làng, xã, khu phố…) và xã hội Các chức năng thực hiện trong sự thúc

đẩy hỗ trợ, tương tác lẫn nhau Dĩ nhiên việc phân chia các chức năng giađình chỉ là tương đối Ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, những nội dung củamỗi chức năng được biến đổi phù hợp với điều kiện cụ thể, với điều kiện pháttriển của xã hội.

Như vậy, văn hoá gia đình ngoài yếu tố cốt lõi là hệ giá trị, gia đình cònđược xem xét như là một tập hợp của những biểu hiện văn hoá gắn với cácmặt quan hệ và đời sống gia đình Văn hoá gia đình vừa là sự biểu hiện giá trịtrong quá trình phát triển, vừa có vai trò định hướng và mục tiêu cho sự pháttriển gia đình qua mỗi thời đại lịch sử

Ngày nay, để xây dựng văn hoá gia đình đúng với yêu cầu, đòi hỏi phảithực hiện hiệu quả cuộc vận động xây dựng gia đình văn hoá Bởi vì, kháiniệm “gia đình văn hoá” được hình thành từ khái niệm “văn hoá gia đình” Do

đó, phải thực sự tôn trọng các giá trị văn hoá của gia đình, khai thác cho đượcnhững giá trị văn hoá, đặc biệt là các giá trị đạo đức của gia đình Việt Namtruyền thống đồng thời bổ sung những giá trị văn hoá mới (giá trị văn hoá giađình dân chủ - bình đẳng) nâng lên thành giá trị văn hoá gia đình hiện đại:vừa tiên tiến, vừa đậm đà bản sắc dân tộc

1.2 Nâng cao hiệu quả xây dựng văn hoá gia đình hiện nay là một tất yếu khách quan

Văn hóa gia đình có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển xã hội, thông quatác động của nó đối với gia đình với các chức năng đã nêu ở trên, mặt khác nócòn trực tiếp tác động đến các lĩnh vực của đời sống xã hội

1.2.1 Những tác động của văn hóa gia đình đối với sự phát triển con người

Như chúng ta đã biết con người bắt đầu từ gia đình Văn hóa con ngườibắt đầu từ văn hóa gia đình và mang dấu ấn của văn hóa gia đình Gia đìnhchính là cái gốc của con người, nơi con người được sinh ra, được bắt đầu một