vận dụng và bước đầu đánh giá hiệu quả của phương pháp giáo dục chủ động trong lĩnh vực phòng chống hút thuốc lá ở học sinh trung học phổ thông tỉnh cần thơ

toillet, cho đà tử lâu Bộ giáo dục và dào tạo đã cấm xử ]lụng rượu, thuốc trong nhà trường , Bên cạnh dó, thực trạng hút TL của HS cỏn cho thấy những bài Tin về sự độc hại của TL chỉ

SOY TECANTHO _

BENH VIEN LAO & BENH PHOL

BAO CAO KHOA HOC

VẬN DỤNG & BƯỚC ĐẦU ĐÁNH GIÁ

HIỆU QUÁ CỦA PHƯƠNG PHÁP GIÁO

DỤC CHỦ ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC PHÒNG CHONG HUT THUỐC LÁ Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TINH CAN THO

NAM 2004

SOYTECANTHO |

BỆNH VIỆN LAO & BỆNH PHỔI

BÁO CÁO KHOA HỌC

VẬN DỤNG & BƯỚC ĐẦU DANH GIA HIEU QUA CUA PHUONG PHAP GIAO

DUC CHU DONG TRONG LINH VUC

PHONG CHONG HUT THUOC LA O

HOC SINH TRUNG HOC PHO THONG

TINH CAN THO

Chữ nhiệm: - Bs Huỳnh văn Thanh

Bệnh viện Lao & Bệnh phối Cần thơ

- Bs Lê thành Tài Đại học Y Dược Cần thơ

Cán bộ phối hợp:

~ Bs Lé vin Diu Giám đốc Bệnh viện Lao & Bệnh phổi

- Bs Nguyễn Tủng Sơn

» Sổ y tế Cần thư:

~ Nguyễn Trọng Sưn Pho ban Dan van Can tho

- Bs Nguyễn xuân Huy

Đại học Y Dược Cần thơ

NAM 20094

MỞ ĐẦU

san eh

DAT VAN DE

Hút TL được thấy như nguyên nhân hàng dẫu của bệnh tật, tàn tật và chết Năm 1979, Hội ngoại khoa Hoa Kỳ đã báo cáo những bằng chúng cho thấy TL đã gây nhiễu bịnh : phổi, tìm mạch và ung thư [7] Ngoài ung thư phổi, TL còn gây ung thư nhiều bộ phận khác như thanh quản, họng, dạ dày, thận, bàng quang; và gây ra nhiễu loại bệnh khác, đặc biệt bệnh tìm mạch Tác hại không chỉ gặp ở những người hút TL thường xuyên mà cả những trường bợp hút thỉnh thoảng, dã bỏ hút hoặc không hút ( bút thụ động) Hút thụ động được chứng minh còn nguy hiểm hơn cả tự hút [10] Phụ nữ hút TI

sẽ sinh con nhẹ cân, dị tật, bịnh dường hô hấp, chết lưu và chết sơ sinh Mới

đây, Tổng giám đốc WHO dã tuyên bố : "Đến năm 2020, TL sẽ giết người

nhiều hơn bất kỳ căn bịnh nào khác, kể cả HIV / AIDS Hiện có 3,5 triệu người chết mỗi năm và có thể sẽ tăng tới mười triệu mỗi năm ở thế kỷ 21" [9] Vấn đề búc xúc hiện nay của toàn cầu là tẳn suất hút TL ở thanh thiếu niên

luôn cao và tuổi khởi dầu hút ngày một sớm hơn [5] Đây thật sự là một vấn

để báo động , cần có biện pháp khẩn cấp, vì hút càng sớm , nguy cơ tử vong sớm cảng cao và vô cùng hao phí (mỗi năm thế giới tiêu tốn mất 200 tỷ USD

cho những thiệt hại do TL mang lại ) [6] Hút sớm không phải chỉ thấy ngoài

xã hội mà cả trong trường học, nơi đào tạo nhân tài cho thể hệ tương lai [1] Nhiều bằng chúng cho thấy tuổi cấp 2 là tuổi khỏi đầu hút TL [1].[16],[17].

Từ trước tới nay nhiều trường THPT vẫn có chương trình giáo dục sức

khỏe, trong đó có cả phòng chống TL Tuy nhiên thực trạng không ít HS lén

lút hút TL ở nhiều nơi như góc đường, căn tin, hàng quán, thậm chí trong

toillet, cho đà tử lâu Bộ giáo dục và dào tạo đã cấm xử ]lụng rượu, thuốc trong

nhà trường , Bên cạnh dó, thực trạng hút TL của HS cỏn cho thấy những bài

Tin về sự độc hại của TL chỉ cho kết quả rất hạn chế, có lẻ chỉ bổ sưng một

ít kiến thức mà HS có thể tình cờ nghe thấy trên các phương tiện truyền thông

đại chúng! Chúng tác động rất nhỏ tới thai dO và hành vì hút TL [17] Phuong

pháp phải được biến đổi sao cho 'tăng tính tự hoản thiện, khả năng làm chủ

bản thân, thái độ không chấp nhận TL (24] Phương pháp Giáo dục chủ động

(luge địch tử Empower Education) đã cho thấy có thể đáp ứng những yêu cầu

, này [23],[33],[37],[47] Khỏi dầu là huần luyện các đại diện HS, sau đó những dại diện nây sẽ triển khai hoạt động giáo dục trong trường lúp cho bạn bè của

mình với sự hổ trợ của các thầy cô và các chuyên gia Phương pháp đã cho

kết quả thành công ở nhiều nơi trên thế giới như Newzealand, Mỹ, Úc, Thái,

Brazil, Mexico [21],[39],[45],[47],[51],[54,[58]

Ở Việt Nam, cho đến nay việc nghiên cứu những đặc điểm dịch tể của

hiện tượng bút TL trong học dường và biện pháp giáo dục sao cho hiệu quả vẫn còn bỏ ngõ Nghiên cứu nây mong muốn khởi dầu phác họa những nét

dịch tế chính của hiện tượng hút TL trong các trường THPT tỉnh Cẩn Thơ, đề

ra biện pháp giáo dục dựa trên cơ sở của phương pháp GDCP, sau đó đánh gid hiệu quả của chương trình và nếu được sẽ rút kinh nghiêm nhân rộng.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU :

Mục tiêu tổng quát :

Xúc định những đặc điểm dịch tễ của hiện tượng hút TL trong các trường THPT tỉnh Cần Thơ, từ dé để ra chương trình giáo dục chủ động

phòng chống và đánh giá hiệu quả của chương trình `

lMục tiêu chuyên biệt :

~ Xác dịnh tần suất hút TL của nam IS THPT tỉnh Cần Thơ

~ Xác định những yếu tố dịch tể có thể tác động tới hành vi hút TL của

IS như :

+ Yếu tố kinh tế xã hội của HS

+ Tinh trang but TL của người xung quanh

SƠ ĐỒ BIẾN SỐ TRONG KHẢO SÁT MÔ TẢ

'Yến tố nhân khẩu - kinh tế xã hội

~ Tuổi - Cấp tóp - Tôn giáo

Thứ bậc trong gia đình

~ Mức sống của gia đình

~ Nơi ở để đi học hàng ngày

- Người sống chung tại nơi ở

~ Tỉnh trạng hôn nhân của cha mẹ

~ Người đang nuôi dưỡng

: ~ Nghề nghiệp người nuôi dưỡng

~ Trình độ người nuôi dưỡng

Tình trạng hút TL cửa Hanh vi hut TL Yếu tổ bản thân

người xung quanh - Tình trạng hút hiện tại Tỉnh tự hoàn thiện

- Cha ~ Tuổi/ lớp khởi đầu hút ~ Mỗi quan hệ khẳng khít

-Mẹ - Bối cảnh hút lân dầu với gia đình

~ Anh chị em Lý do hút lần dẫu lạ—| Thái dộ đối với TL

~ Người khác chung nhà ~ Cẩm giác bút lần đầu - Khả năng làm chủ bản

- Bạn thân ~ Cảm giác sau đỏ | than

~ Ban chung lớp ~ Lý do hút tiếp ~ Tham gia hoạt động chống

~ Thấy giáo Lý do bỏ thuốc ( nếu có ) tb

Yếu tũ khác

~ Sự cấm đoán của gia đình

- Việc sử đung những chất gây hại khác

~ Kết quả học tập học kỳ qua

~ Dự định học tập tương lai

- Người Anh hưởng tới việc hút không hút

SƠ ĐỒ BIẾN SỐ Ở GIAI ĐOẠN CAN THIỆP

BIẾN SỐ KINH TẾ XÃ HỘI

‘Tinh trạng hôn nhân của èha mẹ

Người dang nuôi dưỡng

Nghề nghiệp người nuôi dưỡng

Trinh dO người nuôi dưỡng

3 Thái độ đối với TL

4 Tham gia hoạt động phỏng chống TL,

HANH VI HUT TL

DINH NGHIA BIEN SO

- Mut TL¿ là hành vì chủ động hút những sản phẩm từ cây TL, bao gém thuốc diếu, thuốc vấn, cigar, tẩu; không bao gồm những chất gây nghiện thay thế khác như cây cỏ thuốc nam, cần sa, kể cả hút thụ động,

và nhai thuốc | |

~ “ảnh về lút TL z dược chỉa thành :

+ Hành vi không hút TL: bao gồm chưa bao giỏ hút và đã hút nhưng giờ đã bỏ

+ Hành vi đang hút TL: bao gồm hút không thưởng xuyên ( ít nhất

một lần trong tuần) hoặc hút thưởng xuyên hàng ngày

- Mức sống gía đình : không dựa trên định lượng tổng thu nhập mọi nguôn của các thành viên mà chỉ dựa trên khảo sát định tính từ nhận dịnh của

HS trong so sánh với những nhà xung quanh

Mức sống được chia làm 3 mức : nghèo - trung bình - khá giả

~_ Bạn fhân: dựa trên cảm tính trong so sánh với các bạn khác, không,

hạn chế số lượng

- Tính tự hoản thiện : Bao gồm một nhóm biến số nhằm đánh giá bản lĩnh của HS, sự tự hoàn thiện mình bao gồm cả việc dứt khoát với những thới quen không tốt ( chẳng hạn hút TT, ).

- M6i quan hé khang khit voi gia dink : Bao gồm một nhóm biến số nhằm khảo sát sự khắng khít trong quan hệ gia đình HS có dám bộc bạch những tâm tư , phân vân, khó xử của mình với cha mẹ bay không và cha mẹ

có quan tâm, thấu hiểu, hướng dẫn, giúp đỡ không ( chẳng hạn việc hút TL)

~ Thái độ đối với TL : Bao gồm một nhóm biến số để đánh giá thái độ thỏa hiệp và thái độ không chấp nhận TL

+ Khả năng lảm chủ bẩn thân: Bao gồm một nhóm biến số nhằm danh giá khả năng làm chủ của HS đối với những cám dỗ xung quanh ( chẳng hạn như sự mời mọc, lôi kéo hút TL của bạn bè `)

- Tham gia hoạt động chống TL : lao gồm một nhóm biến số nhằm

đánh giá hành động tham äia các hoạt động phỏng chống TL của HS trong,

trường lớp

- Giáo dục chử động phòng chống TL trong nghiên cửu nầy là chương trình giáo dục cho HS lớp 10 - 11 Chương trình sẽ huấn luyện các đại điện

HS, để sau đó các dại diện nẫy tổ chức những hoạt động phỏng chống trong

trường lớp dưới sự hỗ trợ của chuyên gia và nhà trường Chương trình giáo dục

bao gổm phát triển tính tự hoàn thiện, khả năng làm chủ bản thân, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng từ chối, kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng giải quyết vấn để và hoạch dịnh kế hoạch chống hút TL.

PHAM VI VA GIGI HAN CUA DE TAL

‘TL mang tinh chit xã hội, nên khó có thể nghiên cứu hết Vì vậy đề tài

nây chỉ giới hạn nghiên cứu trong trường THPT của tỉnh Cân Thơ

Do đặc diểm là trường học 'THPT , nên hình ảnh hút TL cũng không

hoàn toàn giống ngoài xã hội và ngay cả trong trường học, nghiên cứu nây

cũng chưa thể đại diện được hết cho các trường trong cả nước

LỢI ÍCH CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu này giúp chúng ta có được một hình ảnh khái quát về tinh

hình hút TL và các yếu tố liên quan đến TL trong các trưởng THPT tỉnh Cần

Thơ Điều này rất bổ ích không chỉ cho nhà trường, gia dình và những người

có trách nhiệm để mọi người chú ý hơn đến con em, học trò mình; đồng thời

cũng giúp những nhà giáo dục nghiên cứu lại hiệu quả của chương trình giáo dục phỏng chống TL ( nếu có ) trong nhóm cũng như ngoài xã hội hẳu tìm kiếm phương pháp hiệu quả hơn trong bối cảnh chính phủ đã ra Nghị quyết về

phỏng chống tác hại của TỊ giai doạn 2000-2010 [2]

CHƯƠNG 1

TONG QUAN TAI LIEU Theo WHO hién nay trén toan cau cé dén 1,2 tỷ người sử dụng TL, nến không có biện pháp ñgăn chặn thì số người hút TL sẽ lên đến 1,6 tỷ vào dau năm 2020 [5] Năm 1998 đã có 4 triệu người chết vì TL Ở các nước đang phát triển, 50% các trường hợp chết do TL xảy ra ở người trung niên Như vậy, TL đã cướp đi 20-30 năm của cuộc dòi Trong 20 năm tới TL sẽ là nguyên nhân của 12% các trường hợp tử vong TL không những có hại cho sức khỏe mà còn gây thiệt hại rất lớn vẻ tài chánh của toàn cẩu (khoảng 200 tỷ

đô la mỗi năm) Chỉ phí cho ngành công nghiệp TL lớn hơn tổng chỉ phí y tế ở

tất cả các nước dang phát triển [6].[7]

Rất nhiều người hút TL trước tuổi trưởng thành, đây là một trong những

vấn để đáng lo ngại cho cộng dồng Có trường hợp hút TL từ 5 tuổi và 50%

hút trước 20 tuổi [44] Theo Hiệp hội quốc tế Chống Ung Thư năm 1991: Hồng Kông có 20% trẻ em 13 tuổi hút TL, Ấn Độ 12 % trẻ em 9 tuổi biết hút

TL va Yigt Nam c6 10% là trẻ em hút TL trước 15 tuổi [8],[53]

1.1 LịCH SỬ RA ĐỜI CỦA TU

Thân thoại Ấn Độ Huron truyền tụng rằng thời xa xưa khi đất đai cần cỗi, con người đói khổ, Đáng Tối cao dã phái một Nữ thân xuống cứu chúng

Christopher Columbus phat hign ra cdy TL trong cuge hai hành khám pha

Châu Mỹ của minh va dem nĩ về châu Âu Thế nhưng, lúc ấy hầu hết người

Châu Âu khơng thích hương vị TL Mạ đến giữa thế kỹ 16, nhà thám hiểm người Pháp, Jean Nicot, ma tên ơng ta sau nẫy được đặt cho nicotine, mot chat độc gây nghiện trong TL, bắt đầu phổ biến việc xử dụng nĩ sang Pháp năm

1556, Bồ Đào Nha 1558, Tây Ban Nha 1559 và Anh năm 1565 Những năm sau đĩ, nĩ là hàng xuất khẩu nhiều nhất ở các nước thuộc địa và sau dé banh

trướng sang Bắc Mỹ đến cả những dân nơ lệ

Khởi đầu, TL dược dùng dưới dạng tấu, nhai, hít Cigar khơng được phổ biến cho đến đầu thế kỷ 19, cịn thuốc điếu chỉ phát triển ở Mỹ sau Nội chiến và được sản xuất bằng máy mĩc ở cuối thập kỷ 1880

“Tác hại của TL lúc đầu khơng được biết Các thẩy thuốc Châu Âu nghĩ rằng nĩ cĩ tác dụng chữa bệnh

Đầu thế kỷ 20, với sự lan rộng của TIL, các bài báo đề cập tới ảnh hưởng,

ll

Nam 1930, qua nghién ctu méi lién hé gitia TL, va ung thu, ede nhà

khoa học Đức dã kết luận rằng người HT tử vong sớm hơn người không hút

Năm 1944, Hiệp hội ung thư Hoa kỳ bắt đầu cảnh báo về những tác hại của TL nhưng vẫn thửa nhận chưa có bằng chứng tin cậy liên quan tới K phổi

Nam 1952, Reader's Digest xuat ban tac phẩm " Ung thu do carton" (

cây thuốc với 10 gói ) trình bảy chỉ tiết vẻ tác hại của TL và sau đó những báo

cáo tương tự khiến cộng đồng quan tâm và kết quả lượng TL bán ra giảm

tuảng:

Năm 1954, những công ty TL hàng đầu của Mỹ đáp trả bằng việc nghiên cứu và quảng bá rằm rộ TL đầu lọc với ít chất Tar và hứa hẹn " TL an toàn" Thế là làn sóng bùng nổ TL lại xảy ra

Những năm 1960, Hội ngoại khoa Hoa kỳ công bố bản báo cáo dày 387

trang, kết luận TL chính là nguyên nhân gây K phổi

Năm 1965, Mỹ bắt buộc các công ty TL phải có lời cảnh báo trên bao

thuốc

Năm 1971, quãng cáo TL bị cấm trên các phương tiện thông tin đại chúng

Năm 1990, TL bị cắm trên xe buýt và máy bay nội dịa Mỹ

Năm 1995, Mỹ thông báo kế hoạch của FDA về kiểm soát TL, đặc biệt cấm bán và quảng cáo TL cho trẻ vị thành niên

5 12

1.2 CƠ CHẾ GÂY BỆNH - GÂY NGHIỆN CUA TL

1.2.1 Tại sao TL gây bệnh?

Khói thuốc chứa hơn 4000 chất hóa học, trong đó có 43 chất đã được chứng minh là nguyên nhân gây ung thư [5} Hóa chất trong khói TL bao gồm

Aceton ( tẩy chất sơn móng tay ), Amoniac ( tẩy sàn nhà và bồn vệ sinh ),

5 Cadmi ( ắc quy ôtô ), DDT/ Dieldrin ( thuốc trử sâu ), Napthale ( băng phiến),

Phenol ( chất tẩy trùng ), Arsen ( thạch tín ), Butan ( ga máy lửa ), CO (khí

thải ôtô ) Methannol ( nhiên liệu tên lửa ), Nieôtin ( chất gây nghiện ), Toluen (dung môi công nghiệp ), Formol, Axít, Với những chất này, không còn nghíï ngờ về tác hại của TL! Cùng với 43 chất là tác nhân gây ung thu, nhiều chất khác trong khói TL cũng gây ung thư khi chúng kết hợp với những chất khác trong khói TL Một số chất khác lại là tác nhân kích thích khối u, nghĩa

là khi ung thư bắt đâu, các chất này làm bệnh phát triển nhanh hơn

Monoxit Cacbon (CO), chiếm khoảng 4% trong khói TL, là chất khí bị

hồng câu thu hút mạnh hơn nhiều so với Oxy Do đó, khi khói TL vào cơ thể,

CO trong khói TL sẽ thay thế Oxy trong hồng cầu tạo thành COHb Tinh

trung bình trong cơ thể người HT lượng COHb trong máu nhiều hơn so với những người không HT tử 2,5% dến 13,5% Như vậy, ở người hút TL, nicotin

dã khiến tim phải làm việc nhiều hơn thì COHb lại chiếm mắt phẩn Oxy cân phụ thêm cho tìm hoạt động Thêm vào đó, CO còn làm lắng chất Choiesterol trong các dộng mạch Những yếu tố này làm giảm sự tập trung, khả năng quan

sát và khả năng chú ý đến các tiếng dông Như vây CO nauy hiểm với các lái

13

xe, giảm khả năng chơi thé thao và tạo ra nguy hiểm đặc biệt với phi cong

Các ảnh hưởng mang tính tạm thời này cứ tiếp tục và tích tụ nhiều thêm theo thời gian và lượng thuốc hút gây nguy cơ mắc bệnh nặng ngày càng tăng [32]

'Khi hút khói thuốc vào cơ thể, các độc chất trong khói thuốc kích thích

cơ chế bảo vệ phổi và dường thông khí hoạt động, gây lên ho Sau đó, một số

độc chất trong khói thuốc có tác dụng làm giảm khả năng hoạt động của nhu

mao, đưa chúng đến trạng thái nghỉ, khiến một số độc chất trong khói thuốc vẫn còn đọng lại trong phổi Khi người HT ngủ, các nhu mao bắt đầu hoạt: động trở lại để dẩy các độc chất ra ngoài Điều này lý giải tại sao người HT thường ho vào sáng sớm Đối với người nghiện thuốc trong thời gian dài, hệ

thống nhu mao bị tổn thương sẽ dẫn đến hậu quả là dộc chất không được day

ra khỏi cơ thể, khi đó bệnh sẽ nhanh chóng trổ nên nặng hơn Như vậy, đối với

người IIT, ho là có vấn để với phổi nhưng không ho còn có nghĩa là có thể

bệnh đã nặng hơn nhiều [46]

1.2.2 Tính gây nghiện của nícotin

Hầu hết những người đã bỏ TL đều có ít nhất một lần không thành công, nhiều người phải thử di thử lại, cố gắng lắm mới bỏ dược TL Đó do bởi Ticotn không chỉ là một độc chất tự nhiên mà còn là chất gây nghiện có ở TL 'Nhiễu chuyên gia sau khi xem xét nghiêm túc về khả năng gây nghiện đã xếp nicotin cao trên rượu, cocain và heroin [32] Cũng phải nói rằng tính gây nghiện không có nghĩa là không thể bỏ được, mà chỉ là khó bỏ mà thôi - Tại

Canada, khoảng 7 triệu người ( chiếm một nữa trong số những người từng HT)

14

đã bỏ được thuốc Hiện nay thì số người nghiện bỏ thuốc đã cao hơn số người tiếp tục hút [46]

Nieotin gây kích thích mạnh dến não và hệ thần kinh trung ương ngay é

liều dau tiên, đồng thời nicotin làm tăng áp lực máu và nhịp đập của tìm -

nhiều hơn bình thưởng đến 33 lằn/phút Liêu nicotin đầu tiên trong ngày làm kích thích ruột già khiến ăn không ngon và chậm tiêu hóa Nicotin làm hạ

nhiệt độ da và giảm lưu thông máu ở tay và chân Đối với những người mới

HT, Nicotin gây buồn nôn và thực tế điển này cũng sẽ xây ra với bất cứ người

HT nào nếu họ hút quá nhiều [9] Một người lớn bình thường, hấp thụ 60 mg nïcotin/ lần sẽ chết do liệt hô hấp, mức độ gân giống nhiễm độc cyanua Lý do

khiến người HT không bị chết ngay là vì họ mới hấp thụ một lượng nhỏ, thêm nữa nicotin tham gia vào quá trình trao đổi chất trong cơ thể và phần nào bị ghải ra ngoài Một thanh niên Trung Quốc tranh luận với bạn của anh, xem một người có thể hút liên tục được bao nhiêu điều thuốc, anh ta đã chết ngay sau khi hút liền 100 điếu [27]

Ở hậu hết những người HT, thậm chí cả thiếu niên, người ta đều phát

hiện thấy biểu hiện sớm của các bệnh dường thông khí và bệnh phổi, ví dụ

như bệnh viểrn phế quản mạn ( phế quản bị phủ một lượng chất nhây nhiều, gây ho, nhỏ nước miếng ) và bệnh khí phế thũng Những tác bại kể trên giải thích ly do tại sao người ITT thường thở gấp ( thở nông ) hơn người không HT

Tình trạng này trở nên tôi tệ hơn theo thời gian và lượng, thuốc hút, song người hút không bỏ được vì chỉ một thời gian ngắn sau khi bắt đầu HT, cơ thể người

15

điều này xảy ra thì bỏ thuốc sẽ là một việc làm vô cùng khó khăn Khi đó hút

“TL trở thành một phương cách làm giảm sự căng thẳng, hạ thấp những cơn

bực tức và tạo cảm giác thỏa mãn Với nhiều người, HT không chỉ là thói quen

đơn thuần mà là do nghiện quá nặng nicotin Trong một nghiên cứu, nhiều

người nghiện cả thuốc phiện và TL nói rằng họ có thể chịu đựng không có

thuốc phiện dễ hơn không có TL [32] Nhiễu thanh niên cho rằng họ sẽ HT

một vài năm rồi bỏ Đó là suy nghĩ sai lẫm vì họ không chỉ làm hại bản thân

họ ngay lập tức mà còn khiến trổ nên nghiện và khó có thể bỏ được khi họ muốn

Các đặc điểm nghiện thuốc bao gồm: (1) Phải dùng một chất ngoài ý

muốn - giả sử bạn có suy nghĩ muốn bỏ TL nhưng bạn vẫn hút vì ban khong

thể chịu được cảm giác thiếu hụt nicotin; (2) Sự chịu thuốc - phải tăng liều để

đạt được cùng ảnh hưởng vì cơ thể trở nên dẫn quen thuốc; (3) Thường xuyên

bị phụ thuộc - xuất hiện một số triệu chứng khó chịu khi ngừng sử dụng chất

sây nghiện Các triệu chứng khó chịu sau khi bỏ thuốc hoặc dùng không đủ bao gồm thay đổi về nhiệt độ, nhịp tim, tiêu hóa, bắp thịt, thèm TL, gắt gỏng, bực bội, không muốn ăn, ngủ không sâu và nhiều triệu chứng khác Các triệu

chúng này thường giảm bớt trong khoảng 7 ngày nhượg có thể mất hẳn chỉ sau

vài tuần hoặc vài tháng Tuy nhiên, mặc dủ khiến người mới HT thường xuyên

khó chịu, nieotin cũng đổng thời gây các ảnh hưởng thư giãn, kích thích, dễ

chịu hoặc những hưng phần khác Khi hút trở lại, người hút lại thấy tác dụng

tích cực của TL và không bị buồn nôn, mệt mỏi nữa Do vậy, dần dẫn dẫn dén

nn enke ĐÀM piax lệ

16

rằng TL có thể ( hoặc đang ) tàn phá sức khỏe của họ, họ vẫn không bỏ được

TL Các diễu tra tại Canada cho biết có trên 85% những người dang HT muốn

bỏ thuốc [61]

Theo Nature 1/96, một số nghiên cứu cho thấy TL còn được coi là

"dường dẫn" khiến người hút TL đễ nghiện rượu và thuốc phiện hơn những người không HT Điều nầy do bởi mức tập trung monoamine oxidase - một enzym phá hủy đopamin - trong não người HT thấp hơn 40% so với người bỏ thuốc hoặc người không HT; nghĩa là trong não người HT chứa nhiều

dopamin hơn, dễ bị kích thích hơn - cocain và heroin cũng có tác dụng như vậy

1.2.3 TL "an toàn”

TL nhẹ không phải là ít nguy hiểm hơn TL thông thường Vì mức

nicotin và hắc ín thấp nên nhiều người hút TL nhẹ dã bù lại bằng cách hút nhiều hơn, hút dài hơi hơn, hít sâu hơn và nhiều khi cắn „ cấu bỏ đầu lọc một cách vô tình [11],[46] TL có lượng nicotin và hắc ín thấp vẫn làm tăng đáng

kể nguy cơ đau tìm cho người hút Để bù lại lượng chất bị giảm, người ta dưa vào TL nhẹ những loại chất có hương thơm Các chất này có tác hại như hoặc

thậm chí còn tấn những chất đã dược chúng thay thế TL có tỉnh dầu bạc hà

cũng có hại như các loại TL thông thường khác [32] TL có hàm lượng hắc ín thấp khi sử dụng dầu lọc sẽ nguy hiểm hơn cho người không HT vì các hóa

chất từ diều thuốc sẽ di vào không khí nhiều hơn

'Nhai TL với trằu cau cũng rất nguy hiểm "TL không khói" cũng giống

Úc, Hồng Kông, Singapore, Đài Loan [31]

Nicotin trong thuốc không khói cũng góp phẩn phát triển bệnh mô

mạch ngoại vi và động mạch vành, huyết áp cao, loét đường tiêu hóa, các bệnh cho bào thai và thai chết lưu TL không khói có chứa nicotin và do đó có

khả năng gây nghiện cho người sử dụng tương tự như TL diếu Nicotin đù ở

hình thức nào cũng là một chat gay nghiện [15],131]

1.3 BỆNH TẬT DO HÚT TL GÂY RA

Hút TL gây ra nhiều loại bệnh khác nhau, bao gém:

1.3.1 Bệnh tìm mạch

út TL là nguy cơ chủ yếu gây nhồi máu cơ tìm và đột tử Nieotine và

carbon trong TL là nguyên nhân quan trọng nhất phối hợp với tình trạng tăng

cholesteron máu do TL tạo nên mảng bám thành mạch ( xơ vữa động mạch)

khiến mạch máu thu hẹp hoặc bị nghẽn Vì thế tìm phải bớm mạnh hơn dể tống máu khiến dễ ngừng đập đột ngột Mảng bám thành mạch còn gây ra

nghẽn tĩnh mạch ở chỉ mà khỏi dẫu là cảm giác tê đầu chỉ, kế đến là dau chân,

18

khó đi bộ và sau đó vùng bị bệnh có thể hoại thư, để rồi cắt bỏ phan chỉ hoại

thư là cách duy nhât để cứu phân chỉ còn lại [13] Một phần tứ những ca tử

vong ở bệnh tìm là do TL gây ra Trong số những người trẻ, 3/ 4 trường hợp ngừng tim dột ngột là do HTỊ27]

1.3.2 Bệnh ung thư

HT là một nguyên nhân của bệnh ung thư phổi, miệng, hẳu, thực quản, thanh quản, thận, tuyến tuy, bằng quang và cổ tử cung Gin dây, người ta

chứng minh được sự liên quan giữa HT với ung thư ruột già và một số bình

thái bệnh bạch cầu Hút TL gây ra 30% tổng số tử vong do ung thư, và khoảng 85% tổng số các trường hợp ung thư phổi [46] Các nhà khoa học Mỹ đã tìm

ra mối liên quan trực tiếp giữa khói TL và gen gây ung thư phổi Theo Hiệp

hội Ung thư Hoa Kỳ, năm 1995 có trên 419.000 người Mỹ chết vị ung thư

phổi và có 85% - 90% các trường hợp ung thư phổi là do TL gây ra Ở cả Hà Nội và thành phố Hỗ Chí Minh, ung thư phổi là ung thư phổ biến nhất trong nam giới [37] Bệnh ung thư phổi là bệnh có khả năng gây chết người cao, chỉ

có một số ít bệnh nhân sống được 5 năm sau khi phát hiện bệnh Ở phụ nữ, số lượng TL và thời gian hút chỉ cần ít hơn cũng có thể gây bệnh nặng và sớm hơn so với nam giới Theo tính toán thì khoảng 10 - 15% người HT trong thời gian dài sẽ chết do ung thư phổi [12] Bệnh ung thư phổi rất hiếm xảy ra ở

người không HT Trong một số ngành công nghiệp tập trung nhiều bụi phóng

xạ và chất gây ung thư, tỉ lệ ung thư phổi ở người HT cao gấp 5 lần người

19

không HT - điều này cho thấy ảnh hưởng gấp bội của sự kết hợp khói thuốc và

hóa chất trong môi trưởng [32]

Theo Archives 6 Internal Medicine, 10/96, một nghiên cứu kéo dài 16

năm trên 168.000 người cả nam lẫn nữ cho thấy HT có nguy cơ ung thư tuyến

tụy gấp 2,5 lần so với không HT Nếu bỏ thuốc có thể giảm 25% nguy cơ chết

vì bệnh nây Mười năm sau cai nghiện, nguy cơ bằng người chưa hút [5]

Đối với ung thư vú, phụ nữ HT có nguy cơ mắc gấp 4 lần Sở đĩ như vậy vì cơ chế giải độc chất sinh ung thư ở những phụ nữ nây chậm hơn số còn lai (Nguén Journal of the American Medicine Association, 10/96)

Người HT udng rượu cũng rất nguy hiểm vì sự kết hợp cửa rượu và TL

là nguyên nhân làm tăng các nguy cơ gây ung thu [61] Những người nghiện

rượu thường chết do biến chứng từ các bệnh do hút TL hơn là chết do bệnh vì

rượu Theo Tạp chí của Hiệp hội Y khoa Mỹ (JAMA) tháng 4/96, hơn 1⁄2 số người trong một nghiên cứu của Mỹ (109 người ) đã chết do nguyên nhân liên

quan đến hút TL như ung thư, bệnh tim Trong khi dé chÏ có 1/3 chết do nguyên nhân liên quan đến rượu như tai nạn, tự tử, bệnh gan mạn tính, xơ gan Một số trường hợp như ung thư thực quản, do xử dụng cả rượu và TL dẫn đến

sự kết hợp ảnh hưởng của cả hai loại làm tăng nguy cơ ung thư, gây chết

“Trong 43 trường hợp chết vì ung thư thì chỉ có 2 người mắc ung thư gan do rượu, phần còn lại đều mắc những ung thư liên quan đến hút TL.

Ở người HT, các bệnh ung thư môi, miệng, dương vật, hậu môn, âm hộ,

cũng như một số ung thư khác dễ phát triển hơn ở người không HT Hút trên

Tổ di mội Hoà il mony a phat tien beating tar diary vet Ona idl se tăng gấp đôi [46]

1.3.3 Bệnh hô hấp

HT là nguyên nhân dẫn dến bệnh tật và tử vong trong những bệnh phổi

mạn tính (viêm phế quản mạn tính tắc nghẽn - C.O.P.D, viêm phế quản mạn

tính và bệnh khí phế thũng) Tác hại lớn nhất của việc HT là gây ra nhiễu bệnh nguy hiểm và gây ô nhiễm không khí HT cũng gây hại với hệ thống

miễn dịch của cơ thể và các cơ chế bảo vệ khác, tăng nguy cơ viêm phổi, cảm lạnh và cúm Bệnh khí phế thũng là bệnh khó thở man tinh va din lam mất

khả năng thỏ Người lớn có khoảng 85m2 bề mặt bên trong phổi Bề mặt này

dược tạo ra bởi hàng ngàn nang khí nhỏ của phổi Khi mắc bệnh khí phế

thũng, bức vách giữa các nang khí bị phá võ, tạo thành các nang khí lớn hơn

và giảm di số lượng các nang khí, do vậy, làm giảm điện tích bể mặt bên trong phổi Quá trình xuất hiện và phát triển liên tục với quá trình hút TL, thậm chí

bẻ mặt của phổi - thông qua đó Oxy được chuyển từ không khí vào máu - trở

lên quá hẹp khiến những bệnh nhân phải tiêu tốn hầu hết năng lượng để thỏ Bệnh khí phế thũng làm suy nhược và giết chết các bệnh nhân C.O.P.D là

tịnh trạng bệnh lý của viêm phế quản mạn hoặc khí phế thủng có tắc nghẽn

lưu lượng không khí trong các dường hô hấp TL được thấy là nguyên nhân

21

chính gây mắc và chết do C.O.P.D ( 80-90% bệnh nhân C.O.P.D đều có

nghiện TL)[16],|46]

1.3.4 Bệnh viêm dạ dày

Người HT dễ bị mắc các bệnh loét tiêu hóa hơn người không hút Khi

đã mắc lại khó chữa và dễ tái phát hơn Người hút TL cũng thưởng mắc các bệnh đường ruột mạn tính hơn [27]

lượng nớc là nguyên nhân gây rạn da Với phụ nữ HT làm giảm lưu thông estrogen khién mé da bj khé va phan hủy Người HT mắc ung thư đa thường

dễ chết hơn người không hút do khói thuốc có thể phá hủy hệ thống miễn dịch Người HT có khả năng phát triển bệnh vảy nến cao đến 2 hoặc 3 lần so với người không HT[39] Người HT đồng thời cũng hay gặp các vấn để khác

về tuần hoàn, da và bệnh tiểu đường Một nghiên cứu cho thấy, hút trên 25

diếu thuốc một ngày làm tăng gấp đôi nguy cơ mắc tiểu dường [39] Theo

British Journal of Cancer, 12/96, Kết quả nghiên cứu trên 600 người ở Anh

cho thấy HT có thể gây,xạm da, bạc tóc, rụng tóc, hói đầu và trông sóm giả

Chỉ có 12% số HT giữ dược không bị rụng tóc trong khi tỉ lệ ở người không

HT là 32%, tương tự 54% bạc tóc so với 47% va 35% nam giới hói đầu so với 21% ở người không HT

1.3.7 Các bệnh ldhác

HT cũng gây bệnh dục nhân mắt và mù Theo Tạp chí của Hiệp hội Y khoa Mỹ tháng 10/ 96, hai nghiên cúu lớn dược thực hiện tại Mỹ theo thời

gian gần đây cho thấy HT có thể làm tăng nguy cơ dẫn tới mù lòa ở cả nam và

nữ Nghiên cứu thứ nhất trên 21.000 trưởng hợp nam giới cho thấy nếu hút trên 1 bao thuốc/ngày có nguy cơ mắc các bệnh hạn chế khả năng nhìn cho tới thoái hóa đốm gấp 2-3 lần Nghiên cứu thú hai trên 31.843 trưởng hợp phụ

nữ hút T trên 25 điếu/ngày cũng cho kết quả tương tự Khoảng 1⁄4 tổng số

trường hợp mắc bệnh thoái hóa đốm ở phụ nữ có nguyên nhân từ HT Càng

` HT nhiễu thì nguy cơ mắc bệnh càng cao Thậm chí, phụ nữ bỏ thuốc đã 15

năm vẫn còn gấp đôi nguy cơ mắc bệnh Các nhà nghiên cứu đã tóc lượng, có

khoảng 1,7 triệu người Mỹ bị các bệnh mù lòa do bệnh nảy

TL làm tăng nguy cơ bị chứng loãng xương khiến xương dễ võ Hút TL còn làm cơ thể phát triển kém hơn, khả năng chơi thể thao yếu hơn, giảm khả

năng vận chuyển oxy của máu, lầm tăng nhịp tim do đó làm giảm thể lưc cơ

23

thể [12] Đồng thời, theo Viện phẩu thuật Mỹ, hút TL là "nguyên nhân cơ bản của việc gây tương tác thuốc thong nam giới"; nghĩa là, hiệu quả của thuốc đối với cơ thể người bệnh có thể bị thay đổi hoặc mất tác dụng do HT Các test thử nghiệm có thể cho kết quả không chính xác đối với người HT [32] Ngoài

ra, TL còn có thể gây viêm thần kinh ngoại biên, suy nhược thân kinh, HT gây

khó ngủ và ngủ không ngon, Danh sách bệnh tật do TL ngày một dài ra!

1.4 TỬ VONG DO HUT TL

TL là nguyên nhân chủ yếu gây ra những cái chết có thể ngăn ngửa được tại các nước phát triển và cũng là nguyên nhân quan trọng gây tử vong ở

các dang phát triển Vào giữa thập kỷ 90, hút TL là nguyên nhân của 25% tử

vong nam va gây tử vong cho nữ tuổi trung niên hơn 6 lần trong vòng 40 năm,

tử 2% năm 1955 đến 13% năm 1995, và vẫn đang tiếp tục tăng Tuổi khởi dau hút TL cảng sớm thì khả năng tử vong sóm càng cao Ở một số quốc gia, rất

nhiều người bắt đầu HT khi chưa đến tuổi 15 Nếu họ tiếp tục HT trong suốt

thời giañ vẻ sau thì 1/2 trong số họ sẽ tử vong vì những bệnh do TL; một nữa

số chết nây sẽ ở lứa tuổi trung niên 35 - 69t và chiếm hơn 1⁄3 lý do tử vong ở lứa tuổi nẫy Như vậy cuộc đời họ đã bị giảm thọ bình quân là 23 năm Người

HT có nguy cơ chết trước tuổi 70 gấp 3 lần so với người không HT Trong số những người HT, ti lệ tử vong tăng theo số lượng điếu TL được hút trên ngày,

số năm HT tuổi khỏi dầu HT dồng thời cũng tùy ở mức đô hít sân khải

thuốc, hàm lượng hắc ín, nicotin trong khói thuốc và số lẫn rít một điếu thuốc

11

Đầu những năm 90, người ta ước đoán hàng năm trên thế giới có

khoảng 3 triệu người chết do hút TL Con số này vẫn tiếp tục gia tăng và

không có gì thay đổi, đến cuối những năm 2020 con số này sẽ là 10 triệu

người mỗi năm, 70% trong số đó thuộc về các nước đang phát triển [16]

Khi để cập đến tử vong do hút TL, mọi người thường nghĩ đến bệnh

ung thư phổi, nếu không hút TL thì hầu như sẽ không mắc ung thư phổi Tuy

Ni, thực tế cho thấy bút TL lại gây tử vong do các bệnh khác nhiều hơn

ung thư phổi Ví dụ, tại các nước đang phát triển, năm 1995, HT gây ung thư

phổi và làm chết 514.000 người, nhưng gây tới 625.000 tử vong do mắc các

bệnh tìm mạch khác [73]

Ăn trầu với TL cũng rất nguy hiểm Nhai TL ở khu vực châu Á, ước

tính là nguyên nhân của 50.000 tử vong/năm [39].

25

Tại các nước phát triển, tử vong do TL vẫn tiếp tục gia tắng hàng năm

Bằng 1 1: Tử vong do TL tại các nước phát triển theo năm [61]

Đông Âu và các nước Châu Âu khác | 3 triệu

Úc, Canada, Nhật, New Zealand 2 triệu

Nguồn: Lancet, 1992

THút TL gây ra gần 20% tổng số tử vong tại các nước phát triển, nhưng ti

lệ này vẫn tiếp tục tăng và những ước đoán gần dây đã vượt trên 20% „ khoảng 250 triệu trong tổng dân số hiện tại, gần 1,25 tỉ ) [27] Hơn một nửa

SỐ tỈ vonø trên cñng nằm trano khaẢng 3S - 60 tdi TT avian TÀ nae

gay 14% số tử vong ở người già Lấy Canada, một nước như trích dẫn ở trên làm ví dụ, tuy không chiếm kỷ lục về số người chết do TL nhưng cũng đủ cho thấy mức độ nghiêm trọng của TL Tại dây, TL là nguyên nhân quan trọng, nhất gây ra bệnh tật, chết sớm có thể ngăn ngửa được ; mỗi năm có ít nhất 40.000 người Canada chết do hút TL, chiếm hơn 20% tổng số tử vong tại nước

này Trong đó, hơn 16.000 người mắc các bệnh tim mạch với hơn 2.000 ca đột quy, hơn 16.000 ca ung thư và hơn 8.000 ca mắc các bệnh dường hô hấp Nói chung, HT là nguyên nhân của 30% tổng số tử vong đo bệnh tìm mạch và chứng đột quy, 30% tổng số chết vì ung thư và 85% số chết vì ung thư phổi

Hút TL, cũng là nguyên nhân chủ yếu gây bệnh khí phế thủng làm chết trên

1.100 người Canada mỗi năm [5] Ngoài ra, TL còn gây tử vong cho 300 trường hợp ung thư và 3.000 ca bệnh tim ở những người HT thụ động [10], [36] Thực tế, TL, gây tử vong gấp 3 lần rượu, AIDS, ma tuý, tai nạn giao thông, giết người và tự sát cộng lại Cứ 1.000 người Canada 20 tuổi hút TL thì

_ có khoảng 500 người chết do các bệnh liên quan đến TL, 250 người chết

ˆwước tuổi 70; trong khi, chỉ có 9 người chết do tai nạn giao thông và một bị sát hại Xét chung, hút TL gây giảm thọ tử 8 đến 22 năm ( trung bình 15

od

đó chết ở tuổi trung niên ( 35 - 69t ) Nếu tỉ lệ HT được giữ nguyên thì 5,5 triệu trẻ dưới 15 tuổi sẽ chết sớm do hút TL [1][3]8],[16]

1.5 ĐẶC ĐIỂM CỦA SỰ PHÁT TRIỄN TUỔI THIẾU NIÊN

“Thiếu niên là giai đoạn phát triển tâm lý quan trọng của con người Thời điểm bắt đầu và kéo dài của giai đoạn này khó lòng nhận ra chính xác, nhưng nó đánh dấu cuối giai đoạn tuổi thơ và đặt cơ sổ cho tuổi trưởng thành Gordon da chia giai đoạn này làm hai thời kỳ: thời kỳ sớm - trung học cơ sở (từ lớp 7-lớp 9) và thởi kỳ trễ - THPT (từ lớp 10-12) [36]

Ba thay đổi trong tuổi này gồm thay dổi thể chất, mối liên hệ cha mẹ con cái và nhân cách Do đặc điểm không còn thuộc về lửa tuổi thơ nhưng cũng chưa dược thừa nhận là người lớn nên có đặc tính không ổn định vẻ tình cảm và rất nhạy cảm Tuổi nẩy có hành vỉ không quân bình, hoặc là sôi nổi hoặc mắc cỡ, cố thể hiện mình và dễ có những hành vỉ mang tính hình thức

bể ngoài Nói chung tuổi này hay cố ra về ta đã là người lớn và phải gánh chịu

những hậu quả của sự ra vẻ này

Ở thời kỳ sớm của tuổi thiếu niên, những yếu tổ ảnh hưởng quan trọng

tới sự phát triển của cá nhân là mối quan hệ cha mnẹ - con cái, nhà trường, bạn

bè và xã hội

~ Mối quan hệ cha mẹ -_con cái : gia đình thật sự là một nhân tố quan

trọng trong phát triển hành vi và nhân cách của lứa tuổi này Mẫu hình của

ˆ cha mẹ có thể ghỉ đậm trong ký ức của con Thí dụ cha mẹ hút TL sẽ khiến trẻ

dễ dàng chấp nhận hút TL

~ Ban bé : Cha mẹ luôn luôn có tư tưởng họ muốn con cái phát triển

song vẫn còn chút gì đó phụ thuộc họ, phục vụ cho ao ước của họ, trong khi con trẺ ngày càng có khuynh hướng " tự trị ", muốn ngày càng độc lập với gia

đình Như vậy nơi đâu để họ nương tựa ? Chỉ có bạn bè Họ muốn khẳng định

sự có mặt của mình trong bạn bè Vì thế chia sẻ nhau một diều thuốc là một

trong những cách thể biện diều này và muốn tránh khỏi vòng kiểm chế của cha mẹ

~ Nhà trường : Nhóm cấp 2 là bước trung chuyển tử cấp ] (nghiêng về phía trẻ con ) và THPT ( nghiêng về phía người lớn ) Nguy hiểm đễ khởi đầu

và kéo dài những năm sau khí học trỏ nhỏ phải đối mặt với môi trường mới

với nhiều thẩy hơn và nhiễu định hướng khác nhau Trong khi chúng dang

trong quá trình tự khẳng định mình, muốn tránh khỏi sự ràng buộc của gia

định, hệ thống giáo dục có thể làm tíng thêm gánh nặng của sự mắt ổn định,

Sự chuyển tiếp đầy "stress" này có thể làm tăng hành vi âm tính như hút TL

ˆ hoặc lạm dụng thuốc.

29

~_ Xã hội: phương tiện truyền thông đại chúng như tivi, phim ảnh, báo chí và tất cả những loại hình hấp dẫn khác có khuynh hướng làm tăng tính tò

mỏ và hành vi nguy cơ của người trẻ với những thói xấu

16 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TOL HUT TL TRON

'THANH THIẾU NIÊN

Nghiên cứu của Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) trong 10 nước Châu

Âu cho thấy qúa 60% trẻ em đã thử hút TL ở tuổi 15 và 1⁄3 thanh thiếu niên

thưởng xuyên hút TL ở trước tuổi 18 [73] Ủy ban Châu Âu của WHO đã tổng kết và lóm tắt những yếu tố cốt lõi của hành vì hút TL như sau:

~ Yếu tố môi trưởng: hút TL vẫn không nằm ngoài chuẩn mực cuộc sống Với chỉ vài hạn chế ổ một số nơi và một số thời điểm, người trể -người muốn cư xử như người lớn vẫn xem hút TL như một cách để thể hiện mình

-_ Quảng cáo và đề cao TL: Nghệ thuật quảng cáo TL luôn cho thấy sự

hấp dẫn của người với điều thuốc trên tay (thậm chí phụ nữ) Nghiên cứu thấy

răng, ð những nước quảng cáo thuốc bị hạn chế thì tân suất hút giảm trong số

30

-_ Cung cấp TL: TL có thể được bày bản khắp nơi với một giá phải

chăng, không khó khăn với túi tiền của trẻ, đã hỗ trợ cho trẻ hút Việc hạn chế bán thuốc và chính sách thuế đánh cao trên thuốc ở một số nơi đã làm giảm

tần suất hút

-_ Yếu tố xã hội:

Áp lực từ bạn bè được biết dến như một yếu tố quan trọng Có một

người bạn thân hút TL là yếu tố tiên dóan rất mạnh sự hút TL sẽ đến Người

trẻ thường hút TL với bạn và xem như một kiểu xã giao trong cuộc sống

'Nhiễu người thử hút trong nhóm và sự tán thành của bạn là một cớ chế quan trọng để duy trì tạo thoi quen Vì thế, giúp họ phát triển tính tự tin và kỹ năng

từ chối hút TL giúp giảm tân suất hút

+ Hành vi hút TL của cha mẹ và thái độ của họ với TL ảnh hưởng tới

hút TL của con cái, đặc biệt từ dạng khỏi đầu hút đến hút thường xuyên

-_ Yếu tố cá nhân: nhiều nghiên cứu cho thấy một số yếu tố cá nhân

liên hệ với hút TL, chẳng hạn những HS học kém hoặc không ý thức học lên cao dễ trở nên hút TL

- Kiến thức, thái dộ, niềm tin: nghiên cứu cho thấy rằng người trẻ

không hút TH, có thái độ và niềm tin am tính về hút “TL Bên cạnh đó, người

hút thường có ít kiến thức về nguy cơ sức khỏe của thuốc Do đó, cần cung

cấp kiến thức vẻ những nguy hại, không tốt của TL và sử dụng nhóm bạn

không hút TL để tiếp cận có thể giúp hướng đến thái độ và hành vi tốt về TL.

HH

1.7 TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN VIỆC HÚT TL

Tiến trình này nhằm giải thích các bước của một người từ không hút

dến hút TL Có 4 giai đoạn [26]

®Giai đoạn sửa soạn: trẻ đang phát triển thái độ hút TL của mình nhưng chưa hút điếu nào Giai đoạn này thường ở khoảng 12 tuổi Suốt giai đoạn này, trẻ hình thành nhận thức vẻ TL., phát triển nhu cầu và hình thành cách

nhận thức để tiếp cận nó

Giai đoạn khỏi dầu: là lúc trẻ thử hút 1 điếu rồi 2,3 điếu Những yếu tố then chốt trong giai đoạn này là hành vi hút của bạn bè gần gũi, cha mẹ và

tính tỏ mỏ tự nhiên

«Giai đoạn hút TL: Trẻ hút không đều và không nghĩ mình là người hút

TL Trẻ dùng thuốc trong ăn, uống, giao tiếp ngày càng thường xuyên hơn và hẳn nhiên tự tìm mưa thuốc hút

«Giai đoạn thường xuyên: chấp nhận mình là người hút TL Thường mất khoảng 2 năm hoặc hơn để trở nên hút nặng và khó bỏ

“Tiến trình này chỉ rằng ở mỗi giai đoạn khác nhau nên có can thiệp khác nhau và:đặc biệt chương trình bài trử thuốc nên được làm trong giai doạn trẻ

khỏi dầu hút

32

1.8 MO HINH GDCD

GDCD là phương pháp giúp người học nổ lực nhận ra vấn đề của chính

họ, nhận ra gốc rễ, mầm mống của vấn đề về mặt khách quan, chủ quan để

sau đó tìm phương cách vượt trở ngại hầu giải quyết vấn đề GDCĐ nhằm từng cường tính tự hoàn thiện, khả năng làm chủ bản thân, cải thiện thái độ theo hướng tích cực để có những hành vi sức khỏe tốt; mục tiêu là tạo những, thay đổi ở cá nhân, nhóm và cả tập thể [34]

1.8.1 Phát triển mô hình GĐCĐ'

'Nhiễu luận điểm cơ bản của GDCD xuất phát tử nhà giáo dục Brazil, Paulo Freire, trong những năm 1960 dựa trên chương trình giáo dục cho dân ở

những khu nhà ổ chuột ở Brazil Học trò cửa Ereire học đọc, viết thông qua

bàn bạc những vấn đề cơ bản của họ trong cuộc sống Khi nguyên nhân của

những vấn để của họ trỏ nên rõ ràng, họ phân tích và bàn thảo những hoạt

động có thể làm để thay đổi tình trạng Ngược lại, phương pháp dạy truyền

thống thì dạy những thứ ít thích ứng với người học Người dạy thì chủ động

còn người học thì rất thụ động Mối liên hệ thầy trò giống như quan hệ giữa

một bên là ban phat kiến thức và một bên là tiếp nhận [33]

Suốt những năm của thập kỹ 1970, phương pháp Freire dược gọt dũa

bởi sự phát triển của xã hội Nam phí Trong những năm này, ưu tiên của

chương trình giáo dục là người nghèo ở nông thôn và thành thị, đồng thời nhắm vào việc giúp họ phát triển kỹ năng tổ chức và quản lý đời sống của họ.

33

tâm giáo dục quen thuộc Họ huấn luyện những đại diện để rồi những đại diện nây lôi kéo mọi người vào hoạt động của họ Trong những năm 1980, phương pháp lại có những bước tiến mới ở Trung Mỹ và sau đó lan rộng khắp thế giới, không chỉ ở những nước dang phát triển mà cả những nước đã phát triển như Canada, Mỹ Đặc biệt ở Nicaragua, cuộc vận động xóa mù chữ bằng phương pháp GDCĐ dã huy động 100.000 người tình nguyện dạy 400.000 người cách

đọc, viết giúp giảm tỉ lệ mù chữ từ 51% xuống còn 12% chỉ trong 6 tháng ! Phương pháp này cũng đã huấn luyện hàng ngàn người Nicaragua phát triển chương trình giáo dục hành động để loại trừ căn bệnh giết người : sốt rét [7 1] Trong 2 thập kỷ cuối thế kỹ 20, ý tưởng Freire là chất xúc tác cho những chương trình giáo dục rộng khắp thế giới như trên lĩnh vực văn hóa, ngôn ngữ, giáo dục sức khỏe, giáo dục thiếu niên, giáo dục đại học và phát triển cộng déng, Từ đó nhiều tên gọi khác nhau cửa phương pháp GDCĐ ra đời

như Giáo dục tham gia, Sư phạm cho tự do, Sư phạm của người bị áp bức,

Huấn luyện nội lực, Giáo dục trao quyền, Giáo dục phê phán, Huấn luyện kỹ năng sống, [23],[42]

1.8.2 Định nghia cia GDCD

Theo Rappaport (1984), GDCD 1a một tiến trình mà cá nhân, tổ chức và

cộng đồng nhận quyển làm chủ đời sống của họ GDCĐ thường được phân ra

3 mức độ [60]:

- Giáo dục ở mức độ cả nhân : liên hệ tới khả năng tự quyết định và

kiểm soát đời sống cá nhân họ Nó nhằm phát triển khả năng làm chủ bản

34

thân, tính tự hoàn thiện, thái độ tốt với cuộc sống GDCĐ ở mức độ cá nhân

dược gắn với mức độ tổ chức và cộng đồng thông qua sự hỗ trợ của xã hội

- Giáo dục ở mức độ tổ chức : theo thể thức dân chủ, trong đó thành

viên chia xẽ thông tin và quyền lợi, trách nhiệm cùng hợp tác trong phác thảo,

thực hiện và kiểm tra việc thực hiện mục tiêu để ra

~ Giáo dục cho cộng đồng : một cộng đồng được GDCD là 1 cộng đồng trong đó cá nhân và tổ chúc áp dụng những kỹ năng và nguồn lực để giải quyết những nhu câu của họ Họ hợp tác cùng nhau để nâng chất lượng cuộc sống của cộng đổng họ

1.8.3 Lý lẽ để xử dụng GDCĐ trong giáo dục sử khốc

Giáo dục cho người dân để tự họ ý thúc chăm sóc sức khỏe cho chính

mình đã được WHO để nghị từ 1991 Giáo dục để họ thay đổi lối sống và

hành vi để bảo vệ sức khỏe Tuy nhiên yêu cầu nâng cao sức khỏe không chỉ

nhắm ở thay đổi hành vi cá nhân mà cỏn thay đổi xã hội Đa phẩn những

chương trình giáo dục sức khỏe nhà trường như phòng chống AIDS, ma túy (nếu có) cữñg chỉ dũng lại ở mức độ nhằm thay đổi cá nhân Một chướng trình GDCĐ trong phòng chống TL và chất gây nghiện trong nhà trưởng do Wallerstein & Berstein tiến hành 1988 [71]va Margulies & Iro 1990 [47] được đánh giá thành công do ở không chỉ GDCĐ cho cá nhân mà cho cả từng nhóm

HS và cả trưởng dể dẫn đến kết quả cuối cùng là thay đổi toàn trường

- §au khi cung cấp những hiểu biết cẩn thiết, người học sẽ tự đánh giá gốc rễ của vấn đề về mặt lịch sử, văn hóa, xã hội; sau đó phát triển kế hoạch hoạt động để thay đổi cuộc sống cá nhân và xã hội

~ GDCD giúp nâng cao tính tham gia, khiến người học không cỏn nghe thụ động mà trực tiếp chủ động tham gia ngay tử khỏi đầu

~ Học cùng nhau, ai cũng có thể dạy, có thể học Thông qua làm việc

nhóm không chỉ giúp cá nhân học được, mà còn có thể hoạch định những

hành động ý nghĩa

- Giúp thay đổi không chỉ kiến thức mà cả thái độ, hành vị, tình cảm, kỹ năng

- Chương trình giáo dục mêm đẻo giúp dễ được chấp nhận

~ Vui tươi, đúng tâm lý đối tượng, ít nhàm chán.

Hoạch định Học hỏi kinh nghiệm

Phân tích Chia xẻ kinh nghiệm

1.86 Vai trỏ ngưồf học rong GDCĐ

GDCP là giáo dục tham gia trong đó người học là trung tâm, họ tham gia trong hoạch định hoạt động : người học chọn chủ để, phương tiện, bình thức hoạt động mà người khác đã phát triển Nhiễu trường hợp người học tự phát triển chủ để, phương tiện và hoạt động với hợp tác với người khác, Jurmo (1989) cho rằng có 3 mục tiêu chính : [60]

Sự tham gia của người học trong hoạch định chương trình và hoạt

động giúp chương trình học thích ứng tốt với cuộc sống họ; đồng thời họ cũng

sẽ thích học vì dúng nhu cẩu họ, không phải tử người dạy áp đặt Quá trình

học cũng sẽ giúp cải tiến suy nghỉ, công việc, kỹ năng và có thể ra những.

37

quyết định cẩn thiết cho đời sống của họ Học nhóm cũng sẽ làm tăng sự hỗ

trợ qua lại giúp người học thay đổi tốt hơn và thường xuyên hơn trong hành vỉ

~ Sự phát triển cá nhân : người học không chỉ học hiệu quả mà còn có tư

duy tốt, khả năng hợp tác làm việc trong nhóm,tự hoàn thiện, tự tin và thích

thú trong tiếp lục giáo dục

~ Thay đổi xã hội: GDCĐ giúp người học thông qua làm và việc làm

cửa họ có vai trò tích cực trong chuyển động xã hội xung quanh

187 Vai trỏ người dạy trong GĐCĐ'

Người dạy trỏ thành một người giúp điều hòa chương trình và hoạt

dộng, không phải là một chuyên gia cho kiến thức như phương pháp truyển

thống Họ như chất xúc tác để tạo môi trường tốt nhất cho huấn luyện Môi trường mà người học có thể nói thoải mái không sợ nói sai, bị phat cd thay trò dều là người học Người dạy khuyến khích sự làm việc trong nhóm Do vậy, người dạy cũng chủ yếu là người lắng nghe và phải được huấn luyện

những kỹ năng cản thiết như làm thế nào để yên lặng, dể lắng nghe, kích thích

và điều hỏa thảo luận dạt kết quả tốt Thêm vào đó người dạy cần có thái độ

cần thiết : khiêm tốn, tôn trọng người học, thiện chí để học Ngoài ra người dạy cũng phải có những kỹ thì cần thiết, kỹ thuật được chọn lọc sau huấn

luyện và sau đó điều chỉnh chúng cho thích hợp hơn.

38

188 Kỹ thuật GĐCĐ

GDCĐ sử dụng những kỹ thuật sao cho khuyến khích bàn thảo, tranh luận và phân tích tinh trạng thực tế mọi người đang quan tâm Những kỹ thuật này bao gồm cả dùng phân tích tỉnh huống, trò chơi , đóng kịch, ca nhạc, nghệ thuật, xem phim nhằm khuyến khích sự sáng tạo, tự khám phá Thường một

kỹ thuật không đủ để giáo dục một vấn đẻ, nó cần được kết hợp với những kỹ thuật khác Người dạy còn phải chọn đúng thời điểm để giới thiệu chủ điểm,

kỹ thuật Kỹ thuật phải sáng tạo và có nhiều hình tượng không chỉ phù hợp

với mục dích mà còn cả nhu cầu của học viên

1.9 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ GDCĐ TRÊN THẾ GIỚI

1,91, Thái Lan

Anlicha Chongkum (1992) so sánh hiệu quả của 2 phương pháp giáo

dục TL : dựa vào bài giảng và dựa vào vấn để Sau một tuần huấn luyện, kiến

thức, lòng tin và ý định không hút TL của nhóm sau cao hơn nhóm trước một ,cách ý nghĩa nhưng không khác biệt ý nghĩa giữa thái độ và ý định từ bỏ hút

TL giữa 2 nhóm HS trong nhóm sau thỏa mãn với phương pháp dạy hơn

Giáo dục bằng bạn bè tỏ ra hiệu quả hơn, có thể nhở bạn bè cùng trang lửa

hoặc HS lớp cao bướng dẫn lớp thấp [18]

Paisal Wongsaroj (1987) tường trình kết quả của giáo dục TL ở lớp 5,

SỔ CÔ C7 `Ð