Giải pháp thu hẹp khoảng cách kỳ vọng giữa kiểm toán viên và nhà quản lý trong việc kiểm toán báo cáo tài chính tại việt nam

Enron và Anderson .... Nguyên nhân hình thành ..... DANH M C CÁC KÝ HI U, CH VI T T T of Certified Public Accountants Accepted Accounting Principles Association of Certified Public Accou

- -

NGÔ TH THÚY QU NH

GI I PHÁP THU H P KHO NG CÁCH K V NG

GI A KI M TOÁN VIÊN VÀ NHÀ QU N LÝ TRONG

VI C KI M TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH

T I VI T NAM

TP H Chí Minh - N mă2015

TR NGă I H C KINH T TP.HCM

- -

NGÔ TH THÚY QU NH

GI I PHÁP THU H P KHO NG CÁCH K V NG

GI A KI M TOÁN VIÊN VÀ NHÀ QU N LÝ TRONG

VI C KI M TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH

T I VI T NAM

Chuyên ngành: K toán

Mã s : 60340301

TP H Chí Minh - N mă2015

L IăCAMă OAN



Tôi xin cam đoan lu n v n th c s kinh t “Gi i pháp thu h p kho ng cách k

v ng gi a Ki m toán viên và nhà qu n lý trong vi c ki m toán Báo cáo tài chính t i

Vi t Nam” lƠ công trình nghiên c u khoa h c c a riêng tôi Các s li u và k t qu nghiên c u nêu trong lu n v n lƠ hoƠn toƠn trung th c Lu n v n nƠy ch a t ng đ c

ai công b d i b t k hình th c nào

H c viên

NGÔ TH THÚY QU NH

M C L C

TRANG PH BÌA

M C L C

DANH M C CÁC KÝ HI U, CH VI T T T

DANH M C CÁC B NG BI U, HÌNH V

PH N M U 1

1 TÍNH C P THI T C A TÀI 1

2 M C TIÊU NGHIÊN C U TÀI 2

3 I T NG NGHIÊN C U 4

4 PH M VI NGHIÊN C U 4

5 PH NG PHỄP NGHIểN C U 5

6 ụ NGH A KHOA H C VÀ TH C TI N C A TÀI 6

7 B C C VÀ K T C U D KI N C A TÀI 6

CH NGă1: T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U 7

1.1 NGHIÊN C U V S T N T I C A KHO NG CÁCH K V NG KI M TOÁN 7

1.2 NGHIÊN C U V CÁC NHÂN T NH H NG VÀ THÀNH PH N C A KHO NG CÁCH K V NG KI M TOÁN 9

K T LU N CH NG 1 12

CH NGă2:ăăC ăS LÝ THUY T V KI M TOÁN VÀ KHO NG CÁCH K

V NG KI M TOÁN 13

2.1 T NG QUAN V KI M TOÁN 13

2.1.1 Khái ni m ki m toán 13

2.1.2 Trách nhi m c a Ki m toán viên 15

2.1.2.1 Lu t Ki m toán đ c l p ban hành ngày 29/03/2011 15

2.1.2.2 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 200 17

2.1.2.3 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 240 18

2.1.2.4 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 260 19

2.2 T NG QUAN V KHO NG CÁCH K V NG KI M TOÁN 21

2.2.1 Khái ni m kho ng cách k v ng 21

2.2.2 Khuôn m u lý thuy t v kho ng cách k v ng 22

2.2.3 Các v th t b i ki m toán trong vƠ ngoƠi n c 24

2.2.3.1 Enron và Anderson 25

2.2.3.2 Công ty C ph n Bông B ch Tuy t 25

2.2.4 Nguyên nhân hình thành 27

2.2.5 Thành ph n và c u trúc 28

K T LU N CH NG 2 31

CH NGă3: PH NGăPHỄPăNGHIểNăC U 32

3.1 QUY TRÌNH NGHIÊN C U 32

3.2 THI T K NGHIÊN C U 33

3.2.1 Thi t k thang đo 33

3.2.2 Các gi thuy t nghiên c u 33

3.2.3 Xây d ng B ng câu h i 35

3.2.4 Thi t k m u 36

3.2.5 Ph ng pháp phơn tích d li u 37

K T LU N CH NG 3 39

CH NGă4: K T QU NGHIÊN C U 40

4.1 M U NGHIÊN C U NH L NG 40

4.1.1 Th ng kê theo đ i t ng kh o sát 40

4.1.2 Th ng kê theo ki n th c ki m toán 40

4.1.3 Th ng kê theo kinh nghi m làm vi c 41

4.1.4 Th ng kê theo l nh v c ho t đ ng 41

4.2 KI M NH GI THUY T NGHIÊN C U 42

4.2.1 K t qu th ng kê mô t 42

4.2.2 Ki m đ nh s khác nhau theo đ i t ng kh o sát 43

4.2.3 Ki m đ nh s khác bi t k v ng theo các đ c đi m c a đ i t ng kh o sát 47

4.2.3.1 Ki m đ nh s khác nhau theo ki n th c ki m toán 47

4.2.3.2 Ki m đ nh s khác nhau theo kinh nghi m làm vi c 51

4.2.3.3 Ki m đ nh s khác nhau theo l nh v c ho t đ ng 57

K T LU N CH NG 4 61

CH NGă 5: GI I PHÁP THU H P KHO NG CÁCH K V NG GI A KI M TOÁN VIÊN VÀ NHÀ QU N LÝ T I VI T NAM 62

5.1 V PHệA C QUAN NHĨ N C VÀ CÁC T CH C, H I NGH NGHI P KI M TOÁN 62

5.2 V PHÍA KI M TOÁN VIÊN VÀ DOANH NGHI P KI M TOÁN 64

5.3 V PHệA N V B KI M TOÁN 66

5.4 V PHệA NG I S D NG BCTC C KI M TOÁN 67

5.5 H N CH C A TĨI VĨ XU T CHO NH NG H NG NGHIÊN C U TI P THEO 68

5.5.1 H n ch c a đ tài 68

5.5.2 H ng nghiên c u ti p theo 68

K T LU N CH NG 5 69

TÀI LI U THAM KH O

DANH M C PH L C

DANH M C CÁC KÝ HI U, CH VI T T T

of Certified Public Accountants)

Accepted Accounting Principles)

Association of Certified Public Accountants)

on Auditing)

DANH M C CÁC B NG BI U, HÌNH V

DANH M C B NG BI U

B ng 3.1 ậ C u trúc b ng câu h i vƠ thang đo

B ng 4.1 ậ Th ng kê theo đ i t ng kh o sát

B ng 4.2 ậ Th ng kê theo ki n th c ki m toán

B ng 4.3 ậ Th ng kê theo kinh nghi m làm vi c

B ng 4.4 ậ Th ng kê theo l nh v c ho t đ ng

B ng 4.5 ậ K t qu tr l i các câu h i đi u tra

B ng 4.6 ậ Th ng kê nhóm theo đ i t ng

B ng 4.7 ậ Ki m đ nh Independent Samples Test theo đ i t ng

B ng 4.8 ậ Th ng kê nhóm theo ki n th c ki m toán

B ng 4.9 ậ Ki m đ nh Independent Samples Test theo ki n th c ki m toán

B ng 4.10 ậ Ki m đ nh ph ng sai đ ng nh t theo kinh nghi m làm vi c

B ng 4.11 ậ Phơn tích ph ng sai theo kinh nghi m làm vi c

B ng 4.12 ậ K t qu phơn tích so sánh đa nhóm b ng giá tr Turkey

B ng 4.13 ậ Ki m đ nh ph ng sai đ ng nh t theo l nh v c ho t đ ng

B ng 4.14 ậ Phơn tích ph ng sai theo theo l nh v c ho t đ ng

DANH M C HÌNH V

Hình 2.1 ậ Thành ph n c a kho ng cách k v ng (Porter, 1993) Hình 2.2 ậ C u trúc c a kho ng cách k v ng

Hình 3.1 ậ Quy trình nghiên c u

Hình 3.2 ậ Gi thuy t nghiên c u v s t n t i c a AEG

Hình 3.3 ậ Các gi thuy t nghiên c u

PH N M U

Ngh nghi p ki m toán (NNKT) th c hi n ch c n ng xƣ h i, nó cung c p d ch

v cho các bên liên quan d a vào ni m tin c a ki m toán viên (KTV) vƠ ng i s d ng Báo cáo tài chính (BCTC) T m quan tr ng và trách nhi m c a NNKT ngày càng gia

t ng trong nh ng n m g n đơy m t ph n là do s tin c y c a các đ i t ng khác vào d

li u t BCTC và Báo cáo ki m toán (BCKT) Tuy nhiên, v i s s p đ c a các t p đoƠn l n nh Lehman Brothers, Satyam, Enron vƠ WorldCom, NNKT đang ph i tr i qua hàng lo t các khi u ki n và cáo bu c ch ng l i ngh nghi p (Porter và Gowthorpe, 2004) Fadzly và Ahmad (2004) kh ng đ nh r ng nh n th c tiêu c c c a công chúng do

k t qu c a nh ng v bê b i tài chính g n đơy có th gây t n h i đ n đi u c t lõi c a NNKT, t c là ni m tin công chúng Barker (2002) cho r ng ni m tin c a xã h i là

"nh p tim c a ngh nghi p” Do đó, n u ni m tin này bi n m t ho c b xói mòn theo b t

k cách nào thì thái đ hoài nghi và s suy gi m giá tr ki m toán s đ c phóng đ i

h n nh ng gì nên có (Houghton, 2002)

Power (1993) cho r ng vi c kh ng ho ng ni m tin và ki n t ng hi n nay không

th đ t h t lên vai c a KTV Bà gi i thích r ng v n đ “đ l i” là do công chúng v n

gi ni m tin cho r ng các BCTC đƣ đ c ki m toán đ m b o kh n ng thanh toán vƠ

kh n ng sinh l i c a doanh nghi p NNKT đƣ đ t tên cho nh ng quan ni m sai l m này là "kho ng cách k v ng ki m toán” (AEG) ậ đó lƠ s khác bi t nh n th c gi a KTV và công chúng v m c tiêu c a ch c n ng ki m toán Chính vì v y, hi u v AEG

là m t v n đ quan tr ng c a NNKT nh m gi m thi u s khác bi t nh n th c gi a k

v ng c a xã h i và KTV

T i Vi t Nam, NNKT c ng đang ngƠy cƠng đóng vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a n n kinh t đ t n c B t đ u khi B Tài Chính (BTC) thành l p 2 công

ty ki m toán đ u tiên v i 15 nhân viên thì hi n nay, con s nƠy đƣ t ng lên đáng k v i trên 170 doanh nghi p ki m toán (DNKT) v i trên 10.000 ng i làm vi c t i 226 v n phòng, chi nhánh Theo quy đ nh c a Lu t ki m toán đ c l p thì ngoài các doanh nghi p b t bu c ki m toán thì NhƠ n c khuy n khích doanh nghi p th c hi n ki m toán BCTC, báo cáo quy t toán d án hoàn thành và các công vi c ki m toán khác

tr c khi n p cho c quan nhƠ n c có th m quy n ho c tr c khi công khai tài chính

c ng nh ki m toán theo yêu c u c a công tác qu n lỦ nh khi vay v n ngân hàng

th ng m i, đi u tr n v vi c s d ng v n c a các t ch c qu c t i u này cho th y

ti m n ng phát tri n c a NNKT t i Vi t Nam

Ngoài ra, m c dù s tài li u v AEG trên th gi i c ng có nghiên c u v nhóm

đ i t ng b ki m toán nh ng các nghiên c u nƠy ch a nghiên c u sâu v các đ c tính

cá nhân c a nhóm ng i nƠy Trong khi đó, t i Vi t Nam, các nghiên c u v AEG v n còn r t th a th t và h u nh ch a có m t nghiên c u nào tr c ti p trình bày v AEG

gi a KTV và nhà qu n lỦ (NQL) Do đó, vi c th c hi n nghiên c u v s t n t i AEG trong môi tr ng kinh doanh t i Vi t Nam là m t vi c làm c n thi t ng th i, trong quá trình th c hi n ki m toán, ng i vi t nh n th y có s khác bi t nh n th c gi a KTV và NQL v ho t đ ng ki m toán ó chính lƠ lỦ do ng i vi t ch n đ tài “Gi i

pháp thu h p kho ng cách k v ng c a Ki m toán viên và nhà qu n lý trong vi c

 M c tiêu t ng quát

tƠi h ng đ n m c tiêu ch ng minh s t n t i c a AEG gi a KTV và NQL

t i môi tr ng ki m toán Vi t Nam vƠ xác đ nh các y u t nh h ng đ n k v ng c a NQL theo m t vƠi đ c tính cá nhân c a NQL (ki n th c, kinh nghi m, l nh v c ho t

đ ng) T đó nêu ra c ng nh m t s gi i pháp nh m gi m thi u AEG, đ xu t nh ng

ki n ngh nh m t ng ni m tin c a công chúng vào ho t đ ng ki m toán, t ng c ng và

duy trì vai trò c a ngh nghi p trong xã h i VƠ đ lƠm đ c đi u đó, nghiên c u c n xác đ nh đ tr l i nh ng câu h i nghiên c u nh sau:

- Kho ng cách k v ng ki m toán là gì? Nguyên nhân và các thành ph n c a kho ng cách k v ng?

- Có t n t i kho ng cách k v ng gi a KTV và NQL liên quan đ n trách nhi m

c a KTV t i Vi t Nam hay không?

Và n u nh có s khác bi t k v ng gi a 2 đ i t ng này thì câu h i đ t ra ti p theo nh sau:

- Ki n th c ki m toán có nh h ng đ n k v ng ki m toán c a NQL hay không?

- S n m kinh nghi m làm vi c có nh h ng đ n k v ng ki m toán c a NQL hay

không?

- L nh v c ho t đ ng có nh h ng đ n k v ng ki m toán c a NQL hay không?

T d li u thu th p đ c và k t qu nghiên c u, tác gi đ a ra cơu h i là:

- T nh ng nhân t liên quan đ n k v ng ki m toán c a NQL thì gi i pháp nào

là c n thi t đ gi m thi u kho ng cách này?

 M c tiêu c th :

Ch ngă 1: Tìm hi u t ng quan v các nghiên c u tr c đơy liên quan đ n

AEG T nh ng hi u bi t đó, ng i vi t s ti n hành phân tích nh ng đi m gi ng nhau

c ng nh nh ng đi m còn t n t i c a các nghiên c u tr c đơy đ xây d ng, thi t k nghiên c u trong b i c nh ki m toán t i Vi t Nam

Ch ngă2: Tìm hi u v các khái ni m ki m toán, s thay đ i vai trò ki m toán

t giai đo n s khai cho đ n hi n t i vƠ các v n b n pháp lu t đƣ ban hƠnh liên quan

đ n trách nhi m c a KTV, đ ng th i tìm hi u các quan đi m v AEG, nguyên nhân, thành ph n và c u trúc c a kho ng cách nƠy đ có n n t ng lý thuy t c b n v đ tài

Ch ngă 3: Xây d ng ph ng pháp nghiên c u cho phù h p v i m c tiêu

nghiên c u bao g m thi t k gi thuy t nghiên c u, B ng kh o sát, thang đo, m u và

l a ch n ph ng pháp nghiên c u sao cho có th thu th p thông tin h u hi u và hi u

qu trên m t s l ng l n ph n h i t các đ i t ng kh o sát và s d ng k thu t th ng

kê đ phân tích

Ch ngă4: T d li u đƣ thu th p t ch ng tr c, thông qua s h tr c a

ph n m m SPSS 20.0 đ ph n ánh chi ti t k t qu nghiên c u nh m kh ng đ nh m c tiêu nghiên c u v s t n t i c a AEG gi a KTV vƠ NQL c ng nh tìm hi u xem các nhân t nh ki n th c, kinh nghi m, l nh v c ho t đ ng nh h ng nh th nƠo đ n k

v ng c a Nhà qu n lý t i Vi t Nam

Ch ngă5: Trên c s k t qu nghiên c u đƣ trình bƠy, tác gi đ a ra m t s

gi i pháp nh m gi m thi u AEG gi a KTV và NQL t i Vi t Nam, đ ng th i nêu lên

gi i h n nghiên c u vƠ đ xu t cho nh ng h ng nghiên c u ti p theo

Trong khi nh ng tài li u v AEG v n không thay đ i khi t p trung vào KTV và

ng i s d ng BCTC nói chung thì nghiên c u này xem xét t m t góc nhìn khác C

th , nó nghiên c u v s t n t i c a AEG gi a hai đ i t ng c th là KTV và NQL t i

kh c a m t lu n án Th c s nên tác gi ch t p trung nghiên c u kho ng cách k v ng

c a NQL t i các doanh nghi p trên nhi u l nh v c v i ki n th c khác nhau mà không

đi vƠo tìm hi u t t c nh ng ng i s d ng BCTC

NgoƠi ra, đ tài c ng không đi vƠo nghiên c u c th t ng thành ph n c a kho ng cách k v ng ki m toán

Ngu n d li u chính đ c thu th p t B ng kh o sát theo thang đo Likert 5 m c

đ , trong đó bao g m nh ng câu h i v quan đi m c a các đ i t ng kh o sát v vai trò và trách nhi m c a KTV đ t đó đánh giá có t n t i AEG gi a Nhà qu n lý và

Ki m toán viên hay không và n u có, thì nh ng nhân t nƠo tác đ ng đ n kho ng cách này

Có 2 nhóm đ i t ng kh o sát trong nghiên c u nƠy u tiên là các Ki m toán viên đang hƠnh ngh t i các doanh nghi p ki m toán và các chi nhánh doanh nghi p

ki m toán n c ngoài t i Vi t Nam Nhóm th hai là các nhà qu n lý doanh nghi p,

nh ng ng i tr c ti p đi u hành ho t đ ng hàng ngày c a doanh nghi p t nhi u l nh

v c, ngành ngh ho t đ ng khác nhau

đ m b o vi c thu th p d li u đ y đ và nhanh chóng, tác gi s d ng

ph ng pháp ti p c n kh o sát qua mail và m t s ph ng ti n liên l c khác đánh giá

tr c ti p trên công c www.docs.google.com.vn Sau đó, ng i vi t sàng l c l i các câu tr l i h p lý, phác h a chi ti t các công c th ng kê đ c s d ng đ phân tích d

6 ụăNGH AăKHOAăH C VÀ TH C TI N C Aă TÀI

th c hi n ch y u các n c ph ng Tơy vƠ các n c phát tri n nh M , Anh, Úc và New Zealand Do đó, nghiên c u v v n đ này các n c Châu Á đang phát tri n nh

Vi t Nam là h u ích Ngoài ra, nh đƣ đ c p tr c đó, b ng vi c t p trung vào Nhà

qu n tr thay vì công chúng hay ng i s d ng BCTC nói chung, nghiên c u c ng hy

v ng có th đóng góp vƠo kho tài li u v kho ng cách k v ng ki m toán

v ng ki m toán” còn quá ít i, ch d ng l i các bài báo, bài vi t nh nên thông qua nghiên c u này, tác gi đƣ h th ng hóa c s lý lu n c a thu t ng “kho ng cách k

v ng ki m toán”, th c hi n nghiên c u th c nghi m đ đ a ra k t lu n v s t n t i c a AEG và các nhân t nh h ng đ t đó đ ra ph ng h ng, gi i pháp gi m thi u kho ng cách nƠy, đ c bi t là v i nhóm đ i t ng s d ng BCTC nh m đ a vai trò c a ngh nghi p ki m toán v đúng v trí c a nó, gia t ng ni m tin và s hi u bi t c a công chúng v NNKT

gi i quy t các câu h i nghiên c u đƣ đ t ra, n i dung chính c a lu n v n

đ c chia làm 05 ch ng nh sau:

Ch ngă1: T ng quan tình hình nghiên c u

Ch ngă2: C s lý thuy t v ki m toán và kho ng cách k v ng ki m toán

Ch ngă3: Ph ng pháp nghiên c u

Ch ngă4: K t qu nghiên c u

Ch ngă5: Gi i pháp thu h p kho ng cách k v ng gi a KTV và nhà qu n lý t i Vi t

Nam

CH NGă1

T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U

Có r t nhi u nghiên c u khác nhau v AEG trên th gi i Có nghiên c u v s khác bi t nh n th c các qu c gia khác nhau trên th gi i (Ph l c 1) hay nghiên c u nguyên nhân c a AEG L i có nh ng nghiên c u v nhân t gi m thi u AEG nh giáo

d c {Lee, Azham và Kandasamy (2008), Monroe avà Woodliff (1993), Ariff và Rosmaini (2005), Gramling và c ng s , (1996)}, m r ng BCKT {Nair và Rittenberg (1987), Gay và Schelluch (1993), Monroe và Woodliff (1994), Hatherly, Jones và Brown (1991)}, đi u ch nh ph ng pháp ki m toán {Purvis (1987); Koh và Woo (1998), Boritz, Gabor và Lemon (1987)}, m r ng trách nhi m c a KTV và nâng cao tính đ c l p c a KTV {Lee và c ng s (2008), Humphrey và c ng s (1993), Knutson (1994), O’Malley (1993), Rabinowitz (1996)} Trong ch ng nƠy, ng i vi t s trình bày t ng quan v các nghiên c u n i b t v v n đ này

1.1 NGHIÊN C U V S T N T I C A KHO NG CÁCH K V NG

KI M TOÁN

Nghiên c u c a Lee (1970) “The nature of auditing and its objectives” là

nghiên c u đ u tiên v AEG đ c th c hi n t i Anh Ông đƣ kh o sát các KTV (ch

ph n hùn và nhân viên), đ i t ng b ki m toán (giám đ c, th kỦ vƠ k toán) và các

đ i t ng th h ng (các nhƠ đ u t , ngân hàng và môi gi i ch ng khoán) nh m xác

đ nh ý ki n c a h v 13 m c tiêu H n 80% s ng i đ c h i xác đ nh m c tiêu ki m toán là phát hi n các gian l n và sai sót, đ m b o công ty đƣ tuân th t t c các yêu c u pháp lu t; xác minh tính chính xác c a s sách, h s k toán; vƠ đ a ra Ủ ki n trung

th c h p lý c a BCTC Trái v i k v ng c a Lee, s hi u bi t c a KTV v các m c tiêu ki m toán có chút khác bi t so v i các đ i t ng b ki m toán và th h ng Ông

th a nh n r ng, n u nh ng ng i tham gia không có cùng chung nh n th c v m c tiêu

ki m toán thì các l i ích t m t cu c ki m toán s không đ c đánh giá cao vƠ đáng tin

c y do thông tin tƠi chính đ c ki m toán đƣ b đ t sai ch

N m 1988, Vi n K toán Công ch ng Canada (CICA) đƣ thƠnh l p m t y ban Macdonald đ nghiên c u k v ng c a công chúng v các cu c ki m toán v i đ tài

“Report of the Commission to Study the Public‟s Expectation of Audits” y ban thu

th p thông tin t nhi u ngu n bao g m kh o sát qua đi n tho i m t cách ng u nhiên

v i các thành viên c a công chúng, ph ng v n t p trung các nhóm ng i có am hi u v BCTC và tham v n các bên có đ y đ thông tin v BCTC và ki m toán Nghiên c u

nh n th y r ng m t s đ i t ng đi u tra có s hi u l m đáng k v vai trò c a KTV

C th ch có 41% s ng i đ c h i xác đ nh vai trò c a KTV là báo cáo v tính h p

lý c a BCTC; 24% tin r ng đó lƠ báo cáo v tính h u hi u, kinh t và hi u qu c a quá trình qu n lý; 25% cho r ng đó lƠ đ đ m b o s lành m nh tài chính c a m t công ty; còn l i 10% nói r ng h không bi t KTV làm cái gì Ngoài ra, y ban c ng nh n th y

có m t s nh m l n t ng t v thông đi p đ c truy n t i t BCKT ó chính lƠ lỦ do

vì sao khi m t công ty b t ng s p đ , ng i s d ng BCTC s n sƠng đ l i cho các KTV

Nghiên c u c a Low (1988) “The expectation gap between financial analysts

and auditors – some empirical evidence” xem xét ph m vi AEG gi a KVT và các nhà

phân tích tài chính v các m c tiêu ki m toán t i Singapore Nh ng ng i tham gia

đ c cung c p danh sách 13 m c tiêu ti m n ng c a cu c ki m toán K t qu cho th y

c hai nhóm đ u nh n th c đ c v m c tiêu truy n th ng c a ki m toán (đ a ra Ủ ki n

v báo cáo tài chính) Tuy nhiên, bên c nh m c tiêu này, các ph n h i còn có hàng lo t

nh ng ni m tin mà h xem là m c tiêu ki m toán Các nhà phân tích tài chính nh n

th c m t cu c ki m toán ph i đ m b o tính chính xác c a các báo cáo tài chính Thêm vƠo đó, nh n th c c a h v trách nhi m c a KTV liên quan đ n vi c phát hi n vƠ ng n

ch n gian l n có nhi u đòi h i kh t khe h n so v i nh ng gì mà KTV tin r ng h nên

th c hi n

Nghiên c u c a Humphrey, C., Moizer, P và Turley, S (1993) “The audit expectations gap in Britain: An empirical investigation” Hai th p k sau khi nghiên

c u c a Lee, Humphrey và c ng s đƣ ch ra r ng s hi u l m Anh v các ch c n ng

ki m toán là chút khác nhau so v i nghiên c u n m 1970 N m 1990, Humphrey đƣ

kh o sát m t m u bao g m KTV, ng i b ki m toán và nh ng ng i s d ng BCTC Anh đ xác đ nh ý ki n c a h v KTV và công vi c c a h , đánh giá theo thang đo Likert 7 đi m T ng c ng có 2445 B ng câu h i và có 935 ph n h i ph c v cho phân tích Các nhà nghiên c u đƣ nh n th y có s khác bi t đáng k v ý ki n cho r ng vai trò c a KTV ph i lƠ đ m b o r ng: là t t c các gian l n đáng k ph i đ c phát hi n; công ty đ c đi u hành m t cách hi u qu ; các c quan có th m quy n ph i đ c thông báo v b t k sai sót đáng k nào; và B ng cơn đ i k toán cung c p m t đánh giá h p lý v công ty Nhóm nghiên c u nh n xét "Trong t t c các tr ng h p, KTV

nh n th y vai trò c a mình b h n ch h n so v i nh ng gì mƠ các giám đ c tài chính

s d ng BCTC và KTV v ho t đ ng ki m toán hay không B ng cách s d ng k t h p

b ng câu h i qua mail và ph ng v n bán c u trúc, nghiên c u phát hi n ra s t n t i

c a “kho ng cách ho t đ ng” liên quan đ n nh ng vai trò theo quy đ nh pháp lu t và theo k v ng h p lý c a KTV t i Saudi Arabia Ngoài ra, các k t qu còn cho th y s

“kho ng cách ho t đ ng” phát sinh do b n y u t môi tr ng bao g m: chính sách c p

gi y phép hành ngh , quy trình tuy n d ng, c u trúc chính tr và pháp lu t và các giá tr

là (1) nhóm c ng đ ng tài chính, bao g m các KTV, nhân viên công ty, các nhà phân tích tài chính, sinh viên ki m toán và (2) các nhóm công chúng bao g m lu t s , phóng viên tài chính và các thành viên c a công chúng nói chung T các k t qu nghiên c u

c a mình, Porter đƣ xác đ nh r ng có h n 20% công chúng nh n th c ki m toán viên

ph i th c hi n 10 nhi m v trong khi nhóm c ng đ ng tài chính cho r ng đi u đó lƠ không hi u qu và kinh t khi th c hi n Nghiên c u th c nghi m này đƣ giúp các nhƠ nghiên c u xác đ nh các thành ph n khác nhau c a kho ng cách k v ng ki m toán bao

g m kho ng cách h p lý (41%), kho ng cách chu n m c (53%) và kho ng cách n ng

y t trên sàn ch ng khoán New York Kh o sát nh n đ c 246 ph n h i Khi đ c h i

m c đ b o đ m h tin r ng KTV c n cung c p v vi c phát hi n các sai sót tr ng y u

do sai sót và gian l n thì 51% nhƠ đ u t tin r ng h nên nh n đ c m t s đ m b o

h p lý v các sai sót tr ng y u do nh m l n, kho ng 47% mu n m t s đ m b o tuy t

đ i H n 70% mong đ i m t s đ m b o tuy t đ i cho các sai sót tr ng y u do gian

l n Ngoài ra, h còn nh n m nh r ng nh ng ng i s d ng đ c đƠo t o h u nh ít khi nào yêu c u m c đ đ m b o cao T đó, h k t lu n r ng ngh nghi p nên dành ngu n l c đ t ng c ng s hi u bi t c a công chúng v b n ch t c a m t cu c ki m toán và nh ng h n ch ti m tàng c a nó, đ ng th i giáo d c công chúng v vai trò c a KTV trong vi c l p BCTC

Nghiên c u c a Monroe và Woodliff (1993) “The effect of education on the audit expectation gap” xem xét nh h ng c a giáo d c đ n nh n th c c a sinh viên

v các thông đi p truy n t i t BCKT t i Úc D li u nghiên c u đ c thu th p qua

b ng câu h i qua mail phân phát cho KTV, k toán, ch n , ban giám đ c, c đông vƠ sinh viên B ng câu h i đ c p tr c ti p đ n s t n t i và b n ch t c a AEG Các k t

qu nghiên c u cho r ng có s khác bi t đáng k gi a các BCKT c vƠ BCKT m i Các l nh v c chính có s khác bi t v nh n th c trong nghiên c u này bao g m trách nhi m, tri n v ng và s đáng tin c y Nghiên c u th y r ng (i) t “trái ng c” trong báo cáo m i đƣ có m t tác đ ng đáng k đ n ni m tin v b n ch t c a m t cu c ki m toán, KTV và nhà qu n lý và (ii) s khác bi t trong nh n th c c a nh ng ng i s

d ng tinh vi th ng nh h n nh ng ng i s d ng ngơy th Các sinh viên hi u bi t

h n thì nh n đ nh trách nhi m c a KTV m c đ th p h n nhi u, ít tin t ng v đ tin

c y c a BCTC và s đ m b o v tri n v ng t ng lai c a công ty T đó, nghiên c u

c ng cho r ng vi c giáo d c nh ng ng i s d ng là m t trong nh ng ph ng pháp

ti p c n đ nâng cao m c đ nh y bén c a ng i s d ng nh m gi m s khác bi t trong nh n th c H n n a, nghiên c u còn ch ra r ng nh ng thay đ i t ng đƣ lƠm thay đ i ni m tin v các thông đi p truy n t i qua BCKT

K T LU NăCH NGă1

Có r t nhi u nghiên c u v AEG đ c th c hi n trên toàn th gi i nh ng chúng

ta có th nh n th y, m c dù có s khác bi t đôi chút v quan đi m do các nhà nghiên

c u nhi u l nh v c và th i gian khác nhau nh ng t t c chúng đ u kh ng đ nh có s

t n t i c a AEG vƠ nhìn chung đó lƠ do s khác bi t nh n th c c a nh ng ng i s

d ng k t qu ki m toán v ho t đ ng ki m toán và s nh n th c c a KTV khi th c hi n

ho t đ ng này NgoƠi ra, KTV c ng l p lu n r ng trách nhi m c a h ch gi i h n

m c đ là cung c p s đ m b o r ng BCTC tuân th theo GAAP (Lin và Chen,2004), không bao g m vi c phát hi n vƠ ng n ch n gian l n (AICPA, 1987; O’Sullivan, 1993)

vì trách nhi m l p BCTC là c a nhà qu n lý doanh nghi p (Nair và Rittenberg, 1987)

Nh đƣ đ c p các ph n tr c, h u h t các nghiên c u đ u t p trung tìm ki m

b ng ch ng v kho ng cách ho t đ ng hay kho ng cách h p lý gi a KTV và nh ng

ng i s d ng BCTC nói chung Thêm vƠo đó, các nghiên c n này ch y u đ c th c

hi n các n c có n n kinh t phát tri n, trong khi đó, t i m t n c đang phát tri n, ông Nam Ễ nh Vi t Nam thì m t v n đ quan tr ng nh h ng đ n NNKT nh th này này l i không đ c m y quan tâm Có hai nghiên c u liên quan đ n l nh v c này

đ c th c hi n t i Vi t Nam là lu n v n Th c s c a tác gi Phan Thanh Trúc (2013)

“Gi i pháp nâng cao ch t l ng ho t đ ng ki m toán đ c l p nh m thu h p kho ng cách mong đ i c a xã h i v ch t l ng ki m toán t i Vi t Nam” vƠ đ tài nghiên c u

khoa h c c a nhóm sinh viên tr ng i h c Ngo i Th ng (2012) “Kho ng cách k

v ng ki m toán t i các doanh nghi p niêm y t” Nh ng nghiên c u này ch y u đ c p

t ng quát v AEG mƠ ch a có đ tài nào t p trung đánh giá kho ng cách gi a 2 nhóm

đ i t ng c th , đ c bi t là nhóm nhà qu n lý, nh ng ng i làm vi c tr c ti p v i KTV ó chính lƠ lỦ do ng i vi t ch n đ tƠi nƠy đ phân tích trong bài vi t này

Ngu n g c c a ki m toán có th xu t phát t n n v n minh Hy L p và Ai C p

c đ i T "ki m toán" b t ngu n t ch Latin "audire" có ngh a lƠ "nghe" Ki m toán ban đ u mang tính b t bu c và t p trung vào vi c xác đ nh các hành vi gian l n và không tuân th v tài chính (Biocon, 1962) Trong th k XVIII, khi mà vai trò c a KTV lƠ xác đ nh tính trung th c c a các cá nhân ch u trách nhi m tƠi chính Sau đó,

lo i hình ki m toán th ng đ c th c hi n lƠ đi u tr n tr c công chúng v k t qu

th c hi n các quan ch c chính ph và giám sát c a các báo cáo s d ng v n v i m c tiêu xác đ nh trách nhi m c a các cá nhân C hai lo i hình nƠy đ c thi t k đ có đ

kh n ng ki m tra trách nhi m ch không có gì h n

Trong th k XIX, vai trò c a KTV liên h tr c ti p v i ch c n ng qu n lý c a

ch s h u Nh ng cùng v i s phát tri n c a ho t đ ng kinh doanh, ch c n ng xác minh d a trên c s l y m u ra đ i Vai trò c a KTV ph i thay đ i đ đáp ng nhu c u

c a các đ i t ng v d ch v c a mình S thay đ i ch c n ng ki m toán t “đúng vƠ chính xác” sang “trung th c và h p lỦ” gơy ra m t s thay đ i th gi i quan trong quá trình ki m toán i u nƠy c ng gơy ra m t s thay đ i trong quan đi m ki m toán t

“đ m b o đ y đ ” sang “đ m b o h p lỦ” Vi c ki m soát các xung đ t l i ích gi a các nhà qu n lý, c đông vƠ trái ch lƠ lỦ do chính đ KTV tham gia (Chow, 1982) Nh ng thay đ i trong ngh nghi p k t n m 1970 lƠ r t đáng k và v c b n đƣ thay đ i cách

th c ho t đ ng, th c hi n ki m toán, c u trúc và qu n lý c a các công ty ki m toán Tuy nhiên, s thay đ i ch c n ng ki m toán không có ngh a r ng nh n th c c a ng i

s d ng BCTC c ng thay đ i khi h mong đ i ki m toán viên ph i th c hi n các ch c

n ng nh ch u trách nhi m cho b t k sai sót ho c không tuân th trong BCTC, th c

hi n ki m tra 100% thay vì ki m tra ch n m u, BCKT đóng vai trò nh lƠ tín hi u c nh báo s m cho s phá s n c a công ty

M c dù khái ni m ki m toán đƣ xu t hi n khá lơu đ i nh ng cho đ n nay v n còn có nh ng cách hi u khác nhau, đôi khi ch a có s đ ng nh t Mautz và Sharaf (1986) đ nh ngh a ki m toán lƠ “có liên quan đ n vi c xác minh s li u k toán, tính chính xác và đ tin c y c a BCTC” Các đ nh ngh a c a Hi p h i k toán M AAA, Arens và c ng s (1997) bao g m "thu th p vƠ đánh giá b ng ch ng m t cách khách quan" vƠ "ng i đ c l p có trình đ " Hàm ý là các KTV ph i có đ n ng l c đ hi u các chu n m c đ c s d ng và có kh n ng đ thu th p các b ng ch ng nh m đ a ra

k t lu n đúng đ n và ph i có m t thái đ đ c l p đ đánh giá k t qu m t cách khách quan mà không thiên v hay thành ki n, đ ng th i nh n m nh đ n s phù h p gi a thông tin v i các tiêu chu n đƣ đ c thi t l p Khái ni m này khá phù h p v i quan

ni m c a tr ng i h c Kinh t TP H Chí Minh cho r ng “Ki m toán là m t quá trình do KTV đ n ng l c vƠ đ c l p ti n hành nh m thu th p b ng ch ng v nh ng thông tin có th đ nh l ng c a m t t ch c vƠ đánh giá chúng nh m th m đ nh và báo cáo v m c đ phù h p gi a nh ng thông tin đó v i các chu n m c đƣ đ c thi t l p” Còn các nhà kinh t Pháp l i quan ni m r ng "Ki m toán là vi c nghiên c u và ki m tra các tài kho n niên đ c a m t t ch c do m t ng i đ c l p, đ danh ngh a g i là

m t ki m toán viên ti n hƠnh đ kh ng đ nh r ng nh ng tài kho n đó ph n ánh đúng tình hình tài chính th c t không che d u s gian l n vƠ chúng đ c trình bày theo m u chính th c c a lu t đ nh” Theo đ nh ngh a c a Liên đoƠn K toán qu c t (International Federation of Accountants ậ IFAC) thì “Ki m toán là vi c các KTV đ c

l p ki m tra và trình bày ý ki n c a mình v các b n báo cáo tƠi chính”

Nh v y, các khái ni m trên ph n ánh t ng đ i đ y đ v các đ c tr ng c b n

c a ki m toán truy n th ng đƣ phát tri n lơu đ i Các khái ni m kh ng đ nh r ng Ki m

toán là s ki m tra và bày t ý ki n v b n khai tài chính ho c các tài kho n c a m t t

ch c, c quan, xí nghi p; vi c ki m toán đ c th c hi n b i ki m toán viên có chuyên môn nghi p v , đ c l p; đánh giá m c đ trung th c, phù h p c a các thông tin so v i các tiêu chu n đƣ đ c thi t l p; các thông tin ki m toán đ c trình bày theo m t cách

th c nh t đ nh

2.1.2 Trách nhi m c a Ki m toán viên

Liên quan đ n trách nhi m c a KTV, có các quy đ nh sau đơy:

2.1.2.1 Lu t ki mătoánăđ c l p ban hành ngày 29/03/2011

T i đi u 18 quy đ nh trách nhi m c a KTV hành ngh nh sau:

 Tuân th nguyên t c ho t đ ng ki m toán đ c l p;

 Không can thi p vào ho t đ ng c a khách hƠng, đ n v đ c ki m toán trong quá trình th c hi n ki m toán;

 T ch i th c hi n ki m toán cho khách hƠng, đ n v đ c ki m toán n u xét

th y không b o đ m tính đ c l p, không đ n ng l c chuyên môn, không đ

đi u ki n theo quy đ nh c a pháp lu t;

 T ch i th c hi n ki m toán trong tr ng h p khách hƠng, đ n v đ c ki m toán có yêu c u trái v i đ o đ c ngh nghi p, yêu c u v chuyên môn, nghi p

v ho c trái v i quy đ nh c a pháp lu t;

 Tham gia đ y đ ch ng trình c p nh t ki n th c hƠng n m;

 Th ng xuyên trau d i ki n th c chuyên môn và kinh nghi m ngh nghi p;

 Th c hi n ki m toán, soát xét h s ki m toán ho c ký BCKT và ch u trách nhi m v BCKT và ho t đ ng ki m toán c a mình;

 Báo cáo đ nh k , đ t xu t v ho t đ ng ki m toán c a mình theo yêu c u c a c quan nhƠ n c có th m quy n;

 Tuân th quy đ nh c a Lu t này và pháp lu t c a n c s t i trong tr ng h p hành ngh ki m toán n c ngoài;

 Ch p hành yêu c u v ki m tra, ki m soát ch t l ng d ch v ki m toán theo quy đ nh c a BTC;

 Trách nhi m khác theo quy đ nh c a pháp lu t

T i đi u 29 quy đ nh trách nhi m c a doanh nghi p ki m toán nh sau:

 Ho t đ ng theo n i dung ghi trong Gi y ch ng nh n đ đi u ki n kinh doanh

 B i th ng thi t h i cho khách hƠng, đ n v đ c ki m toán trên c s h p

đ ng ki m toán vƠ theo quy đ nh c a pháp lu t;

 Mua b o hi m trách nhi m ngh nghi p cho KTV hành ngh ho c trích l p qu

d phòng r i ro ngh nghi p theo quy đ nh c a BTC;

 Thông báo cho đ n v đ c ki m toán khi nh n th y đ n v đ c ki m toán có

d u hi u vi ph m pháp lu t v kinh t , tài chính, k toán;

 Cung c p thông tin v KTV hành ngh và DNKT, chi nhánh DNKT n c ngoài

t i Vi t Nam cho c quan nhƠ n c có th m quy n;

 Cung c p h s , tƠi li u ki m toán theo yêu c u b ng v n b n c a c quan nhƠ

n c có th m quy n;

 Báo cáo đ nh k , đ t xu t v ho t đ ng ki m toán đ c l p;

 Cung c p k p th i, đ y đ , chính xác thông tin, tài li u theo yêu c u c a c quan

có th m quy n trong quá trình ki m tra, thanh tra và ch u trách nhi m v tính chính xác, trung th c c a thông tin, tài li u đƣ cung c p; ch p hƠnh quy đ nh c a

c quan nhƠ n c có th m quy n v vi c ki m tra, thanh tra;

 Ch u trách nhi m tr c pháp lu t, tr c khách hàng v k t qu ki m toán theo

h p đ ng ki m toán đƣ giao k t;

 Ch u trách nhi m v i ng i s d ng k t qu ki m toán khi ng i s d ng k t

qu ki m toán;

 T ch i th c hi n ki m toán khi xét th y không b o đ m tính đ c l p, không đ

n ng l c chuyên môn, không đ đi u ki n ki m toán;

 T ch i th c hi n ki m toán khi khách hƠng, đ n v đ c ki m toán có yêu c u trái v i đ o đ c ngh nghi p, yêu c u chuyên môn, nghi p v ho c trái v i quy

đ nh c a pháp lu t;

 T ch c ki m soát ch t l ng ho t đ ng và ch u s ki m soát ch t l ng d ch

v ki m toán theo quy đ nh c a B Tài chính;

 Trách nhi m khác theo quy đ nh c a pháp lu t

2.1.2.2 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 200

Chu n m c ki m toán nƠy quy đ nh vƠ h ng d n trách nhi m c a KTV và DNKT khi th c hi n ki m toán BCTC theo chu n m c ki m toán Vi t Nam Ngoài ra, chu n m c nƠy c ng quy đ nh vƠ h ng d n ph m vi áp d ng, k t c u c a các chu n

m c ki m toán Vi t Nam, bao g m các yêu c u v trách nhi m c a KTV và DNKT trong t t c các cu c ki m toán, k c trách nhi m ph i tuân th chu n m c ki m toán

Vi t Nam o n 7 c a chu n m c này nêu r ng KTV ph i th c hi n xét đoán chuyên môn vƠ luôn duy trì thái đ hoài nghi ngh nghi p trong su t quá trình l p k ho ch

c ng nh th c hi n ki m toán, trong đó có các công vi c:

(a) Xác đ nh vƠ đánh giá r i ro có sai sót tr ng y u do gian l n ho c nh m l n,

d a trên s hi u bi t v đ n v đ c ki m toán vƠ môi tr ng c a đ n v , k c ki m soát n i b c a đ n v ;

(b) Thu th p đ y đ b ng ch ng ki m toán thích h p v vi c li u các sai sót

tr ng y u có t n t i hay không, thông qua vi c thi t k và th c hi n các bi n pháp x lý phù h p đ i v i r i ro đƣ đánh giá;

(c) Hình thành ý ki n ki m toán v BCTC d a trên k t lu n v các b ng ch ng

ki m toán đƣ thu th p đ c

NgoƠi ra, trong đo n 9 có nêu “KTV c ng có th có trách nhi m trao đ i thông

tin và báo cáo v m t s v n đ phát sinh t cu c ki m toán v i ng i s d ng BCTC, Ban Giám đ c, Ban qu n tr ho c các đ i t ng khác ngoài đ n v đ c ki m toán” và

đo n 10, 14 có nói “KTV và DNKT ph i tuân th các quy đ nh và h ng d n c a

Chu n m c và các quy đ nh v đ o đ c ngh nghi p có liên quan, bao g m c tính đ c

d ch v liên quan khác”

2.1.2.3 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 240

Chu n m c nƠy đ c p đ n trách nhi m c a KTV trong vi c phát hi n các gian

l n vƠ sai sót o n 5 c a chu n m c nƠy c ng nêu rõ “Khi th c hi n ki m toán theo

các VSA, KTV ch u trách nhi m đ t đ c s đ m b o h p lý r ng li u BCTC, xét trên

ph ng di n t ng th , có còn sai sót tr ng y u do gian l n ho c nh m l n hay không

Do nh ng h n ch v n có c a ki m toán, nên có r i ro không th tránh kh i là KTV không phát hi n đ c m t s sai sót làm nh h ng tr ng y u đ n BCTC, k c khi

cu c ki m toán đã đ c l p k ho ch và th c hi n theo các VSA”

đ t đ c s đ m b o h p lý, KTV ph i duy trì thái đ hoài nghi ngh nghi p trong su t quá trình ki m toán, ph i cân nh c kh n ng Ban Giám đ c có th kh ng ch

ki m soát và ph i nh n th c đ c th c t là các th t c ki m toán nh m phát hi n

nh m l n m t cách hi u qu có th không hi u qu trong vi c phát hi n gian l n

Trong quá trình l p k ho ch và th c hi n ki m toán, KTV và DNKT ph i:

 Xác đ nh vƠ đánh giá r i ro có sai sót tr ng y u trong báo cáo tài chính do gian

l n;

 Thu th p đ y đ b ng ch ng ki m toán thích h p v các r i ro có sai sót tr ng

y u do gian l n đƣ đ c đánh giá, thông qua vi c thi t k và th c hi n nh ng

bi n pháp x lý thích h p;

 Có bi n pháp x lý thích h p đ i v i gian l n đƣ đ c xác đ nh ho c có nghi

v n trong quá trình ki m toán

Trong m t s tr ng h p c th , KTV có th xem xét các tình hu ng sau:

Khi k t qu c a m t sai sót do gian l n ho c nghi ng có gian l n, n u g p ph i tình hu ng d n đ n yêu c u xem xét l i kh n ng ti p t c th c hi n công vi c ki m toán thì KTV ph i:

(a) Xác đ nh trách nhi m ngh nghi p và trách nhi m pháp lý áp d ng trong tình

hu ng đó, bao g m trách nhi m ph i báo cáo v i đ i t ng đƣ ch đ nh th c hi n cu c

ki m toán ho c báo cáo v i các c quan qu n lý có th m quy n (n u có);

(b) Cân nh c vi c rút kh i h p đ ng ki m toán n u pháp lu t ho c các quy đ nh liên quan cho phép;

Khi KTV xác đ nh đ c hành vi gian l n ho c thu th p đ c thông tin cho th y

có th có hành vi gian l n thì KTV ph i k p th i trao đ i các v n đ này v i c p qu n

lý thích h p c a đ n v nh m thông báo v i nh ng ng i có trách nhi m chính trong

vi c ng n ng a và phát hi n gian l n v các v n đ liên quan đ n trách nhi m c a h

Khi xác đ nh đ c hành vi gian l n ho c nghi ng có hành vi gian l n thì ki m toán viên ph i xác đ nh trách nhi m báo cáo v hành vi gian l n ho c nghi ng có hành

vi gian l n đó v i bên th ba (n u có) M c dù trách nhi m b o m t thông tin c a khách hàng có th không cho phép ki m toán viên th c hi n vi c báo cáo đó nh ng trong m t s tr ng h p, trách nhi m pháp lý c a ki m toán viên có th cao h n trách nhi m b o m t đó

2.1.2.4 Chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 260

Chu n m c ki m toán nƠy quy đ nh vƠ h ng d n trách nhi m c a KTV và DNKT trong vi c trao đ i các v n đ liên quan đ n cu c ki m toán BCTC v i Ban

qu n tr đ n v đ c ki m toán

o n 9 c a chu n m c này nêu rõ KTV và DNKT ph i:

(a) Thông báo đ y đ cho Ban qu n tr đ n v đ c ki m toán v trách nhi m

c a KTV và DNKT trong cu c ki m toán, ph m vi ki m toán và th i gian th c hi n

cu c ki m toán BCTC;

(b) Thu th p t Ban qu n tr đ n v đ c ki m toán các thông tin liên quan đ n

cu c ki m toán;

(c) K p th i thông báo cho Ban qu n tr đ n v đ c ki m toán các v n đ đáng

l u Ủ mƠ KTV bi t đ c khi th c hi n cu c ki m toán liên quan đ n trách nhi m giám sát quá trình l p và trình bày BCTC c a Ban qu n tr đ n v đ c ki m toán;

(d) T ng c ng hi u qu trao đ i thông tin 2 chi u gi a KTV và DNKT v i Ban

(b) Nh ng khó kh n (n u có) phát sinh trong quá trình ki m toán;

(c) (i) Các v n đ quan tr ng (n u có) phát sinh trong quá trình ki m toán đ c KTV tr c ti p trao đ i hay l p thƠnh v n b n g i Ban Giám đ c đ n v đ c ki m toán; (ii) Các v n đ c n Ban Giám đ c vƠ Ban qu n tr gi i trình b ng v n b n

(d) Các v n đ khác (n u có) phát sinh trong quá trình ki m toán mà theo xét đoán c a KTV là quan tr ng đ i v i vi c giám sát quá trình l p và trình bày BCTC c a

đ n v đ c ki m toán

2.2 T NG QUAN V KHO NG CÁCH K V NG KI M TOÁN

2.2.1 Khái ni m v kho ng cách k v ng

Ch đ “kho ng cách k v ng ki m toán” n i lên trong nh ng n m 1970 H n

40 n m qua, đ tƠi nƠy đƣ đ c quan tơm r ng rƣi trên toƠn th gi i Tuy nhiên, theo Humphrey vƠ các c ng s (1993) đi u nƠy hoƠn toƠn bình th ng vì đ tƠi nƠy đƣ xu t

hi n hƠng tr m n m qua, k t khi ngh nghi p ki m toán hình thƠnh

M c dù thu t ng “kho ng cách k v ng” th ng xuyên đ c s d ng nh ng

v n ch a có m t đ nh ngh a c th nào v nó Hi n nay, có r t nhi u đ nh ngh a khác nhau do quan đi m khác nhau t các nhà nghiên c u trên nhi u l nh v c

Liggio (1974), ng i đ u tiên đ a ra đ nh ngh a v “kho ng cách k v ng ki m toán” cho r ng đó lƠ s khác bi t gi a m c đ d đ nh th c hi n theo nh n th c c a KTV vƠ c a nh ng ng i s d ng BCTC (p 27) Kho ng cách nƠy đ c p đ n tính đa

d ng trong nh n th c gi a KTV vƠ các nhóm khác v :

- Ph m vi trách nhi m c a KTV;

- Ch t l ng công vi c ki m toán;

- Hình th c vƠ n i d ng Báo cáo ki m toán;

y ban Cohen (1978) v trách nhi m c a KTV m r ng khái ni m nƠy b ng

vi c xem xét xem có kho ng cách nƠo t n t i gi a nh ng gì mƠ công chúng k v ng vƠ

nh ng gì mƠ KTV có th vƠ nên d đ nh th c hi n m t cách h p lỦ

Theo Guy và Sullivan (1988), có s khác bi t gi a nh ng gì mƠ công chúng vƠ

nh ng ng i s d ng BCTC tin t ng KTV ch u trách nhi m vƠ nh ng gì mƠ KTV tin

t ng h ch u trách nhi m Godsel (1992) mô t AEG lƠ kho ng cách mƠ công chúng tin t ng v nhi m v vƠ trách nhi m c a KTV và thông đi p th hi n trong BCKT

Porter (1991) đ nh ngh a AEG lƠ s khác bi t gi a nh ng gì mƠ ng i s d ng BCTC mong đ i KTV có th vƠ nên th c hi n vƠ nh ng gì mƠ KTV ngh h có th

th c hi n đ c McEnroe vƠ Martens (2001) miêu t AEG bi u th cho s khác bi t

gi a nh ng gì ng i s d ng BCTC nh n th c nh lƠ m t ph n trong trách nhi m c a

KTV vƠ nh ng gì KTV nh n th c đ c v trách nhi m c a mình Nh v y, công chúng mong đ i KTV phát hi n ra nh ng sai sót vƠ đánh giá thƠnh qu qu n tr , trong khi KTV xem xét vai trò c a mình n m vi c đánh giá tính trung th c c a BCTC (Eden

vƠ c ng s , 2003)

Monroe vƠ Woodliff (1993) cho r ng AEG lƠ s khác bi t v ni m tin gi a KTV vƠ công chúng v nhi m v vƠ trách nhi m mƠ KTV đ m nh n vƠ thông đi p trình bày trong BCKT Theo Vi n K toán viên Công ch ng Hoa K (1993), AEG đ

c p đ n s khác bi t gi a nh ng gì mƠ công chúng vƠ ng i s d ng BCTC tin r ng trách nhi m c a KTV ph i lƠm vƠ nh ng gì mƠ KTV tin r ng trách nhi m h ph i lƠm

Vi n K toán viên Công ch ng Úc (1994) cho r ng AEG lƠ s khác bi t v k v ng

c ng s 1996; Sikka và c ng s 1998; Koh và Woo 1998; McEnroe và Martens 2001; Dixon vƠ c ng s 2006)

Nói chung, AEG đ c p đ n s khác bi t gi a nh ng gì mà KTV làm ho c có

th làm v i nh ng gì mà h nên làm và ph i lƠm theo mong đ i c a công chúng và chu n m c ki m toán nh m làm hài hòa gi a chu n m c ki m toán, ho t đ ng c a KTV và mong đ i c a công chúng

2.2.2 Khuôn m u lý thuy t v kho ng cách k v ng

Nghiên c u nƠy đ c xây d ng d a vào m t s lý thuy t nh sau:

 Lý thuy t đ i di n (Agency Theory):

Lý thuy t này phân tích m i quan h gi a 2 bên là CSH - ng i s h u ngu n

l c kinh t vƠ ng i đ i di n - ng i ch u trách nhi m s d ng và ki m soát ngu n l c này.V n đ đ i di n gia t ng vì ng i đ i di n có đ ng c t l i mà mâu thu n v i l i ích c a CSH Thêm vƠo đó, ng i đ i di n th ng có thông tin nhi u h n CSH vƠ chính thông tin không đ i x ng này nh h ng b t l i đ n kh n ng c a CSH trong

vi c giám sát h u hi u r ng li u l i ích c a h có đ c đ m b o b i ng i đ i di n hay không Chính nhu c u giám sát đ c xem nh lƠ lỦ do c a các cu c ki m toán n i b

và ki m toán đ c l p Vai trò chính c a KTV lƠ xác đ nh l i thông tin ng i đ i di n cung c p (đ cung c p d ch v đ m b o v tính trung th c và h p lý c a BCTC) Do

đó, khía c nh ki m toán, nhìn chung NQL c ng có l i khi l i ích c a h trùng v i l i ích c a CSH H có đ ng l c đ đ m b o r ng nh ng v n đ CSH quan tâm s đ c chú ý k l ng qua cu c ki m toán c a KTV

 Lý thuy t vai trò (Role Theory):

Lý thuy t vai trò nh n m nh th c t r ng trong công vi c, con ng i luôn ph i

th c hi n m t vai trò và gi i thích nh n th c c a con ng i v cách h ph i hành x liên quan đ n b i c nh h làm vi c, đ c bi t liên quan đ n s t ng tác gi a h v i

nh ng ng i có th b nh h ng b i n ng l c c a h Giám đ c, ban qu n lý và xã h i luôn có nh ng k v ng v vai trò cá nhân và n u các cá nhơn đó làm theo nh ng k

v ng này, h s th c hi n thành công vai trò c a mình vƠ ng c l i

Vi c th c hi n vai trò còn ph thu c vào b i c nh t ch c, s ch đ o ho c nh

h ng t c p trên ho c nh ng b ph n khác trong t ch c và k n ng, thái đ , cá tính

c a cá nhơn đó S không t ng thích v vai trò là v n đ chính gi a KTV n i b và k

v ng c a công chúng Khi k v ng c a công chúng mâu thu n ho c khác v i các ch c

n ng gi đ nh c a mô hình vai trò thì s gây ra kh ng ho ng và m h d n đ n vi c

th c hi n kém

 Lý thuy t ni m tin c m tính (Inspired Confidence Theory):

Lý thuy t này l p lu n r ng ch c n ng chính c a KTV trong xã h i xu t phát t nhu c u c a chuyên gia và ý ki n đ c l p d a trên công vi c c a các KTV Ch c n ng này b t ngu n t ni m tin mà xã h i đ t vào tính hi u qu c a cu c ki m toán Do đó,

ni m tin này lƠ đi u ki n cho s t n t i c a ch c n ng ki m toán, n u ni m tin b ph n

b i, ch c n ng đó c ng s b phá h y và tr nên vô d ng

Lý thuy t c ng đ a ra hai tr ng h p có th làm ni m tin b h y ho i ó có th

là do xã h i k v ng quá m c, v t quá nh ng gì mà KTV có kh n ng th c hi n

đ c Ng c l i, đó có th là do KTV thi u th c hi n

Trung tâm c a lý thuy t này liên quan đ n trách nhi m xã h i c a KTV đ c l p

vƠ c ch đ m b o c a cu c ki m toán có th đáp ng v i nhu c u c a xã h i đ t

đ c m c tiêu này, các KTV ph i th c hi n đ y đ công vi c đ đáp ng nh ng k

v ng c a xã h i

M t góc đ khác cho r ng AEG là k t qu c a các v phá s n c a các công ty,

đ c xem nh th t b i ki m toán S s p đ c a công ty luôn kèm theo s nghiên c u

k l ng v vai trò c a KTV và trong m t s tr ng h p, các v khi u ki n nh m đ n

lý do KTV đƣ th c hi n ki m toán m t cách c u th (Power, 1994)

H u qu ti m n ng c c đoan nh t c a các v ki n ch ng l i công ty ki m toán là

ch m d t ho t đ ng Cho đ n g n đơy, ví d đáng chú Ủ nh t v s s p đ c a m t công ty ki m toán do v p ph i các v ki n t ng là Laventhol và Horwath (công ty ki m toán l n th 7 M vào th i đi m đó) trong nh ng n m 1990 Tuy nhiên, s ki n m i

nh t và nh h ng m nh nh t chính là s s p đ c a t p đoƠn Enron vƠ Andersen, m t trong 5 công ty ki m toán l n nh t th gi i Whittington và Pany (2004) kh ng đ nh

r ng nh ng v bê b i tài chính không ch gây xói mòn ni m tin vào th tr ng v n mà còn t o ra m t "cu c kh ng ho ng lòng tin" v ngh ki m toán D i đơy trình bƠy m t

s v bê b i tƠi chính trong vƠ ngoƠi n c n i b t có nh h ng đ n NNKT t i Vi t Nam

2.2.3.1 Enron và Anderson

NgƠy 02/12/2001, Enron đ đ n xin phá s n sau khi các gian l n k toán trên BCTC đ c ti t l Khi đó Arthur Andersen, công ty ch u trách nhi m ki m toán đƣ tiêu h y hàng ngàn tài li u quan tr ng v Enron T i th i đi m đó, Enron có t ng s n

và b o lãnh vay là 23 t đô la, trong đó Citigroup vƠ JP Morgan Chase b nh h ng

n ng n nh t, 17.000 nhân viên m t ti n h u trí khi giá c phi u gi m xu ng đáy, 21.000 vi c làm b m t trên toàn th gi i, 900 công ty con phá s n, nhƠ đ u t có nguy

c m t toàn b giá tr c phi u mƠ không đ c b i hoàn, nhi u nhƠ lƣnh đ o Enron b

k t t i Trong khi đó Anderson c ng b t đ u lao đao khi ph i chi 300 tri u đô la đ dàn

x p 60 v ki n t c đông vƠ các bên liên quan khác sau khi Enron s p đ V i t i danh ng n c n ti n trình công lý khi h y s ch t t c tài li u c a Enron, Anderson bu c

ph i giao n p gi y phép ho t đ ng và chính th c gi i th vào ngày 31/08/2002, kèm theo hàng lo t các hình ph t c dân s và hình s cho các cá nhân

Liên quan đ n m i quan h gi a Enron và Anderson thì trong su t n m 2000, Enron đƣ tr 52 tri u đô la cho Anderson trong đó có 25 tri u đô la phí ki m toán và 27 tri u đô la phí các d ch v phi ki m toán và là khách hàng l n th 2 c a hãng Thêm vƠo đó, t n m 1989 ậ 2001, t ng c ng có 86 nhân viên Anderson chuy n sang làm

vi c cho Enron, trong đó có r t nhi u cá nhân gi v trí quan tr ng trong b máy c a Enron

S s p đ c a hai công ty nƠy đƣ nh h ng đáng k đ n ngh nghi p ki m toán

vƠ đ ph n ng l i v i s ki n nƠy, đ o lu t Sarbanes-Oxley đƣ ra đ i

2.2.3.2 Công ty C ph n Bông B ch Tuy t (BTT)

Trong 4 n m 2005 ậ 2008, n i b BBT th ng xuyên x y ra xung đ t, mâu thu n trong công tác qu n lỦ, đi u hành khi n ho t đ ng s n xu t kinh doanh c a công

ty không hi u qu Theo BCTC ki m toán n m 2007, BBT thua l 8,488 t đ ng n m

2006, trong khi BCKT 2006 công b l i nhu n ròng 2,25 t đ ng N m 2007, BBT ti p

t c l 6,81 t đ ng, ng c l i báo cáo ch a ki m toán công b tr c đó lƠ lƣi h n 3 t

đ ng T n m 2006 ậ 2007 c đông BBT không đ c chia c t c, do công ty lƠm n thua l , ngh a v v i nhƠ n c c ng ch a hoƠn thƠnh

Dù các công ty ki m toán đƣ ch ra các y u t lo i tr mang tính tr ng y u

nh ng lƣnh đ o công ty không th c hi n đi u ch nh và ti p t c đ nh ng sai ph m này

di n ra vƠo các n m ti p theo Không ch v y, lƣnh đ o công ty còn ch đ o ch nh s a

h s , s sách đ ch ng minh r ng ho t đ ng kinh doanh c a công ty có lãi

K t thúc phiên giao d ch 10/7/2008, ngƠy tr c khi t m ng ng giao d ch, c phi u BBT t ng tr n lên 8.800 đ ng/c phi u, toàn phiên có 57.870 c phi u đ c chuy n nh ng thành công, gây thi t h i không nh cho nhƠ đ u t vƠ m t s ng i s

d ng BCTC khác

Theo k t lu n t i Biên b n ki m tra c a oƠn thanh tra y ban Ch ng khoán (UBCK) v vi c duy trì đi u ki n niêm y t c phi u, th c hi n ngh a v c a t ch c niêm y t c a BBT thì Công ty TNHH Ki m toán vƠ T v n A&C - đ n v ki m toán BCTC c a BBT n m 2005, KTV đƣ không c n tr ng trong vi c ki m toán BCTC NgoƠi ra, A&C c ng không có th qu n lý sau ki m toán

V công tác ki m toán c a Công ty TNHH Ki m toán và D ch v Tin h c (AISC), đ n v ki m toán BBT 2 n m 2006 vƠ 2007, oƠn thanh tra đánh giá, các Ủ

ki n lo i tr c a KTV trong báo cáo ki m toán c a BBT lƠ thông tin không đ y đ , gây

hi u nh m cho N T K t qu kinh doanh n m 2006 c a BBT sau khi h i t chênh l ch

r t l n, t lãi sang l , KTV c l ng nh h ng các kho n ngo i tr đ u có th nh

h ng tr ng y u đ n k t qu kinh doanh, nh ng ch a nêu rõ trong báo cáo ki m toán NgoƠi ra, oƠn thanh tra c ng đánh giá m t s khi m khuy t khác nh : BCTC đ c

ki m toán n m 2007 có m t s kho n đi u ch nh h i t t n m 2006, nh ng th ki m toán đƣ không nêu rõ v n đ này; AISC không cung c p th qu n lý theo h p đ ng

ki m toán n m 2006; AISC không thông báo ngay cho UBCK khi phát hi n t i BBT có

nh ng sai ph m tr ng y uầ

Sau v vi c, ngoài b n thân công ty b UBCK ph t 90 tri u đ ng, 2 công ty

ki m toán b khi n trách thì m t s cá nhơn kỦ, soát xét phát hƠnh BCKT c ng không

đ c ch p nh n t cách ki m toán đ c ch p thu n 2 n m 2009 vƠ 2010

2.2.4 Nguyên nhân hình thành

M c dù đ ng thu n v s t n t i c a AEG nh ng v n có nh ng b t đ ng v nguyên nhân hình thành trong h u h t các nghiên c u tùy thu c vào b i c nh, c p đ phát tri n c a các t ch c ngh nghi p và vai trò c a ngh ki m toán trong c ng đ ng,

m c đ đ c l p c a KTV và trách nhi m c a KTV trong vi c phát hi n các sai sót và gian l n và m c đ h u hi u c a khâu truy n thông cho công chúng

Theo Shaikh và Talha (2003), AEG do nh ng nguyên nhân sau:

(i) B n ch t m h c a ki m toán;

(ii) S thi u hi u bi t, ngơy th vƠ nh ng mong đ i b t h p lý t nh ng ng i

không ph i là KTV;

(iii) Vi c đánh giá h i t ho t đ ng ki m toán và s phát tri n trách nhi m ki m

toán t o ra đ tr th i gian đ đ i phó v i nh ng thay đ i mong đ i;

(iv) Nh ng cu c kh ng ho ng tài chính c a các công ty d n đ n nh ng k v ng

m i;

(v) H i ngh nghi p c g ng ki m soát ph ng h ng và k t qu tranh lu n v

AEG

Trong nghiên c u c a Haniffa và Hudaid (2007) kh ng đ nh r ng nguyên nhân

c a AEG liên quan đ n vai trò và trách nhi m c a KTV là do thi u chu n m c Lee, Ali và Gloeck (2009) thì cho r ng nguyên nhân AEG t i Malaysia là k t qu c a (i)

nh ng mong đ i b t h p lý t s k t h p c a nh ng nhân t nh s nh m t ng và thi u hi u bi t c a ng i s d ng v vai trò và trách nhi m c a KTV, thi u gi i thích

v m c tiêu c a cu c ki m toán và nh ng mong đ i quá m c c a m t b ph n ng i

s d ng v ho t đ ng ki m toán; (ii) m t b phân KTV còn thi u n ng l c do m t s nhân t nh quá trình ch đ nh KTV, phí ki m toán th p, s c nh tranh ngu n l c nhân

s , s gia nh p vào t ch c ngh nghi p và vi c đánh giá h i t c a KTV; (iii) thi u

v n b n pháp lu t Mahadevaswany và Sahehi (2008) cho r ng đó lƠ do s khác bi t

nh n th c v vai trò và trách nhi m c a KTV liên quan đ n gian l n k toán Cùng chung quan đi m, Hayers, Schilder, Dassen và Wallage phát hi n kho ng cách này

xu t phát t nh ng trách nhi m sau c a KTV:

- a ra Ủ ki n v tính trung th c c a BCTC;

- a ra Ủ ki n v kh n ng ho t đ ng liên t c c a công ty;

- a ra Ủ ki n v h th ng ki m soát n i b c a công ty;

- a ra Ủ ki n v vi c x y ra gian l n;

- a ra Ủ ki n v vi c x y ra hành vi trái pháp lu t;

N u nh m t s nghiên c u tr c đó t p trung nhi u vƠo mong đ i b t h p lý

c a công chúng v NNKT thì các nghiên c u v sau l i chú ý nhi u h n ho t đ ng

ki m toán vƠ xem đơy lƠ nguyên nhơn ti m n ng c a kho ng cách k v ng (Sidani và Olayan 2007)

2.2.5 Thành ph n và c u trúc

Vi n K toán viên công ch ng Canada (1988) đƣ b o tr cho nghiên c u c a Salehi và Rostami (2009) v k v ng c a công chúng vào cu c ki m toán H phát tri n m t mô hình kho ng cách k v ng chi ti t đ phân tích nh ng thành ph n c th bao g m k v ng b t h p lý, thi u n ng l c và thi u chu n m c theo Ph l c 2 Theo Porter (1993), Simon và Hatherly (2003) thì có 2 thành ph n chính lƠ “kho ng cách

h p lỦ” vƠ “kho ng cách ho t đ ng”

a Kho ng cách h p lý

Kho ng cách này t ng lên khi mong đ i c a xã h i vào KTV v t quá trách nhi m mà KTV có th th c hi n m t cách h p lý Salehi (2011) kh ng đ nh thêm r ng

có th nguyên nhân c a kho ng cách h p lý là do s hi u l m và thi u hi u bi t c a

ng i s d ng BCTC, h mong đ i quá m c vào ho t đ ng c a KTV trong khi đó l i không có ki n th c đ y đ v trách nhi m c a KTV LỦ do nƠy c ng không ph i là

quá xa l Nh đƣ đ c p trên, trong đ u nh ng n m 1990, KTV cam k t v i ng i

ng i thuê v m t d ch v g n nh đ c “đ m b o tuy t đ i”, v i m c tiêu chính là phát hi n vƠ ng n ch n gian l n Tuy nhiên, do s thay đ i c a môi tr ng kinh doanh

mà d ch v “đ m b o tuy t đ i” đ c thay th b ng “đ m b o h p lỦ” v i ý ki n nh n

vi c th c hi n theo nh n th c c a KTV)

Nh n th c c a KTV Kho ng cách k v ng K v ng c a xã h i

Hình 2.1: Thành ph n c a kho ng cách k v ng (Porter, 1993)

Theo Hanuffa vƠ Hudaid (2007) dù có đ y đ chu n m c thì kho ng cách ho t

đ ng c ng s t ng do nh ng nhân t môi tr ng không h tr cho vi c v n hành h u

hi u m t cu c ki m toán Do đó, xác đ nh và nghiên c u nh ng khía c nh môi tr ng

là m t cách t t nh t đ gi m thi u kho ng cách k v ng