Lòng yêu nước trong văn bản trung đại SGK ngữ văn 8

Văn học Trung Đại là một bộ phận quan trọng của văn học dân tộc. Nó chiếm một vị trí quan trọng trong chương trình ở trường phổ thông và là phần mở đầu cho nền văn học viết của dân tộc. Nếu văn học dân gian, ở không ít tác phẩm tiếng Việt còn mộc mạc, giản dị, thì ở nhiều tác phẩm văn học trung đại, ngôn từ đã đạt mức điêu luyện, tinh xảo, đặc biệt với những tác phẩm văn học thể hiện lòng yêu nước, chống ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập dân tộc, mỗi câu chữ, giọng văn, thể văn đều thể hiện thống thiết tính dân tộc sâu sắc. Biểu hiện cao nhất của tính dân tộc là lòng yêu nước. Mỗi văn bản thời trung đại được viết ra đều nhằm một mục đích duy nhất là giáo dục, định hướng con người đồng nhất cao nhất về đoàn kết dân tộc, mà biểu hiện của nó, cụ thể hơn bao giờ hết thể hiện khi Tổ Quốc lâm nguy. Giọng văn hùng hồn, dõng dạc, đĩnh đạc, nhiệt huyết của người viết.Yêu nước bằng những việc làm hiện hữu. Mỗi người thể hiện yêu nước bằng nhiều cách khác nhau, tuy nhỏ lớn tùy vào khả năng, điều kiện. Thời Trung Đại, yêu nước chủ yếu gắn liền với bảo vệ núi sông, lập công danh bằng những chiến công hiển hách. Tuy nhiên, yêu nước cũng lập công danh bằng khoa bảng.

PHÒNG GD&ĐT MỸ ĐỨC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRƯỜNG THCS AN TIẾN ĐỘCLẬP -TỰDO -HẠNHPHÚC

- - _ o0o

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Lòng yêu nước trong văn bản Trung Đại SGK Ngữ văn 8

SƠ Y Ế U LÝ LICH:

- Ngày, tháng, năm sinh : 19 / 6 / 1977

A- ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học Trung Đại là một bộ phận quan trọng của văn học dân tộc Nó chiếmmột vị trí quan trọng trong chương trình ở trường phổ thông và là phần mở đầu chonền văn học viết của dân tộc Nếu văn học dân gian, ở không ít tác phẩm tiếng Việtcòn mộc mạc, giản dị, thì ở nhiều tác phẩm văn học trung đại, ngôn từ đã đạt mứcđiêu luyện, tinh xảo, đặc biệt với những tác phẩm văn học thể hiện lòng yêu nước,chống ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập dân tộc, mỗi câu chữ, giọng văn, thể văn đềuthể hiện thống thiết tính dân tộc sâu sắc Biểu hiện cao nhất của tính dân tộc là lòngyêu nước Mỗi văn bản thời trung đại được viết ra đều nhằm một mục đích duynhất là giáo dục, định hướng con người đồng nhất cao nhất về đoàn kết dân tộc, màbiểu hiện của nó, cụ thể hơn bao giờ hết thể hiện khi Tổ Quốc lâm nguy Giọng vănhùng hồn, dõng dạc, đĩnh đạc, nhiệt huyết của người viết.Yêu nước bằng nhữngviệc làm hiện hữu Mỗi người thể hiện yêu nước bằng nhiều cách khác nhau, tuynhỏ- lớn tùy vào khả năng, điều kiện Thời Trung Đại, yêu nước chủ yếu gắn liềnvới bảo vệ núi sông, lập công danh bằng những chiến công hiển hách Tuy nhiên,yêu nước cũng lập công danh bằng khoa bảng

Bác Hồ đã nói: “Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi được trưngbày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy Nhưng cũng có khi cất giấukín đáo trong rương, trong hòm Bổn phận của chúng ta là làm cho những của quýkín đáo ấy đều được đưa ra trưng bày Nghĩa là phải ra sức giải thích, tuyên truyền,

tổ chức, lãnh đạo, làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi người đều được thựchành vào công việc yêu nước, công việc kháng chiến” Tức là, với từng đối tượng

cụ thể, trong từng hoàn cảnh cụ thể, cần có biện pháp giáo dục tinh thần yêu nướcphù hợp để tinh thần yêu nước đó biến thành hành động cụ thể, góp phần xây dựng

và phát triển đất nước Việc làm này được bắt đầu từ tầng lớp thanh thiếu niên; biếnnhững bài học cụ thể thành lòng yêu nước thực sự trong tâm hồn thế hệ trẻ ViệtNam, tiếp nối truyền thống yêu nước ngàn năm của lịch sử dân tộc

Hiện nay, giáo dục lòng yêu nước trong điều kiện mới không nên đi theo lối cũ.Phải thay đổi tư duy, đề cao sự cởi mở, thẳng thắn, trao đổi nhiều chiều; kết hợpthuyết phục với khơi gợi Trong thời kì hội nhập, ảnh hưởng của tư tưởng, lối sốngcho riêng mình, lấy lợi ích cá nhân làm lẽ sống thì càng cần phải giáo dục lòng yêunước tích cực hơn, sát sao hơn nữa Tiếp thu những tinh hoa của thế giới nhưngcũng phải biết phát huy truyền thống yêu nước của dân tộc

Hơn nữa, việc dạy và học các môn khoa học xã hội còn nảy sinh biết bao nhiêu câuchuyện bi hài, làm thầy cô giáo chúng tôi không biết nên cười hay nên khóc Sựyếu kém, thờ ơ, lạnh nhạt của học sinh đối với các bộ môn xã hội ngày càng gia

tăng, ít nhiều đã và đang bào mòn, suy giảm lòng đam mê, tâm huyết của đội ngũgiáo viên dạy các môn xã hội.

Trong khi đó, các môn khoa học tự nhiên, như Toán, Lý, Hóa ngày càng có nhiều

ưu thế hơn, được hầu hết học sinh các cấp coi trọng hơn, dồn gần hết thời gian vàcông sức để học tập các môn đó

Phải chăng là kiến thức chuyên môn cũng như cách dạy của thầy cô giáo dạy môn

xã hội không bằng thầy cô giáo dạy các môn tự nhiên?Thực tế, nguyên nhân nàyxem ra không mấy thuyết phục, vì chưa chắc các môn tự nhiên học sinh coi trọng,học nhiều là có đội ngũ giáo viên tốt hơn, giỏi hơn Căn nguyên sâu xa của nó, theochúng tôi suy nghĩ, chủ yếu do những nguyên nhân sau đây:- Nhiều học sinh (kể cảphụ huynh) còn xem thường các môn khoa học xã hội, luôn cho nó là môn phụ,môn học chỉ cần thuộc bài, môn chẳng mấy quan trọng, nên không cần phải tư duy,suy nghĩ gì, học hành sơ sơ hoặc qua loa cũng chả sao

Số đông học sinh khi lên cấp học trên có xu hướng học lệch, học một cách thựcdụng, thi gì học nấy Vì coi trọng việc học và thi các môn khoa học tự nhiên thì cơhội vào ngành, nghề sẽ hết sức rộng rãi và hấp dẫn

Còn coi trọng việc học các môn khoa học xã hội thì cánh cửa vào ngành, nghề rấthẹp, không sư phạm thì tổng hợp, báo chí chứ biết chạy đâu, vả lại khi ra trường,làm việc thuộc các ngành khoa học xã hội, cuộc sống vật chất không dễ dàng gì,nhiều khi rất lao đao, vất vả

Trước sức cuốn hút mạnh mẽ của cơ chế thị trường, mọi người đua nhau làm giàu,đâu phải lúc để cho những suy ngẫm về dân tộc Mặt khác, những điều tốt đẹp, đạo

lí cao cả, tính nhân văn sâu sắc là những vật trìu tượng không nhìn thấy trong khi

đó thì thực tế cuộc sống lại hết sức phức tạp, biết bao chuyện xấu xa, mất côngbằng, ngang trái cứ phơi bày ra đấy Nhiều tiêu chí, mục đích chân thực, gần gũivới cuộc sống, có sức hấp dẫn cuốn hút, kích thích sự đam mê tìm tòi, khám phácủa đối tượng học sinh cũng cần thiết Phải chăng đây là thử thách đối với ngườilàm công tác giáo dục mặt xã hội, với người có tâm huyết về dân tộc

Vì thế, việc giảng dạy văn bản phần văn học Trung Đại không chỉ làm cho học sinhhiểu và cảm được cái hay, cái đẹp của bài văn, bài thơ mà còn có khả năng rènluyện, tích tụ lòng yêu nước cho các em, nhất là tuổi hình thành nhân cách bậcTHCS

II.ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Do điều kiện và thời gian nên phạm vi nghiên cứu của sáng kiến kinhnghiệm chỉ gói gọn ở đối tượng học sinh Lớp 8A của trường THCS An Tiến- MỹĐức -Hà Nội trong năm học 2012 - 2013

Chương trình Trung học cơ sở ban hành năm 2002 , nội dung chương trìnhquy định văn bản được học 37 tiết ở lớp 8, trong đó những văn bản Trung Đại là 4

tiết.Chính vì thế trong sáng kiến kinh nghiệm này ,tôi chỉ đề cập đến Lòng yêu nước trong văn bản Trung Đại SGK Ngữ văn 8

III.PHẠM VI- THỜI GIAN THỰC HIỆN

- Áp dụng vào hoạt động dạy - học ở lớp 8A Trường THCS AN Tiến -Mỹ Đức –

TP Hà Nội

-Thời gian áp dụng : Học kì 2 của năm học 2012- 2013

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu các tài liệu: Sách giáo khoa Ngữ văn 8, Sách giáo viên Ngữ văn 8, Sách thiết kế bài giảng Ngữ văn 8, Tài liệu đổi mới phương pháp dạy học ở trườngTHCS, Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ III…

- Dự giờ thăm lớp, kiểm tra đối chiếu

- Giảng dạy theo phương pháp mà đề tài đưa ra

“chán nước”.

Đất nước là gốc rễ, là phần thiêng liêng trong tâm thức mỗi người và dường nhưvới một số người yêu nước chỉ là lòng dũng cảm, tinh thần hy sinh để bảo vệ nómỗi khi đất nước bị xâm lược Gốc của lòng yêu nước là niềm tự hào về giang sơn,

về tên tuổi danh dự của quốc gia và là cả sự phẫn nộ, căm thù khi đất nước bị xâmlăng Khi có ngoại xâm, cả dân tộc bằng lòng yêu nước từ mỗi trái tim đa kết dínhlại một khối thành một sức mạnh vô địch thắng mọi kẻ thù, thế nhưng trước giặc

“nội xâm”, dường như khối kết dính đó lại có phần rời rạc bởi có người quên nước,chỉ nghĩ đến nhà Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thường không quá 10năm nhưng trước giặc nội xâm sao lâu tới ngày toàn thắng đến vậy

Lòng yêu nước không chỉ làm chúng ta thấm thía nỗi nhục mất nước để toàn dânphải đấu tranh chống áp bức, giành lại độc lập, tự do cho dân tộc mà còn phải biết

lo lắng trong hòa bình khi đất nước thân yêu của mình bị tụt hậu so với các quốcgia khác Mọi niềm tự hào đều bắt đầu từ tình yêu và chính niềm tự hào về đất nước

ấy làm nên lòng tự tôn dân tộc, tính tự trọng công dân

Không thể có lòng yêu nước thực sự nếu ai đó vì lợi ích của mình, của nhóm lợi íchmình tham gia chà đạp lên lợi ích cộng đồng Có thể yêu nước được không nếu như

có lúc và nhiều lúc cầm những đồng tiền không phải từ giá trị lao động cống hiếncủa mình thản nhiên đút túi hoặc cất vào tủ Cũng không thể có một người yêunước nào có thể vô cảm trước nỗi đau đồng loại và trước những bất cập trong cuộcsống Và thật buồn khi hàng ngày trên các phương tiện thông tin đại chúng vẫnxuất hiện những chuyện buồn đi ngược với truyền thống đạo lý dân tộc làm ảnhhưởng tới danh dự quốc gia, kìm hãm sự phát triển của đất nước

Lòng yêu nước thật giản dị khi mỗi con người trên đất nước ấy làm tốt công việccủa mình Yêu nước không chỉ là sự hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc mà còn làtrách nhiệm với đồng bào, với tài sản quốc gia không bị thất thoát, với khát vọnggóp sức làm dân giàu nước mạnh Một hành động chạy lại thùng rác để vứt rác ởnơi thắng cảnh hoặc không xả rác ra đường cũng là hành động yêu nước bởi vẻ đẹpđất nước không thể bị bôi bẩn dù là vô tình Những cán bộ công không hạch sách,nhũng nhiễu người dân cũng là hành động yêu nước Những người tiếp xúc vớingười nước ngoài có thái độ thân thiện cũng là biểu hiện của lòng yêu nước Mỗingười đều sống và làm việc bằng cái tâm và trách nhiệm với đất nước thì đất nước

ấy chẳng mấy chốc hóa rồng Hóa ra kẻ thù trong chiến trận dễ nhận ra nên lòng

yêu nước có trong mỗi người đã làm nên chiến thắng, song kẻ thù của sự thịnhvượng quốc gia trong thời bình lại nằm ở trong chính mỗi người với những toantính cá nhân nên cuộc chiến chống nội xâm, vì sự phát triển của xã hội vẫn cứ làcuộc chiến “trường kỳ” chăng!?

Đã đến lúc phải có chiến lược củng cố, xây dựng niềm tự hào về đất nước bắt đầu

cụ thể từ lòng tự trọng của mỗi công dân, uy tín của từng trường học, công sở, tổdân phố, thôn làng Khi có niềm tự hào về cơ quan, đoàn thể, địa phương, người ta

sẽ sống là hành xử vì nó, giữ gìn và phát huy nó Và lòng yêu nước không thểchung chung nếu như không bắt đầu từ những điều cụ thể, gần gũi nhất

Môn Ngữ văn được xem là trọng tâm của bộ môn khoa học xã hội – nhân văn.Điều đó có nghĩa là muốn nhấn mạnh vào những kiến thức xã hội và chất nhân văntrong các tác phẩm văn chương

Theo V Bêlinxki – nhà phê bình văn học Nga: “thơ, trước hết là cuộc đời, sau đómới là nghệ thuật” Vậy nên, trước hết cần phải giúp học sinh hiểu đời trước rồimới hiểu văn thơ sau Học sinh chưa hiểu đời sẽ khó tiếp thu cái đẹp của vănchương nghệ thuật Cái hay, cái đẹp của văn chương sẽ được học sinh tiếp nhậntrong cả một quá trình xuyên suốt chứ không phải chỉ ở một vài tiết học trên lớp Vìthế giáo viên cần phải giúp học sinh nắm vững kiến thức xã hội qua bài đọc văn tácphẩm văn chương

Giá trị đích thực của một tác phẩm văn chương chính là chất nhân văn Mọi đề tài,chủ đề, tư tưởng cũng như mọi biện pháp nghệ thuật của một tác phẩm văn chương,chung qui lại đều đọng vào những giá trị nhân văn nhất định Bởi vì, mục tiêu, chứcnăng của văn học là nhân đạo hóa con người Văn chương không phải là một cáchđem đến cho người đọc sư thoát li hay sự quên, trái lại, văn chương là một thứ khígiới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giảdối và tàn ác, vừa làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn “(ThạchLam)” Nó ca tụng lòng thương, tính bác ái, sự công bình Nó làm cho người gầnngười hơn “(Nam Cao)”

Điều đó có nghĩa là nói đến chức năng nhận thức, giáo dục và thẩm mĩ của tácphẩm văn chương Văn học cung cấp cho người đọc những hiểu biết toàn diện về

xã hội và con người “văn học là nhân học” (Gorki), từ những hiểu biết đó conngười sẽ sống đẹp và có khát vọng, xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn Muốn họcsinh hiểu được chất văn, chất đời, chất người của tác phẩm văn chương phải làmsao tạo nên sự rung động thật sự, sự cảm nhận chân thành từ phía học sinh

Để truyền thụ và lĩnh hội kiến thức về Lòng yêu nước ,người dạy và ngườihọc cần nắm vững hệ thống các bài học của văn học Trung Đại theo thời gian củacác triều đại

gồm :

- Tìm hiểu thể Chiếu và văn bản Chiếu dời đô

- Tìm hiểu thể Hịch và văn bản Hịch Tướng sĩ

- Tìm hiểu thể Cáo và văn bản Nước Đại Việt ta

- Tìm hiểu thể Tấu và văn bản Bàn luận về phép học

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

Việc dạy và học văn học trung đại Việt Nam đến nay vẫn còn là nỗi khốn khổ,gây nhiều khó khăn, phiền toái cho người dạy lẫn người học Hiểu được những tácphẩm đó chẳng phải là chuyện dễ dàng gì; truyền thụ cái hay, cái đẹp của nó chongười học hiểu được lại càng khó khăn gấp bội phần Vấn đề có nhiều nguyênnhân, mà nguyên nhân chủ yếu vẫn là rào cản ngôn ngữ, bởi những tác phẩm ấyđều viết bằng ngôn ngữ Hán văn cổ hay chữ Nôm có phần xa lạ với ngôn ngữTiếng Việt hiện đại hôm nay Thêm vào đó là người tiếp nhận văn bản dù muốnhay không là phải có một kiến thức nền khả dĩ, ít nhiều phải hiểu rõ môi trường vănhoá trung đại, tư tưởng ý thức hệ chính thống thời trung đại, điển cố điển tích, thểloại văn học v.v Chỉ bấy nhiêu thứ cũng đủ làm cho người dạy lẫn người học đauđầu, mệt trí thì thử hỏi làm sao mà lắng lòng, mà bình tâm để cảm nhận cho đượccái tinh hoa cùng vẻ đẹp của văn chương qua cách biểu đạt rất kiệm lời của các bậcthi nhân tiền bối đã gởi gắm trong từng câu chữ Ở đây, tôi có cái may mắn là có 20năm tìm hiểu, nghiên cứu và giảng dạy về nó, nên bản thân cũng có vài trăn trở.Những trăn trở này xin được mạo muội ghi lại đây để đồng nghiệp cùng suy nghĩ

và góp ý, với thiện tâm là làm sao giúp cho việc dạy và học các tác phẩm văn họctrung đại Việt Nam tốt hơn, đạt hiệu quả cao hơn Những trăn trở, suy nghĩ nàykhông chỉ là của riêng bản thân người viết bởi có một số ý kiến sẽ nêu ở đây bạnđọc đã từng bắt gặp trên các tạp chí, các công trình của các nhà nghiên cứu bậcthầy đã phát biểu rồi, tôi chỉ là người tổng thuật lại, có kết hợp thêm ý kiến củamình mà thôi

“Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báu của ta Từxưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thànhmột làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn,

nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” (Hồ Chí Minh)

Hiện nay, trước sự biến động phức tạp của tình hình thế giới và khu vực, cùngvới những tiến bộ nhảy vọt trong cách mạng khoa học và công nghệ, xu hướng toàncầu hoá kinh tế tạo ra nhiều thời cơ, vận hội mới cho sự vươn lên mạnh mẽ củanhiều nước; đồng thời cũng đặt các nước đang phát triển vào những nguy cơ tiểm

ẩn không lường Sự tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn tại khu vực các nướcđang phát triển, mà Đông Nam Á là một điển hình, ngày càng phức tạp Xung đột

vũ trang, sắc tộc, tôn giáo, hoạt động khủng bố quốc tế vẫn diễn biến ngày càngphức tạp Đặc biệt, sự chống phá của các thế lực thù địch đối với cách mạng nước

ta thông qua chiến lược “diễn biến hoà bình” trên lĩnh vực tư tưởng là một vấn đềhết sức lưu ý Trong bối cảnh đó, công tác giáo dục thế hệ trẻ, nhất là giáo dục lòngyêu nước, lòng tự hào dân tộc là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và cấp báchđối với sự nghiệp cách mạng nước ta hiện nay Giáo dục chủ nghĩa yêu nước chothanh thiếu niên Việt Nam, đòi hỏi phải có hệ thống giải pháp mang tính đồng bộ

và khoa học

Xã hội hiện nay phát triển rất nhanh và mạnh về kinh tế dẫn đến nhiều mối quan

hệ xã hội bị rạn nứt, phân hóa, rất nhiều giá trị đạo đức bị bào mòn, gặm nhấm Vì

thế, môn ngữ văn phải làm sao lưu giữ được những gì đang bị băng hoại trước cơnlốc thị trường, trước sự bào mòn về nhân cách con người, trước sự sa sút về ý thứctrong giới trẻ ngày nay Việc dạy văn hiện nay trở nên khó khăn hơn trước nhữngbiến động phức tạp của cuộc sống đời thường Cho nên, giáo viên dạy văn một mặtphải hướng trang văn ra với đời sống xã hội, với cuộc sống hiện tại một mặt phảichắt chiu những giá trị nhân văn của tác phẩm văn học.

Lòng yêu nước càng cần thiết hơn khi vấn đề tranh chấp chủ quyền biển đảo Hoàng

Sa – Trường Sa của Việt Nam đang trở nên nóng bỏng hơn bao giờ hết Tràn ngậptrên các diễn đàn, các mạng xã hội là vô vàn những ý kiến công khai về biển đảoHoàng Sa, Trường Sa Hầu hết là thái độ chỉ trích, phê phán gay gắt về cái gọi là

“đường lưỡi bò” và các hành động mà Trung Quốc vi phạm chủ quyền biển đảoViệt Nam

Trước những cơ sở trên, tôi đã kiểm chứng về lòng yêu nước của học sinh lớp 8A

Cụ thể:

- Đặt câu hỏi hiểu biết về tình hình Trường Sa- Hoàng Sa

- Thái độ của em về tình cảm đối với quê hương đất nước

- Những biểu hiện của lòng yêu nước

Những câu hỏi đó khiến tôi không thể khỏi bàng hoàng, các em thờ ơ một cách lạlùng, mà tưởng như một trận Game trong mạng chơi mãi cũng chỉ là trò chơi Tôi

cứ bị những điều đó ám ảnh, chẳng nhẽ những kiến thức về lòng yêu nước, tự tôndân tộc mà bao đời ông cha ta gìn giữ, lưu truyền, gửi gắm tâm huyết cho con cháulại bị hậu duệ lãng quên, tôi quyết định tìm phương pháp mới trong giảng dạy nhằmđưa học sinh định hướng tốt hơn, cụ thể hơn về lòng yêu nước

III NỘI DUNG CỦA VẤN ĐỀ:

Ôi Tổ Quốc, ta yêu như máu thịt

Như mẹ cha ta, như vợ như chồng

Ôi Tổ Quốc, nếu cần, ta chết

Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, con sông

Lòng yêu nước trở thành truyền thống của dân tộc Việt Nam Truyền thống đó

không thể để bất kì một cá nhân nào vì lợi ích cá nhân làm mai một Chúng ta hãy cùng nhau vun đắp cho lòng yêu nước ngày càng được biểu hiện nhiều hơn, cụ thể hơn, trên mọi phương diện khác nhau

Là giáo viên dạy văn, ngoài việc cung cấp kiến thức xã hội cho học sinh, tôi còn hướng các em, trau dồi cho các em tình yêu tổ quốc sâu đậm

Cứ theo chiều dài dân tộc, tôi hướng học sinh về với cội nguồn, tìm về với tổ tông, hiểu Lòng yêu nước của ông cha như thế nào

Mở đầu thời kì oai hùng của dân tộc là triều Lý với Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn, rồi tiếp theo là triều Trần với Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, đến triều Hậu Lê với Nước Đại Việt Ta ( trích Bình Ngô đại Cáo) của Nguyễn Trãi.

Khi dạy các văn bản trung đại trong chương trình ngữ văn 8, tôi cho học sinh tìmhiểu thể loại văn học trước, sau đó tìm hiểu nội dung, nghệ thuật văn bản để hiểuthời đại, lòng yêu nước của họ

* Hiểu thể loại văn học để hiểu tác giả.

? Em hiểu thể “ Chiếu” trong thể loại văn học là gì?

Chiếu là thể văn do vua dùng để ban bố mệnh lệnh Chiếu có thể được viết bằngvăn vần, văn biền ngẫu hoặc văn xuôi; được công bố và đón nhận một cách trangtrọng Một số bài chiếu thể hiện tư tưởng chính trị lớn lao, có ảnh hưởng đến vậnmệnh của cả triều đại, đất nước nhằm thuyết phục mọi người về việc dời đô

? Em hiểu thể “ Hịch” trong Hịch Tướng sĩ là gì?

Hịch là thể văn nghị luận thời xưa, thường được vua chúa, tướng lĩnh hoặc thủlĩnh một phong trào dùng để cổ động, thuyết phục hoặc kêu gọi đấu tranh chống thùtrong giặc ngoài Hịch có kết cấu chặt chẽ, có lí lẽ sắc bén, có dẫn chứng thuyếtphục Đặc điểm nổi bật của Hịch là khích lệ tình cảm, tinh thần người nghe Hịchthường được viết theo thể văn biền ngẫu Kết cấu của bài hịch có thể thay đổi linhhoạt tùy theo mục đích và nghệ thuật lập luận của tác giả

? Em hiểu thể “ Cáo” trong Bình Ngô Đại Cáo là gì?

Cáo là thể văn nghị luận cổ, thường được vua chúa hoặc thủ lĩnh dùng để trìnhbày một chủ trương hay công bố kết quả một sự nghiệp để mọi người cùng biết.Cáo phần nhiều được viết bằng văn biền ngẫu Cũng như hịch, cáo là thể văn cótính chất hùng biện, do đó lời lẽ phải đanh thép, lí luận phải sắc bén, kết cấu phảichặt chẽ, mạch lạc

? Em hiểu “ Tấu ” trong Luận phép học là gì?

Tấu là một loại văn thư của bề tôi, thần dân gửi lên vua chúa để trình bày sựviệc, ý kiến, đề nghị Tấu có thể viết bằng văn xuôi hay văn biền ngẫu, văn vần

- Sau khi học sinh nêu thể loại, Giáo viên có thể bổ sung những chỗ còn thiếu sóthoặc khen ngợi học sinh có câu trả lời đúng Dùng câu hỏi tổng hợp để gợi ý học

sinh tìm ra nét chung của 4 thể loại văn học này là yêu nước thương dân

? Em hãy tìm những nét chung, riêng của 4 thể loại văn học này?

Giống:

- Đều là thể văn nghị luận trung đại cổ

- Đều được viết bằng văn biền ngẫu, văn xuôi, văn vần,

- Lí lẽ,, dẫn chứng chặt chẽ, thuyết phục

- Riêng chiếu, hịch, cáo thì đều do vua, chúa, thủ lĩnh, viết

Khác:

* Chiếu:

- Là thể văn do vua dùng để ban bố mệnh lệnh, buộc thần dân phải tuân theo

- Một số bài chiếu có tư tưởng chính trị lớn lao, ảnh hưởng tới vận mệnh đất nước

+ P2: Nêu truyền thống lịch sử vẻ vang

+ P1: Nêu luận đề chính nghĩa

+ P2: Chứng minh tội ác của quân giặc

+ P3: Kể lại quá trình kháng chiến

+ P4: Khẳng định sức mạnh nhân nghĩa

* Tấu:

- Là thể văn do bề tôi dùng để trình bày với cua chúa 1 vấn đề, sự việc, tình hình, ?

? Những nét chung đó cho ta hiểu gì về thời đại mà họ đang sống ?

- Một là, thời đại độc lập dân tộc thống nhất đất nước, cộng đồng

- Hai là, thời đại phục hưng dân tộc và phát triển đất nước

- Ba là, thời đại khoan giản, an lạc nhân thứ, rộng mở và dân chủ

? Em hiểu gì về ý thức,trách nhiệm của họ đối với non sông đất nước?

- Yêu nước gắn liền với lý tưởng trung quân ái quốc

- Tự hào về truyền thống của dân tộc

- Yêu con người, yêu ngôn ngữ dân tộc

- Căm thù giặc, quyết tâm đánh giặc cứu nước

? Hoàn cảnh ra đời Chiếu dời đô?

Định đô, lập nước là 1 trong những công việc quan trọng nhất của một quốcgia Với khát vọng xây dựng một đất nước Đại Việt hùng mạnh và bền vững muônđời, sau khi được triều thần suy tôn lên làm vua, Lí Công Uẩn đã đổi tên nước từĐại Cồ Việt thành Đại Việt, đặt niên hiệu là Thuận Thiên (thuận theo trời) Nămcanh thân (1010), khi ông được triều thần tôn lên làm vua, ông đã viết bài chiếu đểbày tỏ ý định dời đô từ Hoa Lư-Ninh Bình về thành Đại La-Hà Nội và quyết địnhdời kinh đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra thành Đại La-sau đổi tên thành Thăng Long(Rồng bay) Vua ban Thiên chiếu cho triều đình và nhân dân được biết

Trần Quốc Tuấn là người biết đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hiềm khíchcủa được thiên hạ để trả thù cho cha, khi cha ông bị vua Trần Thái Tông cướp vợ

Vì quyền lợi quốc gia, Trần Quốc Tuấn đã không làm theo lời cha dặn, ông đã mộtlòng trung nghĩa với vua, với nước Trần Quốc Tuấn đã phò vua và giúp vua đánhđánh bại kẻ thù Khi ông mất, vua Trần đã phong cho ông tước Hưng Đạo Vương

?Bài hịch ra đời trong hoàn cảnh nào ?

Theo Biên niên lịch sử cổ trung đại Việt Nam (XB 1987) thì bài hịch này đượccông bố vào 9.1284 tại cuộc duyệt binh ở Đông Thăng Long Trong 3 cuộc khángchiến chống Mông-Nguyên thời Trần thì cuộc kháng chiến lần 2 là gay go, quyếtliệt nhất Giặc cậy thế mạnh ngang ngược, hống hách Ta sôi sục căm thù quyết tâmchiến đấu Nhưng trong hàng ngũ tướng sĩ cũng có người dao động, có tư tưởngđầu hàng Vì vậy tư tưởng chủ đạo của bài hịch là nêu cao tinh thần quyết chiếnquyết thắng Đây chính là thước đo cao nhất, tập trung tinh thần yêu nước tronghoàn cảnh lúc bấy giờ

? Hoàn cảnh ra đời Nước Đại Việt ta?

Nguyễn Trãi (1380-1442), hiệu ức Trai.Là nhà yêu nước, là anh hung dân tộc,

là danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi không phải chỉ là tác giả của những bàithơ nôm phú tuyệt vời như Cửa biển Bạch Đằng, Bến đò xuân đầu trại…mà còn làtác giả của Bình Ngô đại cáo Bản thiên cổ hùng văn, rất xứng đáng là bản tuyênngôn độc lập lần thứ hai của dân tộc Sau khi đánh thắng giặc Minh năm 1427,Thừalệnh vua Lê, Nguyễn Trãi soạn thảo Bình Ngô Đại Cáo có ý nghĩa trọng đại củamột bản tuyên ngôn độc lập, được công bố ngày 17 tháng Chạp năm Đinh Mùi( tứcđầu năm 1428), sau khi quân ta đại thắng, diệt và làm tan rã 15 van viện binh củagiặc, buộc vương Thông phải giảng hòa, chấp nhận rút quân về nước

? Hoàn cảnh ra đời của Luận phép học?

Nguyễn Thiếp là người Thiên tư sáng suốt, học rộng hiểu sâu từng đỗ đạt làm

quan dưới triều Lê Nhưng sau đó từ quan về dạy học Quang Trung mấy lần viếtthư mời ông cộng tácvới thái độ rất chân tình.Nên cuối cùng Nguyễn Thiếp cũnggiúp triều Tây Sơn góp phần phân xây dựng đất nước về mặt chính trị Bàn về phéphọc là một trong những văn bản quan trọng của Nguyễn Thiếp gửi vua QuangTrung vào tháng 8- 1781.Ba điều mà ông muốn gửi vua Quang Trung là QuânĐức, Dân tâm, Học pháp

Lịch sử đất nước Việt Nam có những trang vàng chói lọi là nhờ vào những vịvua, vị tướng anh minh như Lý Công Uẫn, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi,… Họ làtấm gương sáng ngời để đời sau soi vào đó mà học tập Chúng ta tưởng nhớ đếnBác Hồ đã lãnh đạo toàn dân giành độc lập ngày hôm nay Chúng ta chắc chắn Bác

đã noi gương những người đi trước Sống xứng đáng với sự hi sinh của họ Bác đãtừng nói: "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữlấy nước" Và người cũng đã ân cần dạy tuổi trẻ "có tài mà không có đức thì làngười vô dụng Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó"

Sau khi thực hiện những nội dung cần đạt, giáo viên tiến hành cho học sinh tìmhiểu về lí tưởng của thanh thiếu niên trong những cuộc kháng chiến chống ngoại

xâm Đó là lí tưởng “dấn thân, nhập cuộc” với một ý chí quyết tâm thực hiện đếncùng lí tưởng cách mạng Sau đó yêu cầu học sinh trình bày lí tưởng của thanhthiếu niên trong xã hội hiện nay.

* Hiểu nội dung, nghệ thuật để hiểu tác giả về lòng yêu nước

Văn bản Chiếu dời đô

1-Vì sao phải dời đô (luận điểm 1):

Hs đọc đoạn 1

? Luận điểm trong văn nghị luận thường được triển khai bằng một số luận cứ (lí lẽ

và d.c) ở Đoạn 1, luận điểm vì sao phải dời đô được làm sáng rõ bằng những luận

cứ nào?

- 2 luận cứ: Dời đô là điều thường xuyên xảy ra trong lịch sử các triều đại; nhàĐinh và nhà Lê đóng đô 1 chỗ là hạn chế

? Ở luận cứ 1, những lí lẽ và chứng cớ nào được viện dẫn ?

? Những chứng cớ và lí lẽ mà tác giả đưa ra ở đây có sức thuyết phục không ? Vìsao ?

? Ý định dời đô bắt nguồn từ kinh nghiệm lịch sử đã cho thấy ý chí mãnh liệt nàocủa Lí Công Uẩn, cũng như của dân tộc ta thời Lí ?

a-Dời đô là điều thường xuyên xảy ra trong lịch sử các triều đại (luận cứ 1):

-Nhà Thương 5 lần dời đô, nhà Chu 3 lần dời đô

-Không phải theo ý riêng mà vì muốn đóng đô ở nơi trung tâm, mưu toan nghiệplớn, tính kế muôn đời cho con cháu

-Khiến cho vận nước lâu dài, phong tục phồn thịnh

->Chứng cớ và lí lẽ có sức thuyết phục Vì nó có sẵn trong sử sách, ai cũng biết

=>Thể hiện ý chí mãnh liệt là muốn noi gương sáng của các triều đại đi trước vàmuốn đưa nước ta đến sự hùng mạnh lâu bền

-Luận cứ 2 là gì ?

? Ở luận cứ 2, những lí lẽ và chứng cớ nào được viện dẫn ?

? Những chứng cớ và lí lẽ trên có sức thuyết phục không ? Vì sao ?

-Gv: Tính thuyết phục của lí lẽ dời đô được tăng lên khi tác giả lồng cảm xúc củamình: Trẫm rất đau xót về việc đó, không thể không dời đổi

? Những lí lẽ và cảm xúc của Lí Công Uẩn, đã thể hiện được tư tưởng và khát vọngnào của ông ?

b-Nhà Đinh và nhà Lê đóng đô 1 chỗ là hạn chế (luận cứ 2):

-Hai nhà Đinh, Lê không noi theo dấu cũ, cứ đóng yên đô thành

-Khiến cho triều đại không được lâu bền, trăm họ phải hao tổn, muôn vật khôngđược thích nghi

->Chứng cớ và lí lẽ có sức thuyết phục Vì đó là sự thật được ghi trong sử sách

=> Nước ta chưa ngang hàng với phương Bắc

=>Thể hiện khát vọng muốn thay đổi đất nước để phương triển đất nước lâu bền vàhùng cường

2-Vì sao thành Đại La xứng đáng là kinh đô bậc nhất( luận điểm 2)

-Hs đọc đoạn 2

? Luận điểm thứ 2 của bài được trình bày bằng những luận cứ nào ?

- 2 luận cứ: Cái lợi thế của thành Đại La và Đại La là thắng địa của đất Việt

? Ở luận cứ 1, để làm rõ lợi thế của thành Đại La, tác giả đã dùng những chứng cớnào ?

? Em có nhận xét gì về những chứng cớ được đưa ra ở đây ? Vì sao ?

a-Cái lợi thế của thành Đại La( Luận cứ 1)

-Đại La là kinh đô cũ của Cao Vương

-Nơi trung tâm trời đất

-Có thế rồng cuộn hổ ngồi

-Đúng ngôi nam bắc đông tây; tiện hướng nhìn sông dựa núi,

->chứng cớ có sức thuyết phục Vì chúng được phân tích trên nhiều mặt: lịc sử, địa

? Lời tiên đoán của tác giả đã bộc lộ khát vọng gì ?

? Cuối bài chiếu, Lí Công Uẩn đã tuyên bố gì ?

? Lời tuyên bố của Lí Công Uẩn có ý nghĩa gì ?

?Bài chiếu có những nét đặc sắc gì về nội dung, nghệ thuật ?

? Qua bài chiếu, em hiểu thêm gì về vua Lí Công Uẩn ?

? Hs đọc diễn cảm bài chiếu