Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn

Lịch sử vấn đề Vốn ôm mộng văn chương từ ngày học phổ thông nhưng lại không đitheo nghiệp viết lách, Nguyễn Bắc Sơn vẫn nuôi trong mình lòng yêu vănchương, yêu cái đẹp của cuộc s

TRẦN THỊ ÁNH

ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN BẮC SƠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

TRẦN THỊ ÁNH

ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN BẮC SƠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.34

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐINH TRÍ DŨNG

NGHỆ AN - 2012

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1 Từ 1986 đến nay, trong xu thế đổi mới của văn học nói chung, thểloại truyện ngắn đã tạo được những dấu ấn trong lòng người đọc Nguyễn BắcSơn là một cây bút mới gia nhập làng truyện ngắn Tìm hiểu đặc trưng nghệthuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn chúng ta sẽ hiểu hơn bức tranh phong phúcủa truyện ngắn sau 1986, qua đó góp phần hiểu rõ hơn tiến trình đổi mới củavăn học Việt Nam

2 Trong những năm gần đây Nguyễn Bắc Sơn được xem là một câybút mới và khá đặc biệt trong làng văn Việt Nam Ông mê văn từ những ngàycòn làm nghề giáo, vào quân đội rồi làm cán bộ quản lý, lăn lộn thực tế, ông

đã sáng tác các thể loại từ bút ký, truyện ngắn, rồi viết tiểu thuyết Nguyễn

Bắc Sơn đã tạo được tiếng vang ở thể loại tiểu thuyết với cuốn Luật đời và

cha con, Lửa đắng Truyện ngắn của ông khiêm tốn hơn, nhưng không phải

không có những đóng góp Và cho đến nay, truyện ngắn của ông chưa thực sựđược quan tâm Đề tài của chúng tôi mong muốn góp phần làm rõ hơn sựnghiệp văn học Nguyễn Bắc Sơn ở phương diện này

3 Truyện ngắn là thể loại được giảng dạy nhiều trong nhà trường Tìmhiểu đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn sẽ giúp chúng ta hiểuhơn về đặc điểm thể loại, góp phần cung cấp tư liệu cho việc nghiên cứu họctập giảng dạy truyện ngắn sau 1975 trong nhà trường phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Vốn ôm mộng văn chương từ ngày học phổ thông nhưng lại không đitheo nghiệp viết lách, Nguyễn Bắc Sơn vẫn nuôi trong mình lòng yêu vănchương, yêu cái đẹp của cuộc sống, ông đã đến với văn chương như một

"duyên nghiệp" Nguyễn Bắc Sơn tự thấy ông là người sống đến tận cùng cái

cuộc sống mà ông đang sở hữu, làm việc cũng hết mình, làm chủ công việctoàn diện và sâu sắc, và viết văn cũng vậy, ông khẳng định trời còn cho sứckhoẻ là còn viết Cùng với sự đam mê, tâm huyết lao động, Nguyễn Bắc Sơn

đã cho ra mắt những đứa con tinh thần của mình Ngoài hai cuốn tiểu thuyết

đặc sắc Luật đời và cha con ra đời vào năm 2005 và Lửa đắng xuất bản lần

đầu vào năm 2008 thì từ năm 1998 ông đã xuất bản 11 đầu sách chủ yếu làtruyện ngắn, bút ký, tiểu luận và những bài báo Thế nhưng những công trìnhnghiên cứu về văn chương của ông còn đang khiêm tốn Một vài bài viết nhỏtrên trang báo hay điểm tin truyền hình có đề cập đến; một số khóa luận và

luận văn như: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Luật đời và cha con của

Nguyễn Bắc Sơn (Lục Thị Thảo, Khóa luận tốt nghiệp, Đại học Vinh, 2010); Đặc trưng tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn (Đào Thị Mỹ Dung, Luận văn thạc sĩ,

Đại học Vinh, 2010); Nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và

cha con và Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn (Hà Thị Thu Trang, Khóa luận tốt

nghiệp, Đại học Vinh, 2011)

Trên Evan, bài viết Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn: Có thứ luật bất thành

văn đã phần nào cho thấy chân dung nhà văn Trong bài phỏng vấn, nhà văn

đã cho người đọc biết phần nào quá trình hình thành những sáng tác củamình, đồng thời ông cũng mạnh dạn trao đổi quan điểm sáng tác và nhữngvấn đề xã hội mà ông mạnh dạn đề cập trong tác phẩm Nhà văn Nguyễn Bắc

Sơn thổ lộ trong Tổng tập truyện ngắn Việt Nam 1945 - 2005, khi nói về truyện ngắn Luật đời: "Tôi cũng như anh chị, như mọi người, thất bại ở việc

này, không thành công ở việc khác, chính là do anh ta làm không đúng luật,chơi không đúng luật, ứng xử không đúng luật Cho nên trời cho còn viếtđược, mỗi cuốn sách của tôi sẽ có một tên riêng, nhưng cùng nằm trong bộluật đời"

Trong bài viết Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn nhân ái và bình dị trên blog

của Trần Như Đắc, đã nói ngắn gọn về văn nghiệp của nhà văn Nguyễn Bắc

Sơn, bài viết đề cập tới vấn đề tích lũy vốn sống và tư liệu trong những nămtháng làm việc của nhà văn để viết nên hàng loạt tác phẩm của mình Tác giả

có lời bình luận "Là một nhà văn đã nổi tiếng và được đánh giá cao trong vănhọc đương đại, nhưng Nguyễn Bắc Sơn sống rất bình dị, nhân ái, có thể nóiđọc văn ông là thấy con người ông, nhất là trong mảng truyện ngắn và bút ký,ông là người thông minh, hài hước, nhưng lại có vẻ lành hiền tốt bụng"

"Văn chương Nguyễn Bắc Sơn thấm đẫm hơi thở cuộc sống và giàu

tình nhân ái" Đó là lời khái quát hết sức sâu sắc của phóng sự Mỗi ngày một

cuốn sách (VTV1, Đài truyền hình Việt Nam) dành để nói về truyện ngắn

Nguyễn Bắc Sơn Có người gọi Nguyễn Bắc Sơn là lão nhà văn trẻ, nghĩa làông bước vào con đường văn chương sau khi đã có 20 năm làm nghề dạy học,hơn 10 năm làm báo, khi đã về hưu mới đến với nghề văn Nhưng truyệnngắn của Bắc Sơn lúc nào cũng trẻ, trẻ đến nỗi khiến cho người đọc tưởngđang đọc những gì dành cho tuổi hai mươi Chính bởi nuôi dưỡng cho mìnhđược vốn sống dày dặn qua những năm trong nghề giáo dục, trong ngành báochí "Nghề báo chí xuất bản, gắn với sách vở chữ nghĩa" là niềm đam mê từlâu của ông Chính trong quãng thời gian 10 năm ở Sở Văn hoá Thông tin HàNội, ông đã đến với thực tế đời sống, cọ xát và va đập đến tận cùng với cuộcđời của một anh công chức ngành văn hoá, chứng kiến nhiều sự kiện quantrọng trong tiến trình đổi mới của đất nước Cơ chế thị trường đang xuất hiện,nhiều giá trị bị đảo lộn, đời sống con người, tư duy và bản lĩnh cũng phải đổithay chóng mặt để thích ứng với thời cuộc, vì thế có biết bao bi kịch đau đớntrong cái đời sống phức tạp ấy Nguyễn Bắc Sơn đã sống đến tận cùng cuộcsống đang sở hữu, làm việc hết mình và tích lũy vốn sống hết mình Chính vìthế mà truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn thấm đẫm sắc màu cuộc sống Ôngthường đưa nhân vật đời thường vào trong tác phẩm của mình không theo mộtnguyên mẫu nào cả Nguyễn Bắc Sơn đã có những lý giải hết sức đơn giản

cho những số phận trong truyện ngắn của mình, đó là cách hướng con ngườisống đúng "luật" trong cuộc sống, sống đúng "luật" chính là thể hiện nhâncách Cách lý giải ấy xuất phát từ một cái nhìn rất thiện của một nhà văn đãtừng là nhà giáo.

Báo tiền phong online có bài viết "Nguyễn Bắc Sơn sinh ba" Mới đây

ông lại ra cùng lúc 3 cuốn: Truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn, hai tập bút ký: Gót

thời gian và Người trong tôi Dày dặn về dung lượng thì chả nói làm gì Quan

trọng là đọc vào độc giả thấy ấn tượng và ám ảnh Văn ông trang nhã vàkhông kém phần sang trọng, ngồn ngộn cái thật đời sống đã được chưng cấtbởi một người nhiều trải nghiệm, nặng lời ghét đời, nhưng cũng rất nặng lòngvới nó

Thật vinh dự khi tập truyện ngắn Người đàn ông quỳ cùng với tiểu thuyết Luật đời và cha con đã có mặt trong thư viện của Đại học Harvard

(Mỹ), điều đó khiến tác giả rất vui

Ngoài những bài viết nêu trên còn có những bài phỏng vấn trao đổi vềtác giả và tác phẩm Dù không nhiều nhưng qua đó cũng bộc lộ những nộidung quan trọng giúp cho việc nghiên cứu

Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào có tính chất quy mô về

đóng góp của Nguyễn Bắc Sơn trên lĩnh vực truyện ngắn Với đề tài "Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn", chúng tôi đi sâu khảo sát,

đánh giá truyện ngắn của ông với hi vọng sẽ góp thêm tiếng nói khẳng địnhnhững đóng góp của Nguyễn Bắc Sơn đối với truyện ngắn Việt Nam sau 1986

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là "Đặc trưng nghệ thuật truyệnngắn Nguyễn Bắc Sơn" (Trên cả hai phương diện nội dung và hình thức)

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Các tập truyện ngắn đã xuất bản:

- Người đàn ông quỳ - Tập truyện ngắn - Nxb hội nhà văn, 2000.

- Quyền được không yêu - Tập truyện ngắn - Nxb Hội nhà văn, 2000.

- Thực hư - Tập truyện ngắn - Nxb Hội nhà văn, 1998.

- Luật đời - Tập truyện vừa và ngắn - Nxb Thanh niên, 2004.

- Nguyễn Bắc Sơn truyện ngắn - Tập truyện ngắn - Nxb Văn học Trung

tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2010

Văn bản chủ yếu mà chúng tôi đi sâu khảo sát là tập truyện ngắn

Nguyễn Bắc Sơn truyện ngắn - Nxb Văn học - Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ

Đông Tây, 2010

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Tìm hiểu bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Đặttruyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn trong bối cảnh sáng tác sau đổi mới để thấyđược những đóng góp của tác giả

4.2 Tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn để làm nổi bật những nétđộc đáo trên một số phương diện nội dung

4.3 Tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn để làm nổi bật những nétđộc đáo trên một số phương diện nghệ thuật

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp phân loại - thống kê

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đặt truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn trong bối cảnh chung củatruyện ngắn Việt Nam sau 1986 để khảo sát, phân tích, qua đó chỉ ra nhữngđiểm độc đáo của nhà văn trên phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn được triển khai trên 3 chương:

Chương 1 Truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn trong bức tranh chung của

truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Chương 2 Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn trên

phương diện đề tài và nội dung cảm hứng

Chương 3 Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn trên một

số phương diện hình thức nghệ thuật

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NGUYỄN BẮC SƠN TRONG BỨC TRANH CHUNG

CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1986

1.1 Khái lược về thể loại truyện ngắn

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ Hiện có nhiều cách hiểu khácnhau về truyện ngắn, có thể trình bày gọn lại mấy cách như sau:

Nhóm 1: Tiêu biểu là K.Pauxtopxki (Nhà văn Nga) Ông xác định

truyện ngắn là truyện viết ngắn gọn, trong đó "cái không bình thường hiện ranhư một cái gì bình thường, và cái gì bình thường hiện ra như một cái gìkhông bình thường" Ông đã nhấn mạnh đến "yếu tố bất bình thường, độtbiến" Sự đan xen giữa hai yếu tố này chính là sự đan xen giữa cái hợp lý vàphi lý, logic và phi logic trong đời sống, mà bản thân nghệ thuật cũng chứađựng điều đó Quan niệm về truyện ngắn như thế ta còn có thể tìm thấy trongcác sáng tác của các nhà văn cổ điển như O.Henry, J.Lơnddo, E.Hêminguê,W.Phôncono, F.Kafka… Trong văn học Việt Nam hiện đại, chúng ta cũng tìmthấy những dẫn chứng mô tả cho quan điểm này như trong sáng tác của mộtsố nhà văn như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Minh Châu, NguyễnHuy Thiệp, Lê Minh Khuê…

Nhóm 2: Nhà văn Nguyễn Kiên cho rằng "Mỗi truyện ngắn là một

trường hợp Trong quan hệ giữa con người và đời sống, có những khoảnhkhắc nào đó, một mối quan hệ nào đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắtđược cái trường hợp ấy Trường hợp ở đây là một màn kịch chớp nhoáng, cókhi là một trạng thái tâm lý, một biến chuyển tình cảm kéo dài chậm rãi trongnhiều ngày Nhưng nhìn chung thì vẫn có thể gọi là trường hợp" Trường hợptheo ý kiến của Nguyễn Kiên chính là tình huống

Nhóm 3: Nguyễn Công Hoan thì lại có quan niệm khác về truyện ngắn

"mỗi truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằngchi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng cócân nhắc… Muốn truyện ấy là truyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ýlàm ý chính, làm chủ đề cho truyện… Những chi tiết trong truyện chỉ nênxoay quanh chủ đề ấy thôi" Nguyễn Công Hoan đặc biệt chú trọng tới vai tròcủa chi tiết

Một ý kiến khác của nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng "Truyện ngắn làmột bộ phận của tiểu thuyết nói chung", vì thế "không nên nhất thiết trói buộctruyện ngắn những khuôn mẫu gò bó Có truyện viết về cả đời người lại cótruyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua"

Trong nghiên cứu văn học đang có rất nhiều cách hiểu về thể loại này,

vì thế để có được một cách hiểu đầy đủ nhất quán về nó là một công việc hếtsức khó khăn Từ góc độ nghiên cứu theo yêu cầu mục đích và thực tế của đềtài, chúng tôi thống nhất với khái niệm của nhóm biên soạn Lê Bá Hán, Trần

Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Đồng chủ biên) trong cuốn Từ điển thuật ngữ

văn học, NXB Giáo dục năm 2006: "Truyện ngắn là thể loại tự sự cỡ nhỏ Nội

dung thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn viết ra đểtiếp thụ liền một mạch liền một hơi không nghỉ"

Với đặc điểm nổi bật là ngắn, nên nó thường hướng người độc tới mộtkhoảnh khắc, một lát cắt của đời sống cũng như những mối quan hệ của đờisống nhân sinh Truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện nên có thể xem nólà thể loại đối lập với tiểu thuyết

"Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một không gian, thờigian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc vềcuộc đời và con người Kết cấu của truyện ngắn thường xây dựng theo

nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng Bút pháp liên tưởng của truyện ngắnlà chấm phá".

Theo nhóm tác giả này, yếu tố quan trọng nhất của thể loại này là tính

cô đúc, mặc dù là "cỡ nhỏ" nhưng có sức chứa những nội dung lớn và tạođược chiều sâu

1.1.2 Ưu thế của truyện ngắn

Trong bức tranh chung của công cuộc đổi mới, văn học đang chuyểnmình tìm lối đi để phản ánh kịp thời, nhanh nhạy những biến cố đa dạng củacuộc sống mới Do vậy mà các thể loại văn học có sự vận động và phát triển,văn xuôi cũng có những khởi sắc, trong đó truyện ngắn vốn là một thể loạinhanh nhạy và đa dạng Truyện ngắn nhanh chóng dành được ưu thế

Là một thể loại tự sự, truyện ngắn có những đặc trưng riêng về tínhchất về dung lượng Với hình thức gọn, truyện ngắn phù hợp với nhu cầu đọccủa độc giả thời nay Vốn là một thể loai tự sự cỡ nhỏ nhưng truyện ngắn lại

có sức bao chứa lượng thông tin lớn và đi sâu vào những vấn đề lớn của xãhội, có khả năng làm nóng lên đời sống văn chương Nó được ví là thể loại có

"nội khí một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy"

Là "một lát cắt của đời sống" như giọt nước nhỏ dung chứa cả đại dương,truyện ngắn là thể loại năng động trong việc đáp ứng những nhu cầu của thời đạithị trường Bất cứ câu chuyện nào đều viết thành được truyện ngắn, những truyệnngắn hay lại dễ để lại dư âm và ám ảnh trong lòng người đọc

Truyện ngắn ra đời gắn chặt với hoạt động báo chí nên thu hút đươcđông đảo lực lượng sáng tác và dễ đến với độc giả Từ sau 1975 đã có một lựclượng nhà văn hùng hậu trong sáng tác truyện ngắn Từ thế hệ Nguyễn MinhChâu, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng, Xuân Thiều, Nguyễn Khải… đến lớpnhà văn trẻ hơn Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Thiều,Phan Thị Vàng Anh, Lê Minh Khuê, Lý Lan, Dạ Ngân, Trần Thùy Mai,

Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo… và gần đây có Đỗ Hoàng Diệu, NguyễnNgọc Tư và nhiều cây viết trẻ thế hệ 8X như Trần Thu Trang, Trang Hạ,Keng, Trương Quế Chi, Từ Nữ Triệu Vương, Lê Minh Nguyệt, Phan ÝYên… đang dần khẳng định sức viết trên văn đàn.

Làm nên sự thành công cho truyện ngắn Việt Nam hiện đại, không thểkhông nói đến sự đóng góp đáng kể của các cây bút truyện ngắn Việt Nam hải

ngoại, qua cuốn 20 năm truyện ngắn Việt Nam hải ngoại 1975 - 1995, Nxb Đại

Nam, USA, 1995 (do nhà thơ Đặng Tiến từ California gửi về), qua những tậptruyện ngắn của Kiệt Tấn (Pháp), Nguyễn Thị Ngọc Lan, Hoài Mỹ, NguyễnThị Hoàng Bắc, Phan Thị Trọng Tuyến, Trần Thị Kim Lan, Trần Diệu Hằng,

Lê Thị Huệ….Họ là những nhà văn có đóng góp đáng kể cho bộ mặt truyệnngắn Việt Nam hải ngoại sau 1975, góp phần đẩy nhanh truyện ngắn Việt Namtrên quá trình hiện đại hóa và hội nhập với truyện ngắn thế giới

Truyện ngắn Việt Nam đã trải qua những giai đoạn lịch sử phát triển vàngày một cách tân để phù hợp với nhu cầu phát triển thời hiện đại Cùng vớinhững ưu thế nhất định của thể loại, nó đã trở thành món ăn tinh thần khôngthể thiếu của công chúng

1.2 Bối cảnh lịch sử xã hội và bức tranh chung của truyện ngắn

sau 1986

1.2.1 Bối cảnh xã hội

Thế kỷ XX là thế kỷ nhiều biến động trong lịch sử dân tộc Đại thắngmùa xuân 1975 đã đưa lịch sử dân tộc ta bước vào một thời đại mới, đánh dấubước ngoặt trong sự vận động và phát triển, đưa Tổ quốc ta bước vào kỷnguyên độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, sau khi tận hưởng niềmvui bất tận đó, đất nước ta phải đối diện với nhiều thử thách cam go khôngkém phần khốc liệt Hậu quả của tàn tích chiến tranh in dấu trên tất cả các vấn

đề của đời sống: cơ sở vật chất bị tàn phá nặng nề, kinh tế kém phát triển lại

càng nghèo nàn hơn và đặc biệt là mất mát về con người trong cuộc chiến.Con người bước ra khỏi chiến tranh còn nhiều bỡ ngỡ, tâm lý chưa bắt kịp với

cơ chế thị trường, cùng với những mặt trái của cơ chế xã hội cũ…làm chocuộc sống và việc quản lý xã hội gặp nhiều khó khăn

Sớm nhận ra những biến động ấy, Đại hội VI của Đảng (1986) vớinhững quyết nghị quan trọng về đổi mới đất nước, trên tinh thần "nhìn thẳngvào sự thật", "đổi mới tư duy"… đã thực sự đưa đất nước tiến lên, vươn tớikhung trời của hội nhập và các giá trị mới, đưa tư duy con người Việt Namsang hệ hình tư duy mới, lấy những giá trị nhân văn, nhân bản làm cốt lõi.Toàn cầu hóa và kinh tế thị trường là một diễn biến mạnh mẽ, cuốn đất nước tasau đổi mới vào vòng phát triển và hội nhập, mang tính quy luật của thế giới.Thế giới quan, nhân sinh quan và quan niệm thẩm mĩ của con người dần thayđổi theo những biến chuyển của văn hóa, lịch sử xã hội Con người mới với tưduy và mĩ cảm mới, với những thị hiếu mới trong bối cảnh mới của cấu trúclịch sử xã hội, văn hóa là những tiền đề có tính căn bản cho sự vận động củavăn học Việt Nam Đại hội Đảng lần thứ VI của Đảng đã khẳng định quyết tâmđổi mới toàn diện với những biến đổi mạnh của đời sống xã hội trên tinh thầnkhoa học và cách mạng Mặt trận kinh tế cùng với văn hóa tư tưởng đều đượcđổi mới đồng bộ, và văn học cũng không nằm ngoài quy luật đó

Trong bối cảnh xã hội được dân chủ hóa, đời sống văn học dần mangsắc diện mới trong quan niệm và cách đánh giá Sự đa dạng về nhu cầu và thịhiếu của người đọc được tôn trọng, thị trường văn học được hình thành theođúng quy luật vừa rộng rãi vừa khắc nghiệt của cung - cầu Từ đó đòi hỏinhững người làm công tác sáng tác và nghiên cứu văn học cũng phải bắt nhịpkịp với đời sống cả về tư duy lẫn hành động Mỗi người tìm cho mình một thểloại phù hợp để ươm mầm tài năng và đáp ứng nhu cầu văn học của thời đại.Truyện ngắn nhờ vào những điều kiện thích hợp ấy mà lên ngôi, đứng vào vị

thế hàng đầu trong những thể loại văn học hiện đại và sớm gặt hái đươc thànhquả nổi bật.

Văn học sau 1986 đã chuyển từ một nền văn học sử thi sang một nềnvăn học quan tâm nhiều hơn đến đời tư cá nhân con người Văn học khôngcòn độc tôn cảm hứng chính trị, âm hưởng anh hùng ca của thời đại đánh giặccứu nước, thay vào đó là muôn mặt của cuộc sống đời thường Văn học bámsát vào hiện thực đời sống thay cho những biểu hiện đơn điệu một chiều trước

đó Văn chương thực sự phản ánh đúng trạng thái tâm lý con người, qua đócan dự trực tiếp vào đời sống xã hội Tinh thần "cởi trói", "nhìn thẳng vào sựthật", "viết đúng sự thật" trong văn học đã làm nên những đổi mới mạnh mẽsâu sắc và toàn diện

Văn học vận động theo khuynh hướng dân chủ hóa mang tính nhân bảnvà nhân văn sâu sắc Văn học hướng nội nhiều hơn, quan tâm nhiều hơn tới sốphận con người cá nhân trong mọi hoàn cảnh của đời sống; có nhiều tìm tòimới về nghệ thuật thể hiện

Nền kinh tế thị trường đã có tác dụng tương đối tích cực đối với vănhọc, nhiều ngòi bút tài năng tìm được thế mạnh để sáng tác và văn học đápứng được yêu cầu, đòi hỏi mới của người đọc hôm nay Sự tự ý thức phải thayđổi từ phía đội ngũ sáng tác cùng với những yêu cầu đổi mới văn học đã tạotiền đề cho văn học Việt Nam chuyển mình

1.2.2 Bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước của Đảng ta từ 1986, nềnvăn học nước nhà có những bước chuyển mình sâu sắc Văn học vận độngtheo hướng dân chủ hóa, đổi mới quan niệm về nhà văn, về văn học, về conngười, phát huy phong cách sáng tạo và những thể nghiệm mới của nhà văn.Trong hoàn cảnh lịch sử có nhiều thuận lợi, sự giao lưu văn hóa với các nướctrên thế giới được mở rộng cùng với truyền thống từ ngàn xưa của nền văn

học dân tộc, thể loại truyện ngắn từ sau 1986 với những ưu thế nhất định đãgiúp nó lên ngôi trở thành mũi nhọn của văn học Việt Nam sau đổi mới.

- Dân chủ hóa đời sống văn học

Dân chủ hóa trong quan niệm văn học

Văn học thời kỳ 1945 - 1975 do phát triển trong hoàn cảnh đất nướcchiến tranh nên được xem như một công cụ chính trị, một vũ khí tư tưởng cổ

vũ cho những sự kiện trọng đại của lịch sử dân tộc Thì nay, nền kinh tế thịtrường tất yếu dẫn đến lối sống đa chiều, không còn thuần khiết đơn giản, vô

tư như trước nữa mà có nhiều phức tạp nhiêu khê và rối rắm Cách nhìn vănhọc như một vũ khí tuyên truyền cho chủ trương đường lối chính trị về cơ bảnđược giải tỏa, cách chỉ đạo lãnh đạo đường lối văn nghệ cũng được nhìn nhậnlại Văn học trở lại đúng nghĩa một hình thái xã hội đặc thù, nó phát ngôn chođời sống và nhu cầu thẩm mỹ của cá nhân con người "Văn học gắn bó vớihiện thực, nhưng không chỉ phản ánh về hiện thực mà còn suy nghĩ về hiệnthực Đối tượng phản ánh của văn học không chỉ có xã hội mà còn là conngười với tất cả sự phức tạp và bí ẩn của nó Tính chất mỹ văn của vănchương được nhấn mạnh" [1,148]

Quan niệm về văn học chịu sự chi phối của nhu cầu xã hội và phongcách của nhà văn Nhà văn không tìm đến những gì quá cao siêu, mỹ lệ màcần xem văn chương như một nhu cầu bình thường của đời sống, viết vềnhững giá trị có trong đời thường với cái nhìn chân thực và gần gũi Đổi mớiquan niệm về văn học giúp nhà văn có một tâm thế mới, chủ động hơn trongquá trình sáng tác

Tinh thần dân chủ trong đánh giá văn học cũng biểu hiện rõ rệt Vănhọc thoát khỏi tính mô phạm của một thời kỳ sử thi kéo dài, văn học giai đoạnnày vẫn được nhìn nhận dưới mẫu số chung là cảm hứng nhân văn, nhân bản,lấy con người làm đối tượng cơ bản để phục vụ Tuy nhiên, sự đánh giá về

văn học cởi mở hơn trước, quan niệm về cái đẹp không tuyệt đối bất biến mànhiều thay đổi theo thời gian và hoàn cảnh Có nhiều giá trị văn chương màlâu nay bị coi nhẹ, lãng quên hoặc xem là "vùng cấm" thì nay được đánh giálại, tính chất "giải thiêng" trong văn học được khai thác triệt để.

Dân chủ hóa đời sống văn học

Chủ trương đổi mới năm 1986 đã thổi một luồng sinh khí mới vào đờisống văn học, văn hóa xã hội Nhạy cảm với những vấn đề của đời sống, giớitri thức, văn nghệ sỹ đã có những suy nghĩ mới, tìm tòi sáng tạo mới tạo điềukiện cho văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng phát triển mạnh mẽ

Về phương diện sáng tác, văn học sau đổi mới phát huy những ưu thếtrong giai đoạn lịch sử mới Từ nền văn học sử thi chuyển mình sang nền vănhọc hậu chiến với biết bao vấn đề cần được quan tâm, nhà văn có cơ hội thỏasức khai thác mọi đề tài mà mình đã lưạ chọn, từ đó bộc lộ tài năng trong sángtác nghệ thuật Văn học nói nhiều đến cái dung dị đời thường cụ thể qua sốphận cá nhân, thậm chí những cái xấu, những mặt trái của xã hội cũng đượckhai thác Văn học thực sự được "cởi trói", nhà văn sáng tác bằng chính tàinăng cùng với tinh thần tôn trọng văn chương và tôn trọng người đọc Chính

vì vậy mà dấu ấn cá nhân trong sáng tác nghệ thuật được thể hiện rõ rệt

Mối quan hệ giữa văn học và công chúng cũng có nhiều thay đổi Nhucầu của người đọc đối với sáng tác văn học được tôn trọng, mọi người cóquyền được thưởng thức theo thị hiếu của mình Thị trường văn học cũngđược hình thành theo quy luật cung cầu vì thế quá trình sáng tác của nhà văn

ít nhiều bị chi phối

Mối quan hệ giữa nhà văn và bạn đọc: nhà văn không còn đứng ở vị thếcao hơn mà "giáo dục", "tuyên truyền" cho người đọc mà họ đứng gần hơntrong tư cách "một người bạn tâm tình" Người đọc đứng ngang hàng với nhàvăn, bộc lộ quan điểm thị hiếu riêng của mình, làm chủ trong nhu cầu tiếpnhận văn học

Phương diện phê bình sau đổi mới cũng có nhiều chuyển biến tích cựcmang tinh thần hiện đại, tính chất đối thoại xuất hiện ngày càng nhiều, vănhóa phê bình mang diện mạo của tinh thần dân chủ rõ rệt.

- Đổi mới tư duy nghệ thuật, quan niệm và cảm hứng văn học

Đổi mới tư duy nghệ thuật

Sau 1986, cùng với công cuộc đổi mới văn học của Đảng và nhu cầuthẩm mỹ của người đọc, văn học nước nhà đã có sự cách tân Đổi mới vănhọc phải bắt đầu từ sự đổi mới về tư duy của người nghệ sỹ

Trong nền văn học kháng chiến, tư duy sử thi luôn chiếm ưu thế đã ănsâu vào đời sống tâm lý, tình cảm của con người thời chiến Trong hoàn cảnhđất nước đang "muôn triệu trái tim chung một tiếng nói" văn học chủ yếu lànhững áng anh hùng ca cổ vũ, hiệu triệu cho tinh thần đánh giặc, thống nhất đấtnước của cả dân tộc Con người sử thi đẹp đẽ lộng lẫy, hiên ngang trong tư thế

ra trận, họ là những viên ngọc sáng lấp lánh không tỳ vết sống cho mục tiêu và

lý tưởng cao cả của Đảng và dân tộc Họ được viết với những ngôn từ đẹp đẽtráng lệ, đầy chất thơ để thể hiện cái đẹp vượt lên trên đời thường đâm tính lý

tưởng (Mảnh trăng cuối rừng, Những đứa con trong gia đình…) Sau 1975, văn

xuôi tập trung đi vào đời sống cá nhân con người với nhiều vấn đề như tìnhyêu, khát vọng, những nhu cầu thường nhật, nhu cầu phát triển cá tính của conngười trong đời sống hiện đại Tư duy sử thi được thay thế bằng tư duy tiểuthuyết, đậm tính đời thường và văn học lúc này mang tính đối thoại rộng rãi.Văn học từ sau 1980 đã hình thành khuynh hướng "văn xuôi thế sự", các nhànghiên cứu gọi đó là văn xuôi đời thường Văn học có thể viết về mọi chuyện,

kể cả những phiền toái trong cuộc sống như Con chó và vụ ly hôn của Dạ Ngân, viết về thế giới "vi mô" của đời sống tâm hồn con người như Người đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn Minh Châu, hay văn học còn mang ân

hưởng phê phán trên tinh thần nhân văn trong một số tác phẩm của các nhà

văn: Người không đi cùng chuyến tàu của Nguyễn Quang Thân, Bức tranh của Nguyễn Minh Châu, Gió từ miền cát của Xuân Thiều….

Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

Con người bao giờ cũng là vấn đề trung tâm của một nền văn học, mộtgiai đoạn văn học Tư duy văn học mới bao giờ cũng bắt đầu từ việc đổi mớiquan niệm nghệ thuật về con người Theo ý kiến của Trần Đình Sử: "Quanniệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người

đã được hóa thân vào các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thểhiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho hìnhtượng nhân vật trong đó"

Con người thời kỳ 1945 - 1975 trong văn học Việt Nam là con người sửthi, đại diện cho cộng đồng, con người được coi là tinh hoa của cả thời đại.Con người luôn sống tốt đẹp và nêu gương cho lý tưởng chính trị, cho bảnlĩnh bất khuất kiên cường để chiến đấu và chiến thắng trong chiến tranh.Nhưng khi trở về với đời sống hậu chiến, bầu không khí hồ hởi không cònnữa, tất cả lắng lại, chiêm nghiệm để bắt đầu một cuộc sống khác đi "Mộtmùa xuân nho nhỏ, lặng lẽ sống cho đời", cuộc sống mới với nhiều bộn bềphức tạp, nó mang cái nhìn suy tư và lắng đọng hơn Chủ thể con người vớinhững mối quan hệ đa dạng là phạm trù trung tâm của văn học Sự phong phúnhiều chiều trong đời sống của họ là cội nguồn của quan niệm đa dạng về conngười trong văn học Trong vô vàn các mối quan hệ trong đời sống, ở họ dầndần hình thành nên tính cách các nhân, ý thức cá nhân, nét cá biệt trong đờisống Vì thế, con người chung chung trong văn học không còn được đề caothêm nữa

Con người trong truyện ngắn đổi mới phức tạp và lắm mâu thuẫn Hiệntượng phân tuyến rạch ròi tốt - xấu, thiện - ác, ta - ngụy… như trong văn học

sử thi không còn phù hợp trong xu thế văn học mới Bởi lẽ, tất cả sự bề bộn

của đời sống đã chi phối mạnh mẽ đến cuộc sống riêng của họ, khiến họ phảithích nghi phù hợp với mọi sự thay đổi Vì vậy con người thể hiện tiếng nói

đa thanh của đời sống xã hội

Đổi mới cảm hứng

Văn học sau 1975 trở về với cuộc sống đời thường, vì thế cảm hứngtruyện ngắn cũng theo đó mà thay đổi, văn học sâu lắng hơn với cảm hứngphê phán, trào lộng, điềm tĩnh chiêm nghiệm… về cuộc sống một cách đầy

đủ và toàn vẹn hơn Văn chương hướng tới những vấn đề đời tư và số phậncon người, về vấn đề đấu tranh giữa các giá trị trong thời buổi nền kinh tếthị trường

- Đổi mới về bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ

Đổi mới giọng điệu, bút pháp

Sự chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về con người tất yếu kéo theo sựthay đổi của giọng điệu Nếu giọng văn trong văn học 1945 - 1975 mang âmhưởng hào sảng, lạc quan đầy tinh thần tự hào và cổ vũ chiến đấu thì giọngđiệu của truyện ngắn Việt Nam sau đổi mới có nhiều nét khác biệt Giọng vănnghiêng nặng về lý giải và phân tích cuộc sống và tâm lý con người Trongmột tác phẩm truyện ngắn có sự đan xen của nhiều giọng: giọng điềm tình,giọng suy tư, giọng hào sảng, giọng phê phán, giọng triết lý… Sự linh hoạt đócủa giọng điệu giúp cho việc thể hiện sự phức tạp trong đời sống tinh thầncon người và hiện thực đời sống

Trong văn học, bút pháp được xem là lối viết, cách viết Văn học giaiđoạn này được viết quan niệm văn học mới, lối viết điềm tĩnh hơn, sâu sắc hơn,

để chiêm nghiệm những giá trị của cuộc sống, đậm tính nhân văn nhân bản

Đổi mới về ngôn ngữ

Văn học là loại hình nghệ thuật ngôn từ, ngôn ngữ nhân dân được xemlà cội nguồn của ngôn ngữ nghệ thuật Ở giai đoạn 1945 - 1975 do xác định

văn học là để phục vụ cho đời sống chính trị xã hội, văn học mang tính đạichúng Từ đó, ngôn ngữ nghệ thuật giai đoạn này giản dị, trong sáng, hìnhthức câu văn gọn, dễ đọc, dễ hiểu.

Bước sang thời kỳ đổi mới "chất thơ" giảm đi, "chất văn xuôi" trongvăn học tăng lên, đòi hỏi sự thay đổi về ngôn ngữ văn học Ngôn ngữ vănxuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng trong thời kỳ này không còn viết đểvuốt ve người đọc Ngôn ngữ trở nên đa dạng, gần gũi trong giọng điệu và thôráp trong từ ngữ

1.3 Nhìn chung về sự nghiệp văn học Nguyễn Bắc Sơn

1.3.1 Vài nét về con người

Nguyễn Bắc Sơn là một gương mặt mới trong làng truyện ngắn ViệtNam Ông có năng khiếu văn chương từ nhỏ nhưng mãi tới lúc về già mới cóđiều kiện viết văn và viết không ngừng nghỉ Nhờ vào tinh thần lao độngnghiêm túc cùng với lòng say mê nghệ thuật nhà văn Nguyễn Bắc Sơn tạođược sắc thái và diện mạo riêng trong các sáng tác của mình

Nguyễn Bắc Sơn tên khai sinh là Nguyễn Công Bác, tốt nghiệp khoavăn trường Đai học Sư phạm Hà Nội năm 1962, ông trở thành thầy giáo dạyvăn ở trường THPT Hoàn Kiếm trong 10 năm liền Năm 1972, ông gia nhậpquân ngũ, khi đất nước giải phóng ông lại trở về với bục giảng Từ 1982 đến

1992, ông giữ chức phó hiệu trưởng trường THPT Chu Văn An - Hà Nội.Nhiều lần được đề bạt lên làm hiệu trưởng nhưng ông nhất định từ chối, rồiháo hức khi được mời làm trưởng phòng quản lý báo chí, xuất bản của SởVăn hóa Thông tin Hà Nội Trong thời gian làm báo, ông tích lũy cho mìnhmột vốn sống dày dặn Ông đi nhiều, nghe nhiều, cọ xát với đời sống, có thờigian suy nghĩ và viết Nguyễn Bắc Sơn đã cho ra đời hàng loạt bút ký, truyệnngắn và những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng

Ngày hôm nay, mặc dầu mái tóc đã bạc trắng, sống với tuổi già nhưngNguyễn Bắc Sơn vẫn lặng lẽ "ẩn mình" trong căn phòng nhỏ say mê với

những trang viết, những bức tranh tự chụp, những pho tượng đá huyền thoạitrong một ngõ nhỏ trên đường Lạc Long Quân, Hà Nội Thi thoảng ông vẫntham gia những chuyến đi, ông bảo "đi để làm mới mình, làm mới cảm xúc,tích lũy vốn sống".

Tuổi tác và thời gian không làm mất đi dáng vẻ phong lưu và trẻ trungcủa một tâm hồn nghệ sỹ Ông có một sức trẻ hiếm thấy và một sức khỏe dẻodải, vì thế mà niềm yêu thích ngao du để tìm tòi cái mới và khám phá cuộcsống luôn kích thích ông sáng tạo Ông khao khát được viết, viết nhiều hơnbây giờ, viết để còn để lại cho muôn đời sau đọc nữa Tinh thần say mê laođộng ấy thật khiến cho người ta thêm ngưỡng mộ và trân trọng Ở ông hiệnhữu một tâm hồn nồng hậu, yêu đời, yêu tha thiết cuộc sống và văn chương.Bởi lẽ, văn chương đối với Nguyễn Bắc Sơn là nỗi niềm, là thân phận, làlương tâm, là những trải nghiệm cuộc đời mà ông khao khát được gửi gắmvào trang viết

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác

Nguyễn Bắc Sơn được giới văn nghệ gọi là "Lão nhà văn trẻ", cách gọi

ấy không chỉ muốn nói ông là nhà văn mới bước vào nghề viết mà còn lànhận xét về phong cách viết trẻ trung

Ấp ủ mộng văn chương từ ngày còn đi học, nhưng đến thời gian làmquản lý giáo dục ông mới bắt đầu viết Vốn là người có nhiều trăn trở và suy tư

về cuộc sống, mỗi chuyện người chuyện đời, chuyện những miền quê đi quatrong cuộc đời ông đều để lại cho ông dấu ấn, từ đó thúc dục, dồn nén tình cảmvà chúng trở thành nguồn tư liệu phong phú giúp ông sáng tạo

Sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu ở 3 thể tài chính:

- Tiểu thuyết

Nguyễn Bắc Sơn là một nhà văn khẳng định được tiếng nói của mình ởthể loại tiểu thuyết Mặc dù số lượng không nhiều nhưng tiểu thuyết của

Nguyễn Bắc Sơn mang tầm tư tưởng lớn và tính luận đề cao Hai cuốn tiểu

thuyết làm vinh danh cho sự nghiệp văn học của ông là Luật đời và cha con (2005), Lửa đắng (2008).

Luật đời và cha con là cuốn tiểu thuyết không chỉ thành công trên văn

đàn mà còn gây xôn xao trong giới điện ảnh Nó đã được hãng phim truyệntruyền hình Việt Nam dựng thành phim dài 26 tập và được khán giả bình chọnlà phim truyền hình hay nhất năm 2007 Cho đến nay tiểu thuyết đã được táibản 6 lần và được sự đón nhận của đông đảo bạn đọc

Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tay sau nhiều năm miệt mài lao động củamột nhà văn mái đầu đã bạc Từ cái thửa đứng trên bục giảng văn học, rồi làmcán bộ quản lý ở trường cấp ba Chu Văn An - Hà Nội, lầm lũi đi và viết trongthời kỳ quản lý báo chí ở Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội… ông đã sưu tầm tưliệu và sắp xếp nó có hệ thống vào trong trang văn để làm nên được côngtrình đáng giá này Ẩn nấp sau những con chữ của hơn 500 trang sách là thânphận, những mảnh đời dưới góc nhìn của một nhà giáo, nhà báo, nhà quản lývăn học, nhà Hà Nội học, Nguyễn Bắc Sơn khiến người đọc bị cuốn hút vàthuyết phục Có hơn 20 bài giới thiệu và phỏng vấn trong các báo trong Namngoài Bắc, cuốn tiểu thuyết đầu tay này được xem như một sự kiện trên vănđàn văn học, một cuốn tiểu thuyết đề cập trực diện tới vấn đề chính trị xã hội

Nếu 20 năm trước có Nguyễn Mạnh Tuấn với Cù lao tràm thì bây giờ có Nguyễn Bắc Sơn với Luật đời và cha con Luật đời và cha con xứng đáng là

tác phẩm văn học nghiêm túc mang tính thời sự cập nhật, đầy ắp chất liệu củađời sống và con người hiện đại

Bên cạnh Luật đời và cha con, Nguyễn Bắc Sơn còn viết tiếp tiểu thuyết Lửa đắng Đọc Lửa đắng người đọc liên tưởng ngay đến Luật đời và

cha con, tiểu thuyết được sự đón nhận của độc giả còn hơn cả tiểu thuyết

trước Hai cuốn tiểu thuyết cùng chọn một bối cảnh, cùng một dàn nhân vật,

cùng khắc họa cuộc sống ở một thành phố vùng đồng bằng trong những nămđầu của thời kỳ đổi mới Nói cách khác, thời kỳ đổi mới còn đang ở dạng

phác thảo Bên cạnh sự tương đồng, tiểu thuyết Lửa đắng không hoàn toàn là phần tiếp theo của Luật đời và cha con, mà chỉ là cuốn thứ hai trong bộ tác phẩm Luật đời tác giả ấp ủ, xây dựng như Nguyễn Bắc Sơn đã nói Cùng

hướng tới miêu tả cuộc đấu tranh nhằm giải quyết xung đột giữa cái cũ và cáimới, cụ thể là cuộc đấu tranh để đổi mới tư duy, thay đổi cách nghĩ Nhưng

tiểu thuyết Luật đời và cha con tập trung vào cuộc xung đột và việc giải quyết xung đột giữa các thế hệ, còn tiểu thuyết Lửa đắng xoay quanh một luận đề khác - vấn đề cải cách hành chính "Lửa đắng có thể coi là một tiểu thuyết

chính trị" (Phạm Xuân Nguyên) Hơn 600 trang đậm chất chính luận nhưng

nó vẫn gây hứng thú sâu sắc cho độc giả bởi tư duy lý luận sắc bén và cách táihiện đời sống Dưới ngòi bút của Nguyễn Bắc Sơn, không còn cái gọi là

"vùng cấm" của văn học Tinh thần nhìn thẳng, nói thật được nêu cao, tiểu

thuyết Lửa đắng được xem là bức tường thành vững chắc đứng sừng sững

chống chọi lại với cơ chế quản lý cũ, yêu cầu một sự thay đổi mãnh liệt…Nhà phê bình Lê Thành Nghị cho rằng đây là cuốn tiểu thuyết viết về đờisống hiện đại với nỗi đau trước cái ác và sự lộng hành của đồng tiền đang làmbiến dạng một bộ phận xã hội, nhưng không làm độc giả mất niềm tin vàocuộc đời Nhà thơ Hữu Thỉnh nhận định, nhà văn Nguyễn Bắc Sơn đã dũngcảm khi đi vào một đề tài sát thực với cuộc sống đương đại, mang tính thời sựnóng bỏng hiện nay… Qua từng trang tiểu thuyết, vị đắng của cơ chế chanđầy trong lòng độc giả, cơ chế đã bị đồng tiền ngự trị dẫn đến sự thoái hóa vềnhân cách con người

- Bút ký

Bút ký là thể nghiệm đầu tiên khi bước vào con đường sáng tác của tácgiả Cho đến nay, Nguyễn Bắc Sơn đã có nhiều tập ký viết về những miền đấtông đi qua, đi đến đâu ông viết đến đấy, viết về những việc chán vạn người

viết rồi mà ông viết vẫn thấy có nét độc đáo riêng Những con người và tậpthể mà ông ấn tượng, Hà Nội thơ mộng và hiền hòa, mảnh đất Hải phòng giàutiềm năng du lịch, Quảng Trị đầy nắng và gió với nhiều đau thương của chiếntranh… tất cả đều trở nên sinh động trong trang bút ký của ông Ký NguyễnBắc Sơn viết nhiều, viết khá tỷ mỉ về những miền đất ông đi qua, và nếu có ailà người hay đi đây đó đọc kí của ông sẽ biết thêm được nhiều điều mà nhiềulúc tự mình đi qua vùng đất đó nhưng cũng không cảm nhận được Bút ký vềđất, về việc của Nguyễn Bắc Sơn khiến người ta kinh ngạc về vốn hiểu biết vềlịch sử và đời sống nhưng vẫn thấm đẫm tính nhân văn về những thân phậncon người Nó hấp dẫn và lôi cuốn, đọc say sưa như khám phá lại những miềnđất lạ, tưởng đã rất quen mà vẫn chưa biết đến tận cùng Chẳng hạn ông cóhẳn một cuốn sách với những hiểu biết hết sức kỹ càng về lao động đặc thùcủa những người phi công, điều khiển không lưu, thợ máy, tiếp viên, sân bãi

(Đi mây về gió) Bút ký của ông tràn đầy những trang tươi rói sống động, đằm

thắm tình đất, tình người cho ta thấy một người lữ hành mải miết đi, mải miếtkhám phá, mải miết viết Ông phát hiện ra nhiều con người dung dị, bìnhthường nhưng rất đỗi phi thường Lần đầu tiên ở Côn Đảo có hai người ruộtthịt cùng bị lưu đầy, hai chị em ruột Thiều Thị Tạo và Thiều Thị Tân, chị 19tuổi em mới 16 tuổi Ông đã bỏ tiền túi ra Côn Đảo, lần tìm bằng được một xàlim, trên tường sát bệ nằm có một hàng chữ viết bằng tiếng Pháp: "Còn đếquốc Mỹ thì ta còn chiến đấu Tân và Tạo ra đảo ngày 29/11/1969" Ông viết

về chị Nguyễn Thu Thảo (sinh năm 1978) trưởng quỹ Cựu chiến binh Mỹ tạiHà Nội, người đã đóng góp không nhỏ cho việc hàn gắn và phát triển mốiquan hệ Việt - Mỹ Và nếu không có sự năng động và những mối quan hệ cánhân của chị thì không tài nào đưa được một chiếc máy bay y tế chuyên dụng

từ Thụy Sĩ bay sang Hà Nội chở Giáo sư Papert về Mỹ (Ông là người Mỹgốc Nam Phi, một trong những nhà toán học hàng đầu thế giới, đặc biệt trong

lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, sang Việt Nam dự Hội nghị toán học do Trường đạihọc Bách Khoa Hà Nội tổ chức Ông đi theo đúng làn đường dành cho người

đi bộ lúc đèn xanh mà vẫn bị xe máy đâm gây chấn thương sọ não, bị hôn mêsâu) Ông viết về hai ông cháu, người già nhất, người trẻ nhất cùng tham giachiến dịch Điện Biên Phủ là cụ Hoàng Đạo Thúy và đại tá Lưu Anh Tuấn,viết về thiếu tướng Nguyễn Chuông, thiếu tướng Lê Thế Trung, về nhà vănHòa Vang, nhà thơ Bế Kiến Quốc v.v

Có những người nổi tiếng đã có không biết bao nhiêu người viết, vậymà Nguyễn Bắc Sơn vẫn viết rất hay, có những phát hiện riêng gây ấn tượnglàm người đọc đi hết từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác Nhờ ông chúng

ta mới hiểu cuộc sống đời thường của Xuân Diệu thời tem phiếu thế nào, mớibiết nhà thơ lấy vợ ra sao và khi ông mất người vợ ấy đã dâng vòng hoa kếthình một chiếc lá với triệu triệu bông hồng trắng và băng tang

Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một chân dung nữa khẳng định tài văncủa cây bút ký này Chưa bao giờ được trò chuyện, được bắt tay, mới chỉ mộtlần được một giờ bên Đại tướng, chỉ hai lần nói chuyện với thầy giáo dạymình thời sinh viên, là Giáo sư Đặng Bích Hà phu nhân Đại tướng, vậy mà

ông viết được một thiên bút ký nổi tiếng (đăng liền 3 kỳ trên báo Tiền Phong

đúng vào dịp Đại tướng vào tuổi 100) được dư luận, cả trong giới quân nhâncao tuổi từng được gần gũi Đại tướng đánh giá cao Tác giả đã kỳ công lầntìm lại tư liệu từ các chiến dịch trong kháng chiến chống Pháp Có chiến dịchthành công nhiều, thành công ít, thậm chí có 3 chiến dịch không thành công, 1chiến dịch thất bại và 1 chiến dịch bỏ dở không đánh tiếp và dừng lại rất kỹ ởchiến dịch Điện Biên Phủ, điểm quyết chiến chiến lược của cuộc kháng chiếnchống Pháp và sau đó là đại thắng mùa Xuân năm 1975, để khẳng định vai trò

cá nhân của thiên tài quân sự Võ Nguyên Giáp Nếu Đại tướng không cânnhắc thận trọng, suy xét toàn diện, phải vượt qua được chính mình "để đưa ra

quyết định khó khăn nhất trong đời chỉ huy quân sự của mình" là lùi ngày nổsúng lại 1 tháng rưỡi và thay đổi phương châm, từ đánh nhanh thắng nhanhsang đánh chắc tiến chắc thì không có chiến thắng Điện Biên Phủ….

Nếu nói rằng Nguyễn Bắc Sơn là một nhà văn lớn, có lẽ không nên.Việc đó để thời gian đánh giá Nhưng quả thật những thiên bút ký của ông thìđặc sắc và xúc động người đọc

Các tập bút ký đã xuất bản:

- Người dẫn đường trời, Nxb Văn hóa thông tin, 1999.

- Hoa lộc vừng, Nxb Hội nhà văn, 1999.

- Hồng Hà ơi!, Nxb Hội nhà văn, 2000.

- Nghề đi mây về gió, Nxb Hội nhà văn, 2001.

- Đá dậy thì, Nxb Hội nhà văn, 2004

- Gót thời gian, Nxb Văn học, 2010.

- Người trong tôi, Nxb Văn học, 2010.

Ký Nguyễn Bắc Sơn không cầu kỳ và hoa mỹ về câu chữ Nó mangmột phong cách giản dị và trung thực, nhẹ nhàng và giàu cảm xúc của mộtnghệ sỹ lữ hành qua những miền, đi nhiều, biết nhiều, gặp gỡ nhiều và cũnglắm nỗi ưu tư với cuộc sống

- Truyện ngắn trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Bắc Sơn

Truyện ngắn là một thể loại mà Nguyễn Bắc Sơn dành nhiều thời gianvà thể nghiệm cho nó Ông đã có lần lượt các tập truyện phản ánh các vấn đềđời tư, thế sự và đời sống xã hội đã được biết đến và đánh giá cao Về thể loạitruyện ngắn chúng tôi xin được nói rõ hơn ở những chương tiếp theo

Các tập truyện ngắn đã xuất bản:

- Người đàn ông quỳ, Nxb Hội nhà văn, 2000.

- Quyền được không yêu, Nxb Hội nhà văn, 2000.

- Thực hư, Nxb Hội nhà văn, 1998.

- Luật đời, Nxb Thanh niên, 2004.

Truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn, Nxb Văn học Trung tâm Văn hóa Ngôn

ngữ Đông tây, 2010

Nguyễn Bắc Sơn là một nhà văn có đóng góp cho nền văn học ViệtNam hiện đại Truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn mang vẻ đẹp trí tuệ, của sự pháthiện đời sống trong tính phong phú của nó Nguyễn Bắc Sơn còn gây hấp dẫncho người đọc bởi cách dẫn dắt câu truyện Đặc biệt ông biết làm cho nhữngcái mờ nhạt, bình thường của đời thường thành những vấn đề triết luận vàmang đậm giá trị nhân sinh

Tóm lại dù sáng tác ở thể loại nào: tiểu thuyết, bút ký, truyện ngắn haycác bài báo nghị luận xã hội, sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn cũng luôn bám sátcuộc sống và con người và từ đó xây dựng nên những hình tượng mang nghệthuật độc đáo

Các giải thưởng văn học ông đạt được:

- Giải ba viết về giao thông vận tải (2002) của Hội nhà văn Việt Namvà Bộ Giao thông vận tải

- Giải nhì và 2 giải nhất (2002, 2003, 2004) cuộc thi "Cả nước viết về

Thăng Long Hà Nội" do Báo Hà Nội mới tổ chức.

- Tặng thưởng của NXB Thanh niên cho tập truyện vừa và ngắn Luật

đời (2004).

- Giải thưởng của ủy ban toàn quốc liên hiệp các hội Văn học nghệ

thuật Việt Nam cho tiểu thuyết Luật đời và cha con (2005).

- Phim Luật đời, 26 tập, chuyển thể từ tiểu thuyết Luật đời và cha con

của Đài truyền hình Việt Nam, đạt giải nhất loại phim truyền hình nhiều tậpnăm 2007 do khán giả bình chọn

- Giải C cuộc thi tiểu thuyết lần thứ III (2006 - 2010) của hội nhà văn

Việt Nam cho Lửa đắng.

Từ cuối thập niên 90 đến nay, ngòi bút của Nguyễn Bắc Sơn đã thực sựđổi mới mạnh mẽ và toàn diện Nhìn chung trên các thể loại, ông đã có nhữngbứt phá thể hiện quan niệm mới về hiện thực và con người Nhà văn đã đi sâukhám phá về các vấn đề thời sự chính luận một cách nghiêm túc và thẳngthắn, vấn đề con người hiện đại được nhìn nhận sâu sắc ở phương diện đời tưvà cá tính.

Chương 2 ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN NGUYỄN BẮC SƠN TRÊN PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI VÀ NỘI DUNG CẢM HỨNG

2.1 Lựa chọn đề tài

2.1.1 Những đề tài chính của truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Sau đổi mới 1986, đề tài của văn học hết sức phong phú và đa dạng.Chiến tranh vẫn là đề tài khai thác của văn nghệ sỹ, tuy nhiên cách nhìn đãthay đổi: chiến tranh mang cái nhìn chiêm nghiêm, xót xa cho những mất mất,những cái đẹp bị hủy hoại và những bi kịch cụ thể của con người Các tác giảchú ý tới số phận con người sau khi bước ra khỏi cuộc chiến trở về với đờithường Họ thừa thãi, cô đơn và lạc lõng, bi kịch nằm ngay trong chính cuộcsống mà họ đã đánh đổi bằng cả tuổi trẻ và xương máu của mình Không chỉ

có vậy, chiến tranh còn kéo theo bao hệ lụy mà các thế hệ khác phải gánhchịu Nhà văn đã dám đối mặt để viết về hiện thực cuộc sống của con người

hậu chiến, mà đặc biệt là bi kịch người lính thời bình Các tác phẩm Cỏ lau,

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn Minh Châu, Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp, Đời khổ của Nguyễn Khải, Người sót lại của rừng cười của Võ Thị Hảo… là những tác phẩm tiêu biểu của truyện ngắn sau

1986 viết về đề tài chiến tranh

Trong văn xuôi sau đổi mới, thay vì những biến cố liên quan tới sốphận cộng đồng, ngòi bút của các văn nghệ sĩ hướng tâm điểm tới cuộc sốngthường nhật với muôn mặt hạnh phúc và bi kịch, lý tưởng và sự đổ vỡ niềmtin… Mảng hiện thực xô bồ đã khiếm khuyết đi trong một khoảng thời giandài của văn học kháng chiến chưa có dịp được đề cập đến thì nay được nhắcnhiều thêm Trở về với đời thường, sự trổi dậy của ý thức cá nhân khiến choquan niệm về con người có nhiều thay đổi Con người nhận thức được các

mối quan hệ thế sự, đời tư và cả mối quan hệ với chính bản thân mình tạo nênnét hòa hợp và cả không hòa hợp trong cuộc sống.

Hôn nhân, tình yêu và gia đình là đề tài được nhiều cây bút quan tâmtrong văn học hậu chiến Vào những năm năm 80, đời sống xã hội đangchuyển sang một bầu không khí chính trị mới, kéo theo đó là cuộc sốngthường nhật và nhiều phức tạp của con người Và chưa bao giờ đời sống hônnhân gia đình, và những sắc thái tình yêu lại được tái hiện đa chiều và đầy bikịch tới như thế Nếu con người quần chúng trước đây phải luôn gắn tình yêuvới lợi ích tập thể, "vui duyên mới không quên nhiệm vụ" thì sau 1975, trongtruyện ngắn Việt Nam, các nhà văn đã chú ý tới con người cá nhân, đời sốngriêng tư và năng lực riêng của mỗi người Con người sống đúng với những giátrị mà họ khao khát, yêu đương đúng nghĩa, mái ấm gia đình đúng nghĩa

Đặc biệt tình dục trở thành một mảng đề tài rất hấp dẫn trong văn họcgiai đoạn sau đổi mới Vấn đề nhạy cảm trước đây bị người ta dè chừng, áingại hay cấm kị hà khắc, nhưng khi trở về với đời sống hòa bình, tình dụcđược xem là bản năng tự nhiên của loài người Con người trở về với nhữnggiá trị tự nhiên vốn có mà tạo hóa ban tặng Trong truyện của Nguyễn HuyThiệp, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ… chúng ta sẽ thấy đầy rẫy sự hiện hữucủa tình yêu, tình dục trên hàng loạt tác phẩm Những nhà văn thế hệ đổi mớidám "bước qua lời nguyền", từ giã "cái thời lãng mạn" để đến với thứ vănchương chân thành hơn, chân thực hơn, ở đó con người sống thật hơn, conngười mới chính là mình chứ không phải là một tượng đài kỳ vĩ để đứng từ xamà ngưỡng vọng Con người không phải cố tỏ ra "trùng khít với chính mình,

với bộ áo xã hội của nó một cách đau đớn, giả dối" (Bakhtin).

2.1.2 Đề tài nổi bật trong truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn

2.1.2.1 Đề tài tình yêu và hôn nhân gia đình

Nguyễn Bắc Sơn là một công chức trải qua nhiều nghề nghiệp, ôngtừng làm nghề giáo, nghề báo, và nghề viết văn Ông đã trả lời phóng viên

rằng, nghề nào cũng có cái khó và cái vui của nó miễn là mình làm tốt mìnhsẽ thấy đam mê Môi trường nghề nghiệp đã giúp ông có được vốn tư liệuphong phú, cùng với một trái tim nhạy cảm và nhiều trăn trở với cuộc sống,trước những số phận, ông đã bày tỏ những quan điểm nghệ thuật thông quacách ứng xử của con nguời trước mọi vấn đề cuộc sống: thế nào là tình yêu,thế nào cái đẹp, thế nào là cư xử đúng luật, là sống đúng luật, là chơi đúngluật đời… Bằng trải nghiệm dày dặn, và độ chín của một cây viết từng trảicùng với cái nhìn gan ruột và tha thiết, Nguyễn Bắc Sơn đã viết nên nhữngtrang văn thấm đẫm hơi thở đời thường, giàu giá trị nhân văn và đầy ắp tìnhyêu thương con người.

Tình yêu và hôn nhân là đề tài muôn thuở của văn học nghệ thuật.Nguyễn Bắc Sơn luôn quan tâm tới con người với những khát vọng hạnh phúcđôi lứa, hạnh phúc mái ấm gia đình Với bất cứ người nghệ sỹ nào thì cùngđều dễ rung động khi viết về tình yêu Bởi lẽ đến với tình yêu, bao giờ conngười cũng bộc bạch và phơi trải lòng mình một cách chân thành nhất Tìnhyêu và hôn nhân trong văn học hiện đại có vô vàn sắc màu và cách thể hiệnqua nhiều phong cách khác nhau Ông hoàng thơ tình Việt Nam Xuân Diệu đãtừng nói :

"Làm sao sống được mà không yêu,Không nhớ không thương một kẻ nào"

Vốn sống của Nguyễn Bắc Sơn có màu sắc của tình yêu, có những trảinghiệm của một nhà văn đã thấm thía gần như đủ mọi lẽ ở đời Tình yêu trongông lúc nào cũng trẻ, trẻ như chính nhà văn là người đang yêu, đang ngồnngồn cái khao khát được hiến đâng, được bày tỏ, được sống tận cùng với tìnhyêu mãnh liệt của mình Tình yêu mang đầy đủ sắc màu, mùi vị và hương

thơm của nó Mùi thìa là là một truyện ngắn tiêu biểu của nhà văn về đề tài

tình yêu Truyện hấp dẫn bởi thi vị trữ tình của lời văn và những giá trị trongsáng, nhân văn khi nhà văn viết về những tâm hồn rất trẻ, lúc nào cũng đầy ắp

và rạo rực tình yêu Truyện ngắn chủ yếu xuôi theo miền kí ứ, sự hồi tưởngcủa nhân vật khi gặp lại người mình thương yêu sau nhiều năm xa cách màtrong lòng vẫn luôn canh cánh về tình cảm thiêng liêng thời trẻ Nguyễn BắcSơn đã viết về mối tình ấy với tất cả sự trẻ trung, tràn đầy nhựa sống của khátvọng yêu đương, mặc dù tình yêu trong câu truyện mang vẻ đẹp thuất khiết,nguyên sơ, không bị chi phối bởi những dục vọng tầm thường Khác hẳn vớicác cây viết hiện đại cùng thời, không như Trần Thùy Mai toát lên cái chấtgiọng nền nã, tình yêu có lửa nhưng luôn reo rắt nỗi buồn da diết, thống khổ,khác với Võ thi Hảo gai góc và cay nghiệt trong cuộc sống thời bình, haykhác với Hồ Anh Thái luôn triết luận với cái bi và cái hài trong cuộc sốnghiện đại… mà ở văn ông chỉ duy nhất là vẻ tự nhiên của câu chữ khi viết vềcâu chuyện thường ngày diễn ra mà không thể có gì tự nhiên hơn thế nữa Ýtứ văn chương được kết đọng từ cuộc sống và cứ thế tuôn chảy trên trang viết,

có lúc thăng hoa làm câu truyện trở nên nhẹ nhàng êm ái, thanh lọc tâm hồnngười đọc như một bài thơ trữ tình "Bỗng nhiên em hiện ra trước mắt tôitrong một khoảng không gian rất đời thường - chợ tạm Hòe Nhai" Lối kể mộttruyện ngắn nhẹ nhàng và tự nhiên như một câu chuyện đời thường là đặc

điểm dễ thấy trong các sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn Mối tình trong Mùi

thìa là dù không đến được hôn nhân vì sự hà khắc một thời của cơ chế xã hội

cũ, nhưng nó vẫn lấp lánh vẻ đẹp, sức sống bền bỉ của tình yêu chân thành.Câu chuyện kể về mối tình đầu của hai nhân vật "em" và "tôi" Sau nhiềunăm xa cách vô tình gặp lại, kỉ niệm đã ùa về trong kí ức của họ "Em" là rungđộng đầu đời của "tôi", "em" hấp dẫn "tôi" bởi tác phong giản dị từ mái tócđen dài và mượt đến cách ăn mặc, bởi cái nết học hành và bởi một cái gìkhiến "tôi" xao xuyến mà không thể gọi tên ra được Và từ đấy họ yêu thươngnhau, họ học cùng nhau thời trung học, họ lao động cùng nhau trong buổi laođộng tập thể của lớp… và sau đó họ rời xa nhau Ngày gặp lại, kỉ niệm chồngchất kỷ niệm ùa về trong niềm hồi tưởng nhân vật Cái thời mà người ta chỉ

trao cho nhau cái nắm tay nhè nhẹ, một nụ hôn đầu đời cũng xem như đó làtín vật thiêng liêng vô giá để minh chứng cho tình yêu của mình Gặp lại nhaukhi mái tóc đã hoa râm, khi cả hai đã có gia đình riêng, nhưng tình yêu thì vẫntrẻ, vẫn nguyên và đẹp như thuở trăng rằm ấy Đôi bạn trung niên hẹn nhautới nơi đã trao nhau nụ hôn đầu đời và sống lại với kỉ niệm, với những dòngxúc cảm lâu nay dấu kín Khoảng khắc ấy trở nên thiêng liêng và hạnh phúc

vô cùng khi hai tâm hồn thực sự được sống với những tình cảm chân thực củamình "Chiều hôm sau, tôi đạp xe thật, ngược chiều từ đền Quán Thánh lênđường Thanh Niên để nhớ lại quãng đời học sinh với mối tình đầu trên mộtđoạn đường đầy kỉ niệm Từ xa đã thấy dáng em khoan thai, quý phái khôngthể nhầm lẫn Tóc không cặp cùa bồng bềnh, bồng bềnh đùa với gió hồ saulưng "anh cho em ra ngoại thành chơi với nhé"

"Mấy ngón tay trái tôi nắm chặt bàn tay búp măng nhỏ nhắn thon gầycủa em rồi cứ âu yếm xoa nhè nhẹ, để sống lại cảm giác gần gũi, thân thiết nhưxưa kia, tay tôi chồng lên bàn tay lấm phù sa của em trên xe goòng ngày nào",

"bỏ dép đầu bờ em chạy chân trần trên bờ cỏ xanh mướt Người thiếu phụ đã cócháu nội thoắt trở thành cô thôn nữ trẻ trung, hồn nhiên, hai tay như hai cánhchim chặp chờn, đang tưng tăng trên con bờ con bờ nhỏ Tôi cũng hớn hở chạytheo, quên rằng tóc đã bạc gần hết" Tuổi tác, địa vị giây phút này trở nên vônghĩa trước cảm xúc yêu đương của đôi tình nhân già, họ đã sống thành thật đểtận hưởng niềm hạnh phúc hiếm hoi đã không có được ở tuổi thanh xuân củamình Tình yêu ấy không vướng bận bởi vụ lợi tiền nong, chức quyền hay địavị mà nó vượt lên sự mòn mỏi của thời gian và lòng kiên nhẫn của nhân vật đểtrở thành thứ tình cảm thiêng liêng, vĩ đại nhưng cũng rất thật, rất đời "Hươngthơm từ da thịt em gần quá Tôi buông tay em, luồn tay ra sau gáy, thu mớ tóccòn rất dày và đen của em về phía trước, nâng trên hai bàn tay, đưa lên môi.Như đứng giữa dòng suối trong trưa hè tháng sáu, vốc nước đưa lên miệng Tóc

em chảy qua kẽ tay tôi, chạm vào môi tôi mát rượi, và mùi thơm lá sả, mùi thìalà, hạt mùi quanh quất đâu đây…Hơn ba mươi năm rồi tôi mới được tắm táptrong suối tóc em, em giữ nó nuôi nó, cho tôi hôm nay, cho một ngày tái hợpkhông hẹn ước Tôi những muốn ôm chặt lấy em, mặc cho mấy bác nông dânkia, mặc cho dưới chân là cỏ ướt…" Xúc cảm của nhân vật "tôi" xem lẫn giữadòng ký ức tản mạn của một thuở lưu luyến và thực tế hạnh phúc hiện tại.

"Tôi" say sưa và đắm chìm trong vẻ đẹp nguyên sơ trinh nữ của người tình sau

hơn 30 năm gặp lại mà vẫn như lúc mới yêu ngày nào Kết thúc Mùi thìa là

mùi hương thìa là vấn vương gợi nhớ buổi chiều tình nhân ấy, nó như mộtminh chứng cho tình yêu trọn vẹn sẽ sống cùng với sự nâng niu của họ.Nguyễn Bắc Sơn đã không quá thi vị hóa tình yêu, cái mà nhà văn muốn nóinhiều đến ở câu truyện này là giá trị đích thực và sự chân thành trong tình yêu

Vì thế mà đọc Mùi thìa là người đọc luôn bị cuốn hút bởi dư vị man mác trữ tình hơi giống Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam Nguyễn Bắc Sơn đã khai

thác sâu vào tâm lý nhân vật, đề cao những cung bậc tình cảm, và đem lại niềmtin cho con người vào cuộc sống

Chuyện tình tự kể là một gam màu khác, cung bậc khác của tình yêu mà

nhà văn Nguyễn Bắc Sơn thể hiện Con người xét đến tận cùng thì vẫn phảitrở về với những giá trị tự nhiên Tình yêu là tự nhiên, là một phần không thểthiếu với sự sống của con người Trong cảm nhận của Nguyễn Bắc Sơn cùngvới sự rung động con tim, tình yêu còn là sự đồng điệu, sẻ chia giữa hai tâmhồn Truyện ngắn không có quá nhiều cảm xúc lãng mạn, mùi mẫn của mốitình đầu, mà nó có thể xem là mối tình đến muộn nhưng mang lại cho nhânvật sự hồi sinh trước cuộc sống cứng nhắc của quyền lợi và địa vị bấy lâu.Tình yêu được kể theo lời của nhân vật đang yêu - vị nữ giám đốc thành đạttưởng như bằng lòng với sự nghiệp của mình nhưng khát vọng hạnh phúc củatrái tim phụ nữ đã rung động trước trái tim của cậu thanh niên trẻ sống sâu sắc

kín đáo và giàu tình cảm Chính sự đồng điệu về tâm hồn và niềm tin của họvào cuộc sống giúp họ vượt qua khoảng cách về tuổi tác, bước qua ranh giớicủa địa vị xã hội, trút bỏ cái vỏ bọc của con người chức quyền, của quan niệmchồng thấp vợ cao… để đến với nhau, được sống thật với chính mình Bàgiám đốc kiêu sa ngày nào và anh lái xe đã tìm được hạnh phúc Bỏ quanhững bề bộn và bon che của đời sống con người trở về với giá trị tự nhiênmuôn thưở như sự nguyên sơ, trần tục của Tiên Dung và Chử Đồng Tử Đólà lúc con người trải lòng với chính mình, sống với tình yêu, để tình yêu ươmmầm làm nên phép màu của sự sống.

Dày đặc trong trang văn của Nguyễn Bắc Sơn là muôn màu của cảmxúc, không theo một khuôn mẫu cụ thể mà cách thể hiện của nhà văn hết sức

đa dạng và phong phú Nguyễn Bắc Sơn đã tự tạo nên một văn phong ấntượng Với nguyễn Bắc Sơn, trẻ có tình yêu của tuổi trẻ, già có cách yêu củangười già mọi cung bậc tình cảm đều cần được tôn trọng và có cách lý giảihợp lý riêng của nó Không có nguyên mẫu nào cụ thể nhưng đọc văn ôngchúng ta dễ dàng nhận rõ những bóng dáng chân thực và sinh động có đâu đótrong cuộc đời Nguyễn Bắc Sơn đã tái hiện những hình tượng ấy với một bútlực hết sức nhẹ nhành, tinh tế và thấm đẫm cảm xúc

Thưc hư là một truyện ngắn lạ, càng đọc càng phát hiện câu chuyện độc

đáo trong lối viết và quan điểm nghệ thuật của nhà văn Thực hư hay tình yêu

thực thực hư hư hay nỗi khao khát những giá trị tình yêu đích thực và trọnvẹn của con người….Không hẹn hò không một lần gặp gỡ chỉ từ những cuộcđiện thoại vô tình, có lúc cố ý thế là tình yêu nảy nở giữa hai nhân vật

Chị dâu tôi là câu chuyện về một người đàn bà hết lòng vì chồng và gia

đình nhà chồng nhưng đổi lại cuộc sống hôn nhân của chị không hạnh phúc.Sống với một người ham mê, rồi nghiện ngập đề đóm, thô lỗ, luôn luôn tự ti

về công việc chồng thấp vợ cao, anh ta bỏ bê tất cả quên đi nghĩa vụ làm

chồng đối với vợ, đối với gia đình, đến mức chị uất ức mà không biết làm sao

"thà tôi hóa chồng đi còn một nhẽ" Người phụ nữ thèm khát hạnh phúc vợchồng, mơ ước vễ mái ấm mà mình cố gắng vun vén bấy lâu Nhưng kết cụcchỉ là một sự đổ vỡ mà một mình chị không thể cứu vãn được

Chiếc xe màu cánh cam cũng là một câu chuyện về người đàn bà không

hạnh phúc trong gia đình dù cuộc sống giàu sang, đầy đủ về vật chất Cuộcsống vợ chồng của cô luôn được trang hoành bởi sự đầy đủ tiện nghi về vậtchất, sự trưng diện của quần áo đẹp với một người chồng quanh năm xem

"kiếm tiền làm công việc có ý nghĩa duy nhất" Chồng cô không bao giờ chịubỏ một chút thời gian để đi chơi cùng vợ, để lắng nghe vợ tâm tình Giữa họ

"không một câu trò chuyện tâm tình chung, không một niềm vui chung" Họsống như những cái bóng trong ngôi biệt thự sang trọng, lầm lũi với nỗi câmlặng đang đầy lên từng ngày mà không có ai để chia sẻ Bầu không khí ngộtngạt ấy đã khiến người phụ nữ sớm nhận ra đó không phải là cuộc sống mà làđịa ngục của đời mình Sự xuất hiện của anh xe ôm đã từng là thầy giáo vàcòn là nhà văn nghiệp dư mà chị thường đi xe ôm đi làm đã cho chị nhânduyên lấy lại sinh khí của cuộc sống sau nhiều năm sống bên người chồng tẻnhạt, vô vị Chị gặp anh, nói chuyện với anh, đọc văn anh viết, tới thăm bốcon anh và đồng cảm với đời sống tâm hồn của anh Chị bắt gặp bóng dángmình và những số phận đời thường trong những trang viết nghiệp dư anh viết,chị cảm nhận được đằng sau công việc chạy xe ôm thu nhập thấp kia là mộttâm hồn nồng hậu và tinh tế và giàu tình cảm trong cuộc sống "Em chính lànhà phê bình của đời anh rồi", "anh sôi nổi kéo chị vào lòng Họ ôm nhau đếnnghẹt thở… Bây giờ thì họ đã ngồi sát vào anh, tin cậy áp má lên lưng anhnhư một đứa trẻ" Từ bỏ sự trói buộc lâu nay trong cuộc sống với chồng, chịtìm được điểm tựa mới nơi anh, để bắt đầu một cuộc sống mới đúng nghĩa vớinhững nhu cầu tinh thần cần có, chứ không phải là con búp bê vô hồn sinh ra

để trang trí cho đầy đủ thành phần trong gia đình

Trang văn mộc mặc và giản dị của Nguyễn Bắc Sơn đã làm cho truyệnngắn của ông có được nét hài hòa và giàu cảm xúc khi viết về cuộc sống hôn

nhân hạnh phúc, về tình nghĩa vợ chồng Tiếng đàn bầu là câu chuyện cảm

động của đôi vợ chồng, người chồng mù lòa nhưng tình yêu của họ thì thực sựlà tình ca đầy ắp tình yêu cuộc sống và tình nghĩa vợ chồng khiến cho ngườiđọc nào cũng sẽ phải xuýt xoa ngưỡng mộ Hùng yêu thương vợ và luôn hếtlòng chăm sóc cho gia đình, đổi lại, anh cũng được tạo hóa ban tặng chongười vợ là Liên - một cô giáo thảo hiền cũng rất mực yêu thương và thủychung với chồng Tình yêu của họ vượt qua mọi khó khăn trở ngại, mọi mặccảm về mù lòa và bệnh tật Hùng luôn cố gắng để chia sẻ cho vợ những côngviệc vặt trong nhà để đỡ dần vợ sau giờ đi làm về, mặc dù đôi mắt bị hỏng cónhững lúc anh cũng gặp khó khăn Nhưng chính tình yêu, trách nhiệm đã giúpHùng cố gắng làm tốt mọi việc Anh không muốn Liên thêm vất vả sau nhữnggiờ lên lớp trở về nhà "Đến bây giờ thì anh đã đảm đang tất cả mọi việc trongnhà: từ gà, lợn (hai con lợn bột), quần áo, cơm nước đến nhà cửa, sân xướng

Đi dạy học về, chị chỉ còn việc làm thêm thức ăn thôi" Niềm vui của Hùng làđược đỡ dần Liên, được nấu cho Liên nồi nước gội đầu thơm mùi lá sảchanh… Và hơn ai hết Liên cảm nhận được sâu sắc tình cảm yêu thương củachồng và mãn nguyện với tình yêu thiêng liêng ấy Cô trân trọng và yêuthương anh, cô nói với Hùng "Em lấy anh vì yêu chứ không phải vì thương

Em biết yêu và được yêu như thế này là niềm hạnh phúc hiếm hoi mà khôngphải người phụ nữ nào cũng có được" Cuộc sống đầm ấm của họ trôi quatrong sự chăm sóc lẫn nhau và cả hai đều thấy may mắn, mãn nguyện Đêmtrăng hôm ấy sáng vằng vặc, trong không gian trong lành và thơ mộng, ở đâu

xa lắm có tiếng đàn bầu vọng lại làm Liên đang ngồi chấm bài bỗng thấy naolòng, cô rời bàn bước theo tiếng đàn Không thấy chồng ở ngoài, cô lại bước

ra sân đang ngập tràn trong tiếng đàn bầu tha thiết Mải đánh đàn Hùng không

nhận ra vợ đứng ở phía sau "mải mê chìm đắm trong âm thanh, tay trái anhmở ra tự nhiên, nhẹ vuốt cần đàn gỗ thị, nuôi nốt láy cuối cùng của một giaiđiệu ngân nga cao vút Gió bỗng nâng suối tóc chị lên như đám mây choànglên anh, lên cây đàn Mấy giọt nước mắt nóng hổi rơi trên bàn tay anh Liênrụi cằm vào má vào cổ chồng nghèn nghẹn thì thầm trong nước mắt… "Mónquà của anh bất ngờ quá!" Tiếng đàn bầu của Hùng là món quà tinh thần vôgiá anh có thể chơi để chia sẻ nỗi lòng, thay lời trái tim bày tỏ tình cảm màmình dành cho vợ Trong buổi biểu diễn văn nghệ, với bài "Ru chồng" doHùng và Liên trình bày, mặc dù bước ra sân khấu trước mặt tối đen nhưng

"Hùng và Liên hiện ra trong vầng trăng sáng lung linh huyền ảo như ánh trăngbiêng biếc trong đêm đầu tiên Liên được sống trong tiếng đàn bầu của mình"

Đó là ánh sáng của tình yêu, tình vợ chồng thủy chung son sắc với bao niềmxúc động thiết tha

Tình yêu và hôn nhân trong các sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn bắt nguồn

từ câu chuyện rất thật trong cuộc sống đời thường, bắt nguồn từ cái nhìn nhânvăn của tác giả với những số phận con người Trong những câu truyện ấy dùnhân vật có được hạnh phúc hay không thì ta cũng đều thấy thấp thoáng trongtác phẩm tấm lòng trân trọng và chia sẻ cho nhân vật Nhà văn luôn nêu cao vàngợi ca tình yêu và trân trọng hạnh phúc riêng tư của con người

2.1.2.2 Đề tài cơ chế quản lý xã hội

Tốt nghiệp đại học, Nguyễn Bắc Sơn trở thành một thầy giáo trẻ trênmục giảng trường Chu Văn An, cái mộng văn chương đã ấp ủ từ thuở nhỏtheo công việc cũng bị cuốn đi dần, rồi có thời gian ông làm quản lý, dần dần

có viết văn, viết báo Vốn là một người có niềm say mê và ham tìm tòi,Nguyễn Bắc sơn đã có nhiều thể nghiệm, thêm đó khoảng thời gian dài ônglàm việc bên ngành văn hóa với chức vụ trưởng phòng quản lý báo chí xuấtbản, ông có thêm cơ hội đi nhiều hơn, cọ xát va đập với nguồn tư liệu báo chí

phong phú Về hưu, rời bỏ đời sống công chức, ông nhận ra mình đang sở hữumột kho tư liệu dày dặn về cuộc sống, và lúc này là lúc dùng văn chương đểthỏa chí tang bồng Ông lao vào viết, viết như chưa bao giờ được viết, ôngviết để thoả mãn những vốn sống có sẵn, để tận dụng những tư liệu đáng quýcủa một cuộc đời tận tụy tích lũy Đó là cơ hội để ông viết về những bức xúccủa cơ chế, những nỗi đau nhân tình thế thái, những bất cập về công tác quản

lý lãnh đạo và tổ chức hoạt động Tất cả những vấn đề nóng hổi ấy, ông mổ

xẻ kỹ lưỡng, không né tránh, bao biện mà dựa trên tinh thần xây dựng để pháttriển xã hội theo chiều hướng tích cực hơn Ở gần cái tuổi xưa nay hiếm, cáinhìn của Nguyễn Bắc Sơn có được độ chín nhất định, vừa sắc sảo thâm thúy,vừa tỉnh táo và trí tuệ, ông thường phân tích sắc bén các mối quan hệ giữangười và người, quan hệ đạo đức trong xã hội mới

Nguyễn Bắc Sơn đã từng phát biểu như là quan điểm nghệ thuật củamình rằng "Tôi cũng như anh chị, như mọi người, thất bại ở việc này, khôngthành công ở việc khác, chính là do anh ta làm không đúng luật, chơi khôngđúng luật, ứng xử không đúng luật Cho nên trời cho còn viết được, mỗi cuốnsách của tôi sẽ có một tên riêng, nhưng cùng nằm trong bộ luật đời" Ở mảng

đề tài này, Nguyễn Bắc Sơn rất thành công ở hai cuốn tiểu thuyết để đời Luật

đời và cha con và Lửa đắng, chúng xứng tầm là những cuốn tiểu thuyết luận

đề chính trị xã hội có sức phản ánh hiện thực đời sống và sự vận hành cơ chếtrong thời đại kinh tế mở cửa Cả tiểu thuyết lẫn truyện ngắn của mình,Nguyễn Bắc Sơn đặc biệt nhấn mạnh tư tưởng "luật đời", thực chất nó là tưtưởng về đối nhân xử thế, về cách ứng xử và giải quyết các tình huống củađời sống Cái gì cần phát huy, cái gì cần khắc phục, đào thải để chúng ta sốngvới nhau thỏa mãn với những giá trị mà cả xã hội đang phấn đấu xây dựng…tất cả đều đáng phải suy nghĩ để mà hành xử "Sống đúng luật" như nhà vănvẫn thường nói tức là cư xử đúng cách, giải quyết đúng những lý lẽ ở đời, có