Biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm lý luận và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố hà nội

Việc quy định và áp dụng đúng đắn các BPNC trong thực tế hoạt động tố tụng sẽ tác động rất lớn đến việc giải quyết có hiệu quả nhiệm vụ của luật tố tụng hình sự TTHS là phát hiện nhanh c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHAN VIỆT HÙNG

BIÖN PH¸P NG¡N CHÆN TRONG GIAI §O¹N XÐT Xö S¥ THÈM - Lý LUËN Vµ THùC TIÔN

¸P DôNG TR£N §ÞA BµN THµNH PHè Hµ NéI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Ngọc Chí

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Kính đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Phan Việt Hùng

CHẶN TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM 11 1.1 Khái quát về giai đoạn xét xử sơ thẩm 11 1.2 Đặc điểm, ý nghĩa, căn cứ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn

trong giai đoạn xét xử sơ thẩm 14 1.2.1 Đặc điểm của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong giai

đoạn xét xử 14 1.2.2 Mục đích- Ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp ngăn chặn trong

giai đoạn xét xử sơ thẩm 21 1.2.3 Căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm 27 1.3 Những biện pháp ngăn chặn được quy định trong giai đoạn

xét xử sơ thẩm 32 1.3.1 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bắt người 32 1.3.2 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp tạm giam 35 1.3.3 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về cấm đi khỏi

nơi cư trú 39 1.3.4 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp

bảo lĩnh 40 1.3.5 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp đặt

tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm 41 Kết luận chương 1 44

Chương 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN

TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG GIAI ĐOẠN TỪ 01/01/2008

ĐẾN HẾT NĂM 2012 45

2.1 Thực trạng 45

2.2 Nguyên nhân của thực trạng 50

Kết luận chương 2 54

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG VIỆC ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM 56

3.1 Dự báo về tình hình tội phạm trong thời gian tới 56

3.1.1 Dự báo về tình hình phạm tội trong thời gian tới 56

3.1.2 Những loại tội phạm sẽ xảy ra nhiều trong thời gian tới 57

3.2 Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn 59

3.2.1 Tòa án cấp sơ thẩm cần nhận thức đúng đắn về việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn 59

3.2.2 Hoàn thiện hệ thống những quy định của pháp luật có liên quan đến việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn 61

3.2.3 Cơ quan tiến hành tố tụng cần thực hiện tốt những qui định của pháp luật về các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự 72

3.2.4 Nâng cao chất lượng của đội ngũ cán bộ và đảm bảo các điều kiện công tác nhằm thực hiện tốt việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn 76

3.2.5 Giải pháp về tăng cường công tác chỉ đạo và kiểm sát, kiểm tra việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự và tuyên truyền giáo dục pháp luật cho quần chúng nhân dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật là điều kiện để bảo đảm việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn 78

3.2.6 Giải pháp về việc xử lý các trường hợp vi phạm 81

Kết luận chương 3 87

KẾT LUẬN 88

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

VKSND Viện kiểm sát nhân dân

VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Số lượng các biện pháp ngăn chặn được áp dụng tại

Bảng 2.2 Số lượng, tỷ lệ các biện pháp ngăn chặn được áp

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Các biện pháp ngăn chặn (BPNC) là những chế định vô cùng quan trọng được quy định tại BLTTHS Việc quy định và áp dụng đúng đắn các BPNC trong thực tế hoạt động tố tụng sẽ tác động rất lớn đến việc giải quyết có hiệu quả nhiệm vụ của luật tố tụng hình sự (TTHS) là phát hiện nhanh chóng và xử lý kịp thời, công minh đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội, ngăn chặn không cho tội phạm tiếp tục được thực hiện, đồng thời không làm oan người vô tội, bảo đảm được các quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân

Trải qua quá trình lịch sử lập pháp từ sau khi giành được chính quyền lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, những BPNC cũng đã được Nhà nước ta quy định rải rác hoặc xen kẽ trong một số văn bản về hình sự hoặc tố tụng hình sự như các Lệnh, Sắc lệnh, Luật, Sắc luật… và các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 cũng đều có quy định về quyền cơ bản của công dân Tuy nhiên, những chế định về BPNC chỉ được quy định chi tiết, cụ thể ở lần pháp điển hóa đầu tiên BLTTHS năm 1988 (được Quốc hội thông qua ngày

29 tháng 6 năm 1988 và sau đó được sửa đổi, bổ sung vào các năm 1990

1992 và 2000) tại Chương V Đến lần pháp điển hóa thứ 2 vào năm 2003, chế định BPNC được quy định tại Chương VI của BLTTHS Về các BPNC và căn

cứ áp dụng các BPNC, Điều 79 BLTTHS năm 2003 cơ bản vẫn giữ nguyên như quy định tại Điều 61 BLTTHS năm 1988, đó là:

Để kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ

bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc

sẽ tiếp tục phạm tội, cũng như khi cần bảo đảm thi hành án, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi thẩm quyền tố

tụng của mình hoặc người có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật này có thể áp dụng một trong những biện pháp ngăn chặn sau đây: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [26]

Kế thừa và phát triển, BLTTHS năm 2003 ra đời cũng đã quy định cụ thể, chi tiết hơn về thẩm quyền của những cơ quan THTT và những người THTT trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế các BPNC

BLTTHS năm 2003 cũng đã quy định về từng BPNC và các căn cứ, thời hạn, thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) và những người THTT trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế đối với từng BPNC Mặc

dù BLTTHS quy định về 6 BPNC (như đã nêu trên) nhưng không phải cơ quan THTT nào cũng có thẩm quyền như nhau trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế BPNC, ví như: CQĐT có quyền áp dụng tất cả các BPNC nhưng đối

với biện pháp bắt (bắt người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang, bắt người đang có lệnh truy nã), tạm giữ, tạm giam thì tùy trường

hợp phải được phê chuẩn của VKS (trong một thời hạn cụ thể nhất định) Đối với VKS thì có quyền áp dụng, phê chuẩn, không phê chuẩn, hủy bỏ một số BPNC do CQĐT ban hành Riêng đối với Tòa án thì chỉ có quyền áp

dụng các BPNC sau: bắt (bắt và tạm giam để bảo đảm cho việc xét xử và thi

hành án, bắt tạm giam bị cáo sau khi tuyên án); tạm giam; cấm đi khỏi nơi

cư trú; bảo lĩnh; đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm mà không có

quyền áp dụng biện pháp tạm giữ Mọi quyết định áp dụng, hủy bỏ, thay thế

BPNC của Tòa án (của Chánh án, Phó Chánh án; Thẩm phán là Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm TANDTC; HĐXX; Thẩm phán chủ tọa phiên tòa) đều không cần phê chuẩn của VKS

Có thể nói, BPNC là một đặc thù của tố tụng hình sự Trong đó biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam là những biện pháp có ý nghĩa rất quan trọng, là

vấn đề nhạy cảm trong đời sống chính trị - xã hội, nó tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền tự do đi lại, quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân Việc bị áp dụng những biện pháp đó đồng thời ảnh hưởng đến sinh mạng chính trị, danh dự, uy tín của con người và cả dư luận xã hội

Ở mỗi giai đoạn tố tụng hình sự, việc áp dụng BPNC nào là thuộc thẩm quyền của cơ quan THTT ở giai đoạn đó Thực tiễn xét xử cho thấy, khi hồ sơ

vụ án hình sự do VKS chuyển đến, thông thường Tòa án vẫn tiếp tục áp dụng BPNC do cơ quan THTT trước đó áp dụng, ví dụ như trước đó bị can đang bị tạm giam mà tính đến ngày xét xử thời hạn tạm giam đã hết thì Tòa án ra Lệnh tạm giam, nếu trước đó bị can được áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi

cư trú thì Tòa án vẫn tiếp tục áp dụng biện pháp này, rất ít khi Tòa án áp dụng biện pháp ngăn chặn khác

Mặc dù BLTTHS quy định về các BPNC như vậy nhưng thực tế các cơ

quan THTT và đặc biệt là Tòa án rất ít khi áp dụng 2 BPNC là bảo lĩnh và đặt

tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm Đối với biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú thì Tòa án thường áp dụng trong trường hợp trước đó bị can, bị cáo đang

được áp dụng biện pháp này hoặc Tòa án hủy bỏ biện pháp tạm giam do cơ quan THTT trước đó áp dụng và thay thế bằng biện pháp này

Về thẩm quyền áp dụng BPNC của Tòa án, các biện pháp bắt và tạm

giam (để bảo đảm cho việc xét xử và thi hành án), tạm giam, cấm đi khỏi nơi

cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm là các biện pháp

được áp dụng ở giai đoạn chuẩn bị xét xử Tại phiên tòa, Chủ tọa phiên tòa cũng có thể quyết định bắt giữ đối với người gây rối trật tự tại phiên tòa (nhưng đây là chỉ là biện pháp xử lý hành chính trong tố tụng hình sự) hoặc trong trường hợp người có hành vi hành hung người khác tại phiên tòa đến mức cấu thành tội phạm thì thực hiện việc bắt người phạm pháp quả tang theo

quy định của Điều 82 BLTTHS Riêng đối với biện pháp bắt tạm giam bị cáo

sau khi tuyên án là do HĐXX quyết định

Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Đảng ta đã đề ra nhiều chủ trương, biện pháp nhằm xây dựng một nền tư pháp lành mạnh, mang bản chất nhân dân, hoạt động thực sự có hiệu quả Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02-01-2002 của

Bộ Chính trị "về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới"; Nghị quyết số 48 - NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị "về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định

hướng đến năm 2020" xác định: "Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư

pháp theo hướng dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, đảm bảo sự tham gia và giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp" [3] Và tiếp đó, Nghị quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ

Chính trị "về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020" cũng đã khẳng định:

…, xác định tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm;… Giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng [4]

Như vậy, Đảng và Nhà nước đã xác định vai trò, vị trí rất quan trọng của Tòa án trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Và thực tiễn xét xử ở giai đoạn sơ thẩm cũng cho thấy, rất ít khi Tòa án áp dụng biện pháp bắt tạm giam đối với bị can, bị cáo

đang được tại ngoại Việc bắt bị can, bị cáo để tạm giam phải thực sự cần

thiết và tuân thủ theo đúng quy định của pháp luật, nếu không thực sự ảnh

hưởng đến việc xét xử và thi hành án thì không cần bắt tạm giam Trong trường hợp bị cáo bị xử phạt tù thì sau khi bản án có hiệu lực pháp luật sẽ bắt

bị cáo chấp hành hình phạt trong trại giam (vì chế độ giam giữ đối với người chấp hành hình phạt tù khác với chế độ tạm giam) Mặt khác, trong quá trình

chuẩn bị xét xử đối với bị can, bị cáo đang bị tạm giam, qua nghiên cứu hồ sơ, nếu xét thấy không cần thiết phải tiếp tục tạm giam (do bị cáo có thể được hưởng chế định án treo theo quy định tại Điều 60 Bộ luật hình sự hoặc có thể

bị xử phạt không phải là hình phạt tù) thì Tòa án có thể quyết định hủy bỏ biện pháp tạm giam và thay thế bằng một biện pháp ngăn chặn khác mà không nhất thiết phải đợi xét xử để trả tự do cho bị cáo (mặc dù thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời gian chấp hành hình phạt nhưng như vậy cũng không có lợi cho bị cáo)

Tuy nhiên, đối với 2 BPNC là bảo lĩnh và đặt tiền hoặc tài sản có giá trị

để bảo đảm thì gần như không được các cơ quan THTT áp dụng Các cơ quan THTT thường "ngại" khi áp dụng 2 biện pháp này, có thể một phần là do chưa

có sự hướng dẫn cụ thể, chi tiết từ các cơ quan có thẩm quyền Đây là 2 BPNC có thể được áp dụng để thay thế biện pháp tạm giam và có thể nói đây

là 2 biện pháp ít nghiêm khắc hơn tạm giam, được áp dụng trong trường hợp không cần thiết phải tạm giam, nhưng thấy cần phải ngăn ngừa bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội và bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo theo giấy triệu tập của cơ quan THTT

Trong xu thế phát triển chung của thế giới cũng như việc thực hiện tinh thần chỉ đạo của Đảng, Tòa án cần phát huy hơn nữa vai trò và vị trí của mình trong công cuộc cải cách tư pháp, đặc biệt là cần chủ động, mạnh dạn trong việc áp dụng các BPNC không phải là tạm giam, nhất là đối với những tội phạm về kinh tế hoặc liên quan đến vấn đề bồi thường mà bị can, bị cáo đã bồi thường thiệt hại, sửa chữa, khắc phục hậu quả

Với những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: "Biện pháp ngăn chặn

trong giai đoạn xét xử sơ thẩm - lý luận và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội" làm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ luật học với mong muốn

cố gắng nghiên cứu một cách tổng thể về các BPNC do Tòa án áp dụng trong

giai đoạn xét xử sơ thẩm được quy định tại BLTTHS hiện hành, từ đó đưa ra những đề xuất nhằm khắc phục những thiếu sót, nhược điểm trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật, góp phần nâng cao hơn nữa tính hiệu quả, tính thực tiễn của vấn đề này để phục vụ tốt hơn nữa cho các hoạt động tư pháp hình sự ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu

Các BPNC là những chế định rất quan trọng trong BLTTHS Về các BPNC được quy định trong BLTTHS năm 1988 và sau này là BLTTHS năm

2003, đã có rất nhiều giáo trình giảng dạy ở bậc đại học, cao đẳng như Trường Đại học Luật Hà Nội, khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, khoa Luật của các học viện như Học viện Cảnh sát, Học viện An ninh, Trường Cao đẳng Kiểm sát

Hà Nội, Học viện Tư pháp đã đề cập, nghiên cứu về các BPNC, không những thế các BPNC còn là đối tượng nghiên cứu của một số tài liệu chuyên khảo

hoặc bình luận như: "Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự" (Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp - 1990, 1992); "Bình luận khoa học

Bộ luật tố tụng hình sự" (Võ Khánh Vinh- chủ biên, Nxb Công an nhân dân,

2004); "Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự" (Nxb Chính trị quốc gia, 1994) của Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật; "Những điều cần

biết về bắt người, tạm giữ, tạm giam đúng pháp luật" (Nxb Chính trị quốc gia,

1993) của Phạm Thanh Bình - Nguyễn Vạn Nguyên; "Các biện pháp ngăn

chặn và những vấn đề nâng cao hiệu quả của chúng" (Nxb Công an nhân dân,

1995) của Nguyễn Vạn Nguyên; các bài viết của các tác giả Nguyễn Vạn Nguyên, Mai Bộ, Phạm Thanh Bình, Nguyễn Văn Điệp, Vũ Gia Lâm, Nguyễn Nông, Vũ Tiến Trí đăng trên các tạp chí, đặc san chuyên ngành, và các BPNC còn là đối tượng nghiên cứu để hướng dẫn áp dụng pháp luật vào thực tiễn như các thông tư liên ngành, đơn ngành, các chỉ thị, công văn hướng dẫn của các cơ quan Công an, VKS, Tòa án, Bộ Tư pháp, Nghị quyết của Hội đồng

thẩm phán TANDTC v.v Tuy nhiên, các bài viết, sách… đó hầu hết chỉ đề cập chủ yếu đến các biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam hoặc các BPNC nhưng

do CQĐT, VKS áp dụng ở giai đoạn trước hoặc sau khi khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can Cho đến nay vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu

một cách chuyên sâu, đầy đủ, toàn diện về đề tài "BPNC trong giai đoạn xét xử

sơ thẩm-lý luận và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội"

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đưa ra các luận giải khoa học và một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao vị trí, vai trò, hiệu quả áp dụng của Tòa án trong giai đoạn xét xử sơ thẩm đối với việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế các BPNC trong tố tụng hình sự Việt Nam nói chung và nhất là trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân Qua đó, đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách Tư pháp và hoàn thiện pháp luật của nước ta giai đoạn từ nay đến năm

2020, bảo đảm quyền dân chủ của công dân theo đúng đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn về những BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội, luận văn tập trung vào những vấn đề sau:

- Khái quát các vấn đề lý luận cơ bản về các BPNC trong TTHS Việt Nam Trong đó nghiên cứu sơ lược quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về các BPNC; nghiên cứu và phân tích pháp luật thực định về các BPNC, từ đó đưa ra các khái niệm về các BPNC nói chung và các khái niệm

về từng BPNC nói riêng

- Nghiên cứu thực trạng áp dụng các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội từ khi BLTTHS năm 2003 có hiệu lực cho đến hết năm 2012; Tham khảo việc áp dụng BPNC trong pháp luật tố tụng hình sự ở một số nước trên thế giới, tìm hiểu nguyên nhân của những vướng mắc, tồn tại, bất cập giữa các quy định luật và thực tiễn

- Đưa ra một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao tính hiệu quả trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế BPNC của Tòa án trên địa bàn thành phố Hà Nội

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thẩm quyền áp dụng, đối tượng

áp dụng, thời hạn áp dụng, thủ tục áp dụng (kể cả hủy bỏ hoặc thay thế) các BPNC của Tòa án trong giai đoạn xét xử sơ thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội, trong đó luận văn tập trung nghiên cứu nhiều hơn về những điểm bất cập, vướng mắc trong việc quy định và áp dụng các BPNC

3.4 Phạm vi và thời gian nghiên cứu

BPNC là những chế định lớn và phức tạp trong luật TTHS, vì vậy trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ khó có thể nghiên cứu và giải quyết hết mọi vấn đề Vì vậy, luận văn chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu nội dung của các quy định về thẩm quyền, đối tượng, thời hạn, thủ tục áp dụng các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội với thực trạng áp dụng chúng, nghiên cứu nguyên nhân của những bất cập, vướng mắc trong quá trình

áp dụng lý luận vào thực tiễn, từ đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật thực định về các BPNC do Tòa án áp dụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm

Về thời gian, luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPNC trong

giai đoạn xét xử sơ thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội từ khi BLTTHS có hiệu lực đến hết năm 2012

4 Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu

- Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật;

- Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và khoa học pháp lý cụ thể phù hợp với yêu cầu của từng vấn đề nghiên cứu như: phương pháp phân tích tài liệu, nghiên cứu lịch sử, tổng hợp, so sánh, thống kê Tư pháp…

5 Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận văn

Điểm mới của luận văn thể hiện ở chỗ: đây là lần đầu tiên, các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện, kết quả của quá trình nghiên cứu không những tìm ra các nhược điểm trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật mà còn đưa ra được những kiến nghị đề xuất nhằm góp phần vào việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật TTHS, góp phần thúc đẩy việc áp dụng các quy định về các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vào thực tiễn thực thi pháp luật được nghiêm minh, chính xác, áp dụng đúng pháp luật, bảo đảm quyền con người đến mức tối đa trong chế độ dân chủ của chúng ta

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên về những vấn đề lý luận và thực tiễn về BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm theo LTTHS Việt Nam, nó có những đóng góp nhất định về mặt khoa học cho việc nghiên cứu, áp dụng trong thực tiễn (tuy nhiên vẫn còn bị hạn chế vì mới chỉ dừng lại ở cấp độ một Luận văn thạc sĩ), đồng thời góp phần tăng cường sự nhận thức đúng đắn của nhân dân, cán bộ, công chức nhất là những người THTT thuộc cơ quan Tòa án trên địa bàn thành phố Hà Nội về thẩm quyền áp dụng, đối tượng áp dụng, thời hạn

áp dụng, thủ tục áp dụng (kể cả hủy bỏ hoặc thay thế) các BPNC của Tòa án trong giai đoạn xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam;

- Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện những quy định về việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm nhưng

cũng đồng thời bảo đảm nguyên tắc tôn trọng quyền tự do, dân chủ của nhân dân, tôn trọng quyền con người

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 3 chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm Chương 2: Thực trạng áp dụng các BPNC trong giai đoạn xét xử sơ

thẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ 01/01/2008 đến hết năm 2012

Chương 3: Một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả trong việc áp

dụng BPNC trong giai đoạn xét xử sơ thẩm

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN

TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM

1.1 Khái quát về giai đoạn xét xử sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm là một trong những giai đoạn của Tố tụng hình sự, trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật về tội phạm và hành vi của người thực hiện tội phạm Vì vậy, xét xử là giai đoạn trung tâm của TTHS

Quá trình giải quyết vụ án hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có thể nói giai đoạn xét xử là giai đoạn giữ vai trò quan trọng Tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện những chứng cứ được kiểm tra công khai và những chứng cứ, tài liệu khác có trong hồ sơ, Tòa án xác định một người có tội hay không có tội; nếu bị cáo thực hiện hành vi phạm tội thì

đó là tội gì, được qui định tại điều khoản nào trong Bộ luật hình sự Ngoài việc ra bản án, Tòa án còn có quyền ra các quyết định cần thiết khác nhằm giải quyết vụ án

Sau khi xét xử sơ thẩm, theo nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét

xử, bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật Trong thời hạn luật định mà không có kháng cáo kháng nghị thì bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật nhưng nếu bị kháng cáo kháng nghị thì vụ án sẽ được giải quyết theo trình tự phúc thẩm

Như vậy, có thể nói xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu do Tòa án cấp có thẩm quyền tiến hành theo quy định của pháp luật (ngoại trừ một số trường hợp xét xử sơ thẩm nhưng không phải lần đầu do vụ án sau khi xét xử xong bị hủy và buộc phải điều tra hoặc xét xử sơ thẩm lại); được tiến hành sau khi Tòa án nhận được Cáo trạng quyết định truy tố bị can (Quyết định truy tố bị

can trong trường hợp thủ tục rút gọn) và hồ sơ vụ án do Viện kiểm sát chuyển đến Do vậy, mọi tài liệu, chứng cứ đã có trong hồ sơ được Tòa án xem xét, kiểm tra nhằm đưa ra các phán quyết khách quan, phù hợp với quy định của pháp luật Tất cả những tài liệu, chứng cứ được thu thập trong giai đoạn điều tra, truy tố có trong hồ sơ được Tòa án đưa ra kiểm tra công khai tại phiên tòa thông qua việc xét hỏi và tranh luận Xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu nên trong giai đoạn này Tòa án phải giải quyết toàn bộ các vấn đề của vụ án trên

cơ sơ Cáo trạng mà Viện kiểm sát đã truy tố

Như vậy, Xét xử sơ thẩm phải giải quyết các vấn đề:

- Xem xét và giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ chế độ, pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ tài sản của nhà nước, của tập thể, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm

- Trên cơ sở truy tố của Viện kiểm sát, Tòa án tiến hành giải quyết vụ

án bằng việc ra bản án, quyết định xác định bị cáo có tội hay không phạm tội; quyết định hình phạt và các biện pháp tư pháp khác dựa trên cơ sở các chứng

cứ đã được thẩm tra tại phiên tòa, ý kiến của Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng khác

- Trường hợp không đủ căn cứ để đưa vụ án ra xét xử theo trình tự sơ thẩm, Tòa án tiến hành giải quyết vụ án bằng việc ra quyết định đình chỉ vụ

án, tạm đình chỉ vụ án theo quy định của pháp luật

- Qua việc xét hỏi và tranh luận công khai, dân chủ tại phiên tòa, Hội đồng xét xử kiểm tra, đánh giá lại toàn bộ những chứng cứ, tình tiết của vụ án

đã có trong hồ sơ và tại phiên tòa, đưa ra phán quyết cuối cùng

- Thông qua việc xét xử và đặc biệt là thông qua phiên tòa công khai, các phiên tòa lưu động, giai đoạn xét xử sơ thẩm góp phần phổ biến, giáo dục, nâng cao ý thức pháp luật, giáo dục công dân nghiêm chỉnh chấp hành pháp

luật, tôn trọng các quy tắc của cuộc sống xã hội, nâng cao ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm cũng như các vi phạm pháp luật khác

Với vai trò và ý nghĩa đặc biệt như trên, việc xác định thẩm quyền xét

xử sơ thẩm của Tòa án có ý nghĩa quan trọng và là cơ sở để xác định thẩm quyền xét xử Tòa án trong các giai đoạn tiếp theo

Thẩm quyền của Tòa án theo nghĩa chung nhất được hiểu là quyền xem xét và giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật Khi xét xử, Tòa án ra bản

án nhân danh Nhà nước và Bản án của Tòa án cụ thể đường lối, chính sách, quan điểm của Nhà nước đối với xử lý người có hành vi phạm tội

Trong Luật tố tụng hình sự, theo nghĩa rộng, thẩm quyền xét xử của Tòa án bao gồm quyền xem xét và giải quyết và quyền giải quyết vụ án, ra bản án hoặc các quyết định khác như quyết định đình chỉ vụ án, quyết định tạm đình chỉ vụ án…Theo đó, thẩm quyền của Tòa án bao gồm hai yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung Thẩm quyền về hình thức là quyền xem xét và phạm vi xem xét hay nói cách khác là giới hạn xét xử của Tòa án; thẩm quyền nội dung là quyền hạn giải quyết, quyết định của Tòa án đối với những vấn đề được xem xét

Thẩm quyền xét xử của Tòa án cần phải dựa vào các căn cứ sau:

- Đường lối, chính sách của Đảng;

- Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội;

- Trình độ, chuyên môn, nghiệp vụ của Thẩm phán cũng như Điều tra viên, Kiểm sát viên;

- Biên chế và cơ sở vật chất;

- Tình hình phạm tội và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm… Dựa vào những căn cứ trên, tại Phần thứ ba-chương XV-Bộ luật tố tụng hình sự quy định về Thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án theo sự việc, theo lãnh thổ và theo đối tượng

1.2 Đặc điểm, ý nghĩa, căn cứ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm

1.2.1 Đặc điểm của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng được áp dụng nhiều biện pháp cưỡng chế, trong đó có biện pháp ngăn chặn

Biện pháp ngăn chặn là chế định pháp lý quan trọng được quy định tại

Bộ luật tố tụng hình sự Năm 1988 khi Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam đầu tiên ra đời các biện pháp ngăn chặn đã được quy định tại chương V và một số điều ở các chương khác Kế thừa và phát triển, năm 2003 Bộ luật tố tụng hình

sự được chỉnh lý và các biện pháp ngăn chặn được quy định tại chương VI

Khi Bộ luật tố tụng hình sự chưa ra đời, các biện pháp ngăn chặn được quy định xen kẽ trong các văn bản khác nhau về tổ chức bộ máy Nhà nước như: Sắc lệnh số 13/SL ngày 24.11.1946 về tổ chức Tòa án và ngạch Thẩm phán; Sắc lệnh số 13/SL ngày 20.7.1946 về tổ chức bộ máy Tư pháp và Công an; Sắc lệnh 85/SL ngày 07.11.1950 về cải cách bộ máy tư pháp

Sau năm 1954, các biện pháp ngăn chặn được quy định trong Luật SL/005 ngày 20.5.1957 về việc đảm bảo quyền tự do thân thể và quyền bất khả xâm phạm đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân; Sắc luật 02-SL ngày 18.6.1957 của Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quy định những trường hợp phạm pháp quả tang và trường hợp khẩn cấp; Nghị định 301-Ttg ngày 10.7.1957 của Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Sắc luật số 02/SL ngày 15.3.1976 cuả Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam quy định các biện pháp ngăn chặn như: bắt bình thường, bắt khẩn cấp, bắt quả tang, tạm giữ, tạm giam

103-Các văn bản pháp luật hình sự thời kỳ trước khi có Bộ luật tố tụng hình

sự dùng thuật ngữ các biện pháp cưỡng chế để chỉ nội dung các biện pháp

ngăn chặn quy định trong luật tố tụng hiện hành Cách gọi đó không phản ánh chính xác nội dung, phạm vi và mục đích của biện pháp ngăn chặn vì ngoài biện pháp ngăn chặn thì biện pháp cưỡng chế của Tố tụng hình sự còn có các biện pháp khác như: biện pháp điều tra thu thập chứng cứ, biện pháp bảo đảm cho việc giải quyết vụ án

Luật tố tụng hình sự năm 1988 quy định hệ thống các biện pháp ngăn

chặn tương đối đầy đủ bao gồm: “bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư

trú, bảo lãnh, đặt tiền hoặc tài sản để đảm bảo” [26, Điều 61] Năm 2003, Bộ

luật tố tụng hình sự sửa đổi, bổ sung vẫn kế thừa và giữ nguyên các biện pháp ngăn chặn được quy định trong luật tố tụng hình sự năm 1988

Những biện pháp ngăn chặn được áp dụng với mục đích ngăn chặn không cho tội phạm xảy ra gây thiệt hại cho xã hội, không để người phạm tội tiếp tục thực hiện tội phạm hoặc cản trở điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật, đồng thời, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn còn nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi để các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án như không để người phạm tội có thể xóa bỏ dấu vết phạm tội, tiêu hủy chứng cứ, làm giả chứng cứ, thông cung giữa những người phạm tội hoặc người làm chứng, đảm bảo sự có mặt của bị can, bị cáo,

bị án khi có yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng Với mục đích như vậy, biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự khác với biện pháp cưỡng chế khác

và hình phạt trong Luật hình sự

Biện pháp cưỡng chế của Luật tố tụng hình sự là những biện pháp bảo đảm cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành bản án hình sự nhanh chóng, khách quan theo quy định của pháp luật hình sự Biện pháp cưỡng chế

mà Luật tố tụng hình sự quy định bao gồm: các biện pháp ngăn chặn, các biện pháp thu thập chứng cứ như: khám xét nhà, đồ vật, thư tín, xét hỏi bị can, lấy lời khai người làm chứng, nhận dạng đối chất Những biện pháp bảo đảm cho

các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án như: kê biên tài sản, áp giải bị can Như vậy, biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự có nội dung

và phạm vi rộng hơn rất nhiều so với biện pháp ngăn chặn và không chỉ nhằm mục đích ngăn chặn tội phạm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết vụ

án của các cơ quan tiến hành tố tụng mà còn nhằm mục đích răn đe, phòng ngừa tội phạm

Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội và thông qua việc trừng trị nhằm mục đích giáo dục cải tạo phạm tội, phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung Hình phạt là một trong những biện pháp tác động của trách nhiệm hình sự, là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu do hành vi phạm tội của mình gây ra, vì vậy cơ sở để áp dụng hình phạt đối với một người khi họ có hành vi thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, còn biện pháp ngăn chặn là một trong các biện pháp cưỡng chế của tố tụng hình sự được áp dụng khi có căn cứ và trong phạm vi quy định của Luật tố tụng hình sự Hình phạt chỉ do Tòa án quyết định áp dụng đối với người phạm tội, còn biện pháp ngăn chặn thì do nhiều cơ quan, người người có quyền

áp dụng Hình phạt có nội dung trừng trị, còn các biện pháp ngăn chặn không mang nội dung đó mặc dù khi áp dụng nó hạn chế quyền tự do thân thể, tự do

đi lại trong một thời gian nhất định của người bị áp dụng, nó chỉ mang tính phòng ngừa và nội dung là tạo điều kiện để làm rõ các tình tiết của vụ án góp phần vào việc xử lý tội phạm Là hai chế định ở hai ngành luật khác nhau, hình phạt và các biện pháp ngăn chặn khác nhau về bản chất pháp lý cũng như điều kiện áp dụng, vì thế mọi nhận thức áp dụng biện pháp ngăn chặn để trấn áp, trừng trị người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn là sai lầm

Đối tượng bị cáp dụng các biện pháp ngăn chặn là bị can, bị cáo, người phạm tội quả tang hoặc người mà cơ quan tiến hành tố tụng có tài liệu, chứng

cứ nghi họ phạm tội Khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn các cơ quan có thẩm quyền chỉ được tiến hành trong phạm vi, giới hạn cũng như thủ tục mà Luật tố tụng hình sự quy định Ngoài các đối tượng kể trên không ai có thể bị

áp dụng các biện pháp ngăn chặn, mọi hành vi áp dụng các biện pháp ngăn chặn không đúng đối tượng, thẩm quyền, căn cứ cũng như thủ tục đều bị coi

là vi phạm pháp luật, người có hành vi vi phạm pháp luật tuy theo tính chất và mức độ có thể bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự

Thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn là những người tiến hành tố tụng có thẩm quyền của các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc những người có chức vụ trong các cơ quan khác được giao thực hiện một số hoạt động tố tụng, công dân tham gia vào việc bắt người phạm tội quả tang Tùy theo tính chất, đặc điểm của từng giai đoạn tố tụng, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, Luật tố tụng hình sự quy định cho cơ quan đó được

áp dụng tất cả hay một số các biện pháp ngăn chặn và trong phạm vi, giới hạn cũng như theo thủ tục của Luật tố tụng hình sự

Nội dung của các biện pháp ngăn chặn là hạn chế quyền tự do thân thể,

tự do đi lại, quyền về tài sản trong một thời gian, do vậy ảnh hưởng đến các quyền cơ bản cơ bản của công dân, đặc biệt là quyền tự do thân thể được quy định trong Hiến pháp Vì vậy, so với các biện pháp cưỡng chế khác của Tố tụng hình sự thì biện pháp ngăn chặn có tính nghiêm khắc hơn nên khi áp dụng các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải cân nhắc thận trọng, tránh áp dụng tràn lan, tùy tiện, gây thiệt hại lợi ích hợp pháp của công dân Luật tố tụng hình sự nước ta quy định các biện pháp ngăn chặn nhằm mục đích ngăn chặn tội phạm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết vụ án nhưng cũng đồng thời đòi hỏi khi áp dụng các cơ quan tiến hành tố tụng phải tôn trọng và bảo đảm quyền tự do dân chủ của công dân, không được áp dụng tùy tiện, chỉ khi nào thật cần thiết mới được áp dụng và trong khuôn khổ quy định của pháp luật tố tụng hình sự

BLTTHS Việt Nam hiện hành mặc dù không đưa ra một khái niệm về BPNC, tuy nhiên tại Điều 79 BLTTHS 2003 cũng đã quy định các căn cứ áp dụng các BPNC như sau:

Để kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội, cũng như khi cần bảo đảm thi hành án, thì cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án có thể áp dụng một trong những biện pháp ngăn chặn sau đây: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [32, Điều 79]

Các căn cứ này cũng đã phản ánh một phần bản chất của của các BPNC của pháp luật TTHS Việt Nam Tuy nhiên, BPNC là biện pháp cưỡng chế tố tụng rất nghiêm khắc, đòi hỏi phải có sự phân định rõ ràng về chủ thể áp dụng, về thẩm quyền áp dụng, về đối tượng bị áp dụng, về căn cứ và mục đích

áp dụng để từ đó mới có thể hiểu một cách thấu đáo và vận dụng đúng đắn vào thực tiễn

- Giáo trình luật TTHS Việt Nam - Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội,

cho rằng: “BPNC là biện pháp cưỡng chế trong TTHS áp dụng với bị can, bị

cáo, người phạm tội quả tang và người cần phải bắt trong trường hợp khẩn cấp Nhằm kịp thời ngăn chặn tội phạm của họ, ngăn chặn người đó gây khó khăn cho việc điều tra truy tố, xét xử và tiếp tục phạm tội hoặc trốn” [65]

Các tài liệu nêu trên về cơ bản đã nêu được một phần khái niệm về các BPNC, tuy nhiên vẫn chưa đưa ra được một khái niệm đầy đủ, khoa học chứa đựng tất cả các yếu tố cấu thành nên BPNC thể hiện ở các dấu hiệu đặc trưng như căn cứ áp dụng, mục đích, thẩm quyền áp dụng và đối tượng bị áp dụng BPNC Một khái niệm hoàn chỉnh, chính xác về các biện pháp ngăn chặn thì trong khái niệm đó phải hàm chứa tất cả các dấu hiệu đặc trưng của các BPNC như: căn cứ áp dụng; mục đích áp dụng; thẩm quyền áp dụng và đối tượng áp dụng biện pháp ngăn chặn

Từ sự phân tích trên, chúng tôi rút ra khái niệm về các biện pháp ngăn chặn như sau:

Các biện pháp ngăn chặn là các biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự được áp dụng đối với bị can, bị cáo và người chưa bị khởi tố về hình

sự để kịp thời ngăn chặn tội phạm, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, cũng như không cho họ có những hành động làm cản trở hoạt động điều tra, xét xử hoặc thi hành án hình sự

Như vậy, với khái niệm trên chúng ta có thể thấy Biện pháp ngăn chặn

có những đặc điểm sau:

Đặc điểm thứ nhất: Biện pháp ngăn chặn là biện pháp cưỡng chế

Đặc điểm thứ hai: Biện pháp ngăn chặn chỉ áp dụng đối với các đối tượng là bị can, bị cáo và người chưa bị khởi tố về hình sự (nhưng người này

có dấu hiếu đã thực hiện tội phạm);

Đặc điểm thứ ba: Biện pháp ngăn chặn dùng để ngăn chặn tội phạm, ngăn ngừa người thực hiện tội phạm tiếp tục phạm tội, ngăn chặn không cho người phạm tội có những hành động làm cản trở các hoạt động điều tra, xét

xử hoặc thi hành án hình sự

Biện pháp ngăn chặn là một chế định pháp lý quan trọng của Luật tố tụng hình sự Trước khi Bộ luật tố tụng hình sự ra đời, các biện pháp ngăn chặn được quy định trong Luật số 103-SL/005 ngày 20.5.1957, Sắc luật số 002-SL ngày 18.6.1957 của Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa và Sắc luật 02-SL ngày 15.3.1957 của Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa miền Nam Việt Nam bao gồm các quy định về việc bắt người, giam, tha, khám xét

và được gọi là những biện pháp cưỡng chế

Những biện pháp ngăn chặn là một trong những nhóm của biện pháp cưỡng chế Những biện pháp ngăn chặn mang tính cưỡng chế nghiêm khắc để kịp thời ngăn chặn hành vi phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc có hành vi gây

khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử cũng như để đảo bảo thi hành án Những biện pháp ngăn chặn khi được áp dụng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác

Kế thừa có chọn lọc và phát triển luật tố tụng hình sự của Nhà nước ta

từ sau Cách mạng tháng tám đến nay, Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành quy định những biện pháp ngăn chặn trong Chương VI Những biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự có nội dung tương đối rộng và cụ thể, được chia thành ba nhóm:

Nhóm 1: Gồm những biện pháp nhằm mục đích ngăn chặn tội phạm, ngăn ngừa người có hành vi phạm tội bỏ trốn hoặc có hành vi gây khó khăn cho quá trình giải quyết vụ án như: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm

Nhóm 2: Gồm những biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng cứ như khám xét người, khám xét chỗ ở, địa điểm nơi làm việc, khám nghiệm hiện trường, xem xét dấu vết trên thân thể…

Nhóm 3: Gồm những biện pháp bảo đảm sự thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án như kê biên tài sản, áp giải bị can, bị cáo, người

bị kết án, dẫn giải người làm chứng, những biện pháp xử lý do Thẩm phán chủ tọa phiên tòa áp dụng đối với người có hành vi phạm nội quy phiên tòa

Trong ba nhóm biện pháp cưỡng chế trên, các biện pháp ngăn chặn nằm ở nhóm thứ nhất, được quy định cụ thể từ Điều 79 đến Điều 94 Bộ luật tố tụng hình sự

Tại Bộ luật tố tụng hình sự quy định:

Để kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ

bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc

sẽ tiếp tục phạm tội, cung như khi cần đảm bảo thi hành án, Cơ

quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi thẩm quyền tố tụng của mình hoặc người có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật

tố tụng hình sự có thể áp dụng một trong những biện pháp ngăn chặn sau đây: Bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [32, Điều 79]

1.2.2 Mục đích- Ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm

Để giải quyết một vụ án hình sự, các Cơ quan điều tra, VKS, Tòa án phải tiến hành nhiều hành vi tố tụng khác nhau nhằm thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và người phạm tội; áp dụng hình phạt và buộc người đã thực hiện hành vi phạm tội phải chịu hình phạt hoặc các chế tài pháp lý khác Quá trình này không chỉ đòi hỏi các hoạt động tích cực của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán mà còn là những hoạt động của những người tham gia tố tụng khác như: người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi cho đương sự,

bị can, bị cáo, người bị hại, người làm chứng với những quyền và nghĩa vụ nhất định khi tham gia tố tụng Tuy nhiên, không phải bao giờ bị can, bị cáo hoặc những người bị nghi là thực hiện hành vi phạm tội (thuật ngữ này dùng

để chỉ những người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang) cũng thực hiện nghĩa vụ của mình một cách tự giác; nhiều trường hợp họ cố tình trốn tránh hoặc gây cản trở cho các hoạt động tố tụng Vì vậy, để ngăn chặn và phòng ngừa họ không thực hiện nghĩa vụ, việc pháp luật quy định và cho phép các cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng, những người khác theo luật định được áp dụng các BPNC bắt, tạm giữ, tạm giam trong những trường hợp nhất định, đối với những đối tượng nhất định là hết sức cần thiết và có ý nghĩa vô cùng to lớn trong cuộc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm ở nước ta

Các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự là những biện pháp cưỡng chế của Nhà nước thể hiện tính mệnh lệnh quyền uy trong phương

pháp điều chỉnh của luật tố tụng hình sự Áp dụng đúng đắn các biện pháp ngăn chặn có ý nghĩa rất lớn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Cụ thể:

- Áp dụng đúng đắn biện pháp ngăn chặn sẽ đảm bảo cho quá trình giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện, không có sự oan sai xảy ra

- Áp dụng các biện pháp ngăn chặn là đảm bảo quan trọng trong việc tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Các quy định về căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn là nhằm đạt được mục tiêu ngăn chặn và phòng chống tội phạm Tuy nhiên, không phải vì thế mà cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng một cách tùy tiện, thiếu căn cứ Do đó, đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải tiến hành đúng trình tự, thủ tục và phải thận trọng trong hoạt động này

Ví dụ: Khi bắt người phải có đại diện của chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc đại diện cơ quan, tổ chức nơi người bị bắt cư trú hoặc làm việc và phải có người láng giềng chứng kiến

- Áp dụng biện pháp ngăn chặn góp phần bảo vệ trật tự xã hội và chế

độ XHCN, bảo vệ tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của công dân và các quan hệ xã hội khác cần được bảo vệ đồng thời trấn áp một cách kiên quyết tội phạm xảy ra vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

- Những biện pháp ngăn chặn thể hiện sự chuyên chính của Nhà nước

xã hội chủ nghĩa trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm

Tội phạm về bản chất là hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây ra hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại cho những mối quan hệ xã hội quan trọng được luật hình sự bảo vệ Tội phạm trực tiếp hoặc gián tiếp xâm hại đến sự bền vững và ổn định của chế độ Nhà nước, chế độ kinh tế- chính trị, xã hội, đến tính mạng, sức khỏe, tự do, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân cũng như quy tắc của cuộc sống xã hội- xã hội chủ nghĩa Do đó, Nhà nước ta coi việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, ngăn chặn kịp thời, xử lý nghiêm minh

nhằm tiến tới loại trừ hiện tượng phạm tội ra khỏi đời sống xã hội là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất và phải được tiến hành một cách kiên quyết, triệt để, không khoan nhượng Việc quy định và đảm bảo thực hiện các biện pháp ngăn chặn trong Bộ luật tố tụng hình sự là biểu hiện cụ thể của quan điểm đó của Nhà nước

Để giải quyết một vụ án hình sự, các Cơ quan điều tra, VKS, Tòa án phải tiến hành nhiều hành vi tố tụng khác nhau nhằm thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và người phạm tội; áp dụng hình phạt và buộc người đã thực hiện hành vi phạm tội phải chịu hình phạt hoặc các chế tài pháp lý khác Quá trình này không chỉ đòi hỏi các hoạt động tích cực của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán mà còn là những hoạt động của những người tham gia tố tụng khác như: người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi cho đương sự,

bị can, bị cáo, người bị hại, người làm chứng với những quyền và nghĩa vụ nhất định khi tham gia tố tụng Tuy nhiên, không phải bao giờ bị can, bị cáo hoặc những người bị nghi là thực hiện hành vi phạm tội (thuật ngữ này dùng

để chỉ những người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang) cũng thực hiện nghĩa vụ của mình một cách tự giác; nhiều trường hợp họ cố tình trốn tránh hoặc gây cản trở cho các hoạt động tố tụng Vì vậy, để ngăn chặn và phòng ngừa họ không thực hiện nghĩa vụ, việc pháp luật quy định và cho phép các cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng, những người khác theo luật định được áp dụng các BPNC bắt, tạm giữ, tạm giam trong những trường hợp nhất định, đối với những đối tượng nhất định là hết sức cần thiết và có ý nghĩa vô cùng to lớn trong cuộc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm ở nước ta

BLTTHS cho phép khi cần thiết Cơ quan điều tra, VKS, Tòa án được

áp dụng BPNC bắt, tạm giữ, tạm giam và kịp thời thay đổi hoặc hủy bỏ các BPNC đó nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc không còn cần thiết nữa

Tinh thần đó được thể hiện ở sự quy định chặt chẽ về căn cứ, thẩm quyền ra lệnh, thời hạn áp dụng cũng như chế độ đối xử đối với người bị áp dụng Khi

đã hết thời hạn tạm giữ, tạm giam thì phải trả tự do ngay cho người bị tạm giữ, tạm giam hoặc xét cần thiết thì áp dụng BPNC khác

Đối với người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử BLTTHS đều quy định việc trả lại tự do hoặc thay đổi bằng BPNC khác nếu thấy rằng những việc đó không cần thiết nữa

Mọi công dân căn cứ vào quy định của pháp luật về việc bắt, tạm giữ, tạm giam sẽ kiểm tra được tính đúng đắn của việc áp dụng các BPNC này, qua đó bảo vệ được quyền và lợi ích chính đáng của mình

Các BPNC bắt, tạm giữ, tạm giam không chỉ thể hiện tính cưỡng chế của Nhà nước đối với người có hành vi xâm hại các quyền của công dân mà còn là một phương tiện hữu hiệu để bảo vệ các quyền đó khi nó có nguy cơ bị xâm hại hoặc đang bị xâm hại Các BPNC đó tuy hạn chế một số quyền của công dân đối với bị can, bị cáo hoặc đối với người bị nghi là thực hiện hành vi phạm tội, nhưng mặt khác lại bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của các công dân khác

Nhà nước ta là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân nên những hoạt động của Nhà nước không nhằm mục đích nào khác là phục vụ quyền lợi của nhân dân lao động Bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa là một chế độ dân chủ trong đó các quyền của công dân được tôn trọng, pháp luật bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Pháp luật XHCN không cho phép một hành vi trái pháp luật nào xâm phạm đến các quyền và lợi ích của công dân dù đó là hành vi của cơ quan nhà nước hay những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng

Nghiêm chỉnh và triệt để tuân thủ các quy định về bắt, tạm giữ, tạm giam là nhiệm vụ của cơ quan tiến hành tố tụng Các cơ quan này phải hoạt

động theo đúng nhiệm vụ, quyền hạn và thủ tục do pháp luật quy định Cơ quan tiến hành tố tụng không những tự mình phải tuân theo các quy định của BLTTHS mà còn phải kịp thời ngăn chặn mọi vi phạm pháp luật của những người tiến hành tố tụng Mọi hành vi trái với quy định của pháp luật về việc bắt, tạm giữ, tạm giam đều bị xử lý nghiêm khắc, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 119 BLHS về tội bắt, giữ, giam người trái pháp luật

Quy định về các BPNC bắt, tạm giữ, tạm giam còn thể hiện tính nhân đạo ở các quy định về việc bắt, tạm giữ, tạm giam đối với người chưa thành

niên hay tại BLTTHS: "Đối với bị can, bị cáo là phụ nữ có thai hoặc đang

thời kỳ nuôi con dưới 36 tháng tuổi, là người già yếu, người bị bệnh nặng mà nơi cư trú rõ ràng thì không tạm giam mà áp dụng biện pháp ngăn chặn khác, trừ trường hợp đặc biệt" [32, Điều 88, Khoản 2]

Bộ luật còn quy định việc chăm lo người thân thích và bảo quản tài sản của người bị tạm giam, tạm giữ:

Khi người bị tạm giam, tạm giữ có con chưa thành niên dưới mười bốn tuổi hoặc có người thân thích là người tàn tật, già yếu không có người chăm sóc, thì cơ quan ra quyết định tạm giữ, lệnh tạm giam giao những người đó cho người thân thích chăm nom Trong trường hợp người bị tạm giữ, tạm giam không có người thân thích thì cơ quan ra quyết định tạm giữ, lệnh tạm giam giao những người đó cho chính quyền sở tại chăm nom

Tại BLTTHS quy định: “Trong trường hợp người bị tạm giữ, tạm giam

có nhà hoặc tài sản khác mà không có người chăm nom, bảo quản thì cơ quan

ra quyết định tạm giữ, lệnh tạm giam phải áp dụng những biện pháp bảo quản thích đáng” [32, Điều 90, khoản 1, 2]

Tòa án, với vai trò là cơ quan duy nhất có quyền đưa ra phán quyết đối với người bị truy tố về tội danh và hình phạt tùy theo mức độ hành vi đã phạm tội, do vậy việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với các bị cáo có ý nghĩa hết

sức đặc biệt Đối với các cơ quan điều tra, khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn còn phụ thuộc vào sự phê chuẩn của Viện kiểm sát cùng cấp, và khi cơ quan điều tra và cơ quan truy tố áp dụng các biện pháp ngăn chặn thì cả đều

có thể bị Tòa án sau khi xem xét hồ sơ vụ án có thể thay đổi việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn mà không cần có sự phê chuẩn của bất kỳ cơ quan nào, việc thay đổi áp dụng các biện pháp ngăn chặn này cũng không bị bất kỳ cơ quan nào có thể thay đổi lại Như vậy, vai trò của Tòa án trong giai đoạn xét

xử (sơ thẩm hay phúc thẩm) là rất lớn, rất quan trọng và cần phát huy trong mỗi vụ án riêng biệt để đảm bảo mỗi vụ án, mỗi bị cáo khi được đưa ra xét xử vừa được đảm bảo công bằng, vừa mang tính giáo dục cao đối bị cáo cũng như cộng đồng

Tuy nhiên, trong thực tế việc Tòa án thay đổi các biện pháp ngăn chặn đối với các bị cáo là rất hạn chế, mà chủ yếu Tòa án chỉ tiếp tục áp dụng biện pháp ngăn chặn mà cơ quan truy tố trước đó đã sử dụng, trong khi đó căn cứ vào mức độ nguy hiểm hành vi phạm tội của bị cáo, nhân thân của bị cáo và những diễn biến thực tế Tòa án có thể áp dụng để thay đổi áp dụng biện pháp ngăn chặn nặng hơn hoặc nhẹ hơn đối với bị cáo

Ví dụ: Bị cáo Nguyễn Văn A, sinh năm 1978, trú tại số 9 ngách 2 Định Công, Hoàng Mai, Hà Nội; bị truy tố về tội Trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 138 BLHS; sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án Thẩm phán xét thấy bị cáo khai nhận hành vi phạm tội, số tiền chiếm đoạt 15 triệu đồng đã được khắc phục cho người bị hại, lần đầu phạm tội, có nơi cư trú rõ Trong trường hợp này có thể xem xét áp dụng biện pháp Cấm đi khỏi nơi cư trú đối với bị cáo, tuy nhiên Thẩm phán đã không áp dụng BPNC này đối với bị cáo mà vẫn áp dụng biện pháp tạm giam đối với bị cáo Việc không thay đổi biện pháp ngăn chặn Cấm đi khỏi nơi cư trú đối với bị cáo trong trường hợp này là có phần nghiêm khắc đối với bị cáo

Trong trường hợp này Tòa án không thay đổi áp dụng BPNC đối với bị cáo vì nhiều lý do, nhưng lý do cơ bản mà người Thẩm phán không dám đề xuất với người có thẩm quyền thay đổi BPNC đối với bị cáo A vì sợ bất kỳ một sơ suất nhỏ không đảm bảo được sự có mặt của bị cáo khi xét xử và đảm bảo công tác thi hành án sau khi tuyên án

1.2.3 Căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm

Áp dụng các biện pháp ngăn chặn là cần thiết trong quá trình giải quyết

vụ án hình sự Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn thực chất là

sự tác động trực tiếp đến các quyền cơ bản của công dân Vì vậy, khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn phải hết sức cẩn trọng, không thể có sự tùy tiện khi quyết định áp dụng các biện pháp này

Khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn nhất thiết phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của pháp luật, đảm bảo việc ra quyết định áp dụng các biện pháp ngăn chặn có căn cứ, đúng pháp luật

Theo Điều 79 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, để áp dụng các biện pháp ngăn chặn phải dựa vào những căn cứ sau:

1.2.3.1 Kịp thời ngăn chặn tội phạm

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện, mỗi tội phạm xảy ra đều có thể gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại cho một hay nhiều quan hệ xã hội là khách thể được Luật hình

sự bảo vệ Việc kịp thời ngăn chặn tội phạm, không để tội phạm xảy ra hoặc không để người phạm tội có điều kiện kết thúc hành vi phạm tội của mình gây

ra hậu quả nguy hại cho xã hội là việc làm hết sức cần thiết và cấp bách

Căn cứ này thường áp dụng để bắt người trong những trường hợp sau:

- Bắt người trong trường hợp khẩn cấp khi có căn cứ để cho rằng một người nào đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; khi người bị hại hoặc người có mặt tại nơi xảy ra tội

phạm chính mắt trông thấy và xác nhận đúng là người đã thực hiện tội phạm

mà xét thấy cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn; khi thấy có dấu hiệu của tội phạm ở người hoặc tại chỗ ở của người bị nghi thực hiện tội phạm và xét thấy cần thiết ngăn chặn ngay việc người đó trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ

- Bắt người phạm tội quả tang khi phát hiện một người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt

Như vậy, trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, sau khi nhận hồ sơ từ Viện kiểm sát chuyển sang, khi thụ lý vụ án nếu xét thấy cần phải tiếp tục giam người phạm tội để đảm bảo việc xét xử và thi hành án, Tòa án tiếp tục ra lệnh giam đối với bị can (hoặc bị cáo) kể từ ngày thụ lý vụ án hoặc kể từ ngày hết thời hạn tạm giam của cơ quan tiến hành tố tụng trước đó (Đ88-BLTTHS)

1.2.3.2 Khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho hoạt động xét xử

Việc bị can, bị cáo có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án cũng như việc quản lý giám sát được bị can, bị cáo về con người cũng như hành vi của

họ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xét xử Nếu bị can, bị cáo trốn tránh hoặc có hành vi gây khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử thì việc xác định sự thật khách quan của vụ án sẽ gặp rất nhiều khó khăn Vì vậy, Tố tụng hình sự quy định khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử là một trong các căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn

Đối tượng để áp dụng căn cứ này thường là các bị can, bị cáo, người bị truy nã Tuy nhiên, trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang còn áp dụng đối với người chưa bị khởi tố khi có căn cứ cho rằng họ sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, khám phá tội phạm

Căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử được thể hiện qua việc bỏ trốn, làm giả chứng cứ hoặc tiêu hủy chứng

cứ, có sự câu kết, bàn bạc giữa những người đồng phạm với nhau trốn tránh pháp luật, mua chuộc, đe dọa, khống chế người làm chứng, người bị hại…

1.2.3.3 Khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội

Đối với bị can, bị cáo có biểu hiện tiếp tục phạm tội thì việc áp dụng biện pháp cách ly họ với xã hội hoặc hạn chế các điều kiện để họ không thể tiếp tục phạm tội là rất cần thiết

Bộ luật tố tụng hình sự quy định khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo

sẽ tiếp tục phạm tội là căn cứ để áp dụng biện pháp ngăn chặn

Khi áp dụng căn cứ này cần phải phân biệt với căn cứ “để kịp thời ngăn chặn tội phạm” Mặc dù cả hai căn cứ đều nhằm ngăn chặn không để tội phạm xảy ra Tuy nhiên, hai căn cứ này khác nhau ở chỗ mỗi căn cứ đều có đối tượng áp dụng khác nhau; căn cứ “để kịp thời ngăn chặn tội phạm” được áp dụng đối với những người chưa bị khởi tố về hình sự đối với hành vi được xác định là lý do dẫn đến việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với họ, còn để ngăn chặn việc “bị can, bị cáo sẽ tiếp tục phạm tội” chỉ áp dụng đối với các bị can, bị cáo (những người đã bị khởi tố về hình sự hoặc đã bị Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử) khi có căn cứ cho rằng họ sẽ tiếp tục phạm tội

Những căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ tiếp tục phạm tội có thể xác định trên các phương diện sau:

- Về nhân thân bị can, bi cáo: Bị can, bị cáo có nhân thân xấu, ví dụ: bị cáo là người có ý thức chống đối giai cấp sâu sắc, những phần tử thuộc diện lưu manh, côn đồ, hung hãn… bị can, bị cáo đã có nhiều tiền án tiền sự hoặc những đối tượng phạm tội có tính chất chuyên nghiệp (ví dụ: bị can, bị cáo là người chuyên sống bằng các nghề như trộm cắp, lừa đảo…)

- Về hành vi của bị can, bị cáo: bị can, bị cáo đã có những biểu hiện sẽ tiếp tục phạm tội như đe dọa trả thù người tố giác, đe dọa trả thù người bị hại, người làm chứng và đã có sự chuẩn bị công cụ, phương tiên hoặc các điều

kiện cần thiết cho việc thực hiện tội phạm và xét thấy bị can, bị cáo có khả năng thực hiện được sự đe dọa đó

1.2.3.4 Bảo đảm cho việc thi hành án

Thi hành án là một trong những giai đoạn quan trọng của tố tụng hình

sự nhằm thực hiện các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án Các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nếu không thi hành được thì bản án, quyết định đó không có giá trị gì

Thi hành các bản án hoặc quyết định của Tòa án có liên quan trực tiếp đến người bị kết án Sự có mặt của người bị kết án khi bản án được thi hành là rất cần thiết, đặc biệt là đối với người bị Tòa án quyết định áp dụng hình phạt

tù Nếu người bị kết án trốn tránh hoặc có hành vi gây khó khăn thì việc thi hành án sẽ không đạt kết quả Do vậy, Bộ luật tố tụng hình sự quy định để đảm bảo thi hành án trong các trường hợp nhất định là căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn

Tòa án thường áp dụng căn cứ này trong một số trường hợp như:

- Đối với bị cáo không bị tạm giam nhưng Hội đồng xét xử Tòa án cấp

sơ thẩm tuyên hình phạt tù mà có căn cứ cho rằng nếu không hạn chế tự do của bị cáo thì bị cáo có thể bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội

Đối với bị cáo không bị tạm giam nhưng Hội đồng xét xử của Tòa án cấp phúc thẩm tuyên hình phạt tù thì Hội đồng xét xử ra quyết định bắt tạm giam ngay để đảm bảo thi hành án, trừ trường hợp bị cáo có lý do để hoãn thì hành án phạt tù

- Căn cứ hủy bỏ hay thay thế biện pháp ngăn chặn

Hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp ngăn chặn thực chất là vấn đề mềm hóa cách xử sự trong hoạt động giải quyết vụ án hình sự, nó có lợi cho đối tượng hoặc tăng tính nghiêm khắc khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn, đồng thời làm cơ sở cho việc vận dụng chính sách nhân đạo của Nhà nước

+ Hủy bỏ biện pháp ngăn chặn

Là việc các cơ quan có thẩm quyền ra quyết định không tiếp tục áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với người đang bị áp dụng một biện pháp ngăn chặn cụ thể [32]

Tại Điều 94 BLTTHS quy định hủy bỏ biện pháp ngăn chặn được tiến hành trong các trường hợp sau:

Thứ hai, khi cơ quan tiến hành tố tụng thấy việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn không còn cần thiết nữa

Là việc cơ quan tiến hành tố tụng xem xét những yêu cầu phục vụ cho việc điều tra, truy tố, xét xử như thu thập tài liệu đã đầy đủ, ý thức khai báo, thái độ thành khẩn của bị can… thì cơ quan tiến hành tố tụng sẽ ra quyết định hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn

+ Thay thế biện pháp ngăn chặn

Là việc cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thay thế cho biện pháp ngăn chặn đang được áp dụng (Có thể ít nghiêm khắc hơn nhưng cũng có thể sẽ nghiêm khắc hơn)

Thay thế biện pháp ngăn chặn phải thỏa mãn những điều kiện sau:

 Yêu cầu giải quyết vụ án

 Thái độ chấp hành của bị can, bị cáo đối với biện pháp ngăn chặn đang được áp dụng

Đảm bảo được các điều kiện này, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tiến hành thay thế biện pháp ngăn chặn Cho phép cơ quan tiến hành tố tụng tạo điều kiện thuận lợi hơn trong việc sử dụng chiến thuật tác động lên thái độ, tâm lý, ý thức của bị can, bị cáo khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử vụ án [32, Điều 94]

1.3 Những biện pháp ngăn chặn được quy định trong giai đoạn xét

xử sơ thẩm

Theo quy định tại Điều 79 BLTTHS 2003 thì các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự bao gồm: Bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [32]

1.3.1 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bắt người

Bắt người là biện pháp ngăn chặn có vị trí quan trọng trong quá trình điều tra, xử lý vụ án hình sự Bắt là một trong những hình thức thể hiện của BPNC, có tính chất khởi đầu cho việc áp dụng các BPNC tiếp theo

Đây là biện pháp có tính chất cưỡng chế nghiêm khắc của nhà nước, nhằm tước bỏ quyền tự do thân thể của một người và hạn chế một số quyền, lợi ích hợp pháp của họ, việc bắt nhất thiết phải tuân thủ các căn cứ, trình tự, thủ tục theo pháp luật quy định Do vậy, việc bắt người trong pháp luật tố tụng hình sự của Nhà nước ta từ trước cho đến nay luôn luôn được xây dựng theo hướng kế thừa có chọn lọc và từng bước hoàn thiện

Bắt là BPNC nhằm kịp thời ngăn chặn tội phạm, ngăn ngừa người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trốn tránh pháp luật, nhằm tạo điều kiện bảo đảm cho việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án được thuận lợi

BLTTHS 2003 quy định về bắt người bao gồm: Bắt bị can, bị cáo để tạm giam, bắt người trong trường hợp khẩn cấp và bắt người trong trường hợp phạm tội quả tang, bắt người đang bị truy nã

* Việc bắt bị can để tạm giam

Tại Điều 79 BLTTHS năm 2003 qui định các biện pháp và căn cứ áp