Xậy dựng hệ thống câu hỏi và phiếu học tập nhằm phát huy tính tích cực học tập trong dạy học chương III sinh học và phát triển sinh học 11 nâng cao

Để thực hiện nhiệm vụ dạy học theo mục tiêu và nội dung SGK, Sinh học 11 nâng cao đã được biên soạn theo chương trình đổi mới với định hướng chung là: tăng cường tính tích cực trong hoạt

Trang 1

Phần 1: Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Theo đánh giá của các nhà xã hội học thì thế kỷ XXI được coi là thế kỷ của khoa học công nghệ, thế kỷ của nền kinh tế tri thức Do đó sức mạnh và sự thành công của mỗi quốc gia, dân tộc được quyết định bởi sự chiếm lĩnh đỉnh cao của khoa học công nghệ và sở hữu trí tuệ Xuất phát từ đó mà đã thúc đẩy cuộc cách mạng trong giáo dục và đào tạo phát triển mạnh mẽ trên phạm vi toàn thế giới

ở nước ta, do nhu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá và xây dựng kinh tế chính trị đòi hỏi ngành giáo dục phải đào tạo được những con người không chỉ nắm vững kiến thức khoa học loài người đã tích luỹ được mà còn phải có năng lực tự học, năng lực sáng tạo để có thể học tập liên tục, học tập suốt đời Muốn có kết quả như vậy thì việc đổi mới PPDH là rất cần thiết

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết TW 4 khoá VII (01/1993), Nghị quyết TW 2 khoá VIII (12/1996),

được thể chế hoá trong Luật giáo dục (12/1998) và được cụ thể hoá trong các chỉ thị của bộ GD - ĐT Luật giáo dục, điều 24.2 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Từ những định hướng của Đảng và những biện pháp cụ thể của ngành giáo dục, bộ GD - ĐT đã tổ chức biên soạn lại SGK từ bậc Tiểu học đến bậc THPT Từ năm học 2003 - 2004, đã dạy thí điểm chương trình phân ban với 2

bộ sách Sinh học cho 2 ban, đó là: ban khoa học tự nhiên (KHTN) và ban khoa học xã hội và nhân văn (KHXH & NV) Sau ba năm thí điểm, SGK đã được bổ sung, sửa đổi và thực hiện đại trà từ năm 2006 - 2007

Đμo Xuân Hương Lớp: K31A - Sinh

1

Trang 2

Sinh học là một trong những ngành khoa học mũi nhọn ở thế kỷ XXI

đang được sự quan tâm không chỉ của những giới khoa học mà còn của cả xã hội Trong sinh học, đặc biệt là lĩnh vực nghiên cứu sinh học cơ thể đã đạt

được những thành tựu không chỉ có tầm quan trọng về mặt lý luận mà còn có giá trị thực tiễn rất lớn lao

Để thực hiện nhiệm vụ dạy học theo mục tiêu và nội dung SGK, Sinh học

11 nâng cao đã được biên soạn theo chương trình đổi mới với định hướng chung là: tăng cường tính tích cực trong hoạt động nhận thức và học tập của học sinh Chính vì vậy việc nghiên cứu áp dụng các phương pháp tích cực vào dạy học sinh học 11 nâng cao có hiệu quả là vấn đề mang tính cấp thiết

Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ thống câu hỏi và phiếu học tập nhằm phát huy tính tích cực học tập trong dạy học chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nâng cao trình độ nhận thức về lý luận dạy học sinh học Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận về việc vận dụng PPDH mới

- Xây dựng hệ thống câu hỏi và PHT phù hợp với nội dung dạy và học chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao

- Thực nghiệm đánh giá hiệu quả của việc sử dụng hệ thống câu hỏi và PHT trong thiết kế một số bài nhằm phát huy tính tích cực của HS

- Đề xuất biện pháp sử dụng hệ thống câu hỏi và PHT đem lại hiệu quả tốt nhất

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận cho việc xây dựng hệ thống câu hỏi và PHT

- Phân tích cấu trúc, nội dung các bài trong chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao

2

Trang 3

- Xây dựng hệ thống câu hỏi và PHT để sử dụng trong các bài soạn

- Thiết kế giáo án sử dụng hệ thống câu hỏi và PHT đã biên soạn cho một

- Nghiên cứu hệ thống câu hỏi và PHT nhằm phát huy tính tích cực học

tập của học sinh trong các khâu của quá trình dạy học

- SGK, SGV - Sinh học 11 nâng cao

4.2 Phạm vi

- Học sinh lớp 11 trường THPT Hàn Thuyên - Bắc Ninh

- Chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao

5 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

5.1 ý nghĩa khoa học

Kĩ thuật xây dựng hệ thống câu hỏi và PHT cho chương III: Sinh trưởng

và phát triển - Sinh học 11 nâng cao, nhằm đổi mới cách dạy, phát huy được

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Tiến hành nghiên cứu tài liệu về những quan điểm và chính sách của

Đảng về giáo dục

3

Trang 4

- Đọc các tài liệu có liên quan làm cơ sở xác định lý thuyết của đề tài,

như: “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” của GS Trần Bá Hoành, “Lý luận dạy học sinh học” của GS Đinh Quang Báo - Nguyễn Đức Thành…

- Nghiên cứu nội dung chương trình SGK, tài liệu về “Sinh trưởng và phát triển” ở thực vật và động vật, SGK, SGV - Sinh học 11 nâng cao, làm cơ sở cho việc xây dựng hệ thống câu hỏi và PHT cho chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao

- Thực nghiệm để xác định tính khả thi và hiệu quả của một số giáo án thiết kế có sử dụng các câu hỏi và PHT xây dựng theo hướng nghiên cứu của

đề tài đã trình bày trong khoá luận

4

Trang 5

Phần 2: Nội dung vμ kết quả nghiên cứu

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

1 Trên thế giới

Phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) có mầm mống từ thế kỷ XIX, vào những năm 20 (thế kỷ XX) ở Anh đã bắt đầu thí điểm các lớp học mới,

đặc biệt chú ý đến khái niệm: tư duy của HS, các hoạt động độc lập

Sau chiến tranh thế giới thứ 2, năm 1950 ở Pháp bắt đầu thí điểm ở một

số trường và sau đó họ triển khai rộng rãi ở tất cả các cấp học Vào những năm

1970 - 1980, Bộ Giáo dục Pháp chủ trương khuyến khích áp dụng các biện pháp giáo dục, tăng cường TTC của HS

Năm 1970 trở đi, Mĩ bắt đầu thí điểm bằng cách tổ chức cho HS hoạt

động nhóm bằng PHT Sau đó các nhà nghiên cứu giáo dục của Đức, Nga…đã nhận thấy cần thiết phải tích cực hoá quá trình dạy học, trong đó cần có những biện pháp tổ chức học tập sao cho kiến thức không được cung cấp dưới dạng

có sẵn mà HS phải tự nghiên cứu để tự mình nắm bắt kiến thức dưới sự hướng dẫn của GV Điển hình cho hướng nghiên cứu đó là: B Pêxipop (Ba Lan), NM Veczin và VM Cooxuncaia (Nga)

Xu hướng của thế giới hiện nay nhấn mạnh phương pháp tự học, tự nghiên cứu, đó là mục đích dạy học đặt người học vào vị trí trung tâm, xem cá nhân người học vừa là chủ thể, vừa là mục đích cuối cùng của quá trình đó Như vậy vai trò mới của giáo dục là: “Không chỉ tích tụ tri thức mà còn là thức tỉnh tiềm năng sáng tạo của mỗi con người” làm cho con người được hưởng quyền cơ bản nhất của mình là giáo dục mà tổ chức giáo dục thế giới UNESCO đã khẳng định PPDH coi trọng phương pháp tự học, phát huy TTC tư duy độc lập, hoặc theo nhóm nhỏ thông qua thảo luận, thí nghiệm thực hành, thâm nhập thực tế, GV quan tâm vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, tập thể HS để xây dựng bài

5

Trang 6

Cùng với sự thay đổi của nội dung SGK, mấy năm gần đây vấn đề sử dụng hệ thống câu hỏi kết hợp với PHT trong các thiết kế bài học đang rất

được các tác giả quan tâm, do đó đề tài mà tôi tìm hiểu không phải là mới Tuy nhiên, vấn đề mà tôi thực hiện là tiếp tục nghiên cứu sâu hơn, khai thác các thiết kế sử dụng hệ thống câu hỏi và PHT cụ thể tại các bài giảng ở chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao Đây là vấn đề mà chưa có tác giả nào nghiên cứu cụ thể như vậy Do đó đây cũng là những đóng góp mới của đề tài

6

Trang 7

PPDHTC có những đặc trưng chủ yếu sau đây:

1.1 Dạy học lấy HS làm trung tâm

PPDHTC đề cao vai trò của người học, đặt HS vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học Mục đích xuất phát từ người học và cho người học

Nội dung của bài học do HS lựa chọn phù hợp với hứng thú của HS Sau mỗi bài học đánh giá khả năng nhận thức của từng HS, HS tự chịu trách nhiệm

về kết quả của mình

1.2 Dạy học bằng tổ chức hoạt động cho HS

PPDHTC chú trọng hoạt động độc lập của HS trong giờ học, hoạt động tự học của HS chiếm tỉ lệ cao về thời gian và cường độ làm việc tạo điều kiện cho

HS tác động trực tiếp vào đối tượng bằng nhiều giác quan, từ đó nắm vững kiến thức

1.3 Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu

GV hướng dẫn để HS tự tìm tòi con đường đi đến kiến thức, khuyến khích hoạt động khám phá tri thức của HS

Dạy học theo phương pháp áp dụng quy trình của phương pháp nghiên cứu nên các em không chỉ hiểu, ghi nhớ mà còn cần phải có sự cố gắng trí tuệ, tìm ra kiến thức mới, tạo điều kiện cho HS tự học, tự nghiên cứu và có phương pháp tiếp tục học sau này Vì lẽ đó, PPDHTC tạo ra sự chuyển biến từ học thụ

động sang học chủ động

1.4 Dạy học cá thể hoá và hợp tác

7

Trang 8

PPDHTC chủ yếu theo phương pháp đối thoại thầy - trò GV đặt ra nhiều mức độ, nhiều câu hỏi khác nhau, HS độc lập giải quyết qua trao đổi, thảo luận với các bạn trong nhóm, tổ, lớp và uốn nắn của GV mà HS bộc lộ tính cách, năng lực nhận thức của mình và học được cách giải quyết, cách trình bày vấn đề của bạn từ đó nâng mình lên trình độ mới

1.5 Dạy học đề cao tự đánh giá

HS đánh giá và tự đánh giá kết quả đạt được với mục tiêu đề ra thông qua

hệ thống câu hỏi kiểm tra Từ đó không chỉ bổ sung kiến thức, phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, có tinh thần trách nhiệm và có ý thức vươn lên đạt kết quả cao hơn

Như vậy, trong PPDHTC người giáo dục trở thành người tự giáo dục, không chỉ nâng cao trình độ cho người học mà còn nâng cao trình độ năng lực sư phạm cho người thầy

2 Tính tích cực trong học tập

2.1 Khái niệm về tính tích cực

Tính tích cực là bản chất vốn có của con người trong đời sống xã hội Từ xưa, con người đã biết chủ động sản xuất để tạo ra của cải vật chất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội, sáng tạo ra nền văn hoá ở mỗi thời đại, chủ động cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội

Hình thành và phát triển tính tích cực của xã hội là một trong các nhiệm

vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm tạo ra những con người năng động, thích ứng

và phát triển cộng đồng Có thể xem TTC như một điều kiện, đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trẻ trong quá trình giáo dục

Theo Kharlamop (1978): “TTC là trạng thái hoạt động chủ thể nghĩa là của người hành động đặc trưng bởi khát vọng hành động, học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức”

Theo L.V.Rebrova (1975): “TTC học tập là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự gắng sức cao về nhiều mặt trong hoạt động học tập”

8

Trang 9

Theo P.N.Erdoniev (1974): “Nói tới tích cực học tập thực chất là nói tới tính tích cực nhận thức”

Theo GS.Trần Bá Hoành (1995): “Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh đặc trưng ở khát vọng học tập, có sự cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức”

2.2 Các biểu hiện của tính tích cực

Theo GS Trần Bá Hoành có 3 mức độ biểu hiện của TTC học tập:

2.2.1 Biểu hiện bằng hành động

+ HS khao khát tự nguyện trả lời các câu hỏi của GV hoặc là bổ sung các câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra + HS hay nêu những thắc mắc và đòi hỏi phải giải thích

+ HS chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức các vấn đề mới

+ HS mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những nội dung, thông tin mới ngoài nội dung của bài học

2.2.2 Biểu hiện về cảm xúc

+ HS hăng hái, hào hứng, phấn khởi học tập

+ Biểu hiện ngạc nhiên trước hiện tượng, thông tin mới

+ Băn khoăn, day dứt trước những tình huống, bài tập khó

+ HS hoài nghi trước những câu trả lời của bạn, câu hỏi đáp của thầy 2.2.3 Biểu hiện về mặt ý chí

+ Tập trung chủ yếu vào nội dung của bài học, chăm chú nghe giảng + Không nản chí trước bài tập khó

+ Kiên trì giải quyết được các nhiệm vụ học, làm bài tập khó

2.3 Các mức độ biểu hiện của TTC học tập

- Sao chép, bắt chước: Cấp độ thấp của TTC thường gặp ở những giờ thực hành, rèn luyện kĩ năng HS phải bắt chước hành động, làm theo các động tác

do GV hướng dẫn

9

Trang 10

- Tìm tòi thực hiện: HS không chịu làm theo cách giải của GV mà độc lập

tự tìm tòi cách giải quyết vấn đề hợp lý hơn hoặc cách giải bài tập ngắn gọn hơn

- Mức độ sáng tạo: HS có thể chủ động đề xuất những tình huống mới và các dạng giả thuyết mới để tự giải quyết vấn đề hoặc các em có thể tự thay đổi yếu tố thí nghiệm và làm các thí nghiệm mới để chứng minh cho nội dung của bài học hoặc tự xây dựng những bài tập, bài toán Tuy nhiên mức độ sáng tạo của HS là có hạn nhưng đó là mầm mống để phát triển trí sáng tạo về sau này

3 Câu hỏi - phương tiện tổ chức hoạt động tích cực học tập của HS

3.1 Khái niệm về câu hỏi

Vai trò của câu hỏi có tầm quan trọng đặc biệt trong hoạt động nhận thức học tập của HS

Aristotle là người đầu tiên đã biết phân tích câu hỏi góc độ logic: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cái đã biết và cái chưa biết”

Dấu hiệu bản chất của câu hỏi là phải có mối quan hệ giữa cái đã biết và cái chưa biết

Đêcác cho rằng: “Không có câu hỏi thì không có tư duy cá nhân, cũng như tư duy nhân loại”

3.2 Cơ sở phân loại câu hỏi trong dạy học

3.2.1 Phân loại dựa vào yêu cầu về trình độ nhận thức của HS

* Có 3 cách phân loại:

Cách 1: Căn cứ vào đặc điểm hoạt động tìm tòi kết quả của chủ thể nhận

thức có 2 loại câu hỏi:

- Câu hỏi tái hiện các kiến thức, sự kiện, nhớ và trình bày một cách có hệ thống, có chọn lọc

- Câu hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, hệ thống hoá, vận dụng kiến thức

10

Trang 11

Theo hướng dạy học phát huy TTC học tập của HS thì GV cần chú trọng loại câu hỏi thứ 2 nhưng cũng không thể xem nhẹ loại câu hỏi thứ nhất “Vì không tích luỹ kiến thức, sự kiện đến một mức độ nhất định thì khó mà tư duy sáng tạo”

Cách 2: Đi sâu vào trình độ trí tuệ câu hỏi, Ben JaminBloom (1956) đã

đề xuất trong thang 6 mức câu hỏi tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội kiến thức

- Mức 1: Biết câu hỏi, yêu cầu HS chỉ dựa vào trí nhớ nhắc lại kiến thức

- Mức 5: Tổng hợp câu hỏi, yêu cầu HS vận dụng phối hợp các kiến thức

đã học để giải đáp một vấn đề khái quát hơn bằng sự suy nghĩ sáng tạo của bản thân

- Mức 6: Đánh giá câu hỏi, yêu cầu HS nhận định phán đoán về ý nghĩa một kiến thức, vai trò một học thuyết, giá trị của cách giải quyết một vấn đề mới đặt ra trong chương trình

Trong thực tế, GV mới sử dụng câu hỏi ở mức 1 và 2

Cách 3: Theo GS Trần Bá Hoành, có thể sử dụng 5 loại câu hỏi chính:

- Câu hỏi kích thích sự quan sát chú ý

- Câu hỏi yêu cầu so sánh, phân tích

- Câu hỏi yêu cầu tổng hợp, khái quát hoá, hệ thống hoá

- Câu hỏi liên hệ với thực tế

11

Trang 12

- Câu hỏi kích thích tư duy sáng tạo, hướng dẫn HS nêu vấn đề, đề xuất giả thuyết

3.2.2 Phân loại câu hỏi dựa vào mục đích lý luận dạy học

- Câu hỏi dùng để kiểm tra kiến thức

3.2.3 Phân loại câu hỏi dựa vào các hình thức diễn đạt

* Chia làm 2 loại:

- Câu hỏi trắc nghiệm chủ quan (Tự luận): Dạng trắc nghiệm dùng câu hỏi mở (câu hỏi tự luận), yêu cầu HS xây dựng câu trả lời, là câu hỏi truyền thống sử dụng rộng rãi trong dạy học ở nước ta Câu hỏi tự luận có thể phân thành 4 loại chủ yếu như sau:

+ Loại điền thêm một từ hay một cụm từ

+ Loại câu hỏi tự trả lời bằng một câu hay một số câu

+ Loại câu hỏi trả lời dài dạng tiểu luận

+ Loại câu hỏi có liên quan đến số trị

- Câu hỏi trắc nghiệm khách quan: Dạng câu hỏi này hiện nay đang được

áp dụng rất rộng rãi trong mọi cấp học và được sử dụng hiệu quả trong quá trình dạy học, mà cụ thể là trong kiểm tra và đánh giá khả năng hoạt động nhận thức, năng lực trí tuệ, kĩ năng của HS Có thể chia câu hỏi trắc nghiệm khách quan thành 7 loại chủ yếu như sau:

+ Câu điền khuyết

+ Câu đúng - sai

+ Câu nhiều lựa chọn

12

Trang 13

+ Câu ghép đôi

+ Câu hỏi bằng hình vẽ

+ Câu trả lời ngắn nhất

+ Trắc nghiệm thái độ, hành vi

3.3 Những yêu cầu của việc xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy TTC học tập của HS

Để xác định được hệ thống câu hỏi hợp lý cần tuân thủ một quy trình nhất định GV phải lựa chọn câu hỏi phù hợp, trước tiên phải có những bước cơ bản như sau:

* Chuẩn bị câu hỏi ban đầu: Phải xây dựng nội dung và ý chính của nội dung học tập, cần phải hỏi để làm gì?, hỏi những gì?, cần dự kiến 2 nhóm câu hỏi

- Câu hỏi chốt: Bao quát nội dung học tập cơ bản có liên quan đến những phần trọng tâm của bài học, không nhiều khoảng 3 - 4 câu

- Câu hỏi mở rộng được chuẩn bị dưới dạng các tình huống dự kiến, giả

định

* Các câu hỏi phải phù hợp với trình độ khác nhau của HS, cần xem xét các đặc điểm của câu hỏi

- Tính rõ ràng, sáng sủa: Câu hỏi phải đơn giản, không mang tính đánh

đố, rắc rối, mà phải rõ nghĩa, rõ ý tập trung vào một vấn đề có liên quan đến chủ đề hoặc kinh nghiệm chủ yếu

- Tính thách thức: Câu hỏi tránh lặp đi lặp lại, chỉ xoáy vào một vài sự kiện, dễ quá, tránh trường hợp đáp án đã có sẵn trong SGK hay được biết đáp

án của câu hỏi trước đó

- Tính định hướng nhóm số đông: Câu hỏi phải hướng vào cả nhóm hay lớp, gây được phản ứng ở nhiều HS, khuyến khích sự tham gia cùng suy nghĩ,

sự đồng cảm, sự liên kết và cùng hợp tác hành động, quan hệ thân thiện và ý

13

Trang 14

thức trách nhiệm chung của nhiều HS Câu hỏi nên dùng số nhiều tránh gọi

đích danh một HS, tránh dùng ngôi “tôi”, mà nên dùng “chúng ta, lớp ta”

- Tính vừa sức đối với lứa tuổi và năng lực của HS: Tránh câu hỏi quá khó, quá phức tạp, có tính vấn đề cao, quá đa trị, cả những câu hỏi quá dễ, quá

đơn giản, đơn điệu với HS kém, cả HS giỏi Tuyệt đối không dùng câu hỏi tạo

điều kiện cho HS a dua nói leo, phụ hoạ hoặc kheo khoang phô trương đầu óc của mình

- Tính biến đổi hay tính tình huống: Trường hợp câu hỏi cần hỗn hợp về kiểu loại, về độ khó, về khuynh hướng, về tính đối tượng

* Diễn đạt câu hỏi bằng lời sao cho đạt được mục đích tốt nhất với từ và cụm từ nghi vấn nói chung được sử dụng như sau: Ai, cái gì, khi nào có mục

đích nội dung rõ ràng, câu hỏi ngắn gọn, ít mệnh đề, ít cấu trúc, ít thuật ngữ mới là càng tốt Tránh câu hỏi dùng hình thức tu từ, tránh từ láy, từ điệp ngữ, tránh dùng nghĩa bóng, tránh từ đồng âm khác nghĩa

* Các câu hỏi được hình thức hoá theo 6 tiêu chí:

- Tính chất khó hay dễ, trình độ cao hay thấp, có tính vấn đề hay nhằm vào sự kiện, trừu tượng hay cụ thể

- Hình thái hội tụ hay phân kì, dài hay ngắn, phức tạp hay đơn giản

- Mục đích hướng dẫn hay chuẩn đoán, hay khuyến khích động viên, hay tất cả

- Tính đối tượng - nhận thức hay giá trị, sự kiện - nhân vật hay nguyên lý

- kinh nghiệm, tri thức hay kĩ năng, nội dung hay ý nghĩa - công dụng

- Tính năng - câu hỏi chốt hay câu hỏi mở rộng

- Hình thức ngôn ngữ - cái gì, ai, ở đâu, như thế nào, làm thế nào

* Khích lệ HS suy nghĩ để trả lời: Cần phát triển kiểu câu hỏi động viên khuyến khích, thăm dò giá trị, gợi mở sự kiện và suy nghĩ, gợi nhớ kinh nghiệm Cùng với những hành vi ứng xử không lời, thân thiện, biểu cảm, hấp dẫn, biết chờ đợi HS

14

Trang 15

* Duy trì tiến hành hỏi đáp bằng các câu hỏi: Sử dụng các kiểu câu hỏi thăm dò giá trị, chuẩn đoán và hướng dẫn, kết hợp với biểu diễn trực quan tài liệu, thực nghiệm hay các kĩ năng, kịp thời hình thành và sử dụng những câu hỏi bổ trợ, mở rộng vừa hướng dẫn, vừa củng cố những kết quả mà HS đạt

được

* Đánh giá và thu nhận thông tin phản hồi về kết quả và quá trình học tập: Nên dùng câu hỏi phân kì có tính vấn đề, với một phương án và một phương án dễ kết hợp với nhau Cách hỏi này đánh động động thời nhiều HS, chỉ cần một vài em trả lời nhưng GV vẫn nắm được tình trạng chung nhờ phản ứng của cả nhóm hay cả lớp Cho phép biết được các trình độ khác nhau từ giỏi đến yếu, vì thế đánh giá được cả trình độ trung bình

* Mười quy tắc trong việc nêu câu hỏi:

- Chú ý biến đổi câu hỏi theo độ dài, độ khó, cấu trúc ngôn ngữ chức năng, mục đích của chúng và kết hợp chúng sao chothích hợp với HS, với tình huống dạy học và xét theo năng lực, hứng thú tâm trạng, thời gian diễn biến cụ thể của hoạt động và quan hệ trên lớp

- Bảo đảm tính logic, tuần tự các loạt câu hỏi sao cho trình tự các câu hỏi hợp lý

- Định hướng vào số đông và tập trung vào đề tài học tập

- Tôn trọng thời gian suy nghĩ và cân nhắc của HS

- Lưu ý những loại HS khác nhau và những diễn biến hành vi trên lớp Muốn vậy, GV phải thường xuyên thay đổi vị thế của mình cả về mặt không gian vận động lẫn mặt xã hội và tâm lý, tạo ra nhiều vị trí khác nhau để quan sát và xử thế

- Đáp ứng kịp thời khi có câu trả lời không đúng bằng cách gạn lấy mọi

ưu điểm trong đó, chắt lọc cái mới mẻ, độc đáo

- Tiếp nối những câu trả lời hoàn chỉnh hay đúng đắn của HS để dùng ý tưởng và thái độ của chính các em mà tiếp tục dẫn dắt các em ứng phó với câu

15

Trang 16

hỏi sau đó hoặc làm cái cớ khuyến khích thảo luận, hoặc để thay thế những lời giải thích dài dòng, những nhận xét thường mang tính chất chiếu cố của GV

- Luôn bám sát những câu hỏi chốt đã chuẩn bị từ trước

- Chủ động với những câu hỏi của HS đặt ra cho GV, GV gợi ý để HS suy nghĩ cách trả lời câu hỏi

4 Phương pháp vấn đáp

4.1 Khái niệm về phương pháp vấn đáp

Phương pháp vấn đáp là phương pháp thầy đề ra câu hỏi dựa trên vốn tri thức đã có, kinh nghiệm thực tiễn và vốn sống của HS để các em trả lời nhằm

đi tới tri thức mới Phương pháp này chú ý đến vai trò chủ thể của HS trong quá trình nhận thức, bằng những câu hỏi được đặt ra thầy hướng dẫn tư duy của HS, HS thì tái hiện, chế biến bằng phân tích, so sánh và tổng hợp những tri thức đã có để tìm ra lời giải mà các em cho là đúng nhất

4.2 Phân loại phương pháp vấn đáp

Trước khi nghiên cứu xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy TTC học tập của HS thì GV phải có sự lựa chọn phương pháp thích hợp và tối ưu nhất,

mà đa số GV sử dụng là phương pháp vấn đáp

Tuỳ theo mức độ yêu cầu của câu hỏi mà chia thành hai kiểu:

- Phương pháp vấn đáp - tái hiện thông báo

- Phương pháp vấn đáp - tìm tòi bộ phận

4.2.1 Dựa vào mục đích sư phạm, chia phương pháp vấn đáp thành 4 loại

- Vấn đáp gợi mở: Được sử dụng trong dạy bài mới, trong đó GV dùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt HS đi đến kiến thức mới Phương pháp này cần được phát triển hơn nữa trong nhà trường phổ thông, để phát huy TTC độc lập, nhận thức, phát triển hứng thú học tập của HS

- Vấn đáp củng cố: Được sử dụng sau khi giảng kiến thức mới, giúp HS nắm vững kiến thức cơ bản, mở rộng đào sâu những khái niệm, định luật, lĩnh hội, khắc phục những kiến thức còn sai lệch mơ hồ, thiếu chính xác

16

Trang 17

- Vấn đáp tổng kết: Được sử dụng sau khi HS học xong một chương, từ

đó khắc phục tình trạng nắm kiến thức một cách rời rạc

- Vấn đáp kiểm tra: Được sử dụng trước hoặc cuối tiết học, cuối chương hay cuối chương trình môn học, giúp HS tự kiểm tra vốn kiến thức của mình, giúp GV đánh giá chất lượng lĩnh hội của HS để củng cố, bổ sung kịp thời 4.2.2 Dựa vào tính chất nhận thức của HS, chia phương pháp vấn đáp thành 3 loại

- Vấn đáp tái hiện: GV đặt câu hỏi, đòi hỏi HS nhớ lại kiến thức đã biết

và trả lời dựa vào trí nhớ không cần suy luận

- Vấn đáp phát hiện: GV tổ chức sự trao đổi ý kiến giữa thầy với HS và giữa HS với HS, thông qua đó trò nắm được tri thức mới Hệ thống câu hỏi nhằm phát hiện đặt ra và giải quyết những vấn đề buộc HS phải luôn cố gắng trí tuệ, tự lực tìm tòi giải đáp

- Vấn đáp minh hoạ: GV nêu ra hệ thống câu hỏi kèm theo những ví dụ minh hoạ để HS dễ hiểu, dễ nhớ

5 Phiếu học tập - phương tiện tổ chức hoạt động nhóm

5.1 Phương pháp hoạt động nhóm

Hoạt động nhóm là một cách học cộng tác, đây là một PPDH đang được phổ biến rộng rãi nhằm chuẩn bị cho người học tham gia vào bài học một cách tích cực Với phương pháp này, người học được làm việc cùng nhau theo các nhóm nhỏ

Phương thức hoạt động học tập của HS không chỉ ở chỗ là học cái gì mà còn là học như thế nào? HS học bằng nhiều hình thức, trong đó có làm việc nhóm, tập thể Làm việc nhóm đòi hỏi phải có sự phân công, hợp tác, cùng trách nhiệm nhằm đạt được mục đích chung tối ưu, đồng thời đem lại cho mỗi thành viên của nhóm lợi ích mà từng cá nhân riêng lẻ không thể đạt được Học tập theo nhóm được triển khai ở nhiều nước Điều kiện để đảm bảo cho hoạt động học tập nhóm đạt kết quả cao là mối quan hệ hợp tác và trao đổi

17

Trang 18

giữa những người cùng học dưới sự chỉ đạo, tổ chức của GV Trong môi trường hoạt động nhóm, người học có điều kiện phát triển những phẩm chất nhân cách như: tinh thần trách nhiệm, hợp tác, chia sẻ

5.2 Phiếu học tập

5.2.1 Khái niệm phiếu học tập

Về khái niệm PHT, PGS.TS Nguyễn Đức Thành đã xây dựng khái niệm như sau: “Để tổ chức các hoạt động của HS, người ta phải dùng các phiếu hoạt

động học tập gọi tắt là: phiếu học tập (PHT) Còn gọi cách khác là: phiếu hoạt

động hay phiếu làm việc PHT là những tờ giấy rời, in sẵn những công tác độc lập hay làm theo nhóm nhỏ, được phát cho HS để HS hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học Trong mỗi PHT có ghi rõ một vài nhiệm vụ nhận thức nhằm hướng tới hình thành kiến thức, kĩ năng hay rèn luyện thao tác tư duy để giao cho HS”

Nội dung hoạt động ghi trong phiếu có thể là tìm ý điền tiếp hoặc tìm thông tin phù hợp với yêu cầu của hàng và cột, hoặc trả lời câu hỏi Nguồn thông tin để HS hoàn thành PHT có thể từ tài liệu SGK, từ hình vẽ, từ các thí nghiệm, từ mô hình, mẫu vật hoặc sơ đồ hoặc từ những mẩu tư liệu được GV giao cho mỗi HS sưu tầm trước khi học

PHT về mục tiêu nó là một trong những công cụ cá thể hoá hoạt động học tập của HS, là công cụ hữu hiệu trong việc xử lý thông tin ngược

5.2.2 Vai trò của PHT

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Thành: “PHT có ưu thế hơn câu hỏi bài tập ở chỗ muốn xác định một nội dung kiến thức nào đó thoả mãn nhiều tiêu chí hoặc xác định nhiều nội dung từ các tiêu chí khác nhau, nếu diễn đạt bằng câu hỏi thì dài dòng Ta có thể thay bằng một bảng có các tiêu chí thuộc các cột, các hàng khác nhau HS căn cứ vào tiêu chí ở cột và hàng để tìm ý điền vào ô trống cho phù hợp Như vậy giá trị lớn nhất của PHT là với nhiệm vụ học tậo

18

Trang 19

phức tạp được định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm có các hàng, cột ghi rõ các tiêu chí cụ thể”

Như vậy PHT có vai trò giúp thông tin được truyền nhanh (bằng thị giác)

và lưu giữ lâu hơn trong trí nhớ của HS Với thời gian định lượng được tính toán sẵn, HS có thời gian suy nghĩ, thảo luận lâu hơn Ngoài ra, PHT dễ động viên đa số HS tích cực hoạt động, HS có thể phát hiện được năng lực tiềm ẩn, cảm xúc của mình để xây dựng sự say mê môn học, đồng thời PHT tiết kiệm

được thời gian trên lớp của GV, giúp GV chủ động hoàn thành tiết học

Bằng việc sử dụng các PHT, chuyển hoạt động của GV từ trình bày, giảng giải, thuyết minh sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo Mọi HS được tham gia hoạt động tích cực, không còn hiện tượng thụ động nghe giảng

Như vậy, bằng việc hoàn thành PHT, HS tự đánh giá được hoạt động tích cực, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của HS

Khi dùng PHT, GV có thể kiểm soát, đánh giá được trình độ của HS và từ

đó có những điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với đối tượng và tăng hiệu quả dạy học

5.2.3 Các loại PHT

Trong dạy học sinh học, người ta thường sử dụng các dạng phiếu khác nhau, tuỳ mục tiêu đặt ra cũng như đặc điểm nội dung từng bài mà lựa chọn dạng PHT cho phù hợp

PHT gồm có một số dạng sau đây:

5.2.3.1 Loại phiếu hình thành kiến thức

Dạng 1: Tìm ý phù hợp điền vào ô trống của bảng:

Dạng phiếu này có ưu điểm là rèn luyện HS biết đọc tóm tắt tìm ra ý chính Sau khi hoàn thành phiếu, kiến thức được tóm tắt và hệ thống hoá Dạng này thường sử dụng với những kiến thức được trình bày bằng kênh chữ trong SGK

Dạng 2: Tìm ý cơ bản và xác định quá trình phát triển của nội dung

19

Trang 20

Dạng này có vai trò trong việc rèn luyện khả năng phát hiện kiến thức quan trọng và tìm ra mối quan hệ của các kiến thức thành phần, chỉ ra sự phát triển của kiến thức và diễn đạt bằng hình vẽ nên chính xác hơn

Dạng 3: Tóm tắt và chỉ ra sự phát triển của kiến thức

5.2.3.2 Loại phiếu phát triển năng lực nhận thức

Việc phân chia loại phiếu hình thành kiến thức và phát triển năng lực nhận thức chỉ là lấy mục đích nào đó làm chính Thực chất không có loại phiếu nào chỉ hình thành kiến thức mà không rèn luyện kĩ năng tư duy và rèn luyện và ngược lại Trong mục này, người ta lấy tiêu chí “phát triển kĩ năng nhận thức” là mục tiêu nổi hơn

Dạng 1: Phiếu phát triển kĩ năng quan sát

Dạng 2: Phiếu phát triển kĩ năng phân tích

Dạng 3: Phiếu phát triển kĩ năng tổng hợp

Dạng 4: Phiếu phát triển kĩ năng so sánh

Khi củng cố bài học GV có thể cho HS làm việc bằng PHT

Ngoài những dạng PHT nêu trên, để nghiên cứu tài liệu mới, củng cố, ôn tập ta cũng có thể dùng PHT nhưng ở dạng tổng hợp hơn Nghĩa là trong một

tờ giấy rời được xây dựng một số hoạt động, hệ thống hoá, khái quát hoá, mở rộng một số kiến thức

5.2.4 Cấu trúc PHT

Thành phần cấu tạo của PHT:

Về giá trị dạy học thì PHT là tài liệu hướng dẫn học, nghĩa là: Hướng dẫn

HS trình tự thực hiện các thao tác để tìm ra được kết quả học tập Do vậy thành phần cấu tạo của PHT phải là:

Phần dẫn hay là dẫn dắt

Phần hoạt động hay là các công việc thực hiện

Thời gian hoàn thành

Đáp án (sẽ có ở phần riêng)

20

Trang 21

5.2.5 Các biện pháp sử dụng PHT

5.2.5.1 Sử dụng PHT để hình thành kiến thức mới

Trong khi hình thành kiến thức mới, HS cần được rèn luyện các thao tác trong từng hoạt động học tập Kết quả hoạt động chính là những vấn đề cần học Do vậy khi sử dụng PHT nên phát PHT cho HS sau khi viết đề mục của bài lên bảng

Để giúp HS nắm vững nhiệm vụ cần giải quyết được ghi trong PHT, nên

có thời gian cho HS tự nghiên cứu và nhận thức ra được nhiệm vụ học tập, nếu

có thắc mắc hay có điều gì chưa rõ, GV cần hướng dẫn, sau đó để HS tự lực hay theo nhóm hoàn thành công việc được giao Trước khi GV tổng kết nên để một vài HS tự báo cáo kết quả và HS ở nhóm khác tham gia góp ý Nếu HS làm đúng GV tuyên dương và lấy đó làm kết luận bài học, GV chỉ nói điều nào chưa đúng, chưa đủ

* Sử dụng PHT để phát triển kĩ năng quan sát

Quan sát là quá trình tri giác vật thể, có kế hoạch của chủ thể trước một hiện tượng hay một đối tượng nhằm phát hiện ra các hợp thành của hiện tượng Mối quan hệ qua lại giữa các phần đó với nhau, mối quan hệ của hiện tượng khảo sát với hiện khác Từ quan sát hiện tượng riêng lẻ, đơn nhất nhiều lần đi tới phát hiện cái chung, cái bản chất

Khi quan sát hình vẽ có nhiều chi tiết hoặc quan sát thiên nhiên có nhiều hiện tượng đồng thời xảy ra, nhưng cần nghiên cứu một hiện tượng trong đó,

GV phải rèn luyện cho HS có kĩ năng quan sát và nhận biết, ta thường dùng PHT để HS tìm tòi kiến thức qua quan sát

Trang 22

+ Tuỳ theo mục đích mà phương pháp so sánh có thể nặng về tìm sự giống nhau hoặc khác nhau giữa các đối tượng

+ Các đối tượng so sánh trong dạy học cần được phức tạp dần, nội dung

so sánh cũng phức tạp dần

Nhiều khi nghiên cứu một vấn đề mà chứa nhiều nội dung, muốn phân biệt chúng người học không dễ gì xác định được điểm giống nhau và khác nhau đó Do đó GV cần định hướng cho HS một yêu cầu thông qua PHT

* Sử dụng PHT để phát triển kĩ năng quy nap, khái quát hoá

Quy nạp là logic tư duy đi từ việc nhận thức các sự vật, hiện tượng riêng

lẻ đến cái chung nhất

Khái quát hoá là tách ra dấu hiệu bản chất và chung cho một lớp đối tượng, hiện tượng

Để HS hoạt động tích cực, tự lực trong học tập, ngoài kĩ năng giảng dạy,

GV cần xác định mục tiêu dạy học cụ thể để từ mục tiêu cụ thể mà sử dụng PHT phù hợp để HS nắm vững kiến thức, kĩ năng và phát triển năng lực nhận thức

* Sử dụng PHT để phát triển kĩ năng suy luận đề xuất giả thuyết

Trong những nội dung cần nghiên cứu, để giúp HS tìm ra kiến thức mới bằng kĩ năng suy luận, đề xuất giả thuyết thì GV phải gợi ý định hướng cho

HS bằng PHT

5.2.5.2 Sử dụng PHT để phát huy kĩ năng phân tích

Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hoặc hiện tượng thành các yếu tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hoặc hiện tượng đó thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể với bộ phận

Trang 23

+ Biểu thị bằng hệ thống: Thể hiện mối quan hệ giữa tổng thể với bộ phận qua phần trình bày chung của các ô, các cột, các dòng

+ Biểu thị bằng tranh, sơ đồ

5.2.5.3 Sử dụng PHT để hoàn thiện, hệ thống hoá kiến thức

Hoàn thiện hệ thống hoá kiến thức thường thực hiện vào cuối chương hay cuối một chủ đề lớn Do vậy HS phải được chuẩn bị trước, mà chuẩn bị trước tốt nhất là chuẩn bị theo PHT GV có thể cho từng HS đủ số phiếu để hệ thống hoá được toàn bộ kiến thức khi ôn tập, HS tự hoàn thành ở nhà, đến lớp cho HS báo cáo bổ sung Cuối cùng GV tổng kết hệ thống làm nội dung học tập chính thức

Sau khi học xong một chương hay một học kỳ, GV hệ thống lại toàn bộ kiến thức một cách khái quát nhằm cho HS thấy được bức tranh toàn diện những nội dung đã học Sau đó yêu cầu HS lập bảng so sánh, phân tích, tổng hợp, lập sơ đồ hệ thống hoá kiến thức

5.2.5.4 Sử dụng PHT trên lớp

GV có thể sử dụng PHT do các chuyên gia biên soạn, các PHT này được

in thành sách, được sử dụng lần lượt từng phiếu vào lúc thích hợp

23

Trang 24

Chương 3: Phân tích nội dung, xây dựng hệ thống câu hỏi vμ phiếu học tập ở một số bμi trong Chương III: sinh trưởng vμ phát triển - Sinh học 11 nâng cao

1 Phân tích nội dung Chương III: Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11 nâng cao

1.1 Nhiệm vụ

1.1.1 Nhiệm vụ trí dục

- Trang bị cho HS kiến thức về quá trình sinh trưởng và phát triển ở thực vật và động vật

- Phân biệt được hai khái niệm sinh trưởng và phát triển ở thực vật và

động vật

- Phân biệt được sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật

- Nêu được các nhóm chất điều hòa sinh trưởng ở thực vật về tác dụng sinh lý và một số ứng dụng

- Phân biệt được các kiểu sinh trưởng và phát triển ở động vật

- Trình bày được ảnh hưởng của các nhân tố bên trong đối với sinh trưởng

- Trình bày được khả năng điều khiển sinh trưởng và phát triển ở động vật

và người (cải tạo vật nuôi, cải thiện dân số và thực hiện kế hoạch hóa gia

Trang 25

1.1.3 Nhiệm vụ giáo dục

- Hình thành quan điểm duy vật về sinh trưởng và phát triển ở thực vật và

1.1 Logic của bài

Là bài đầu tiên của phần A, bài này chủ yếu là những kiến thức mang tính chất khái quát về sinh trưởng và phát triển ở thực vật

Bài này gồm 3 phần lớn:

* Phần I Khái niệm

Phần này nghiên cứu về định nghĩa sinh trưởng và phát triển ở thực vật Qua đó, HS phân biệt được 2 khái niệm sinh trưởng và phát triển ở thực vật, mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển, chu kỳ sinh trưởng và phát triển ở thực vật

* Phần II Sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật

25

Trang 26

Phần này lần lượt nghiên cứu về sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp

Qua phần này, HS có thể trình bày được đặc điểm sinh trưởng sơ cấp, sinh trưởng thứ cấp, nhận biết được sinh trưởng sơ cấp và thứ cấp ở các loại cây

Sinh trưởng thứ cấp (chú ý 2 tầng sinh trưởng là tầng sinh vỏ và tầng sinh

bó mạch làm cho cây lớn lên về chiều ngang)

2 Nội dung hệ thống câu hỏi và phiếu học tập

2.1 Hệ thống câu hỏi

CH1: Quan sát hình 34.1, đọc thông tin SGK trang 126 mục I trả lời câu hỏi:

So sánh kích thước giữa các cơ quan và cơ thể ở các giai đoạn của cây?

Em hiểu thế nào là sinh trưởng?

CH2: Những biến đổi diễn ra trong chu kì sống của cây từ khi nảy mầm đến khi ra hoa, tạo quả, hạt như thế nào? Em hiểu thế nào là phát triển?

CH3: Sinh trưởng và phát triển ở thực vật có mối liên quan với nhau như thế nào?

CH4: Chu kì sinh trưởng, phát triển của cây gồm có mấy pha? Đó là những pha nào? Trình bày đặc điểm của từng pha?

CH5: Biểu hiện nổi bật của sự phát triển ở thực vật là gì?

CH6: Trong trồng trọt, con người đã vận dụng các pha sinh trưởng và phát triển của thực vật như thế nào?

26

Trang 27

CH7: Quan sát hình 34.1 và nghiên cứu thông tin phần I (SGK - trang 127), cho biết khái niệm chu kì sinh trưởng và phát triển ở thực vật?

CH8: Trong trồng trọt tuỳ theo mục đích kinh tế, mục đích sử dụng của con người, ta có thể kết thúc ở giai đoạn nào đó của chu kì sinh trưởng, phát triển của cây được không? Hãy nêu ví dụ?

CH9: Quan sát hình 34.2, 34.3 và nghiên cứu thông tin phần II (SGK trang

128, 129), hoàn thành PHT: “So sánh sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật”

CH10: Kết quả của sinh trưởng thứ cấp là gì?

CH11: Dựa vào kết quả sinh trưởng thứ cấp, người ta tính tuổi cây dựa vào vòng gỗ như thế nào?

CH12: Kể tên các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của thực vật?

CH13: Các nhân tố bên trong ảnh hưởng đến sinh trưởng của thực vật là gì? CH14: Các nhân tố bên ngoài ảnh hưởng đến sinh trưởng của thực vật là gì? Hãy trình bày vai trò của các nhân tố đó?

CH15: Trong sản xuất nông nghiệp cần có biện pháp kĩ thuật nào để cây trồng sinh trưởng được tốt?

Trang 28

So s¸nh sinh tr−ëng s¬ cÊp vµ sinh tr−ëng thø cÊp ë thùc vËt C¸c chØ tiªu Sinh tr−ëng s¬ cÊp Sinh tr−ëng thø cÊp Kh¸i niÖm

§¸p ¸n PHT sè 1 (PhÇn phô lôc Bµi 34 trang 53 - KLTN)

28

Trang 29

* Phần II Hoocmôn kích thích sinh trưởng

Phần này tìm hiểu về 3 loại hoocmôn kích thích sinh trưởng

Qua phần này, HS hiểu và trình bày được tác dụng và ứng dụng của 3 loại hoocmôn kích thích sinh trưởng

* Phần III Hoocmôn ức chế sinh trưởng

Phần này tìm hiểu về các loại hoocmôn ức chế sinh trưởng

Qua phần này, HS hiểu và trình bày được tác dụng và ứng dụng của các loại hoocmôn ức chế sinh trưởng

* Phần IV Sự cân bằng hoocmôn

Phần này nghiên cứu về vai trò của sự cân bằng hoocmôn ở thực vật Qua phần này, HS thấy được vai trò của sự cân bằng hoocmôn thực vật trong sự phát triển của cơ thể, vận dụng sự cân bằng hoocmôn vào sản xuất

* Phần V ứng dụng của hoocmôn trong nông nghiệp

Phần này nêu ra những nguyên tắc cần chú ý khi sử dụng hoocmôn thực vật trong nông nghiệp

Qua phần này, HS nắm được ứng dụng của các hoocmôn thực vật, biết

được nguyên tắc sử dụng hoocmôn để có hiệu quả kinh tế

1.2 Nội dung trọng tâm của bài

- Vai trò của từng loại hoocmôn

29

Trang 30

- Phân biệt tác dụng chủ yếu và ứng dụng của từng loại hoocmôn

CH1: Giải thích hiện tượng thân cây mọc cong về hướng sáng?

CH2: Hoocmôn thực vật là gì? Có mấy nhóm hoocmôn thực vật? Nêu tên các hoocmôn của mỗi nhóm? Cho ví dụ?

CH3: Quan sát hình 35.1, 35.2 và nghiên cứu thông tin phần II (SGK trang

131, 132, 133), hoàn thành PHT: “Tìm hiểu các hoocmôn kích thích”?

CH4: Auxin tham gia vào tính hướng sáng của thực vật như thế nào?

CH5: Khi sử dụng auxin nhân tạo ta cần chú ý những gì? Tại sao?

CH6: Tại sao tán lá cây lại có cấu trúc hình tháp?

CH7: Tại sao khi bấm chồi ngọn thì cây lại trở nên rậm rạp và nhiều cành nhánh hơn?

CH8: Tại sao trong trồng lúa người ta nhổ mạ đem đi cấy?

CH9: Hooc môn ức chế sinh trưởng gồm có mấy loại? Đó là những loại nào? CH10: Nghiên cứu thông tin phần III (SGK trang 133), hoàn thành PHT: “Tìm hiểu các hoocmôn ức chế”?

CH11: Tại sao vào mùa thu nhiều loài cây thường có hiện tượng rụng lá?

CH12: Trong thực tế, người nông dân thường xếp quả chín gần quả xanh có tác dụng gì?

CH13: Tại sao sau khi thu hoạch hoa quả muốn để lâu hơn cần phải để nơi thoáng khí?

CH14: Con người đã sử dụng êtilen trong sản suất như thế nào?

CH15: Trình bày hiểu biết của mình về chất làm chậm sinh trưởng và chất diệt cỏ?

CH16: Những hiểu biết về hoocmôn ức chế được ứng dụng trong sản xuất như thế nào?

30

Trang 31

CH17: Sự điều chỉnh hoạt động sống bằng hoocmôn được thực hiện như thế nào trong cơ thể thực vật?

CH18: Sự cân bằng hoocmôn thực vật có vai trò như thế nào?

CH19: Nêu những nguyên tắc cần chú ý khi sử dụng các hoocmôn thực vật trong nông nghiệp?

CH20: Trình bày những ứng dụng của hoocmôn thực vật trong sản xuất nông nghiệp?

Đáp án PHT số 1 (Phần phụ lục Bài 35 trang 64 - KLTN)

31

Trang 32

trưởng và chất diệt cỏ

Đặc điểm

Tác động sinh lý

ứng dụng

Đáp án PHT số 2 (Phần phụ lục Bài 35 trang 66 - KLTN)

32

Trang 33

Bμi 36 Phát triển ở thực vật có hoa

1 Phân tích nội dung

Bài này gồm 2 phần lớn:

* Phần I Các nhân tố chi phối sự ra hoa

Phần này nghiên cứu về các nhân tố chi phối sự ra hoa như: tuổi cây, nhiệt độ, hoocmôn ra hoa - florigen, quang chu kỳ, phitôcrôm

Qua phần này, HS hiểu và trình bày được các nhân tố chi phối sự ra hoa ở thực vật, phân tích được sự ra hoa phụ thuộc vào thời gian chiếu sáng và bóng tối với sự có mặt của một loại sắc tố enzim phitôcrôm

- ứng dụng vào sản xuất nông nghiệp

2 Nội dung hệ thống câu hỏi

CH1: Quan sát tranh hình 36.1 sách Sinh học 11 cơ bản, trả lời câu hỏi: Khi nào cây cà chua ra hoa?

CH2: Dựa vào đâu để xác định tuổi của thực vật một năm?

CH3: Ngoài tuổi cây, sự ra hoa ở thực vật còn phụ thuộc vào yếu tố nào?

CH4: Lượng hoocmôn ảnh hưởng như thế nào đến sự ra hoa của thực vật? CH5: Kể tên các nhân tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến sự ra hoa của thực vật? CH6: Điều kiện ngoại cảnh ảnh hưởng đến sự ra hoa như thế nào?

33

Trang 34

CH11: Tác động của Florigen đối với cây trồng?

CH12: Trong công việc trồng hoa, đặc biệt là trồng cây hoa đào người dân thường làm công việc gì? Công việc này có ý nghĩa như thế nào?

CH13: Thế nào là quang chu kì?

CH14: Quang chu kì có tác động như thế nào?

CH15: Dựa vào quang chu kì, người ta chia thực vật làm mấy loại cây? Đó là những loại cây nào?

CH16: Trình bày điều kiện ra hoa ở ba nhóm cây: cây trung tính, cây ngày ngắn và cây ngày dài? Cho ví dụ?

CH17: Tại sao cây thanh long ở Phan Thiết người ta thường có đèn chiếu sáng cho cây vào ban đêm?

CH18: Sự quyết định ra hoa ở thực vật phụ thuộc vào độ dài chiếu sáng hay độ dài bóng tối?

CH19: Quang chu kỳ có ý nghĩa như thế nào?

Trang 35

B - Sinh trưởng vμ phát triển ở động vật

Bμi 37 Sinh trưởng vμ phát triển ở động vật

Là bài đầu tiên của phần B, mang tính chất khái quát về sinh trưởng và phát triển ở động vật

Bài này gồm 3 phần lớn

* Phần I Khái niệm về sinh trưởng và phát triển

Phần này nghiên cứu về khái niệm sinh trưởng và phát triển ở động vật, mối quan hệ chặt chẽ giữa sinh trưởng và phát triển, giới thiệu về các giai đoạn sinh trưởng và phát triển ở động vật

Qua phần này, HS nắm được khái niệm sinh trưởng và phát triển, nhận biết được sinh trưởng và phát triển, chỉ ra được mối quan hệ giữa sinh trưởng

và phát triển ở động vật, trình bày được đặc điểm của giai đoạn phôi và giai

đoạn hậu phôi

* Phần II Phát triển không qua biến thái

Phần này giới thiệu về khái niệm phát triển không qua biến thái là quá trình phát triển trong đó con non mới nở ra (hoặc đẻ ra) đã có cấu tạo giống con trưởng thành

Qua phần này, HS nắm được khái niệm và nêu được đại diện ở phát triển không qua biến thái

* Phần III Phát triển qua biến thái

Phần này giới thiệu về 2 hình thức phát triển qua biến thái là phát triển qua biến thái hoàn toàn và biến thái không hoàn toàn

Qua phần này, HS phân biệt được phát triển qua biến thái hoàn toàn và biến thái không hoàn toàn

1.2 Nội dung trọng tâm của bài

35

Trang 36

Phân biệt được sinh trưởng và phát triển, mối tương quan giữa chúng với nhau

Phân biệt phát triển phôi và hậu phôi

Phân biệt phát triển không qua biến thái và phát triển qua biến thái, phát triển qua biến thái hoàn toàn và phát triển qua biến thái không hoàn toàn

CH1: Sinh trưởng là gì? Cho ví dụ?

CH2: Em có nhận xét gì về tốc độ sinh trưởng của mô và cơ quan của người? CH3: Trong chăn nuôi cần có biện pháp kĩ thuật gì để có năng suất cao?

CH4: Phát triển là gì? Cho ví dụ?

CH5: Sinh trưởng và phát triển của cơ thể có mối quan hệ như thế nào?

CH6: Có phải cơ thể sinh vật sinh trưởng đạt đến kích thước tối đa mới phát triển hay không?

CH7: Sự sinh trưởng và phát triển liên quan tới môi trường như thế nào?

CH8: Sinh trưởng có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của cơ thể? CH9? Em có nhận xét gì về tốc độ sinh trưởng ở các giai đoạn phát triển của

động vật và người?

CH10: ở thời kỳ nào kích thước cơ thể đạt trọng lượng tối đa? Cho ví dụ? CH11: Theo hướng nuôi lấy thịt, nếu em nuôi gà Ri và gà Hồ đã đạt khối lượng 1,5 kg nên nuôi tiếp gà nào, nên xuất chuồng gà nào? Tại sao?

CH12: Giai đoạn phôi gồm có những giai đoạn nào?

CH13: Dựa vào sự biến đổi con non thành con trưởng thành người ta phân biệt thành mấy kiểu phát triển? Nêu đặc điểm của từng kiểu phát triển đó?

CH14: Quan sát hình 37.2 và nghiên cứu thông tin phần II và phần III (SGK trang 142, 143), hoàn thành PHT: “Tìm hiểu các kiểu phát triển ở động vật”?

36

Trang 37

CH15: Hãy quan sát sự sinh trưởng và phát triển của gà, bao gồm giai đoạn phát triển phôi (từ hợp tử gà con trong trứng) và giai đoạn hậu phôi (gà con mới nở gà trưởng thành sinh dục: gà trống hoặc mái) có nhận xét gì?

CH16: Phát triển không qua biến thái là gì? Nêu một vài đại diện?

CH17: Hãy quan sát hình 37.2B - SGK trang 142 và cho biết sự phát triển của ếch trải qua những giai đoạn phát triển nào và con nòng nọc (giai đoạn ấu trùng) có những đặc điểm gì về hình dạng và sinh lý khác với ếch trưởng thành?

CH18: Sự biến đổi nòng nọc thành ếch đòi hỏi phải có nhiều nhân tố tác động, vậy nhân tố tác động nào là nhân tố quan trọng nhất?

CH19: Nếu ta cắt bỏ tuyến giáp của nòng nọc thì sao?

CH20: Nếu ta cho thêm hoocmôn tuyến giáp vào nước thì sẽ dẫn đến hiện tượng gì?

CH21: Hãy quan sát phát triển của bọ cánh cứng (hình 37.2A - SGK trang 142), chỉ ra con non biến đổi qua những giai đoạn nào và chúng khác với con

bọ trưởng thành ở những đặc điểm gì về hình thái và sinh lý?

CH22: Phát triển qua biến thái hoàn toàn là gì?

CH23: Tại sao sâu bướm phá hoại mùa màng rất ghê gớm, trong khi đó bướm trưởng thành thường không gây hại cho cây trồng? Cần phải tiêu diệt chúng vào giai đoạn nào là hiệu quả nhất?

CH24: Sự phát triển hậu phôi của châu chấu có mấy giai đoạn? Trình bày các giai đoạn phát triển?

Trang 38

Tìm hiểu các kiểu phát triển ở động vật

Phát triển qua biến thái Loại phát triển

Nội dung

Phát triển không qua biến thái Biến thái không

hoàn toàn

Biến thái hoàn toàn Giai đoạn phôi

(trong trứng)

Giai đoạn hậu phôi

Đại diện

Đáp án phiếu PHT số 1 (Phần phụ lục Bài 37 trang 78 - KLTN)

38

Trang 39

Bμi 38 Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng

vμ phát triển ở động vật

1.1 Logic của bài học

Bài này nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố bên trong ảnh hưởng

đến sinh trưởng và phát triển của động vật gồm 2 nhân tố chủ yếu là giới tính, các hoocmôn sinh trưởng và phát triển

Qua phần này, HS chỉ ra được ảnh hưởng của các nhân tố như giới tính, hoocmôn sinh trưởng, phân tích ảnh hưởng của từng loại hoocmôn, vận dụng vào thực tiễn

Trang 40

CH5: Hãy giải thích vì sao ở giai đoạn trẻ em, nếu thừa GH sẽ dẫn đến bệnh khổng lồ (trong đó khi thiếu GH lại gây ra bệnh lùn) Nếu muốn chữa bệnh lùn thì cần tiêm GH ở giai đoạn nào? Tại sao?

CH6: Hoocmôn tirôxin được sinh ra từ đâu và có tác dụng như thế nào?

CH7: ở trẻ em nếu thiếu tirôxin sẽ gây ra hậu quả gì?

CH8: Tại sao trong thức ăn và nước uống thiếu iôt thì trẻ em sẽ chậm lớn (hoặc ngừng lớn), chịu lạnh kém, não ít nếp nhăn, trí tuệ thấp?

CH9: Cuộc vận động toàn dân sử dụng muối iôt có ý nghĩa như thế nào?

CH10: Sự phát triển biến thái ở sâu bọ được điều hoà bởi những hoocmôn nào? những loại hoocmôn đó được sinh ra từ đâu?

CH11:Thế nào là tính trạng sinh dục thứ sinh? Cho ví dụ?

CH12: Các tính trạng sinh dục thứ sinh được điều hoà bởi hoocmôn nào?

CH13: ơstrôgen được tiết ra từ đâu và có tác dụng như thế nào?

CH14: Testostêron được tiết ra từ đâu và có tác dụng như thế nào?

CH15: Tuổi dậy thì có những đặc điểm gì?

CH16: Hãy nêu các loại hoocmôn có liên quan tới chu kì kinh nguyệt?

CH17: Hãy quan sát sơ đồ hình 38.2 SGK trang 146 và cho nhận xét về: thời gian độ dài của chu kì, thời gian rụng trứng, sự thay đổi trong buồng trứng và trong dạ con, thời gian có kinh?

CH18: Nếu trứng không được thụ tinh sẽ gây ra hiện tượng gì?

CH19: Trong trường hợp nếu trứng được thụ tinh thì sẽ có những thay đổi như thế nào?

CH20: Biện pháp tránh thai tốt nhất là gì?

CH21: Hiểu biết về chu kì kinh nguyệt có ý nghĩa như thế nào đối với trẻ vị thành niên?

2.2 Phiếu học tập

40

Định dạng
Số trang	98
Dung lượng	545,86 KB