Nghiên cứu năng lực trí tuệ và học lực của học sinh trường THPT bình xuyên, vĩnh phúc

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh Trong tình hình đất n-ớc đang trên đà đổi mới, cùng với sự quan tâm của toàn xã hội về giáo dục và đào tạo thì cũng đã có nhiều công trình ngh

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Mở đầu

* Lý do chọn đề tài

Trong thời đại ngày nay, khi đất n-ớc ta đang trong xu thế hội nhập, mở cửa Để hoà nhập vào xu thế phát triển chung của thế giới và thực hiện đ-ợc mục tiêu “công nghiệp hoá - hiện đại hoá” đất nước thì vấn đề đưa ra các giải pháp mới, công nghệ mới, quy trình tổ chức mới nhằm tiết kiệm chi phí và thời gian sản xuất đang là xu thế mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực của xã hội

Đặc biệt là vấn đề đào tạo con ng-ời – nguồn nhân lực “chất xám” của đất n-ớc đ-ợc đặt lên hàng đầu Bởi con ng-ời là lực l-ợng tiên phong trong việc chiếm lĩnh khoa học và công nghệ mới góp phần vào sự nghiệp “công nghiệp hoá, hiện đại hoá” đất n-ớc Đảng và nhà n-ớc ta đã coi giáo dục là quốc sách hàng đầu trong chiến l-ợc phát triển đất n-ớc

Thực tiễn đã chỉ ra rằng: xã hội càng phát triển thì trí tuệ càng có vai trò quan trọng [8] Thế kỷ XXI là thế kỷ của trí tuệ, nguồn lực kinh tế cơ bản của tất cả các quốc gia trên thế giới là trí tuệ Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc là sự nghiệp mới mẻ nên nguồn lực con ng-ời nói chung và nguồn lực trí tuệ nói riêng lại càng có ý nghĩa vô cùng quan trọng

Vậy để đào tạo ra nguồn nhân lực có năng lực trí tuệ, có t- duy sáng tạo, có năng lực giải quyết vấn đề một các độc lập, sáng tạo và linh hoạt thì cần phải trang bị cho họ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà tr-ờng về ph-ơng pháp t- duy, lòng say mê học tập và yêu lao động Để đảm bảo cho học sinh lĩnh hội đ-ợc những kiến thức hiện đại, tổ chức hoạt động học tập có hiệu quả tuỳ vào năng lực trí tuệ của từng đối t-ợng đang là vấn đề vô cùng cấp bách Bởi vậy chúng ta phải nắm vững đựoc thực trạng năng lực trí tuệ của học sinh

để đ-a ra các hình thức, ph-ơng pháp giáo dục, dạy học nhằm nâng cao trình

độ nhận thức và phát huy hết đ-ợc tiềm năng trí tuệ cho các em học sinh

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Trong tình hình đất n-ớc đang trên đà đổi mới, cùng với sự quan tâm của toàn xã hội về giáo dục và đào tạo thì cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực trí tuệ và các chỉ số sinh học của trẻ em Việt Nam, chủ yếu là trên đối t-ợng học sinh, sinh viên [1], [4] Các nghiên cứu này đã tập trung vào phân tích, đánh giá năng lực trí tuệ và các chỉ số sinh học giữa học sinh nông thôn và thành thị, giữa hệ A và hệ B, giữa nam và nữ…Tuy nhiên các nghiên cứu trên đối t-ợng học sinh vẫn đang là vấn đề cấp thiết và quan trọng cần đ-ợc quan tâm thích đáng

Vĩnh Phúc là một tỉnh nằm ở vùng trung du phía Bắc, tr-ớc đây th-ờng

đ-ợc coi là một tỉnh nghèo và lạc hậu, chủ yếu sản xuất nông nghiệp Hiện nay, hoà vào xu thế phát triển của đất n-ớc đang trong thời kỳ mở của, hội nhập với mục tiêu “công nghiệp hoá, hiện đại hoá” đất n-ớc, Vĩnh Phúc cũng

đang có những b-ớc chuyển mình mạnh mẽ Vậy những tác động về mặt kinh

tế, văn hoá- xã hội của tỉnh trung du này đã ảnh h-ởng nh- thế nào tới mặt bằng trí tuệ của học sinh phổ thông? Để hiểu rõ hơn về vấn đề này chúng tôi

đã chọn và tiến hành nghiên cứu đề tài : “Nghiên cứu năng lực trí tuệ và học lực của học sinh tr-ờng THPT Bình Xuyên, Vĩnh Phúc”

* mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định đ-ợc thực trạng năng lực trí tuệ và học lực của học sinh tr-ờng THPT Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc với độ tuổi từ 16 đến 18

- Tìm hiểu đ-ợc mối liên quan giữa trí tuệ và học lực của học sinh

- Từ kết quả nghiên cứu tác giả đã mạnh dạn đ-a ra một số ý kiến đóng góp cho sự phát triển năng lực trí tuệ đối với học sinh phổ thông

* ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Đã cho thấy đ-ợc sự khác biệt rõ rệt giữa học sinh ban nâng cao và ban cơ bản về trí tuệ và học lực

- Đã cho thấy đ-ợc mối liên hệ giữa chỉ số IQ và học lực

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Ch-ơng 1: tổng quan tài liệu

1.1.1 Những vấn đề chung về trí tuệ

1.1.1 Các quan niệm về trí tuệ

Trí tuệ là một trong những mặt cơ bản và nhân lõi của đời sống tâm lý con ng-ời, nó có liên quan đến cả thể chất lẫn tinh thần của họ [2], [15] Bởi vậy việc nghiên cứu trí tuệ đ-ợc coi là lĩnh vực liên ngành đòi hỏi sự kết hợp của các nhà tâm lý, sinh lý học, toán học và các ngành khoa học khác [25]

Từ tr-ớc tới nay, trí tuệ (trí thông minh) và phát triển trí thông minh luôn là vấn đề đ-ợc quan tâm và tranh luận sôi nổi Muốn nghiên cứu về trí tuệ thì tr-ớc hết phải hiểu trí tuệ là gì? Cho đến nay vẫn tồn tại nhiều quan

điểm khác nhau về trí tuệ, trong đó ta có thể thấy rõ ba quan điểm chính sau

đây

Quan điểm thứ nhất cho rằng, coi trí tuệ là năng lực học tập Điều này

là không hoàn toàn chính xác Trên thực tế chúng ta th-ờng thấy phần lớn học sinh có chỉ số trí tuệ cao thì đạt kết quả học tập cũng cao, xong cũng có một

số học sinh có chỉ số trí tuệ cao nh-ng nh-ng kết quả học tập lại rất thấp

Quan điểm thứ hai cho rằng, coi trí tuệ là năng lực t- duy trừu t-ợng, tức là khả năng sử dụng hiệu quả các thao tác t- duy để giải quyết các vấn đề

đặt ra Hiệu quả của việc giải quyết các nhiệm vụ cũng là một th-ớc đo trí tuệ của cá nhân

Quan điểm thứ ba cho rằng, coi trí thông minh là năng lực thích ứng Theo quan điểm này thì trí tuệ phải đ-ợc tìm hiểu trong mối liên hệ giữa chủ thể và môi tr-ờng Sự thích ứng ở đây mang tính tích cực, chủ động có hiệu quả nhằm cải tạo môi tr-ờng cho phù hợp với mục đích của con ng-ời Đại diện của nhóm này là V Stern (Đức) coi trí tuệ là năng lực thích ứng tinh thần chung đối với nhiệm vụ và điều kiện mới của đời sống Nhà tâm lý học Mỹ nổi tiếng D Wechsler đã giải thích trí tuệ là năng lực chung của nhân cách

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

đ-ợc thể hiện trong hoạt động có mục đích, trong sự phán đoán thông hiểu một cách đúng đắn để làm cho môi tr-ờng thích hợp với những khả năng vốn

có của mình Còn Jean Piagie (Thụy Sỹ) lại cho rằng bản chất trí tuệ lại đ-ợc bộc lộ trong mối liên hệ môi tr-ờng và cơ thể

Năm 1978, B M Blaykhơ và L P Barlachuc [14] cùng dựa trên sự phân tích lý luận và ph-ơng pháp luận của việc nghiên cứu trí tuệ đã đ-a ra một số

định nghĩa về trí tuệ đựơc nhiều ng-ời thừa nhận Theo họ “Trí tuệ là một cấu trúc động t-ơng đối độc lập của các thuộc tính của nhân cách, đ-ợc hình thành và thể hiện trong hoạt động do những điều kiện văn hoá - lịch sử quy

định và chủ yếu là bảo đảm cho sự tác động qua lại phù hợp với hiện thực xung quanh, cho sự cải tạo mục đích hiện thực ấy Chính định nghĩa này đã nhấn mạnh đến hoạt động của trí tuệ và hiểu nó nh- là một năng lực của con ng-ời

Bên cạnh vấn đề nghiên cứu trí tuệ có nhiều thuật ngữ khác nhau đã

đ-ợc các nhà khoa học dùng để mô tả năng lực trí tuệ nh- : trí khôn, trí lực, trí thông minh…nh-ng chúng đều xuất phát từ tiếng Anh Intelligence [13], [14], [24] Vậy các thuật ngữ đó đã đề cập đến khía cạnh nào của trí tuệ?

Trí khôn theo D Wechsler là một tổng thể của nhiều chức năng trí tuệ, gắn chặt với các điều kiện văn hoá - xã hội nơi con ng-ời sinh ra và lớn lên [24]

Trí lực là năng lực hoạt động trí não của cá nhân trong những hoạt động nhất định Tuy nhiên khi xem xét trí lực cần tính đến các yếu tố nhân cách của cá nhân

Trí thông minh [7] là một phẩm chất tổng hợp của trí tuệ nói riêng và một phẩm chất nhân cách nói chung Cốt lõi của trí thông minh là phẩm chất t- duy tích cực, độc lập, linh hoạt, sáng tạo tr-ớc những vấn đề lý luận và thực tiễn

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Trí tuệ là năng lực hoạt động trí óc của con ng-ời Các nhà khoa học đã dùng thuật ngữ “năng lực trí tuệ” để biểu thị cho khả năng hiện thực hoá hoạt

động này Có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này:

Terman thì nhấn mạnh vào năng lực t- duy trừu t-ợng Dearlen thì lại coi trọng năng lực luyện tập Còn Laytex thì lại cho rằng : “Năng lực trí tuệ tr-ớc hết là phản ánh bản chất trí tuệ và biểu thị khả năng nhận thức lý luận vào hoạt động của con ng-ời” [25] Một số tác giả khác lại khẳng định năng lực trí tuệ thông qua chỉ số thông minh IQ

Sở dĩ năng lực trí tuệ đ-ợc hiểu theo nhiều cách nh- vậy vì bản thân nó

đ-ợc biểu hiện ra nhiều mặt và liên quan đến nhiều hiện t-ợng tâm lý khác nhau Nó có thể biểu hiện qua khả năng nhận thức nh- : nhanh biết, nhanh hiểu, nhanh nhớ hoặc suy xét nhanh chóng để tìm ra các quy luật Năng lực trí tuệ cũng có thể biểu hiện ở các phẩm chất nh- : tò mò, hứng thú, sáng tạo…Như vậy, năng lực trí tuệ đã được bộc lộ cả hai mặt nhận thức và hành

động Vì vậy có hai quan điểm chính :

Theo quan điểm nhận thức, năng lực trí tuệ là khả năng nhận biết nhanh, chính xác, đúng đắn các mối quan hệ giữa chủ thể với các đối t-ợng khác hoặc với những điều kiện tự nhiên – xã hội của môi tr-ờng vận động và phát triển

Theo quan điểm hoạt động, năng lực trí tuệ là khả năng thực hiện mau

lẹ, hợp lý, đúng đắn, chính xác các nhiệm vụ bằng những công cụ, ph-ơng tiện tối -u trong điều kiện cho phép, nhằm đạt kết qủa cao nhất trong thời gian ngắn nhất

Dựa vào việc xác định mối quan hệ giữa dạy học và phát triển trí tuệ học sinh ng-ời ta đề ra các ph-ơng pháp khác nhau vì trí tuệ là hoạt động tâm

- sinh lý phức tạp của con ng-ời [16] Sự tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau về trí tuệ và mỗi khái niệm chỉ nêu đ-ợc một số mặt của trí tuệ, chứng tỏ trí tuệ

là một loại hình hoạt động phức tạp của con ng-ời Vậy thì có những yếu tố

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

nào tham gia vào quá trình hình thành năng lực trí tuệ? Muốn giải quyết đ-ợc vấn đề này thì chúng ta phải xét đến các yếu tố thành phần của trí tuệ

1.1.2 Các yếu tố thành phần của trí tuệ

Năm 1904 C Spearman (Anh) đã phát minh ra ph-ơng pháp phân tích yếu tố để giản quy nhiều biến cố trong việc đánh giá trí tuệ Trong đó yếu tố tổng quát đ-ợc coi là năng lực trí tuệ chung (trí tuệ tổng quát)

Năm 1966, R Cattell và J Horn [14], [24], [27], dựa trên sự phân biệt trí thông minh của Hebb đã tách rời trí tuệ của C Sperman thành trí tuệ linh hoạt và trí tuệ kết tinh

Trí tuệ linh hoạt là năng lực nhìn nhận các mối quan hệ phức tạp và giải quyết các vấn đề, nó độc lập với mọi ảnh h-ởng của môi tr-ờng

Trí tuệ kết tinh là hiểu biết mà một ng-ời đã có đ-ợc và có khả năng vận dụng đ-ợc thông tin đó Nó tuỳ thuộc vào vào ảnh h-ởng của văn hoá gắn liền với giáo dục và kinh nghiệm

Những nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng, trí tuệ kết tinh và trí tuệ linh họat đựoc di truyền một phần, còn một phần do học hỏi mà có

Năm 1983, H.Gardner [32], [17] từ những nghiên cứu nhiều loại nghiệm thể khác nhau thuộc những nền văn hoá không giống nhau đã đề ra lý thuyết nhiều dạng trí tuệ (The Theory of Multiple Intelligence) gọi tắt là thuyết MI, mà tinh thần cốt lõi là sự thừa nhận có nhiều thành phần trí tuệ trong năng lực tinh thần của con ng-ời Gồm 7 kiểu trí tuệ khác nhau:

Trí tuệ ngôn ngữ là năng lực diễn tả ngôn ngữ dễ dàng bằng cách nói hoặc viết Các nhà văn, nhà thơ, nhà báo là những ng-ời có trí tuệ ngôn ngữ phát triển

Trí tuệ âm nhạc là khả năng tạo ra và th-ởng thức các dạng biểu cảm của âm nhạc Đây là loại trí tuệ phát triển sớm nhất ở trẻ

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Trí tuệ logic toán là năng lực tính toán phức tạp và lý luận sâu sắc, chặt

chẽ Các nhà khoa hoc, đặc biệt là các nhà toán học có loại trí tuệ này phát

triển

Trí tuệ không gian bao gồm khả năng tiếp nhận thế giới thị giác - không

gian một cách chính xác và khả năng biến đổi đối với các tri giác ban đầu của

mình Các nhà hàng hải, hoạ sĩ, điêu khắc có loại trí tuệ này phát triển

Trí tuệ vận động – cơ thể bao gồm các năng lực kiểm soát các vận

động của cơ thể mình Các nghệ sĩ múa, kịch câm…có loại trí tuệ này phát

triển

Trí tuệ bản thân hay trí tuệ cá nhân bao gồm các năng lực đánh giá các

cảm xúc của bản thân và phân biệt các cảm xúc ấy để h-ớng dẫn hành vi

Trí tuệ ng-ời khác hay trí tuệ xã hội bao gồm năng lực nhận thức rõ

ràng và đáp ứng lại những tâm trạng, nguyện vọng của ng-ời khácmột cách

hợp lý Các nhà trị liệu, linh mục, nhà s- phạm có loại trí tuệ này phát triển

H Gardner cho rằng những dạng trí tuệ trên không nhất thiết đ-ợc bộc

lộ hết ở một con ng-ời Trong một cá nhân th-ờng có một dạng trí tuệ nào đó

nổi trội Nếu phát huy đ-ợc nhiều loại trí tuệ nêu trên thì con ng-ời sẽ thành

công trong hoạt động Song thiếu vắng một hay một vài dạng trí tuệ trong đó

thì con ng-ời vẫn có thể đạt đ-ợc những thành công nhất định

Năm 1988, nhà tâm lý học ng-ời Anh H J Eysnck đề xuất mô hình trí

tuệ ba tầng bậc gồm :

Trí tuệ sinh học (Biological Intelligence) biểu hiện mặt sinh học của

năng lực trí tuệ, là một nguồn gốc của những khác biệt về trí tuệ cá nhân

Trí tuệ tâm trắc (Psychometric Intelligence) hay trí tuệ hàn lâm

(Academic Intelligence) là mặt trí tuệ đ-ợc đo bằng các trắc nghiệm IQ truyền

thống, đ-ợc xây dựng trong tình huống giả định Nó bao gồm trí tuệ hàn lâm

(trí thông minh hay năng lực nhận thức) và trí sáng tạo

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Trí tuệ xã hội (Social Intelligence) là sự thể hiện của trí tuệ tâm trắc khi cần giải quyết các nhiệm vụ trong cuộc sống thực tế của những chủ thể hoạt

1.1.3 Sự phát triển trí tuệ

Sự phát triển trí tuệ là một quá trình vận động liên tục từ thấp đến cao,

từ đơn giản đến phức tạp của cấu trúc trí tuệ Khi con ng-ời tham gia các hoạt

động trong những điều kiện tự nhiên - xã hội nhất định Trí tuệ là một thuộc tính nhân cách, bởi vậy sự phát triển trí tuệ giữ vai trò quan trọng trong sự hình thành nhân cách con ng-ời, nhất là ở trẻ em Vì vậy, từ lâu các nhà tâm

lý, nhà s- phạm đã quan tâm nghiên cứu sự phát triển trí tuệ của học sinh [25]

Các nhà tâm lý học Xô Viết nh- A N Leonchier và A A Xmiertnov cho rằng năng lực trí tuệ của trẻ em là kết quả của việc lĩnh hội kiến thức, là

sự biến đổi cấu trúc về chất trong các hoạt động khoa học khác nhau của học sinh

J Piagie (1896 – 1983) là ng-ời nghiên cứu về năng lực trí tuệ cho rằng, sự phát tiển trí tuệ ở trẻ em, về nguyên tắc giống nh- sự phát triển của học sinh Nó là một bộ phận của toàn bộ sự phát triển cá thể nhằm thích ứng với môi tr-ờng sống Quan điểm này của J Piagie vừa mô tả đ-ợc tiến trình phát triển trí tuệ ở trẻ từ nhỏ đến khi tr-ởng thành trên nhiều bình diện khác nhau, vừa có tính tổng quát các giai đoạn phát triển khác nhau Sự phát triển cấu trúc của trẻ em là quá trình tạo lập ra cấu trúc trí tuệ mới theo khuynh h-ớng kế thừa phủ định những cấu trúc đã có của cá nhân các em Quá trình này còn phụ thuộc vào sự chín muồi của các cấu trúc sinh học trong cơ thể,

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

đặc biệt là hệ thần kinh kết hợp với các điều kiện khách quan của môi tr-ờng sống, học tập Trong đó vai trò quan trọng không thể thiếu đ-ợc là hoạt động dạy và học trong nhà tr-ờng

Theo Đặng Vũ Hoạt và cs [10] thì trong quá trình giáo dục và dạy học, các phẩm chất và năng lực hoạt động trí tuệ của ng-ời học đ-ợc phát triển không ngừng Ngựơc lại sự phát triển trí tuệ trong chừng mực nào đó cũng ảnh h-ởng trở lại đến chất l-ợng và hiệu quả giáo dục và dạy học Điều kiện cần thiết là giáo dục và dạy học phải không ngừng đi tr-ớc đón đầu sự phát triển trí tuệ, giáo dục và dạy học phải vừa sức với ng-ời học

Nghiên cứu thực tế cho thấy, có sự khác nhau về mặt phát triển trí tuệ của những học sinh cùng lứa tuổi Tuy nhiên khi tuổi tăng thì sự phát triển trí tuệ trên phạm vi lớn cũng tăng lên Điều này có nghĩa là giữa phát triển trí tuệ

và năng lực bản thân của mỗi cá thể có sự t-ơng quan với nhau Có lẽ dựa vào

đây mà Binet (1955) đã đồng nhất sự đánh giá trí tuệ theo lứa tuổi và sự đánh giá năng lực trí tuệ của cá thể thành khái niệm “mức độ phát triển trí tuệ” Nó

là đơn vị đo l-ờng về mặt nhịp độ phát triển lứa tuổi cũng nh- năng lực bản thân của mỗi cá thể

Nh- vậy, muốn thúc đẩy sự phát triển trí tuệ của ng-ời học thì phải

đánh giá đ-ợc năng lực trí tuệ của họ để đề ra đ-ợc các hình thức, ph-ơng pháp dạy học phù hợp với năng lực nhận thức của từng đối t-ợng Để thực hiện đ-ợc điều này phải có các ph-ơng pháp đánh giá đúng đắn và phù hợp với từng đối t-ợng

1.1.4 Các ph-ơng pháp đánh giá trí tuệ

Đánh giá năng lực trí tuệ của con ng-ời là một vấn đề phức tạp, có thể

sử dụng nhiều ph-ơng pháp khác nhau nh- : quan sát, điều tra, trắc nghiệm…Trong đó ph-ơng pháp trắc nghiệm đ-ợc sử dụng phổ biến ở trong n-ớc và trên thế giới Việc sử dụng trắc nghiệm trí tuệ đã có từ lâu đời

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Thuật ngữ “test” trong tiếng Anh có nghĩa là “thử” hay “phép thử” Test

là ph-ơng pháp thăm dò một số đặc điểm của năng lực trí tuệ nh- : khả năng ghi nhớ, chú ý, năng khiếu…hoặc để kiểm tra kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

Nhà tâm lý học ng-ời Anh Francis Galton (1822 – 1911), tác giả cuốn sách “Sự di truyền tài năng” đã đề xuất tư tưởng trắc nghiệm đầu tiên và đã

đưa ra thụât ngữ “trắc nghiệm tâm lý” Thuật ngữ này đ-ợc sử dụng rộng rãi sau khi nhà tâm học ng-ờ Mỹ J Me Cattell (1860 – 1944) đ-a vào cuốn sách

“Các trắc nghiệm và đo lường trí tuệ” năm 1890 tại New York [14]

Từ sau 1905, khi nhà tâm lý học Pháp A Binet (1857 – 1911) cộng tác với T Simon tiến hành một loạt các thực nghiệm nghiên cứu năng lực trí tuệ của trẻ em từ 13 - 15 tuổi và công bố hệ thống trắc nghiệm để xác định mức

độ phát triển trí tuệ Trắc nghiệm này cho phép đánh giá mức trí tuệ để phân biệt trẻ học kém bình th-ờng và trẻ học kém do trí tuệ chậm phát triển Tuổi trí tuệ (mentalage) thể hiện những đặc tr-ng về khả năng trí tuệ của một đứa trẻ ở một lứa tuổi thực (actualage) Nếu tuổi trí tuệ thấp hơn tuổi thực thì đứa trẻ bị coi là kém thông minh và ng-ợc lại [25]

Hệ thống trắc nghiệm này đ-ợc dùng làm kiểu mẫu để phát triển nhiều trắc nghiệm khác nh- : test phân tích nghiên cứu trí tuệ của R Meli (1928), test khuôn hình tiếp diễn của J Raven (1936), test trí thông minh của trẻ em WISC (1949) và test trí thông minh của ng-ời lớn WAIS (1955) của D Wechsler

Chỉ tiêu sử dụng để đánh giá năng lực trí tuệ là chỉ số thông minh IQ [28] ) Ng-ời đầu tiên đ-a ra chỉ số IQ là W Stern (Đức) năm 1912 Đó là chỉ

số đo nhịp độ phát triển trí tuệ đặc tr-ng cho mỗi đứa trẻ và đ-ợc tính theo công thức :

IQ =

CA MA

 100

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Trong đó : MA : Tuổi trí khôn (tính bằng tháng) theo các cuộc thử

nghiệm

CA : Tuổi đời hay tuổi thực (tính bằng tháng)

Hệ số này chỉ ra sự v-ợt lên tr-ớc hay chậm lại của trí khôn so với tuổi thực

Trắc nghiệm WAIS (Wechsler Adult Intelligence Scale) là mẫu đầu tiên của một nghiên cứu mới đối với vấn đề đo l-ờng trí tuệ đã cũ mà D Wechsler

đ-a ra năm 1955 Ông không chấp nhận sự giải thích truyền thống (MA) với tuổi đời nh- W Stern, Binet và những ng-ời kế tục họ đã làm

Theo công thức trên sẽ tồn tại mối t-ơng quan tuyến tính giữa trí khôn

và tuổi đời Trong khi đó, sự phát triển trí tuệ lại diễn ra một cách không đồng

đều trong suốt đời ng-ời Wechsler cho rằng, một đại l-ợng nh- vậy không

đặc tr-ng cho nhịp độ phát triển của mỗi ng-ời Vì vậy Ông đã đ-a ra cách xác định chỉ số IQ bằng công thức :

IQ =   15  100

SD

X X

Trong đó : X : Là điểm trắc nghiệm

X : Là điểm số trắc nghiệm trung bình của những ng-ời

trong cùng một độ tuổi

SD : Độ lệch chuẩn

Nh- vậy mỗi trắc nghiệm sẽ có một điểm IQ t-ơng đ-ơng Trên cơ sở

điểm IQ mà ng-ời ta phân loại thành 7 mức trí tuệ : -u tú, xuất sắc, thông minh, trung bình, yếu, kém, chậm

* Đặc điểm của test WMT

Test WMT (Winer Matrizen Test) là bộ test đo trí tuệ thông minh của nghiệm thể từ 14 tuổi trở lên với vật liệu phi ngôn ngữ (hình) Nó có thể thực hiện dành cho cá thể hoặc nhóm và không hạn định thời gian ngặt ngèo cho từng Item Việc thực hiện WMT hoàn toàn không đòi hỏi về năng lực ngôn ngữ, kể cả trong những bài luyện tập tr-ớc test Về nguyên tắc, có thể h-ớng

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

dẫn nghiệm thể mà không cần lời nói và khi làm WMT, các nghiệm thể cũng không cần sử dụng đến ngôn ngữ

Về cơ bản, WMT đ-ợc soạn thảo dựa trên bộ test ma trận đã trở thành kinh điển của Raven (1938; 1947; 1958) Nó đã đ-ợc cải tiến về cấu trúc và

sự lựa chọn Items với sự tham khảo mô hình test của Rasch (1966; 1968), của Fischer (1974), của Forman (1973) và của Piswanger (1975)

WMT đ-ợc soạn thảo bởi nhà tâm lý học ng-ời áo Anto K Forman và

đ-ợc thử nghiệm trên 2.248 nghiệm thể ng-ời áo, ng-ời Togo và Nigiêria

1.1.5 Tình hình nghiên cứu trí tuệ ở Việt Nam

ở Việt Nam, tr-ớc năm 1975 nghiên cứu về trí tuệ còn hạn chế, th-ờng dùng trong ngành y tế, nhằm mục đích chuẩn đoán bệnh…thời kỳ này đáng chú ý nhất là nghiên cứu của Vũ Thị Chín và cs đã thực hiện từ năm 1972 đến

1975, theo thang Binet – Lezin Có thể coi đây là công trình dùng test đầu tiên

ở miền Bắc Từ thập kỷ 80 đến nay, các công trình nghiên cứu về trí tuệ ngày càng nhiều, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của một số tác giả sau :

Trần Trọng Thuỷ là một trong những tác giả đầu tiên nghiên cứu sự phát triển trí tuệ của học sinh Việt Nam (1989) ông đã tìm hiểu sự phát triển trí tuệ bằng test Raven [26] và đã nghiên cứu chiều h-ớng, c-ờng độ, trình độ

và chất l-ợng phát triển trí tuệ của học sinh, còn đề cập đến mối t-ơng quan giữa trí tuệ và thể lực của học sinh

Năm 1991, Ngô Công Hoàn nghiên cứu và so sánh trí tuệ của học sinh th-ờng với học sinh chuyên toán [9] Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự chênh lệch về mức độ phát triển trí tuệ giữa học sinh bình th-ờng và học sinh chuyên toán

Năm 1998, Tạ Thuý Lan và Mai Văn H-ng [17] nghiên cứu trí tuệ học sinh Thanh Hoá, thấy rằng năng lực trí tuệ của học sinh tăng dần theo tuổi và

có mối t-ơng quan thuận với học lực

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Năm 2002, Trần Thị Loan nghiên cứu trí tuệ của học sinh ở độ tuổi từ

16 – 17 cho thấy quá trình phát triển trí tuệ của học sinh diễn ra liên tục, t-ơng đối đồng đều và không có sự khác biệt về giới tính [20]

Năm 2004, bên cạnh những công trình nghiên cứu về trí tuệ, các tác giả còn nghiên cứu các thành phần của trí tuệ nh- khả năng chú ý, ghi nhớ và phản xạ….[25]

Nh- vậy, tuỳ vào mục đích nghiên cứu và điều kiện cụ thể mà ng-ời ta lựa chọn loại test nào cho phù hợp để viêc đánh giá trí tuệ đạt hiệu quả cao nhất Việc đánh giá đ-ợc thực trạng năng lực trí tuệ của học sinh giúp đ-a ra

đ-ợc các hình thức, ph-ơng pháp giáo dục, dạy học phù hợp để phát huy đ-ợc hết tiềm năng trí tuệ của học sinh Vậy giữa năng lực trí tuệ và học lực có mối liên hệ nh- thế nào? Chúng ta tiếp tục nghiên cứu về học lực

1.2 Nghiên cứu về học lực

Năng lực trí tuệ đ-ợc coi là khả năng nhận thức, khả năng hoạt động trí

óc và khả năng thực hành của con ng-ời mhằm thích ứng với môi tr-ờng sống

Nó là tổ hợp các đặc điểm tâm - sinh lý của từng ng-ời, nhằm đáp ứng yêu cầu và hoạt động nhận thức cũng nh- hoạt động thực hành

Học lực phản ánh năng lực học tập của học sinh và đ-ợc đánh giá qua kết quả học tập bằng điểm số Năng lực học tập chính là sự vận động của cá nhân nhằm đáp ứng yêu cầu học tập, giúp cho việc lĩnh hội kiến thức một cách nhanh chóng, dễ dàng, sâu sắc các kỹ năng, kỹ xảo Nó đ-ợc thể hiện ở kết quả học tập ở mỗi trẻ bình th-ờng đều tiềm ẩn một khả năng nhất định, đó là khả năng học tập và phát triển trí tuệ Vậy giữa học lực và trí tuệ có mối quan

hệ nh- thế nào?

Các nhà khoa học đã xác định rằng, việc nắm vững tri thức trong quá trình học tập có liên quan chặt chẽ với sự phát triển trí tuệ Trong quá trình học tập có sự biến đổi th-ờng xuyên vốn kinh nghiệm, hệ thống tri thức cả về

số l-ợng lẫn chất l-ợng Cùng với sự biến đổi đó trong quá trình học tập, năng

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

lực trí tuệ của học sinh đ-ợc phát triển Có thể nói rằng, việc nâng cao tri thức trong quá trình học tập là một trong những con đ-ờng cơ bản để giáo dục và phát triển trí tuệ một cách toàn diện Năng lực học tập là năng lực tạo ra các năng lực khác, ng-ợc lại khi trí tuệ phát triển sẽ ảnh h-ởng lại đến việc nắm tri thức

Các nghiên cứu cho thấy, các học sinh có chỉ số thông minh IQ cao thì th-ờng thuộc loại giỏi Ng-ợc lại, những em có học lực yếu thì th-ờng có chỉ

số IQ không cao

Tuy nhiên, giữa học lực và trí tuệ có mối t-ơng quan thuận nh-ng không chặt chẽ Bởi trong một số tr-ờng hợp, học lực ch-a phản ánh đúng đắn năng lực trí tuệ

Những công trình nghiên cứu trên sinh viên ban tâm lý học tr-ờng đại học tổng hợp Kiep cho thấy, trong những sinh viên học yếu có cả những ng-ời

có chỉ số cao về trí tuệ Điều đó có thể đ-ợc giải thích bằng sự thiếu động cơ học tập các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học khác (nay là Xanh Petecbua) đã chỉ rõ : đối với nữ giới có sự phụ thuộc trực tiếp vào thành tích học tập ở tr-ờng đại học vào mức trí tuệ, còn ở nam giới thì các nguyên nhân khác th-ờng làm ảnh h-ởng đến thành tích học tập nhiều hơn Nếu thừa nhận một ng-ời có ít năng lực trong lĩnh vực nào đó (ví dụ : âm nhạc, văn học, hội hoạ ) không có nghĩa phủ nhận khả năng của họ trong lĩnh vực khác (ví dụ :

kỹ thuật, toán học ) Trong khi đó học lực đ-ợc đánh giá dựa vào kết quả các môn học, cho nên không phải bao giờ nó cũng phản ánh đúng năng lực trí tuệ

Nh- vậy giữa năng lực trí tuệ và học lực có mối quan hệ với nhau Năng lực trí tuệ quyết định thành tích học tập Tuy nhiên theo kết quả của nhiều công trình nghiên cứu [11] thì thành tích học tập còn phụ thuộc vào một số yếu tố khác nh- môi tr-ờng sống, môi tr-ờng văn hoá, giáo dục…Bởi vậy, để nâng cao thành tích học tập, ngoài việc đánh giá đúng năng lực trí tuệ để có

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

đựoc ph-ơng pháp dạy học, giáo dục phù hợp thì cần tạo môi truờng học tập tốt để cho ng-ời học lĩnh hội tri thức một cách tốt nhất

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Ch-ơng 2 : đối t-ợng và ph-ơng pháp nghiên cứu

2.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu trong đề tài cuả chúng tôi là học sinh tr-ờng THPT Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc, có độ tuổi trung bình từ 16 đến 18, thuộc ban nâng cao (ban tự nhiên) và ban cơ bản (ban xã hội) của tr-ờng Các đối t-ợng chúng tôi nghiên cứu có sức khoẻ, trạng thái tâm lý bình th-ờng Tuổi của các đối t-ợng đ-ợc tính theo quy -ớc chung của các tài liệu Y tế thế giới

và Việt Nam Đó là cách tính tuổi quy về tháng hay năm gần nhất, nghĩa là một độ tuổi nào đó bao gồm những cá thể có số năm tr-ớc hoặc sau 6 tháng

2.3 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Địa điểm nghiên cứu tại phòng học của tr-ờng THPT Bình Xuyên Thời gian nghiên cứu, từ tháng 10/2007 đến tháng 4/2008 trong thời gian này chúng tôi tiến hành nghiên cứu tài liệu, xây dựng đề c-ơng, thực hiện nghiên cứu và thu thập số liệu viết luận văn

2.4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

2.4.1 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đ-ợc tiến hành theo ph-ơng pháp cắt ngang, có nghĩa là các nhóm đối t-ợng thuộc các lứa tuổi khác nhau đ-ợc nghiên cứu tại cùng một thời điểm

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

2.4.2 Cỡ mẫu và cách chọn mẫu

Cỡ mẫu đ-ợc xác định theo ph-ơng pháp của Lê Nam Trà [31] và Nguyễn Xuân Phách [22] Mẫu đ-ợc lấy theo ph-ơng pháp phân tầng Chúng tôi tiến hành lập danh sách 3 khối lớp 10, 11, 12, rồi lập danh sách các lớp trong mỗi khối Sau đó mỗi khối lại chọn 2 lớp (1 lớp ban nâng cao và 1 lớp ban cơ bản) một cách ngẫu nhiên Cuối cùng chúng tôi nghiên cứu các chỉ số trên các lớp đã chọn (chỉ số IQ và học lực) Học lực của các em đ-ợc lấy ở sổ

điểm chính thuộc bảng xếp loại học lực cuối năm

đa là 25 phút

Việc đánh giá kết quả test WMT nh- sau : mỗi bài test làm đúng đ-ợc 1

điểm, điểm tối đa của test là 24 điểm Chỉ số thông minh IQ của từng nghiệm thể đ-ợc tính theo công thức của D Wechsler [13]

IQ = X X 15 100

SD

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Nh- vậy, mỗi nghiệm thể sẽ có một điểm IQ t-ơng đ-ơng Trên cơ sở

điểm IQ, ng-ời ta áp dụng phân loại thành 7 mức trí tuệ đ-ợc xác đinh theo bảng 2.2

Bảng 2.2 Phân bố mức trí tuệ theo D Wechsler STT Mức trí tuệ Chỉ số IQ Phân loại Tỷ lệ % trong dân số

Nghiên cứu học lực bằng cách lấy kết quả học tập cuối năm học rồi tính

% theo các mức : giỏi, khá, trung bình, yếu, đ-ợc xác định theo bảng 2.3

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Kết quả nghiên cứu đ-ợc phân tích và xử lý bằng toán xác suất thống kê dùng trong Y học [15], [22] trên máy vi tính theo ch-ơng trình Excel

Các số liệu nhập đầy đủ hết, đ-ợc máy xử lý theo các chỉ số sau : số l-ợng, tỉ lệ %, giá trị trung bình (X ), độ lệch chuẩn (SD)

* Tính giá trị trung bình ( X )

n X

n i i

Xi : Là giá trị thứ i của đại l-ợng X

n : Số cá thể ở mẫu nghiên cứu

* Độ lệch chuẩn

SD =  2

1

n i i

X X n

n i i

X X n

X iX : Là độ lệch của từng giá trị so với giá trị trung bình

n : Số cá thể ở mẫu nghiên cứu

Tr-ớc khi sử dụng test so sánh, tôi tiến hành khảo sát sự phân bố của từng chỉ số nghiên cứu bằng cách vẽ biểu đồ cột phân bố tần suất và thấy chúng đều ở dạng phân bố chuẩn

Việc so sánh giá trị trung bình của 2 mẫu nghiên cứu khác nhau đ-ợc thực hiện theo ph-ơng pháp Student

Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Hải Yến_K30Sinh

Ch-ơng 3 : kết quả nghiên cứu và bàn luận

3.1 Năng lực trí tuệ của học sinh

3.1.1 Chỉ số IQ trung bình của học sinh theo tuổi

Kết quả nghiên cứu và chỉ số IQ trung bình của học sinh theo tuổi đ-ợc trình bày trong bảng 3.1 và hình 3.1

Bảng 3.1 Chỉ số IQ trung bình của học sinh theo tuổi

Hình 3.1 Chỉ số IQ trung bình của học sinh theo tuổi

Kết quả bảng 3.1 và hình 3.1 cho thấy, chỉ số IQ trung bình của học sinh giữa các lớp tuổi giảm nhẹ từ lớp tuổi 16 đến 18 (từ 101.87% đến 100.56%) Tuy nhiên sự chênh lệch giữa các lớp tuổi là không đáng kể và không có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) Điều này có thể đ-ợc giải thích là do

50 70 90 110

Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn H¶i YÕn_K30Sinh

chÊt l-îng tuyÓn sinh ®Çu vµo cña häc sinh kho¸ häc sau th-êng cao h¬n kho¸ häc tr-íc

3.1.2 ChØ sè IQ trung b×nh cña häc sinh theo ban häc vµ theo tuæi

KÕt qu¶ nghiªn cøu ®-îc tr×nh bµy ë b¶ng 3.2, h×nh 3.2 vµ h×nh 3.3

B¶ng 3.2 ChØ sè IQ trung b×nh cña häc sinh theo ban häc vµ theo tuæi

p (I-III)

p (II-III)

102.91

100.85 102.93 99.39 101.03 99.85

H×nh 3.2 ChØ sè IQ trung b×nh cña häc sinh c¸c ban häc trong

tõng líp tuæi

KÕt qu¶ b¶ng 3.2 vµ h×nh 3.2 cho thÊy, trong cïng líp tuæi 16; 17 hoÆc

18 th× chØ sè IQ trung b×nh cña häc sinh ban n©ng cao cao h¬n ban c¬ b¶n,