Điều tra thành phần loài cây làm thuốc của đồng bào dân tộc Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

Ở nước ta nguồn tài nguyên cây làm thuốc chiếm khoảng 30% trong tổng số loài thực vật bậc cao có mạch, được thế giới đánh giá cao về sự phong phú, ý nghĩa thực tiễn, giá trị khoa học cũn

Trang 1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nằm ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, Việt Nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú, đa dạng sinh vật với số loài thực vật bậc cao có mạch ở nước ta hiện có tới 10.386 loài thuộc 2.257 chi và 305

họ, chiếm 4% tổng số loài,15% tổng số chi và 57% tổng số họ của toàn thế giới [28] Ở nước ta nguồn tài nguyên cây làm thuốc chiếm khoảng 30% trong tổng số loài thực vật bậc cao có mạch, được thế giới đánh giá cao về sự phong phú, ý nghĩa thực tiễn, giá trị khoa học cũng như kinh tế của nguồn tài nguyên cây thuốc Việt Nam nói chung và trong các cộng đồng dân tộc thiểu số nói

riêng

Thực vật không chỉ với vai trò là lá phổi xanh khổng lồ điều hòa khí hậu,

là khâu quan trọng trong chu trình tuần hoàn vật chất của tự nhiên, thảm thực vật rừng còn là nguồn tài nguyên vô giá cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp (gỗ, giấy, dệt…) là thức ăn cho động vật nói chung, đặc biệt là nguồn dược liệu quý giá đối với việc bảo vệ sức khỏe cho con người Lịch sử phát triển và tiến hoá của loài người gắn liền với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên, trong đó cây cỏ được con người sử dụng đầu tiên để phục vụ cuộc sống Qua thời gian các kiến thức chữa bệnh bằng cây cỏ được lưu truyền từ đời này qua đời khác, đã tạo nên kho tàng tri thức về y học cổ truyền cho nhân loại

Đảng ta chủ trương đề ra đường lối phát triển nền y dược học Việt Nam

là kết hợp y dược học hiện đại và y dược học cổ truyền, nhằm xây dựng nền y dược học dân tộc Nhờ đó mà dược liệu Việt Nam đang được quan tâm chú ý phục vụ cho việc phòng, chữa bệnh Ngày nay, dược liệu làm từ thực vật ngày càng được ưa chuộng bởi những ưu điểm: vừa đáp ứng được nhu cầu người bệnh, có tác dụng chữa bệnh tốt lại rẻ tiền, việc sử dụng tương đối dễ dàng và đặc biệt là ít gây tác dụng phụ cho người bệnh Những tính năng ưu việt trên

Trang 2

cũng là lý do để chúng ta cần coi trọng nguồn dược liệu quý giá của thiên nhiên và coi đó như một loại cây công nghiệp cao cấp.

Theo thống kê của Viện dược liệu năm 1965 đã phát hiện và sử dụng

1863 loài thuộc 238 họ làm thuốc, thu thập được 8000 tiêu bản thuộc 1296 loài, theo Võ Văn Chi (2000), con số này đã lên tới gần 3.200 loài thuộc

1.200 chi trên 300 họ [8] Đến năm 2011, Viện đã hoàn thành và xây dựng được danh lục cây thuốc Việt Nam gồm 3948 loài, Danh lục các cây thuốc quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng gồm 144 loài Ngoài ra, Viện cũng xây dựng được hệ thống bảo tồn nguồn gen và giống trên toàn quốc với 730 loài, đánh giá được 630 loài Qua đó, cho thấy việc nghiên cứu về các cây thuốc, bài thuốc đã được quan tâm chú ý

Tiềm năng của thảm thực vật nước ta thật là lớn Tuy nhiên, một thực trạng đáng lo ngại ở nước ta trong những năm gần đây là nạn phá rừng, làm rẫy, lâm tặc lộng hành khai thác gỗ quý vẫn liên tiếp xảy ra dẫn đến diện tích

rừng ngày càng bị thu hẹp, nhiều loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng

Xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa với đa số diện tích là đồi, rừng có số lượng và thành phần loài thực vật phong phú Đó là nguồn cung cấp dược liệu rất quý Ở xã Thanh Lâm đến nay hiện tượng phá rừng làm rẫy, xây nhà, lấy gỗ vẫn còn diễn ra làm xuất hiện nhiều khu đồi trọc, xói mòn thành rãnh, rừng tái sinh sau nương rẫy nhiều Nhưng đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu về nguồn dược liệu tại đây

Vì vậy chúng tôi chọn đề tài: "Điều tra thành phần loài cây làm thuốc của đồng bào dân tộc Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa" nhằm góp phần đánh giá nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa bàn

nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Điều tra thành phần loài cây có thể sử dụng làm thuốc của đồng bào

dân tộc Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

Trang 3

- Xây dựng danh lục các loài cây thuốc và đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa bàn nghiên cứu.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Lịch sử nghiên cứu cây cỏ để sử dụng chúng làm các vị thuốc đã xuất hiện cách đây hàng nghìn năm trước Nhiều nước trên thế giới cũng như ở nước ta đã chú ý sử dụng cây thuốc trong phòng và chữa bệnh, đặc biệt phát triển rộng rãi ở các nước phương Đông Tài liệu cổ về cây thuốc hiện còn lại không nhiều, tuy nhiên có thể coi năm 2838 trước Công nguyên (TCN) là năm hình thành bộ môn nghiên cứu cây thuốc và dược liệu Cũng vào năm

này, Thần Nông viết cuốn: "Bản thảo đầu tiên" đã ghi chép 365 vị thuốc, đây

là bộ sách cổ nhất của Đông y [Theo 28]

Nhiều thế kỷ TCN người Hy Lạp đã biết trồng và sử dụng cây làm thuốc

Thời Ai Cập cổ đại người ta đã sử dụng cây Lô hội (Aloe barbadensis) để

chữa trị vết thương cho các chiến binh [18]

Năm 79 - 23 (TCN), nhà tự nhiên học người La Mã: Plinus soạn thảo bộ

sách: "Vạn vật học" gồm 37 tập giới thiệu 1000 loài cây có ích

Năm 60 - 20 (TCN), Thầy thuốc Dioscorides người Hy Lạp giới thiệu

600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh Đồng thời, ông cũng là người đặt nền móng cho nền y dược học [Theo 7]

Trong đời sống hằng ngày các thổ dân da đỏ ở Trung Mỹ đã dùng một

số loại cây cỏ để trị các chứng viêm, sưng và làm thuốc trường thọ, người Ai

Cập cổ và người La Mã thường sử dụng loài Cúc (Chamomile recutita) đắp lên vết thương cho chóng lành sẹo; việc dùng Tỏi (Allium sativan) làm thuốc

cũng đã có hàng ngàn năm trước đây, người Ai Cập khi xây dựng các kim tự tháp ăn rất nhiều Tỏi để tăng cường sức lực chống lại bệnh tật, các binh sĩ ăn

nhiều tỏi để lấy dũng khí trước khi ra trận [9],[27] Nhân dân Trung Quốc

dùng Tỏi để chữa bệnh đau màng óc và xơ vữa động mạch, chữa huyết áp cao

Trang 4

và viêm nhiễm đường ruột [1] Ở Trung Quốc, Nhân sâm (Panax ginseng) từ

3000 năm trước công nguyên, đã được nói đến như một thần dược để tăng cường sinh lực cơ thể, kéo dài tuổi thọ [21] Vào đầu thập kỷ thứ II người Trung Quốc cũng đã biết dùng các loài cây cỏ để chữa bệnh như: Nước chè

đặc; rễ cây cốt khí củ (Polygonum cuspidatum); vỏ rễ cây Táo tầu (Zizyphus vulgaris) …để chữa vết thương; dùng các loài nhân sâm (Panax) để phục hồi

ngũ quan, trấn tĩnh tinh thần, chế ngự cảm xúc, chặn đứng kích động, giải trừ

lo âu, sáng mắt, khai sáng trí tuệ, gia tăng sự thông thái cũng đã được sử dụng phổ biến từ lâu ở nước này[15]

Năm 890, trong cuốn: "Những cây làm thuốc" của Nhật Bản đã thống

kê gần 100 loài cây có tinh dầu trong số các cây sử dụng làm thuốc

Đến thời kỳ Phục Hưng (đầu thế kỷ XV), nhiều bộ Bách khoa toàn thư

về cây cỏ đã được biên soạn ở nhiều quốc gia

Năm 1533 - 1617, Piospiero Alpim người Ý phát hiện sự tồn tại của cá thể đực, cái của cây Chà là, miêu tả được hình thái của cây Cà phê

Nhà thực vật học người Thụy Sỹ: Alphonse de Cadoue, năm 1855 với

tác phẩm "Địa lý học tự nhiên" và năm 1883 với "Nguồn gốc cây trồng" đã

thống kê các loài cây có ích [Theo 7]

Ở châu Âu, người ta đã dùng nước sắc của quả Bạch dương (Betula platyphylla) để bảo vệ sức khoẻ cho công nhân Người Nhật sử dụng quả Anh đào (Polypodium fortunei Kze) để trị đau nhức do phong thấp, tổn thương do

lạnh [22], còn theo Fujiki (Nhật Bản) cùng các nhà khoa học ở Viện hàn lâm

Hoàng Gia Anh thì Chè xanh (Thea sinensis L.) còn ngăn chặn sự phát triển

các loại ung thư gan, dạ dày nhờ chất Gallat epigallocatechine Đất nước

Bungari sử dụng cây Hoa hồng (Rosa chinensis Jacq.) để chữa trị nhiều bệnh,

dùng hoa, lá, rễ làm thuốc tan huyết, chống sưng phù, ngày nay khoa học đã xác định trong cánh Hoa hồng có chứa hoạt chất Tamin, Glucosid và lượng tinh dầu đáng kể [26]

Trang 5

Người Ấn Độ dùng lá cây Me rừng (Phyllanthus emblica L.) làm thuốc

mát lợi tiểu, nhuận tràng, ngoài ra người ta còn dùng quả Me rừng khô để trị sốt xuất huyết, tiêu chảy, lỵ, nước lên men của quả Me rừng dùng để trị bệnh vàng da, trị ho và ở Thái Lan quả Me rừng cũng được chế biến thành thuốc chữa long đờm, hạ nhiệt, lợi tiểu [8], [10], [26]

Ở Malayxia người ta dùng cây Mùi tàu (Eryngium foetidum) phối hợp

với cam thảo làm thuốc lợi tiểu, chữa rối loạn tiêu hoá, ỉa chảy, giải độc, trị

phong thấp [10]

Ở Trung Mỹ từ lâu người Haiti và Dominic thường dùng cây cỏ Lào

(Chromolaena odorata (L) R.King et H.Rob.) để chữa vết thương nhiễm

khuẩn, chữa cầm máu, trị vết loét lâu ngày không liền sẹo [19] ,[30] Ở Cuba

người ta dùng bột Papain lấy từ mủ cây Đu đủ (Carica papaya L.) kích thích

tổ chức cơ, trị vết thương mau lành Ở Pêru người ta lấy hạt cây này để chữa

viêm bàng quang, viêm phế quản và đã chiết xuất được chất tromalit có tác dụng kháng khuẩn cao [18]

Theo Y học Trung Quốc cây Lấu (Psychotria rubra Lour) dùng toàn

thân giã nhỏ chữa gãy xương, chữa tiêu sưng, mụt nhọt [26] Trong cuốn sách

“Cây thuốc Trung Quốc” xuất bản năm 1985 đã liệt kê một loạt các cây cỏ làm thuốc chữa bệnh như rễ cây Gấc (Momordica cochinesis) để chữa nhọt

độc, viêm tuyến hạch, hạt gấc trị sưng tấy đau khớp, chữa vết thương tụ máu [10],[29] Các nhà khoa học công nhận rằng tất cả các loài cây đều có tính kháng khuẩn, tác dụng kháng khuẩn của các hợp chất tự nhiên thường gặp trong cây cỏ là Phelnolic, Antoxian, các dẫn xuất của Quinon, Ancaloid, Heterosid Trong quá trình nghiên cứu các hoạt chất hoá học thực vật người ta

đã biết được trong cây thuốc có các thành phần vô cơ như các muối Kali, Canxi, các chất hữu cơ có Acid silixic, các Acid hữu cơ có Glucosit, Tamin,

và các tinh dầu chúng có vai trò lớn trong việc chữa bệnh [9]

Bharat Aggarwal cùng với cộng sự tại trường đại học Texas đã tiến hành

chiết xuất thành công hoạt chất Curcumin từ củ cây Nghệ (Curcuma

Trang 6

zedoaria) chất này có tác dụng ngăn chặn sự phát triển của tế bào ung thư và

kiềm chế quá trình di căn của ung thư vú Các nhà khoa học Phần Lan và

Hồng Kông phát hiện chất Curcumin có tác dụng ngăn chặn hoạt tính của gen gây bệnh Gan [17] Trong cây Suplơ xanh (Brasica cauliflora Lizg.) có hai

hoạt chất là Sulforaphane và Indol 3- carbinoe có khả năng phòng chống một

số loại bệnh ung thư [19] Trong vòng 200 năm trở lại đây có khoảng 121 hợp chất hoá học tự nhiên mà con người biết được, có thể dùng làm thuốc như

thành phần dịch lá của cây Nha đam (Aloe vera) có chứa các vitamin B1, B2,

B6, Acid folic và các nguyên tố vi lượng hoặc như cây Chè xanh có chứa Cafein kích thích thần kinh trung ương và có các Flavonol, các khoáng chất

và Acid hữu cơ [6],[10],[28] Lucas và Lewis (1944) đã chiết xuất thành công một hoạt chất có tác dụng với các vi khuẩn tả, mụn nhọt từ cây Kim ngân

(Lonicera japonica Thunb) Gotthall (1950) đã phân lập được các chất chứa

Glucosid, Barbaloin có tác dụng với vi khuẩn lao và tác dụng với Baccilus subtilic [24] Gilliver (1946) đã chiết suất được Berberin từ cây Hoàng liên

(Lonicera japonica Thunb) có tác dụng chữa bệnh đường ruột và kiềm chế

một số vi khuẩn làm hại cây cối, Schlederre (1962) cho rằng chất đó có thể chữa khỏi bệnh Bontond orient [18],[24]

Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thì Trung Quốc hàng năm tiêu thụ hết 700.000 tấn, sản phẩm thuốc (đạt 1,7 tỷ USD trong năm 1986), ở Hàn Quốc trong năm 2009 nhập khẩu tới 19.650 tấn cây thuốc, chiếm 78 % tổng lượng nhập khẩu Tổng giá trị thuốc từ thực vật trên thị trường Châu Âu- Châu Mỹ

và Nhật Bản đạt 43 tỷ USD năm 1985, ở các nước có nền kinh tế phát triển tăng từ 335 triệu USD năm 1976 lên 551 triệu USD năm 1980 còn Nhật Bản nhập khẩu thảo dược tăng từ 21.000 tấn (năm 1979) lên 22.640 tấn (năm 1980) tương đương 50 triệu USD, ở Mỹ đạt 4,5% tổng giá trị GDP (tương đương 75 triệu USD) thu được từ cây hoang dại làm thuốc, Theo Alan Hamilton (một chuyên gia thực vật) cho biết thị trường thuốc thảo dược ở Bắc

Mỹ và Châu Âu trong thập kỷ qua tăng 10% [15] Điều này chứng tỏ ở các

Trang 7

nước công ngiệp phát triển, cây thuốc phục vụ cho Y học cổ truyền phát triển nhanh, mạnh, cây thuốc là loài cây cung cấp nhiều hoạt chất có giá trị chữa bệnh, bảo vệ sức khoẻ cho con người.

Như vậy, thế giới thực vật vô cùng phong phú và đa dạng đem lại nhiều nguồn lợi cho con người nhất là trong việc chữa bệnh Những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại Tuy nhiên, do sự hạn chế của trình độ khoa học đương thời nên những công trình này chỉ dừng lại ở mức độ mô tả, thống kê

và chỉ ra công dụng của chúng, chưa có cơ sở khoa học để chứng minh thành phần hóa học của chúng có tồn tại trong đó và tham gia vào việc chữa bệnh như thế nào Chỉ đến khi khoa học kỹ thuật phát triển thì vấn đề này mới được làm sáng tỏ tạo độ tin cậy đối với người bệnh khi sử dụng

1.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở Việt Nam

Ở nước ta tập quán sử dụng cây cỏ làm thuốc đã có từ lâu đời Dưới thời các vua Hùng, nhân dân ta đã biết sử dụng hành, tỏi, gừng, riềng, làm gia vị trong những bữa ăn hàng ngày

Thế kỷ XI (TCN), nhân dân ta có tục ăn trầu cho ấm người, thơm miệng, uống nước chè xanh cho mát, nụ vối cho dễ tiêu, Điều đó nói lên những hiểu biết về dinh dưỡng và sử dụng thuốc của dân tộc

Thế kỷ II (TCN), hàng trăm loại thuốc đã được phát hiện như: sắn dây, khoai lang, mơ, quýt, và trong thời kỳ Bắc thuộc, nhiều vị thuốc của ta đã được xuất sang Trung Quốc

Dưới triều vua nhà Lý (1010 - 1224) có nhiều lương y nổi tiếng, trong

đó có nhà sư Minh Không (Nguyễn Chí Thành) ở chùa Giao Thủy đã có công chữa bệnh cho Lý Thần Tông Nhà Lý đặt quan hệ với Tống Huy Tông (Trung Quốc) trao đổi thuốc Nam lấy thuốc Bắc

Dưới triều Trần (1224 - 1399), Phạm Ngũ Lão đã trồng một vườn cây thuốc lớn để chữa bệnh cho quân sỹ trên núi gọi là “Sơn Dược”, hiện vẫn còn

di tích để lại tại một đồi thuộc xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Hưng

Ở địa phương Hạt Giao Thủy, Sơn Nam (Nam Định), Dạ Cẩm, Hồng Châu (Cẩm Bình, Hải Dương) nhà sư Tuệ Tĩnh (thế kỷ XIV) đã mở nhiều cơ sở chữa bệnh làm phúc ở các chùa và gây phong trào trồng thuốc ở gia đình Ông

Trang 8

là một đại sư nước Việt chữa bệnh cho người dân với phương châm: "thuốc Nam chữa bệnh người Nam" và đã truyền bá y dược cổ truyền cho nhân dân trong các tác phẩm:

- "Nam dược thần hiệu": gồm 499 vị và 3932 phương thuốc trị 184 loại

bệnh, chia làm 10 khoa (1725) Đây là tập sách thứ hai xuất hiện trong lịch sử

nghiên cứu cây thuốc ở nước ta sau tập: "Bản thảo thực vật toàn yếu" do Phan

Phu Tiện biên soạn(1429) là tập cây thuốc và dược liệu đầu tiên của Việt Nam

- "Các bài thuốc Nam và thập tam phương gia giảm": chép 13 cổ

phương với bổ âm đơn do ông sáng chế để chữa các bệnh gia giảm theo

chứng Các tài liệu này được in lại trong "Nam dược chính bản" Sau được triều hậu Lê in lại các bài thuốc của ông trong "Hồng Nghĩa giác tư y thư" (1717 và 1723), "Tuệ Tĩnh Y thư" và "Thương hàn tam thập thất trùng pháp"

được lưu truyền đến nay [Theo 14]

Sau Tuệ Tĩnh một thời gian dài không thấy xuất hiện tác giả nào, mãi đến thời Lê Dụ Tông xuất hiện Hải Thượng Lãn Ông – tên thực là Lê Hữu Trác (1721-1792) Ông là người am hiểu nhiều về y học, sinh lý học, học nhiều sách thuốc Trong 10 năm khổ công tìm tòi nghiên cứu, ông đã viết bộ

“Y tôn tâm lĩnh” gồm 66 quyển đề cập tới nhiều vấn đề y dược như: “Y huấn cách ngôn”, “Y lý thân nhân”, “Lý ngôn phụ chính”, “Y nghiệp thần chương” xuất bản năm 1772 Trong bộ sách này ngoài sự kế thừa “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh ông còn bổ sung thêm 329 vị thuốc mới Trong quyển

“Lĩnh nam bản thoản” Ông đã tổng hợp được 2854 bài thuốc chữa bệnh bằng

kinh nghiệm dân gian Mặt khác ông mở trường đào tạo y sinh, truyền bá tư tưởng và hiểu biết của mình về y học Do vậy Lãn Ông được mệnh danh là

“ông tổ” sáng lập ra nghề thuốc Viêt Nam Cùng thời với Hải Thượng Lãn Ông còn có hai trạng nguyên là Nguyễn Nho và Ngô Văn Tĩnh đã biên soạn

bộ “Vạn phương tập nghiêm” gồm 8 quyển xuất bản năm 1763 [13].

Triều Tây Sơn (1788 - 1808) Nguyễn Hoành đã để lại tập "Nam dược"

với 620 vị thuốc, với các phương thuốc kinh nghiệm gia truyền Đến thời Triều Nguyễn (1802 - 1845), Nguyễn Quang Lương viết về phương thuốc

dân gian trong cuốn "Nam dược tập nghiệm quốc âm"

Trang 9

Trong thời Pháp thuộc (1848 - 1945), nhiều nhà thực vật học người

Pháp và người Việt góp công nghiên cứu cây thuốc Việt Nam như bộ "Trung Việt dược tính hợp biên" của Đinh Nho Chân với 1600 vị thuốc Nam Bắc

Công trình nghiên cứu của Ch.Crevost và A.Petelote (1917), đã nghiên cứu và công bố kết quả điều tra về tài nguyên thực vật ở Việt Nam và Đông Dương

Năm 1954, A.Petelote đã xuất bản bộ sách: "Những cây thuốc của Campuchia, Lào, và Việt Nam" gồm 4 tập [Theo 14].

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, y dược học cổ truyền đạt được những thành tựu to lớn Dưới sự lãnh đạo của Bộ y tế cùng y học hiện đại, sức khỏe của người dân được quan tâm và khuyến khích công tác điều tra và nghiên cứu nguồn cây thuốc.Vì vậy, sau khi nước nhà thống nhất việc nghiên cứu cây thuốc ở nước ta được quan tâm nhiều hơn Có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu, tìm tòi và phát hiện thêm nhiều loài cây thuốc mới

Trong thư gửi hội nghị ngành Y tế (17/2/1955), Chủ tịch Hồ Chí Minh

đề ra đường lối xây dựng nền Y học Việt Nam khoa học, dân tộc và đại chúng, dựa trên sự kết hợp giữa y học cổ truyền của dân tộc với y học hiện đại Bộ y tế cũng tạo điều kiện cho Đông y phát triển, nên việc nghiên cứu thuốc Nam được xúc tiến mạnh mẽ, trong đó GS – TS Đỗ Tất Lợi là người đã dày công nghiên cứu trong nhiều năm, xuất bản được nhiều tài liệu về việc sử dụng cây, con, dùng làm thuốc của đồng bào dân tộc Ông đã xuất bản 120

công trình nghiên cứu về cây thuốc, đáng chú ý là bộ “Dược liệu học và các

vị thuốc Việt Nam” (1957) gồm 3 tập Năm 1961 tái bản in thành 2 tập, trong

đó tác giả đã mô tả và nêu công dụng của hơn 100 cây thuốc nam [32] Từ

1962 - 1965 GS Đỗ Tất Lợi lại cho xuất bản bộ “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” gồm 6 tập, đến năm 1969 tái bản thành hai tập trong đó có 500 vị thuốc có nguồn gốc thảo mộc, động vật và khoáng vật Sau đó sách được tái bản nhiều lần Lần tái bản thứ 7 (1995) số cây thuốc ông đã nghiên cứu được lên tới 792 loài [26]

Năm 1963, Phó Đức Thành và cộng sự cho xuất bản cuốn “450 cây thuốc Nam” Vũ Văn Chuyên (1966) xuất bản cuốn “Tóm tắt đặc điểm các họ cây thuốc” [11] Vũ Văn Kính (1979) giới thiệu 500 bài thuốc gia truyền

Trang 10

trong cuốn như “Sổ tay Y học” [22] “Sổ tay cây thuốc Việt Nam” (1980) của

Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chương đã giới thiệu 519 loài cây thuốc trong đó có

150 loài mới phát hiện [3] Viện Dược liệu đã điều tra ở 2795 xã thuộc 351 huyện thị xã của 47 tỉnh thành trong cả nước, kết quả nghiên cứu được đúc

kết từ năm 1961 đến năm 1972 trong “Danh lục cây thuốc miền Bắc Việt Nam”, “Danh lục cây thuốc miền Nam Việt Nam”, đã công bố Miền Bắc có

1114 loài cây thuốc, Miền Nam có 1119 loài Tồng hợp kết quả điều tra trong

cả nước đến năm 1985 là 1863 loài và dưới loài, phân bố trong 1033 chi, 236

họ, 101 bộ [2],[3] Võ Văn Chi (1976), trong luận văn PTS của mình đã thống

kê được 1360 loài cây thuốc 192 họ trong ngành hạt kín ở miền Bắc Đến năm

1991, trong báo cáo tham gia hội thảo quốc gia về cây thuốc lần thứ 2 tại thành phố Hồ Chí Minh Ông giới thiệu 2280 loài thuộc 254 họ Năm 1996 Võ

Văn Chi xuất bản quyển “Từ điển cây thuốc Việt Nam” đã mô tả kỹ 3200 cây

thuốc của Việt Nam [7], ngoài ra Ông còn nghiên cứu cây thuốc cho nhiều địa

phương khác trong cả nước như “Hệ cây thuốc Lâm Đồng” (1982), “Hệ cây thuốc Tây Nguyên” (1985) [8],[9] Vương Thừa Ân (1995) xuất bản cuốn “Cây thuốc quanh ta” [1]; “Cây thuốc trong trường học” của Ngô Trực Nhã (1985) Viện Dược liệu với cuốn “Tài Nguyên Cây thuốc Việt Nam” Trần Đình Lý và cộng sự (1995) với công trình “1900 loài cây có ích ở Việt Nam” [27] Nguyễn

Nghĩa Thìn (1994), với công trình nghiên cứu cây thuốc ở Lâm Sơn – Lương Sơn – Hà Sơn Bình đã giới thiệu 112 loài thuộc 50 họ [Theo 18], [30]

Ngoài điều tra tài nguyên các loài cây thuốc thì công tác chiết xuất các hoạt chất hoá học từ cây thuốc cũng được đẩy mạnh, như chiết xuất hoạt chất

Taxol từ các loài Thông đỏ (Taxus spp.) ở Đà Lạt có giá trị chữa trị ung thư,

các nhà khoa học Việt Nam đã chiết xuất thành công chất Rutin, Troxerutin

có trong hoa Hòe (Sophora japonica) – dùng để sản xuất thuốc làm bền mạch

máu, điều trị chứng xuất huyết não Chất Curcumin, Quercetin có trong Nghệ

(Curcuma xanthorrhiza) để sản xuất thuốc chống khối u, hỗ trợ điều trị ung

thư dạ dày, sốt xuất huyết) [9], [10], [16].

Trang 11

Và còn rất nhiều bài báo đăng trên các tạp chí trung ương, địa phương giới thiệu về cây thuốc, bài thuốc và tác dụng làm thuốc của cây cỏ quanh ta, nhiều tổ chức về y học dân tộc được thành lập: Hội Đông y Việt Nam, Viện nghiên cứu Đông y đã có thành công trong việc điều tra, sưu tầm dược liệu.Trên đây là các công trình nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn phục vụ cho ngành dược và các nhà thực vật học Hiện nay ở nước ta nguồn cây cỏ dùng làm thuốc rất đa dạng và phong phú Đây là nguồn tài nguyên thiên nhiên có ý nghĩa và quan trọng đối với đời sống của con người.

1.3 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở tỉnh Thanh Hóa

Tỉnh Thanh Hoá là tỉnh miền Trung, nằm ở vào toạ độ địa lý 19,180 - 20,400 vĩ Bắc; 104,220 - 106,050 kinh Ðông, cách thủ đô Hà Nội 153km về phía Nam Diện tích tự nhiên toàn tỉnh là 11.106 km2 Diện tích vùng núi chiếm 77,2% diện tích tự nhiên toàn tỉnh; vùng trung du và đồng bằng chiếm 21,5% tổng diện tích tự nhiên toàn tỉnh

Thanh Hóa là một tỉnh lớn, đứng thứ 5 về diện tích, thứ 3 về số dân trong số các đơn vị hành chính trực thuộc trung ương và có 7 dân tộc anh em cùng sinh sống, đó là: Kinh, Mường, Thái, H'mông, Dao, Thổ, Hoa Các dân tộc ít người sống chủ yếu ở các huyện vùng núi cao và biên giới, việc chữa bệnh cho nhân dân xưa nay là do các ông Lang, bà Mế vì vậy kinh nghiệm sử dụng cây thuốc và các bài thuốc dân gian của người dân tộc rất đa dạng, phong phú Tuy nhiên cho tới nay chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện về cây thuốc, bài thuốc của các dân tộc miền núi Thanh Hóa Chỉ có một số công trình nghiên cứu thực hiện đơn lẻ được công bố trên các tài liệu như: sách của các tác giả Đỗ Tất Lợi, Đỗ Huy Bích, Vũ Văn Chuyên, trên các tạp chí và website của Viện Dược Liệu Bắc Trung Bộ như: “Nghiên cứu và thuần hóa thành công cây Hy thiêm từ hoang dại trở thành cây thuốc sản xuất theo GAP, đáp ứng nhu cầu dược liệu tại tỉnh Thanh Hóa” và “Nghiên cứu thuần hóa thành công cây Sâm báo từ lưu giữ bảo tồn trong nông hộ trở thành cây thuốc được sản xuất hàng hóa theo GAP” [33] Trong thời gian gần đây

Trang 12

có một số đề tài, luận văn thạc sĩ của các trường đại học cũng bắt đầu quan tâm nghiên cứu về cây thuốc ở Thanh Hóa.

Tại xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa với đa số diện tích

là đồi, rừng có số lượng và thành phần loài thực vật phong phú Đó là nguồn cung cấp dược liệu rất quý cho cộng đồng dân tộc ở đây cũng như những vùng khác trên cả nước Ở đây việc sử dụng cây cỏ làm thuốc chỉ mới được các ông Lang, bà Mế khai thác và sử dụng theo kinh nghiệm gia truyền, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu về nguồn dược liệu tại đây

Nói chung việc điều tra cây thuốc của đồng bào các dân tộc miền núi Thanh Hóa đã và đang được tiến hành nhưng còn rất ít Vì vậy cần phải tiến hành điều tra, nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống trên qui mô toàn tỉnh để thu thập cây thuốc, bài thuốc có giá trị nhằm đưa ra phương pháp nhân rộng, khai thác khoa học hiệu quả và để bảo tồn nguồn gen, bài thuốc quý tránh không bị thất truyền và mai một theo thời gian

1.4 Điều kiện tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu

1.4.1 Điều kiện tự nhiên của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

1.4.1.1 Vị trí địa lý

Như Xuân là huyện miền núi phía Tây Nam tỉnh Thanh Hóa, cách Thành phố Thanh Hóa 60 km Phía Bắc giáp huyện Thường Xuân; phía Nam và phía Tây giáp tỉnh Nghệ An; phía Đông giáp huyện Như Thanh

Trang 13

Bản đồ vị trí địa lí huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

1.4.1.2 Điều kiện đất đai

Tổng diện tích huyện Như Xuân: 71.994 ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp: 10.740,07 ha, diện tích đất lâm nghiệp: 52.614 ha và diện tích đất chưa khai thác: 4.383,97 ha

1.4.2 Điều kiện xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

Huyện Như Xuân có tất cả 18 đơn vị hành chính, bao gồm 01 thị trấn là Thị

trấn Yên Cát và các xã: Thượng Ninh, Bãi Chành, Xuân Bình, Hóa Quỳ, Xuân Quỳ, Bình Lương, Yên Lễ, Cát Vân, Cát Tân, Tân Bình, Thanh Quân, Thanh Xuân, Thanh Hòa, Thanh Phong, Thanh Lâm, Thanh Sơn, Xuân Hòa

Toàn huyện có tất cả 11 xã thuộc diện xã đặc biệt khó khăn nằm trong Chương trình 135, là các xã: Yên Lễ, Cát Vân, Cát Tân, Tân Bình, Thanh Quân, Thanh Xuân, Thanh Hòa, Thanh Phong, Thanh Lâm, Thanh Sơn, Xuân Hòa

1.4.2.1 Dân số

Theo số liệu thống kê, tính đến cuối năm 2008, dân số toàn huyện có 13.349 hộ với 62.037 nhân khẩu, gồm có 4 dân tộc chủ yếu sinh sống trên địa bàn là: Thái 23.970 người, chiếm 38,63%; Thổ 9.775 người, chiếm 15,75%; Mường 5.484 người, chiếm 8,83%; Kinh 22.808 người, chiếm 36,79%Mật độ dân số trung bình là 77 người/km2

Trang 14

Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên 1,056%.

1.4.2.2 Lao động

Tính đến cuối năm 2008, toàn huyện có 31.268 người trong độ tuổi lao động, trong đó có 2501 người là lao động qua đào tạo, có trình độ

- Tốc độ tăng trưởng bình quân: 14,5%

- Thu nhập bình quân đầu người: 6,4 triệu đồng

- Thu ngân sách trên địa bàn: 4.376 triệủ đồng

- Tỷ trọng NN – CN - TMDV: 49% - 26% - 25%

(Số liệu thống kê cuối năm 2008)Tính đến cuối năm 2008, toàn huyện còn 6.178 hộ nghèo, chiếm tỷ lệ 46,28% so với tổng số hộ dân trên địa bàn huyện Sau 1 năm thực hiện Nghị quyết 30a, đến 31/12/2009 toàn huyện chỉ còn 5.375 hộ nghèo, chiếm tỷ lệ 15,06% Trong năm 2009 thực hiện xóa hoàn toàn 100% số nhà tạm trên địa bàn huyện với tổng số 1070 nhà

1.4.3 Điều kiện tự nhiên và xã hội của xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân

1.4.3.1 Điêu kiện tự nhiên

Xã Thanh Lâm nằm ở phía Tây Nam huyện Như Xuân, cách thị trấn Yên Cát 25 km và trung tâm thành phố Thanh Hóa 85 km

Có ranh giới tiếp giáp như sau:

- Phía Bắc giáp với núi Nùn, xã Cát Tân, xã Thanh Xuân

- Phía Nam giáp xã Thanh Hòa

- Phía Đông giáp với xã Xuân Quỳ, xã Cát Vân

- Phía Tây giáp xã Thanh Phong, xã Thanh Quân

Xã Thanh Lâm thuộc địa hình đồi núi cao với địa hình dốc, bị chia cắt bởi nhiều khe, suối và được hình thành bởi nhiều quả đồi khác nhau.Tài nguyên rừng tài nguyên đất đai còn rất lớn

Thanh Lâm nằm ở tiểu vùng khí hậu Trung du Tây Nam, có nhiệt độ thấp hơn các huyện đồng bằng Tổng nhiệt độ năm 7.6000 C – 8.0000C Mùa Đông tương đối lạnh, nhiệt độ trung bình vào 14- 150 C, nhiệt độ thấp nhất

Trang 15

tuyệt đối có thể xuống 00C ở nhiều nơi, mùa hè khá mát, nhiệt độ trung bình tháng 7 từ 25 – 270C Tổng lượng mưa trên 2000 mm/năm, mùa đông là 40 mm/tháng

Thanh Lâm có sông Chàng chảy qua, suối mặt nước chuyên dùng với diện tích 57,11 ha, hàng năm cung cấp lượng nước tưới phục vụ nông nghiệp, đồng thời vừa cải thiện được môi sinh, môi trường Đăc trưng của dòng sông Chàng là thời gian mưa lũ bắt đầu từ tháng sáu và kết thúc vào tháng 9, mùa khô bắt đầu từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau

Tài nguyên đất đai: Tổng diện tích đất tự nhiên 3.447,12 ha, diện tích đất nông nghiệp: 429,43 ha; trong đó: 598,20 ha là diện tích đất phi nông nghiệp và 95,15 ha là diện tích đất chưa sử dụng

Tài nguyên rừng: Xã có 2.323,48 ha đất lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng phòng hộ là 710,04 ha, rừng sản xuất là 1.613,44 ha với các cây trồng chủ yếu là: Lao, keo lá tràm và các loại cây bản địa khác có nhiều giá khác Tài nguyên nước: Nước mặt chủ yếu được khai thác sử dụng từ các con sông, suối, ao, hồ trên địa bàn, đặc biệt là hệ thống sông Chàng và diện tích

ao hồ đây là nguồn dự trữ nước khi mực nước sông chính xuống thấp, đặc biệt vào mùa khô Ngoài ra lượng nước hàng năm cũng là nguồn cung cấp, bổ sung nước ngọt cho sản xuất và sinh hoạt của nhân dân Nguồn nước ngầm khá dồi dào, qua khảo sát những giến khơi của nhân dân khoảng cách từ mặt đất đến mặt nước ngầm thường từ 3-5 m, vùng thung lũng nước ngầm có độ sâu nông hơn khoảng từ 1-3 m

1.4.3.2 Điêu kiện xã hội

Dân số năm 2010 là 2.894 người, với 652 hộ, Trong đó, nam 1.415 người chiếm 49%, nữ 1.479 người chiếm 51%

Lao động trong độ tuổi 1.522 người Nguồn lao động chủ yếu của xã tập trung ở ngành nông - lâm nghiệp, thủy sản; sau đó là ngành dịch vụ - thương mại và công nghiệp – xây dựng, nhưng lượng lao động này chiếm tỷ lệ chưa cao Nhìn chung, kể từ năm 2005 trở lại đây ngành nông lâm nghiệp, thủy sản

Trang 16

đang có chiều hướng giảm dần, song song với nó là ngành dịch vụ thương mại và công nghiệp xây dựng cũng có hướng gia tăng Không thể không nhắc đến nguồn lao động phi nông nghiệp trên địa bàn, số lượng này chiếm một phần đáng kể (lao động chủ yếu là giao viên và công chức nhà nước trên đị bàn) Phần lớn lao động trong xã là chưa qua đào tạo, chủ yếu lao động ngành nông - lâm thủy sản Nhìn chung về trình độ lao động hàng năm tăng đáng kể

từ năm 2005 cho đến nay, tuy nhiên số lượng tăng hàng năm không đáng kể

Đa số các xã thuộc huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa nói chung và xã Thanh Lâm nói riêng diện tích chủ yếu là đồi, rừng với kho tài nguyên thực vật phong phú và đa dạng Đó là kho tàng cung cấp nguồn dược liệu quý giá

mà thiên nhiên ban tặng cho chúng ta, nhưng trong vài năm trở lại đây vì lợi ích manh mún cộng với sự hiểu biết hạn chế của một số người dân sống ở bản địa hiện tượng phá rừng làm rẫy, xây nhà, lấy gỗ, củi ngày một gia tăng làm xuất hiện nhiều khu đồi trọc, xói mòn thành rãnh, rừng tái sinh sau nương rẫy nhiều dẫn đến hệ thực vật ở đây đã và đang bị đe dọa nghiêm trọng Vì vậy cần có những chính sách hợp lí của Đảng và Nhà nước để đảm bảo sự khai thác và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thiên

Trang 17

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Toàn bộ thực vật bậc cao có mạch được đồng bào Thái sử dụng làm thuốc tại xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

2.2 Thời gian nghiên cứu

Đề tài được tiến hành nghiên cứu từ tháng 9 năm 2012 đến tháng 6 năm

2013, chia thành 3 đợt :

- Đợt 1: từ 18 đến 25/ 09 /2012

- Đợt 2: từ 22 đến 28/2/2013

- Đợt 3: từ 20 đến 25/ 6/2013

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Xây dựng bảng danh lục các loài cây cỏ được đồng bào Thái xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa làm thuốc chữa bệnh

- Phân tích, đánh giá tính đa dạng tài nguyên cây thuốc về các mặt:

+ Đa dạng về bậc phân loại

+ Đa dạng về dạng cây

+ Đa dạng về môi trường sống

Trang 18

+ Đa dạng về bộ phận sử dụng

+ Đa dạng về cách sử dụng

+ Đa dạng về nhóm bệnh chữa trị

- Thu thập các bài thuốc của người Thái tại địa bàn nghiên cứu

2.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu và nội dung mà đề tài đã đặt ra chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu như sau:

2.4.1 Phương pháp kế thừa

Kế thừa những kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của bà con dân bản xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân và các công trình nghiên cứu về cây thuốc cũng như các tài liệu liên quan đến đề tài có chọn lọc

2.4.2 Phương pháp điều tra, phỏng vấn

Điều tra, phỏng vấn rộng rãi bà con và các ông Lang, bà Mế dân tộc Thái tại địa bàn nghiên cứu để thu thập các cây thuốc và sưu tầm bài thuốc

2.4.3 Phương pháp thu hái, xử lý và bảo quản mẫu

- Mẫu vật được thu hái và xử lý theo phương pháp của Nguyễn Văn Dưỡng, Trần Hợp (1971) [12] và Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [29]

Đối với cây gỗ, cây bụi mỗi cây thu mẫu ít nhất thu 2 - 3 mẫu, kích cỡ phải đạt 29cm x 41cm có thể tỉa bớt cành, lá, hoa và quả nếu cần thiết Đối với cây thân thảo thì cố gắng thu cả rễ thân lá

Sau khi thu mẫu thì đánh số hiệu vào mẫu Đối với mẫu cùng cây thì đánh cùng một số hiệu Đặc biệt khi thu mẫu phải ghi ngay những đặc điểm

dễ nhận biết ngoài thiên nhiên vào phiếu ghi thực địa (phụ lục) vì những đặc điểm này dễ mất khi mẫu khô: nhựa mũ, màu sắc, hoa, quả, lá… Khi thu mẫu

và ghi nhãn xong gắn nhãn vào mẫu, cho vào bao nilông bó vào bao tải buộc lại sau đó mới đem về nhà xử lý

Mẫu vật sau khi thu được cho vào cặp ép báo, có nhãn và ghi phiếu điều tra, ghi chép các thông tin cần thiết như tên dân tộc, đặc điểm hình thái,

Trang 19

sinh thái, công dụng, bộ phận sử dụng, liều lượng cũng như cách sử dụng cây thuốc theo kinh nghiệm của người dân.

Mẫu cây được đánh số hiệu và được đặt vào trong khổ giấy gấp 4, cho vào cặp mắt cáo khoảng 20 đến 30 mẫu /cặp

- Xử lý và trình bày mẫu: Các mẫu thu thập từ thực địa được làm tiêu bản theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn [29]

Sau khi mẫu được xử lý sơ bộ ở ngoài thực địa, tiếp tục xử lý tại phòng Bảo tàng thực vật của Khoa Sinh học, Trường Đại học Vinh Sau khi ép mẫu khô và xử lý theo đúng tiêu chuẩn, kết hợp với các thông tin thu thập tại thực địa, chúng tôi tiến hành xác định tên khoa học của các loài

2.4.4 Phương pháp xác định tên khoa học

- Xác định mẫu theo họ và chi

Giám định nhanh họ và chi mẫu cây ngoài thiên nhiên theo tài liệu “ Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [29]

“Cẩm nang nghiên cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở Việt Nam” của Nguyễn Tiến Bân (1997) [2]

- Xác định tên loài

Mẫu vật được xác định tên khoa học chủ yếu dựa vào phương pháp hình thái so sánh Trong quá trình tiến hành xác định tên khoa học phải theo các nguyên tắc:

+ Phân tích tổng thể từ bên ngoài đến chi tiết bên trong

+ Phân tích đi đôi với ghi chép và vẽ hình

+ Phân tích đi đôi với viêc tra khóa xác định

+ Hoàn toàn trung thực, khách quan với mẫu thực

+ Khi tra khóa luôn đọc từng cặp đặc điểm đối nhau cùng một lúc để

dễ phân định các cặp dấu hiệu

Các tài liệu chính dùng trong quá trình xác định tên khoa học bao gồm:

- “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (1999-2000) (3 tập) [19].

- “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của Đỗ Tất Lợi (1986-2003) [26].

Trang 20

- “Từ điển cây thuốc Việt Nam” Võ Văn Chi (2000) [8].

- Kiểm tra tên khoa học: Khi đã có đầy đủ tên loài, tiến hành kiểm tra

lại tên khoa học để đảm bảo tính hệ thống tránh nhầm lẫn và sai sót

Điều chỉnh tên khoa học theo các tài liệu: “Vascular Plant Familes and Genera” (Brummitt, 1992) và “Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam” (Võ Văn

Chi, 2007) [9]

- Bổ sung thông tin: Việc xác định các thông tin về đa dạng sinh học

của các loài về dạng sống, về công dụng và tình trạng đe dọa, bảo tồn, ngoài các tài liệu trên, còn sử dụng các tài liệu khác như:

+ 1900 cây có ích (Trần Đình Lý, 1995) [27]

+ Sách đỏ Việt Nam (2007), Phần II Thực vật [4]

+ Cây cỏ có ích ở Việt Nam (Võ Văn Chi - Trần Hợp, tập I - 1999, tập

II-2002) [10]

2.4.5 Phương pháp xây dựng danh lục

Xây dựng danh lục các taxon được sắp xếp theo cách sắp xếp của R K Brummit (1992) [32]

2.4.6 Phương pháp đánh giá đa dạng thực vật về phân loại

2.4.6.1 Đánh giá đa dạng các taxon trong ngành

Thống kê số loài, chi và họ theo từng ngành thực vật từ thấp đến cao, trên cơ sở dựa vào bảng danh lục thực vật đã xây dựng, tính tỉ lệ % của các taxon để từ đó thấy được mức độ đa dạng của nó

2.4.6.2 Đánh giá sự đa dạng về dạng thân

Trang 21

Dựa vào kinh nghiệm của người dân và các ông Lang, bà Mế dân tộc Thái tại khu vực nghiên cứu.

2.4.8 Đánh giá sự đa dạng về nơi sống của cây thuốc

Dựa vào sự phân bố môi trường sống của các loài thực vật khi thu mẫu

2.4.9 Đánh giá sự đa dạng các loài cây thuốc theo cách sử dụng

Dựa vào kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của các thầy lang Thái

2.4.10 Đánh giá sự đa dang theo nhóm bệnh có khả năng chữa trị

Dựa vào kinh nghiệm chữa bệnh của các thầy lang dân tộc Thái

2.4.11 Thu thập một số bài thuốc

Việc thu thập một số bài thuốc dựa vào các Thầy lang dân tộc Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 Các loài cây làm thuốc của đồng bào Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa

Kết quả điều tra, thu thập các loài cây được các ông Lang, bà Mế và bà con dân tộc Thái ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa sử dụng làm thuốc thể hiện ở bảng 3.2 gồm 173 loài, 141 chi, 70 họ thuộc 4 ngành

3.2 Đánh giá tính đa dạng thành phần loài cây thuốc ở xã Thanh Lâm

3.2.1 Đa dạng taxon của các ngành thực vật

Số lượng các loài cây thuốc được đồng bào Thái ở khu vực nghiên cứu sử dụng gồm 173 loài thuộc 141 chi, 70 họ, 4 ngành được thể hiện bảng 3.1

Bảng 3.1 Bảng phân bố các taxon ngành cây thuốc của dân tộc Thái ở

Trang 22

Magnoliophyta 65 92.85 136 96.45 168 97.11

Qua bảng 3.1 cho thấy: các loài cây thuốc được điều tra của dân tộc Thái phân bố không đều ở 4 ngành là ngành Thông đất (Lycopodiophyta), Dương

Xỉ (Polypodiophyta), Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta) Trong

đó cây thuốc chủ yếu tập trung ở ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), chiếm tới 92.85% về số họ, 96.45% về số chi và 97.11% về số loài; tiếp đến là ngành Dương Xỉ (Polypodiophyta) với 4.29% về số họ, 2.13% về số chi và 1.73% về

số loài, còn ngành Thông (Pinophyta) và ngành Thông đất (Lycopodiophyta) chiếm tỉ lệ thấp nhất chỉ có 1 loài Điều này cho thấy ngành Magnoliophyta đóng vai trò chủ đạo trong hệ thực vật nói chung và được sử dụng nhiều làm thuốc của dân tộc Thái của xã Thanh Lâm

Trang 23

Bảng 3.2 Danh lục các loài cây thuốc ở xã Thanh Lâm, huyện Như Xuân tỉnh Thanh Hóa

TT Tên khoa học Tên phổ thông dân tộc Tên Dạng thân sống MT BP SD Công dụng Cách dùng

2 Lygodium flexuosum (L.) Sw. Bòng bong hươnCụt Le Đ, R Ca

Đái buốt đái ra máu, lậu, viêm bàng quang

Sắc uống

2 Polypodiaceae Họ Dương xỉ

3 Lindsaea lucida Blume Ráng liên sơn sáng Hăng ca Th R ReT,

Chữa đau lưng, bệnh xương khớp

Sắc uống

3 Pteridaceae Họ Ráng seo gà

Viêm ruột,viêm đường tiết niệu, đinh nhọt,

lở ngứa

Sắc uống III PINOPHYTA Ngành Thông

Trang 24

hậu sản, sốt,kinh nguyệt không đều

Sắc uống

IV Magnoliophyta Ngành Ngọc lan

Magnoliopsida Lớp Ngọc lan

1 Acanthaceae Họ Ô rô

6 Justicia candida Benoist Xuân tiết trắng Cam lấm B Kh L Bong gân

Giả nhỏ xoa bóp

7 Justicia gendarussa Burm.f. Thanh táo B Đ T,L Viêm khớp,vàng da, gãy xương

Sắc uống

Bó đắp

8 Phlogacanthus pubiflorus Lindau Hỏa rô hoa có lông B Kh L đau bụngỈa chảy, sốngĂn

9 Thunbergia eberhardtii Benoist Cát đăng

vàng

Chừa

Rắn cắn,gãy xương

Đắp, bó

2 Amaranthaceae Họ Rau dền

dắt, đái buốt

Sắc uống

3 Anacardiaceae Họ Xoài

11 Allospondias lakonensis (Pierre) Stapf Giâu da xoan G R Vo Bỏng

Đắp nơi bỏng

Trang 25

12 Dracontomelon duperreanum Pierre Sấu trắng Sấu G R QuVo

Phong độc nổi mẩn,Tử cung xuất huyết

Ngâm rượu,Sắc uống

13 Rhus chinensis Mill. Muối Có pật G Đ Re,L tiêu, gãy xươngĂn uống không uốngSắc

4 Annonaceae Họ Na

14 Dasymaschalon macrocalyx Fin et Gagn. Mao quả đài to B Đ Ca Thông huyết Sắc

uống 5.Apocynaceae Họ Trúc đào

Điều kinh tiêu hóa kém, lỵ,

đi tiểu đỏ

Sắc uống

16 Holarrhena antidysenterica Wall. Mức hoa trắng mụcCó G Đ Vo Lỵ, lỵ amíp, viêm gan uốngSắc

6 Araliaceae Họ Nhân sâm

17 Aralia armata (G Don) Seem. Đinh lăng gai tangCó B R Ca

Viêm gan cấp, viêm họng, viêm khớp

Sắc uống

18 Brassaiopsis aff stellata Fang Mô sao Hống pá B R Ca Lỡ loét

Giả nhỏ đắp

19 Cayratia tenuifolia (Wight et Arn.) Gagnep. Vác lá nhỏ Tintạu Le R T Đau xương uốngSắc

Trang 26

7 Aristolochiaceae Họ Mộc hương

Chữa tê thấp đau nhức, ho hen, suyễn thở

Sắc uống

8 Asclepiadaceae Họ Thiên lý

21 Hoya pseudovalifolia Cost. Cẩm cù lá

xoan

Chừa nguda

Le R Re Bổ máu, tiêu hóa Sắc

uống

22 Streptocaulon juventas ( Lour.) Merr. Hà thủ ô trắng

Chừa đầm xua

Le Đ Re, L

Thận gan yếu, thần kinh suy nhược

Sắc uống

9 Asteraceae Họ Cúc

23 Ageratum conyzoides L. Cỏ cứt lợn khưuNha Th Đ L

Chống viêm, dị ứng,viêm xoang, cầm máu

Sắc uống

24 Artemisia vulgaris L. Ngãi cứu Th Đ Ca Kinh nguyệt không đều uốngSắc

25 Bidens pilosa L. Đơn kim BuốtĐơn Th Đ Ca Đái buốt, đái rắt uốngSắc

26 Blumea balsamifera (L.) DC. Đại bi Th R L Thấp khớp, sản phụ uốngSắc

27 Blumea chevalieri Gagnep. chevalierKim đầu Co Nạt B Đ L,T Cảm mạo uốngSắc

thương

Giả nhỏ

Trang 27

đắp

29 Blumea lanceolaria (Roxb.) Druce Xương sông Th R L Cảm sốt, ho

Chiết nước uống

30 Chromolaena odorata (L) R.King et H.Rob. Cỏ lào Th Đ L Cầm máu,ỉa chảy uốngSắc

31 Gynura bodinieri H.Lév. Kim thất rượuBầu Le Đ Ca Ỉa chảy uốngSắc

32 Gynura divaricata (L.) DC. hoa vàngBầu đất Th Đ L Đái són, đái buốt sốngĂn

33 Lactuca indica L. Bồ công anhmủi mác Lịn hán Th Đ L

Mụn nhọt, sưng

vú, tắc tuyến sửa

Giả nhỏ đắp, nước uống

34 Enydra fluctuans Lour. Rau ngổ Th Kh Ca mật, sỏi thậnBệnh về gan uốngSắc

35 Erigeron sublyratus DC. Thượng lão đàn homNha Th Đ Ca Viên mủi uốngSắc

36 Eupatorium cannabinum L. Yến bạch lá gai Th Đ Ca Lợi tiểu uốngSắc

37 Sigesbeckia orientalis L. Hy thiêm Co đĩ Th Đ T Tay chân tê bại, rốt rét cơn. uốngSắc

Trang 28

14 Chloranthaceae Họ Hoa sói

43 Chloranthus erectus (Benth & hook.f.) Verdc. Sói đứng Th Kh Ca xương, sưngViêm khớp

Sắc uốngGiả đắp

15 Clusiaceae Họ Bứa

44 Cratoxylum cochinchinense (Lour.) Blume Lành ngạnh G R L Đau dạ dày Sắc

uống

16 Combretaceae Họ Bàng

xay cảy Le Đ Ha Trị giun

Sao vàng

Trang 29

sắc uống

17 Convolvulaceae Họ Khoai lang

46 Merremia umbellata (L.) Hallier f. Bìm tán Le Đ L chấn thương cơTrị cảm mạo,

Lá ăn non, đắp nơi sưng 18.Cuscutaceae Họ Tơ hồng

47 Cuscuta australis R.Br. Tơ hồng nam Le Đ Ha Táo bón, trướng bụng uốngSắc

19 Cucurbitaceae Họ Bầu bí

48 Actinostemma tenerum Grifl. Xạ hùng mềm Le R Ca Mụn nhọt sưng lở, rắn cắn

Giả nhỏ đắpSắc uống

49 Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino Giảo cổ lam toòngDần Th R Ca Ho và long đờm Sắc

uống

50 Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng. Gấc kháuXên Le N Ha Sưng tấy, tê thấp

Hạt ngâm rượu

51 Mukia javanica (Miq.) Jeffrey Cầu java Le R Re Trị tiêm la, sốt ỉa uốngSắc

52 Trichosanthes cucumerina L. Dưa núi Dưa Le R Qu Đái đường, ho

Trang 30

53 Zehneria maysorensis (Wight et Arn) Arn. Cầu qua nhỏ Le R Re Tiêu độc, mụn nhọt uốngSắc

20 Dilleniaceae Họ Sổ

Ngộ độc,đái dầm

Vò, ngâm nước uống 21.Ebenaceae Họ Thị

55 Diospyros pilosula (A.DC.) Hiern Thị mít Khèn nung G R QuL, Thiếu máu uốngSắc

22 Euphorbiaceae Họ Thầu dầu

56 Claoxylon indicum (Reinw ex Blume) Endl ex Hassk. Lộc mại Lộcmại G R L Đau dạ dày uốngSắc

57 Croton limitincola Croizat biên thùyCù đen Co mubang B R Re Thuốc bổ uốngSắc

Bụng trướng táo bón, ho nhiều đờm

Sắc uống

59 Croton tonkinensis Gagnep. Khổ sâm B R L Chữa lỵ, tiêu độc, lỡ loát

Sắc uống,Giả nhỏ đắp

Trang 31

60 Phyllanthus urinaria L. Chó đẻ răng cưa hám đínChứa Th Đ Ca Gan, vàng da uốngSắc

61 Phyllanthus reticulatus Poir. Phèn đen Th Đ Re Viêm ruột, viêm gan, ỉa chảy uốngSắc

62 Sapium discolor (Champ ex Benth.) Muell-.Arg. Sòi tía G R Vo L Táo bón, viêm thận uốngSắc

63 Sauropus macranthus Hassk. Ngót hoa to CụmCo B Đ L, T Đau đầu uốngSắc

Thông kinh, viêm đường hô hấp, ho ra máu

Giả lấy nước uống

65 Sumbaviopsis macrophylla Muell.-Arg. Nàng hai G R Vo Viên ruột ỉa chảy uốngSắc

23 Fabaceae Họ Đậu

66 Bauhinia mastipoda Pierr ex Gagnep. Móng bò đỏ Xay cày Le Đ Vo, Re Kiết lỵ uốngSắc

67 Crotalaria pallida Aiton. Lục lạc Th Đ HaRe Di tinh, xuất tinh sớm uốngSắc

68 Derris ferruginea (Roxb.) Benth. Cóc kèn sét khoaiMắc Le R Re Làm thuốc sát trùng Giả bôi

69 Pueraria montana (Lour.) Merr. Sắn dây rừng háu tạuChứa Le R

Re,

Cu, LGiải độc, bổ máu ngậmNhai

24 Flacourtiaceae Họ Mùng quân

Trang 32

70 Hydnocarpus ilicifolia King Nang trứnglá ô rô G R Qu Hủi, ghẻ lỡ uốngSắc

25 Hernandiaceae Họ Liên đằng

71 Illigera celebica Miq. Liên đằng Le R Re,T bại liệt, đòn ngãPhong tê thấp,

Sắc uốngGiả đắp

26 Icacinaceae Họ Thụ đào

73 Gomphandra quadrifida (Blume) Seem. Mao hùng chẻ tư B Đ Re Bổ máu

Sắc uốngNhai ngậm

74 Iodes vitiginea (Hance) Hemsl. Tử quả nho Le R Ca Viêm đường tiết niệu uốngSắc

27 Juglandaceae Họ Hồ đào

75 Pterocarya tonkinensis (Franchet) Dode Cơi bắc bộ xômCo G Đ L Chữa ghẽ ngâmGiã

28 Lamiaceae Họ Hoa môi

Giả nhỏ uống

L

Đau dạ dày, ruột chướng khí, ỉa

Sắc uống

Định dạng
Số trang	65
Dung lượng	1,38 MB