Biến đổi khí hậu và an ninh lương thực

An ninh lương thực dưới các tác động của biến đổi khí hậu .... Tầm quan trọng của lồng ghép an ninh lương thực vào các chính sách ứng phó với biến đổi khí hậu .... Các hậu quả của BĐKH n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG

BỘ MÔN SỨC KHỎE MÔI TRƯỜNG

- -TIỂU LUẬN

TỔNG QUAN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ AN NINH LƯƠNG THỰC

Sinh viên: Nguyễn Phương Anh

Mã SV: 1213000003 Lớp: SKMT – Tracking K11

Hà Nội, 2015

MỤC LỤC

1 ĐẶT VẤN ĐỀ 4

2 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 6

3 MỤC TIÊU 6

4 NỘI DUNG TỔNG HỢP 6

4.1 An ninh lương thực dưới các tác động của biến đổi khí hậu 6

4.1.1 Hạn hán 6

4.1.2 Lũ lụt 7

4.1.3 Tia cực tím bức xạ 7

4.1.4 Suy giảm đa dạng sinh học 8

4.1.5 Nước biển dâng làm tăng ngập lụt và xâm nhập mặn 8

4.1.6 Sâu bệnh, cỏ dại 9

4.2 Tác động của an ninh lương thực đến BĐKH 10

4.2.1 Di cư 10

4.2.2 Xung đột và bạo lực 10

4.3 Lồng ghép an ninh lương thực vào các hành động, chính sách BĐKH 11

4.3.1 Nhìn nhận vai trò của lương thực trong việc thích ứng với BĐKH 11

4.3.2 Tầm quan trọng của lồng ghép an ninh lương thực vào các chính sách ứng phó với biến đổi khí hậu 11

5 KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ 12

6 TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ANLT

BĐKH

An ninh lương thực Biến đổi khí hậu EPA

FAO IPCC USDA

Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ

Tổ chức lương thực thế giới

Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu

Bộ Nông Nghiệp Hoa Kì

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

An ninh lương thực (ANLT) là đảm bảo mọi người có quyền tiếp cận các thực phẩm một cách an toàn, bổ dưỡng, đẩy đủ mọi lúc mọi nơi để duy trì cuộc sống khỏe mạnh và năng động [13] Mất an ninh lương thực là tình trạng khả năng cung cấp thức

ăn bị gián đoạn và giảm lượng thức ăn, làm ảnh hưởng đến chất lượng, sự đa dạng về nhu cầu thức ăn của con người [23] Nguyên nhân của việc giảm lượng lương thực bao gồm sa mạc hóa, mất đất, ngập úng, nước biển dâng cao, sâu hại, hạn hán, lũ lụt, mưa axit, giảm đa dạng sinh học

Biến đổi khí hậu (BĐKH) mà trước hết là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng Thiên tai và các hiện tượng khí hậu cực đoan khác đang gia tăng ở hầu hết các nơi trên thế giới, nhiệt độ và mực nước biển trung bình toàn cầu tăng nhanh chưa từng có và đang là mối lo ngại của các quốc gia trên thế giới [3] Nông nghiệp và sản xuất lương thực được ghi nhận là một trong những ngành nhạy cảm với sự thay đổi của khí hậu [17] Ước tính vào năm 2100, sản lượng của hầu hết các loại cây trồng sẽ giảm

từ 10-40%, và sẽ có ít nhất 3 tỷ người rơi vào cảnh thiếu lương thực do ảnh hưởng của BĐKH [24] Các hậu quả của BĐKH như sa mạc hóa, mất đất, ngập úng, nước biển dâng cao, hạn hán, lũ lụt, giảm đa dạng sinh học ảnh hưởng trực tiếp đến nền nông nghiệp, làm giảm sản lượng lương thực, gia tăng áp lực về an ninh lương thực cuả mỗi quốc gia [4]

Mất an ninh lương thực gây ra hàng loạt các vấn đề xã hội như nghèo đói, suy dinh dưỡng, bệnh tật, tử vong, chiến tranh xung đột Theo tổ chức lương thực thế giới (FAO), từ năm 2010- 2012, có khoảng 870 triệu người sống trong tình trạng thiếu lương thực [13] Một trong những nguyên nhân lớn gây bất ổn an ninh lương thực là do BĐKH Đồng thời mất an ninh lương thực cũng tác động thúc đẩy BĐKH, gây bất ổn

xã hội, tạo nên vòng xoắn bệnh lý Mối quan hệ giữa BĐKH và an ninh lương thực là mối quan hệ tác động ảnh hưởng lẫn nhau Người dân mà đói thì không ai bảo vệ môi trường, nhưng nếu không bảo vệ môi trường thì người dân sẽ luôn đói Vì vậy các quốc

gia nên thực hiện các chính sách đồng bộ, cùng lúc cả hai, giúp đảm bảo an ninh lương thực làm cơ sở để bảo vệ môi trường Mối liên quan giữa an ninh lương thực và BĐKH

sẽ được làm rõ trong phần nội dung chính

CÂY VẤN ĐỀ

tím

Nước biển dâng làm tăng ngập lụt và xâm nhập mặn

Suy giảm

đa dạng sinh học

Sâu bệnh,

cỏ dại

ANLT toàn cầu bất ổn (Giảm sản lượng, giá lương thực tăng, đói

nghèo)

Biến Đổi Khí Hậu

2 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN

Tài liệu y văn được tìm kiếm trên các trang web của những cơ quan, tổ chức về lĩnh vực BĐKH và/hoặc an ninh lương thực tại Việt Nam và trên thế giới, các luận văn, nghiên cứu có trên hệ thống thư viện trường Đại học y tế công cộng; cùng 2 hệ thống

cơ sở dữ liệu khoa học là Pubmed, Sciences Direct Với các từ khóa chính được sử dụng bằng tiếng Việt “Biến đổi khí hậu”, “an ninh lương thực”, “Biến đổi khí hậu và

an ninh lương thực”, “Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến an ninh lương thực” – tương ứng với các từ khóa bằng tiếng Anh “Climate change”, “Food security”,

“Climate change and food security”, “Impact of climate change on food security” Tiêu chí lựa chọn: tìm kiếm nâng cao, không giới hạn về thể loại tài liệu, sử dụng cả bản tóm tắt và toàn văn Dựa trên tiêu đề của bài luận, 28 tài liệu đã được sử dụng; trong đó

có 4 tài liệu tiếng Việt, 24 tài liệu tiếng anh, bao gồm 10 luận văn, 7 báo cáo, 5 bài báo

từ các tạp chí chuyên ngành, 6 bài báo cáo trên internet

- Mô tả về An ninh lương thực dưới các tác động của biến đổi khí hậu

- Tác động kép của mất an ninh lương thực đến biến đổi khí hậu

- Lồng ghép an ninh lương thực vào các hành động, chính sách BĐKH

- Trình bày các giải pháp giúp đảm bảo bền vững an ninh lương thực dưới tác động của biến đổi khí hậu

4.1 An ninh lương thực dưới các tác động của biến đổi khí hậu

4.1.1 Hạn hán

Kết quả của nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nhiệt độ toàn cầu tăng ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất cây trồng và thường làm giảm sản lượng lương thực, các khía cạnh khác của chuỗi thức ăn cũng rất nhạy cảm với khí hậu Trong số các khu vực đang phát triển của thế giới, Saharan Châu Phi là khu vực có nhiệt độ cao nhất, hầu hết sinh kế của cư dân khu vực phụ thuộc vào nông nghiệp Tuy nhiên chỉ có 5% diện tích gieo

trồng trong khu vực được tưới, so với 37 % ở Châu Á và 14% ở Mỹ Latinh [27] Với tần suất hạn hán dự báo sẽ tăng ở miền nam châu Phi (Badjeck et al 2009), điều này chắc chắn sẽ dẫn đến giảm sản xuất và chất lượng cây trồng, giảm lượng cỏ cho gia súc [9] Theo Gbetibouo và Hassan (2005), ở rìa phía Đông châu Phi, doanh thu ròng trên mỗi ha đất trồng trọt sẽ giảm ít nhất 2% khi nhiệt độ tăng 20C, lượng mưa giảm 5% [14] Hạn hán kéo dài là một yếu tố gây ảnh hưởng đến an ninh lương thực, gây tác động tiêu cực như nạn đói, suy dinh dưỡng Hạn hán khiến khoảng 60% người dân Nam Phi sống trong nghèo đói thiếu lương thực Chi phí bổ sung lương thực chiếm gần 60% thu nhập của các hộ gia đình Trong khi hầu hết các khoản thu nhập này là từ các khoản tài trợ của chính phủ xã hội (phúc lợi, lương hưu, trợ cấp tàn tật) Giá lương thực

sẽ tăng như là hệ quả tất yếu của sự thay đổi khí hậu (Schmidhuber và Tubiello 2007),

an ninh lương thực trong cộng đồng Đông Phi sẽ là một mối quan tâm lớn [21]

4.1.2 Lũ lụt

Lũ lụt và bão nhiệt đới cũng ảnh hưởng đến an ninh lương thực bằng cách tiêu diệt tài sản sinh kế Hàng năm, lũ lụt gây thiệt hại cho Ấn Độ và Bangladesh tới khoảng 4 triệu tấn gạo – số gạo đủ để nuôi sống 30 triệu người [26] Tại Nigieria, 3 tháng sau đợt lũ lụt năm 2012, trong vùng bị ảnh hưởng của lũ toàn bộ cây trồng và vật nuôi bị phá hủy, người dân không đủ ăn Khoảng 1.000 người sống trong làng Ozahi phải sống tạm trong các trại tị nạn, nguồn thức ăn được cung cấp chủ yếu từ các tổ chức, các nhà từ thiện [19] Lũ lụt và hạn hán không chỉ phá hoại mùa màng, làm mất

đi sinh kế chủ yếu của những người dân nghèo mà còn tăng gánh nặng trong công việc đồng áng, họ phải bỏ nhiều thời gian và công sức để chuẩn bị đất, lấy nước, tưới nước, bảo vệ mùa khỏi sâu bệnh hại

4.1.3 Tia cực tím bức xạ

Việc phát thải CFCs đã làm suy giảm nghiêm trọng tầng ozone bảo vệ bầu khí quyển Nếu Ozone giảm 1% tương đương làm gia tăng 2% lượng bức xạ cực tím xuống trái đất Trong một nghiên cứu gần đây, hai phần ba trong số 300 loài và giống cây

trồng được kiểm tra có xuất hiện dấu hiệu nhạy cảm với tia cực tím Nghiên cứu này cho thấy sự suy giảm 25% tầng ozone có thể làm giảm 20% sản lượng đậu tương [6] Sản lượng lúa mì giảm 8-16% khi lượng bức xạ cực tím tăng 9-20% [20] Tỷ lệ bệnh trên lúa gạo cũng tăng lên khi tiếp xúc với bức xạ tia cực tím cao hơn bình thường [22]

4.1.4 Suy giảm đa dạng sinh học

Theo đánh giá hệ sinh thái thiên nhiên kỉ, BĐKH có thể sẽ trở thành động lực chủ đạo cho sự mất mát của hệ sinh thái và đa dạng sinh học vào cuối thế kỉ này [1]

Hệ sinh thái biển sẽ bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi nhiệt độ của nước, tác động của sóng

và mực nước dâng cao, có thể thay đổi môi trường sống của cá và các quần thể động vật không xương Tại các tỉnh Eastern Cape, các loài trai Perna nâu, đá hàu Striostrea margaritacae, và những cây dừa cạn turbo sarmaticus khổng lồ đang giảm nhanh chóng

do những thay đổi của khí hậu Các loại cây lương thực cũng chịu tác động lớn từ BĐKH, đặc biệt là cây lúa nước không thể sinh trưởng trong điều kiện hạn hán kéo dài, làm suy thoái, mất dần các giống lúa Ngoài ra BĐKH làm giảm số lượng của các loài thiên địch, do đó sẽ làm gia tăng sâu bệnh và sự trỗi dậy của các loài sinh vật ngoại lai gây hại lớn cho các loại cây trồng Sự suy giảm đa dạng sinh học sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến những người có sinh kế phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên thiên nhiên [16]

4.1.5 Nước biển dâng làm tăng ngập lụt và xâm nhập mặn

Do sự bất ổn rất lớn xung quanh BĐKH toàn cầu, dự báo đến năm 2050 ước tính diện đất trồng trọt ở các quốc gia có thể giảm từ 10-50% [28] Nước biển dâng và xâm nhập mặn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đất canh tác nông nghiệp, làm đất bị thoái hóa nhiễm mặn không thể canh tác được Nhiều người dân bị buộc phải rời khỏi đất đai của họ và di chuyển đến các thành phố, làm việc tại các đồn điền hoặc trong các nhà máy Bởi vì họ không còn đất để trồng cây lương thực và cũng không đủ tiền để mua thực phẩm an toàn, họ trở thành nạn nhân của nạn đói và suy dinh dưỡng [8] Ngoài ra, nông dân thường sử dụng nước sông để tưới tiêu cho ruộng đồng, vườn rau và vườn cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản nước ngọt cũng là một ngành nghề phổ biến ở nông

thôn Tất cả những hoạt động trên đều rất nhạy cảm với độ mặn của nước và nông dân

có nguy cơ thua lỗ nếu nước nhiễm mặn [5] Năm 2012, gần 10% diện tích đất nông nghiệp của Việt Nam bị ảnh do nước biển dâng Theo PGS.TS Trần Thục, Viện trưởng Viện khoa học Khí tượng thủy văn môi trường, đồng bằng sông Cửu Long bị tác động mạnh nhất với 90% diện tích đất trồng trọt bị ảnh hưởng Hậu Giang sẽ bị thiệt hại khoảng 61,5% sản lượng lương thực, Cà Mau thiệt hại khoảng trên 70%, Bạc Liêu, Sóc Trăng mất khoảng 60% sản lượng khi nước biển dâng 75cm [2]

4.1.6 Sâu bệnh, cỏ dại

Biến đổi khí hậu sẽ làm tăng tiềm năng cho nhiều loài sâu bệnh gây hại Những thay đổi về nhiệt độ lượng mưa có thể tạo điều kiện sinh sản, phát triển cho nhiều loại sâu bệnh Nếu nhiệt độ tăng 20C, ở Hoa Kỳ và châu Phi, côn trùng sẽ sinh sôi và phát triển thịnh vượng Trong một chu kì sinh sản, một số loài côn trùng có thể sinh ra 500 con trong hai tuần Nhiệt độ tăng sẽ kéo dài mùa sinh sản và tăng số lượng côn trùng được tạo ra Điều này sẽ nâng tổng số các loài côn trùng tấn công một vụ mùa và kéo theo đó là tăng mất mùa Ngoài ra, một số loài côn trùng, chẳng hạn như sâu đục thân ngô Tây Nam, có thể mở rộng phạm vi sinh sống của chúng về phía bắc như một kết quả tất yếu của xu hướng nóng lên [15] Nếu nhiệt độ tiếp tục tăng, sản lượng lương thực Hoa Kỳ giảm 25% do sự gây hại của côn trùng [12] Sâu bệnh, côn trùng cũng làm giảm 30% sản lượng đậu tương, 7% sản lượng lúa của châu Phi

Một thí nghiệm trên lúa mì được tiến hành bởi Rothamsted Research Trạm UK,

đã chứng minh các mầm bệnh gây hại lúa mì có liên quan đến lượng mưa, nhiệt độ, và sulfur dioxide (SO2) phát thải (Bearchell et al 2005; Shaw et al., 2008) Qua 7 thập kỷ gần đây, dịch bệnh thường đến sớm hơn và gây bệnh rụng lá của cây trồng kết hợp với thay đổi điều kiện khí hậu và thiếu luân canh cây trồng sẽ gây tác động xấu đến nền nông nghiệp làm giảm năng suất (Hannukkala et al., 2007) Những thay đổi về khí hậu được dự kiến sẽ giúp côn trùng có thể di cư, phát tán trên phạm vi lớn hơn để đáp ứng với nhiệt độ tăng

4.2 Tác động của an ninh lương thực đến BĐKH

4.2.1 Di cư

Khi một khu vực khan hiếm về lương thực, cộng đồng dân cư sẽ di chuyển đến nơi mà họ tin rằng nguồn lương thực dồi dào hơn Tại Việt nam, từ năm 2000-2008, số lượng người di dân tự do từ khu vực Tây Bắc vào địa bàn Tây Nguyên đang có xu hướng tăng Nguyên nhân chính là vì lý do kinh tế khó khăn, canh tác không thuận lợi, thiếu lương thực Người dân di cư đến địa phương mới sẽ tiến hành các hoạt động khai hoang, đốt rừng lấy đất canh tác Tất cả các hoạt động này đều góp phần làm gia tăng ô nhiễm môi trường, gây BĐKH [4] Tại Argentina, Chile và Brazil, hầu hết những người nhập cư tập trung ở các thành phố lớn Tại Argentina, 70% người di cư được cho

là cư trú tại khu vực đô thị của Buenos Aires, ở Chile 65% cư trú tại khu vực đô thị của Santiago, trong khi phần lớn những người ở Brazil sống ở São Paulo, và ở một mức độ thấp hơn là Rio de Janeiro và Parana [25] Sự di cư được chủ yếu là do việc tìm kiếm các cơ hội tốt hơn, bao gồm cả việc làm và mức lương cao hơn, nhưng quan trong nhất

là người dân mong muốn thoát khỏi nghèo đói Sự di cư của người dân làm gia tăng gánh nặng cho các thánh phố lớn, khi mà đất trật, người đông Kéo theo đó là hàng loạt các nguy cơ ô nhiễm môi trường và các vấn đề xã hôi khác

4.2.2 Xung đột và bạo lực

Nguồn xung đột tiềm năng bao gồm nước, thực phẩm, nhiên liệu, đất nông nghiệp, nhà ở Trong đó thiếu lương thực là một nguyên nhân chủ đạo Sự bất ổn về an ninh lương thực thể hiện rõ khi nhiều quốc gia Châu Phi trong tình trạng khan khiếm lương thực Thực trạng này sẽ kéo theo những hệ lụy làm bất ổn xã hội và chính trị, gây nội chiến và khủng bố, từ đó tác động an ninh chung của cả thế giới Ví dụ, trong trường hợp của Syria, thiếu lương thực dẫn tới tăng giá lương thực, cùng với việc khan hiếm nguồn nước đã dẫn tới hàng loạt các cuộc nổi dậy chống lại chế độ của Tổng thống Bashar Al-Assad Trong những thập kỉ tới dân số được dự báo sẽ tăng nhanh trong khi lương thực lại khan hiếm có thể sẽ dẫn hàng loạt các cuộc bạo động tranh

chấp ở Trung Đông và một phần của Châu Phi [11] Vũ khí, bom đạn chiến tranh đang

là 1 trong những nguyên nhân làm gia tăng ô nhiễm môi trường, BĐKH

4.3 Lồng ghép an ninh lương thực vào các hành động, chính sách BĐKH 4.3.1 Nhìn nhận vai trò của lương thực trong việc thích ứng với BĐKH

Thế giới phải đối mặt với nhiều thách thức đối với an ninh lương thực bao gồm suy dinh dưỡng, tăng giá lương thực, tăng trưởng dân số, quá trình chuyển đổi chế độ ăn uống, đang đe dọa đến sản xuất nông nghiệp Ngoài việc trực tiếp gây ra đau khổ của con người như nghèo đói, bệnh tật, ANLT bất ổn góp phần vào sự suy thoái và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, di cư, chiến tranh và bạo lực Hậu quả kéo theo là ô nhiễm môi trường và BĐKH

Trong quá trình canh tác, sản xuất nông nghiệp, người nông dân quan sát diễn biến thời tiết, dự đoán các hiện tượng thời tiết để có các giải pháp bảo vệ mùa màng, tránh tác động xấu của các hiện tượng thời tiết cực đoan Thích nghi với biến đổi khí hậu thường xoay quanh chiến lược đa dạng hóa, cố gắng để tận dụng các hiệu ứng khác nhau của khí hậu để có thể có thâm canh các loại cây trồng khác nhau phù hợp với điều kiện thời tiết Đủ nước sạch, lương thực góp phần làm giảm thiểu các tác động xấu của BĐKH lên con người [18]

4.3.2 Tầm quan trọng của lồng ghép an ninh lương thực vào các chính sách ứng phó với biến đổi khí hậu

Càng ngày xã hội càng thừa nhận BĐKH là một cuộc khủng hoảng toàn cầu, nhưng cho đến nay những hành động để ứng phó lại với BĐKH vẫn còn quá chú trọng đến các giải pháp khoa học kĩ thuật, kinh tế mà chưa có các giải pháp để cải thiện tình trạng nghèo đói, thiếu lương thực [7] Giảm thiểu ảnh hưởng của BĐKH chỉ thành công khi nhà nước có các chính sách đánh vào lợi ích trực tiếp, những nhu cầu thiết yếu của người dân như lương thực, nước uống [10] Để dân tin tưởng và làm theo các chính sách của nhà nước thì trước hết các chính sách phải giúp dân thoát khỏi đói nghèo