Giải pháp khoa học về sử dụng kiến thức thơ, văn vào giảng dạy lịch sử trong trường phổ thông

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành được đề tài sáng kiến này là sự đóng góp giúp đỡ rấtnhiều của các đồng nghiệp bộ môn lịch sử về kiến thức chuyên môn và củacác đồng nghiệp giàu kinh nghiệp trong

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài sáng kiến “Sử dụng kiến thức thơ, văn vào giảng dạy lịch sửtrong trường phổ thông” là tâm huyết của tôi suốt ba năm qua Tôi xin camđoan đề tài này hoàn toàn là do tôi tự nghiên cứu viết ra dựa trên vốn kiếnthức hiểu biết và sự đóng góp kinh nghiệm của các đồng nghiệp bộ mônlịch sử hoàn toàn không có sự sao chép, dowload trên mạng Nếu có sai sót

gì tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được đề tài sáng kiến này là sự đóng góp giúp đỡ rấtnhiều của các đồng nghiệp bộ môn lịch sử về kiến thức chuyên môn và củacác đồng nghiệp giàu kinh nghiệp trong lĩnh vực giảng dạy

Tôi xin gửi lời chân thành cảm ơn đến các đồng nghiệp đã giúp đỡ tôihoàn thành đề tài này, đồng thời tôi cũng xin gửi tới Ban giám đốc lãnh đạo

Trung tâm Giáo dục thường xuyên thành phố đã tạo điều kiện để tôi và các đồng nghiệp khác được đóng góp đề xuất những ý kiến, kinh nghiệm trong đổi mới phương pháp dạy học

Cuối cùng tôi xin gửi lời cám ơn đến Sở Giáo dục - Đào tạo Hoà Bình

đã luôn quan tâm sát sao, tạo những điều kiện tốt nhất để chúng tôi được phát huy những năng lực của mình trong lĩnh vực giảng dạy

MỤC LỤC

Chương 1 : Lý do chọn Đề tài 5

1 Cơ sở lí luận 5

1.1 Tính hệ thống trong cấu tạo chương trình 5

1.2 Lí luận dạy học hiện đại 5

1.4 Nhà văn hoá, nhà giáo dục lớn 7

2 Cơ sở thực tiễn 7

2.1 Thực tiễn dạy - học lịch sử 8

2.2 Sự phong phú của nguồn thơ văn 10

2.3 Thực tế học tập 10

Chương 2 : Giới hạn Đề tài 12

Chương 3 : Phương pháp nghiên cứu 13

Chương 4 : Nội dung 14

Chương 5 : Kết luận……… 21

BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ THỰC HIỆN

Giải pháp khoa học về " Sử dụng kiến thức thơ, văn vào giảng dạy lịch sử trong trường phổ thông" được Tôi dày công nghiên cứu từ năm

2010 Thực hiện ở lớp 12A1, 12A2, 12A3, Kết quả cụ thể như sau :

* Theo phương pháp giảng dạy cũ :

Kết quả học lực môn Lịch s các l p nh sau :ử các lớp như sau : ớp như sau : ư sau :

* Theo phương pháp mới :

Kết quả học lực môn Lịch sử các lớp như sau :

1.1.Tính hệ thống trong cấu tạo chương trình các môn học nói chung

và các bộ môn Khoa học xã hội nói riêng trong trường học :

cả cỏc mụn, cỏc lĩnh vực ở mức độ, tớnh chất đại trà, giỳp cỏc em cú mộthành trang cơ bản làm tiền đề cho cỏc cấp học cao hơn.

Cỏc mụn học đú khụng chỉ liờn quan chặt chẽ với nhau mà cũn tạo nờnmột hệ thống hoàn chỉnh, khoa học, cũng như cỏc bộ mụn Khoa học tựnhiờn , cỏc mụn học thuộc Khoa học xó hội như : Văn học, Lịch sử, Địa lý

… cú vai trũ hết sức to lớn trong việc hỡnh thành và giỏo dục nhõn cỏch,đạo đức đối với học viên nờn lại càng liờn quan và hệ thống hơn

1.2 Lý luận dạy học hiện đại núi chung và lý luận dạy học bậc Phổ thụng trung học núi riờng :

Cỏc nhà nghiờn cứu lý luận dạy học hiện đại, điển hỡnh là Tiến sỹ Đai

-Ri cho rằng, trong một tiết học, bài học, giỏo viờn cú thể lược bỏ bớt nhữngnội dung kiến thức khụng phải là trọng tõm trong sỏch giỏo khoa và cú thểcung cấp thờm cho học viên một số kiến thức mở rộng nằm ngoài sỏch giỏokhoa mụn học mỡnh đang dạy

Những kiến thức đú thuộc nhiều kờnh thụng tin khỏc nhau: cú thể làtrờn sỏch bỏo, truyền hỡnh, ngoài xó hội hoặc ở sỏch giỏo khoa cỏc mụn họckhỏc

Tuy nhiờn, việc cung cấp kiến thức đú phải sỏt với bài học, phải đảmbảo tớnh phự hợp, vừa sức nhằm làm bật nổi trọng tõm bài học và gõy đượchứng thỳ cho học viên trong việc tiếp nhận kiến thức

Việc làm này càng cú tỏc dụng đối với những bài học, tiết học đượcxem là “khụ khan” như nhiều tiết, bài Lịch sử vỡ chỳng cú quỏ nhiều số liệu

mà học viên cho là khú nhớ

T t nhiờn, vi c cung c p ki n th c “bờn ngo i” bao nhiờu, nh thệc cung cấp kiến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ài” bao nhiờu, như thế ư sau : ến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế

n o ài” bao nhiờu, như thế để đạt hiệu quả cao lại là chuyện khỏc Tiến sỹ Đai- Ri đó đỳc đạt hiệu quả cao lại là chuyện khỏc Tiến sỹ Đai- Ri đó đỳct hi u qu cao l i l chuy n khỏc Ti n s ai- Ri ó ỳcệc cung cấp kiến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ả cao lại là chuyện khỏc Tiến sỹ Đai- Ri đó đỳc ạt hiệu quả cao lại là chuyện khỏc Tiến sỹ Đai- Ri đó đỳc ài” bao nhiờu, như thế ệc cung cấp kiến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ỹ Đai- Ri đó đỳc Đai- Ri đó đỳc đ đ

k t lý lu n trờn b ng m t “cụng th c” mang tớnh khỏi quỏt cao, d hi uến thức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ận trờn bằng một “cụng thức” mang tớnh khỏi quỏt cao, dễ hiểu ằng một “cụng thức” mang tớnh khỏi quỏt cao, dễ hiểu ột “cụng thức” mang tớnh khỏi quỏt cao, dễ hiểu ức “bờn ngoài” bao nhiờu, như thế ễ hiểu ể đạt hiệu quả cao lại là chuyện khỏc Tiến sỹ Đai- Ri đó đỳc

v ỏp d ng (Xem s ài” bao nhiờu, như thế ụng (Xem sơ đồ) ơ đồ) đồ).)

1.3 Mối quan hệ gần gũi gi÷a bộ môn Lịch sử với bộ môn Văn học trong cấu tạo chương trình ở bậc Phổ thông trung học :

Theo Tôi, thực ra cơ sở này vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thựctiễn Suy cho cùng, đối tượng nghiên cứu của Văn học cũng như Sử học

đều là Con Người

Văn học ngợi ca vẻ đẹp của non sông, đất nước, ca ngợi những conngười mang những phẩm chất tốt đẹp, cao quý cũng như đả kích, lên án cáixấu của họ thì Lịch sử cũng ghi nhận công lao, đóng góp của những conngười ấy (nhân vật Lịch sử) và phán xét nghiêm minh đối với những người

có tội với dân, với nước

Không phải ngẫu nhiên mà trong chương trình Văn học lại có phân môn

Văn học sử và trong Chương trình Lịch sử lại có phần Lịch sử Văn học.

Khi chúng ta, tức là những giáo viên giảng dạy Lịch sử giảng dạy đến

sự kiện, biến cố lịch sử nào, nhân vật lịch sử nào thì dù muốn hay không,chúng ta cũng thường liên tưởng đến những bài thơ, áng văn đã từng đề cậpđến sự kiện đó, con người đó mà chúng ta từng được đọc, được học

Trong thực tế, có không ít người vừa là nhà Văn, nhà Thơ đồng thời lànhà Sử học mà Bác Hồ kính yêu của chúng ta là một ví dụ điển hình

1.4 Nhà Văn hóa, Nhà Giáo dục lớn và là người nghiên cứu Lịch

Sử nổi tiếng :

Hå ChÝ Minh là tác giả của rất nhiều tác phẩm thơ, Văn nổi tiếng.

“Tuyên ngôn độc lập”, “Vi hành”, “Ngục trung nhật ký”… là những ví dụ

tiêu biểu Chính Người đã từng dạy rằng:

“ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

2.Cơ sở thực tiễn :

2.1.Thực tiễn dạy - học Lịch sử ở c¸c Trung t©m gi¸o dôc thêng

xuyªn trong những năm gần đây :

“ Lịch sử là sự kiện” đó là một tổng kết mang tính chất kinh điển Bảnthân những sự kiện lịch sử vốn đã khô khan, nhất là những bài, nhữngchương viết về các trận đánh có rất nhiều những con số về ngày, tháng,năm xảy ra sự kiện hoặc những số liệu về các thành tựu đã đạt được trênmọi lĩnh vực

Để chuyển tải cho học viªn những số liệu một cách khô cứng như vậy,đòi hỏi người giáo viên phải linh hoạt và sáng tạo trong việc sử dụngphương pháp

Thực tế cho thấy, trong những năm gần đây, giáo viên giảng dạy mônLịch sử ở c¸c Trung t©m gi¸o dôc thêng xuyªn giảng dạy một cách khô

khan, cứng nhắc, nặng về cung cấp kiến thức, sự kiện một cỏch đơn thuần,

do vậy khụng gõy được hứng thỳ học tập cho học viên trong việc tiếp thubài học

Tỡnh hỡnh này lại càng trở nờn đỏng lo ngại hơn khi mà Trung tõm giỏodục thường xuyờn thành phố nằm trờn địa bàn phỏt triển năng động của tỉnhHũa Bỡnh, nơi cú nhiều dịch vụ vui chơi giải trớ như : cỏc quỏn Games,Internet, bi - a thu hỳt sự quan tõm của giới trẻ nhất là cỏc em thanh, thiếuniờn trong độ tuổi đến trường

Giỏo viờn cũn ớt nờn chưa đủ để đỏp ứng nhu cầu học tập ngày càngcao, mặt khỏc cỏc phương tiện, thiết bị hiện đại để phục vụ cho cụng tỏcdạy và học cũn thiếu đặc biệt là mỏy chiếu, phũng học bộ mụn, đối tượngngười học ở nhiều lứa tuổi, trỡnh độ khỏc nhau nờn rất khú cho việc truyềnđạt kiến thức

Trong tỡnh trạng đú, đại đa số giỏo viờn chỉ biết bỏm vào sỏch giỏo khoamột cỏch lệ thuộc, truyền thụ kiến thức đơn thuần theo phương phỏp “đọc -ghi”, làm cho tiết học trở nờn khụ khan đối với học trũ Đõy cũng là mộttrong những nguyờn nhõn chớnh làm cho học viên chưa thớch học bộ mụnLịch Sử

Từ thực tế đú tụi đó bỏ công sức ra nghiên cứu tìm tòi qua các tài liệu,tivi, Internet , các Trung tâm giáo dục thờng xuyên khác và dự nhiều giờcủa đồng nghiệp Qua đó, tụi đó rỳt ra được kinh nghiệm rất quý giỏ Đú là:

khi ỏp dụng kiến thức thơ, văn vào việc giảng dạy Lịch sử rất gõy hứng thỳ cho học sinh trong việc tiếp thu bài

Điều này cũng đó được nhiều đồng nghiệp của tụi thừa nhận và học hỏisau khi họ dự giờ của cỏ nhõn tụi Từ kinh nghiệm này, nhiều giỏo viờn đóbước đầu mạnh dạn đưa thơ, văn vào trong bài giảng nhằm minh họa chomột số sự kiện Lịch sử trong bài dạy

Những tiết học như vậy trở nên sinh động hẳn, khi cô giáo đọc thơ minhhoạ, cả lớp chăm chú lắng nghe và tỏ ra rất thích thú, sau tiết học, nhiều emcòn nhờ cô giáo đọc để chép vào sổ tay Những tiết học như thế đã để lạitrong lòng các em những ấn tượng lâu bền Chắc chắn những sự kiện trongbài học Lịch sử sẽ lưu lại trong ký ức các em sâu hơn, lâu hơn.

Qua trao đổi với các đồng nghiệp một cách chân tình, tôi đã nhận được

sự tán thưởng nnồng nhiệt của họ Chính nhiều người trong số các đồngnghiệp của tôi cũng đã thừa nhận rằng họ đã thể nghiệm nhiều lần dạy haicách ở một tiết học : một là “giảng chay” nghĩa là không vận dụng kiếnthức thơ văn, hai là có vận dụng kiến thức thơ văn vào trong tiết dạy thìthấy chất lượng hai tiết dạy hoàn toàn khác nhau, kể cả tâm lý, hứng thúcủa người dạy cũng hoàn toàn khác nhau

2.2.Sự phong phú của nguồn thơ, văn, ca dao, dân ca, chuyện cổ… viết

về Lịch sử hoặc liên quan đến Lịch sử :

Có thể nói, nền văn học nước ta đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, sứmệnh của nó: phản ánh hiện thực, đặc biệt là Văn học hiện đại Cách mạngtháng Tám năm 1945 đã đổi đời cho không biết bao nhiêu nhân tài văn học.Hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ vĩ đại lại đem tới cho

họ nguồn cảm hứng vô tận để họ kịp thời đưa những sự kiện Lịch sử hàohùng của dân tộc lên trang giấy Trong số đó phải kể đến hai cây đại thụ

Đó là lãnh tụ Hồ Chí Minh kính yêu và nhà thơ lớn Tố Hữu

2.3.Thực tế học tập của học viên các Trung tâm Giáo dục thường xuyên trong những năm gần đây :

Bước sang thập kỷ 90, Đảng và nhà nước ta thực hiện chủ trương đổimới một cách toàn diện và sâu rộng Nhờ đó, bộ mặt kinh tế, xã hội nước tangày càng phát triển không ngừng, từng bước bắt nhịp và hòa nhập vớicộng đồng quốc tế Tuy nhiên, trong khi chúng ta mở rộng cửa để đón nhậnnhững luồng gió mới trong lành thì cũng đồng thời cũng phải hứng chịukhông ít luồng gió độc

Một trong những luồng gió độc đó là sự xâm nhập của tư tưởng hưởngthụ, lối sống thực dụng Cuốn theo dòng thác đổi mới và phát triển của đấtnước, tư tưởng, lối sống đó đã len lỏi vào tận học đường, gây không ít xáotrộn trong suy nghĩ, hành động của học sinh, sinh viên

Một thực tế là trong những năm gần đây, số học viên các Trung tâmgiáo dục thường xuyên đi dự thi vào các trường Sư phạm, và các ngànhKhoa học xã hội thưa dần, tăng nhanh và quá tải ở các ngành, các trường tựnhiên, kỹ thuật

Một số lượng không nhỏ có suy nghĩ rằng: học các ngành Tin học,Kiến trúc, Ngoại ngữ, Xây dựng, Điện tử… ra trường dễ kiếm việc làmhơn, lương lại cao hơn, dễ kiếm tiền hơn

Chúng ta không phủ nhận thực tế đó nhưng rõ ràng, bản thân các em đãhướng động cơ học tập vào việc làm giàu, chạy theo đồng tiền Khi đo nhucầu hiểu biết về thơ văn, lịch sử, về cội nguồn, về truyền thống … dần dầnphai nhạt và mất chỗ trong suy nghĩ của các em học viªn

Tất nhiên, Trung t©m chúng ta cũng không thoát ra khỏi guồng quay đócủa xã hội Mặt khác, hiện tại, Trung t©m còn thiếu thốn nhiều bề, nhất làtài liệu nghiên cứu, tư liệu tham khảo… nói chung là phương tiện trực tiếpphục vụ dạy và học

Trong điều kiện đó, tôi không hy vọng gì hơn là “sáng kiến kinh

nghiệm” này sẽ góp một tiếng nói riêng và cung cấp cho các đồng nghiệp

một số kinh nghiệm tâm đắc được đúc rút từ lý luận và thực tiễn bản thân

Chương 2 : Giới hạn Đề tài

Như đã nói ở trên, nguồn thơ, văn… của chúng ta (liên quan đến Lịchsử) rất phong phú Trong điều kiện chủ quan và khách quan cho phép, tôi

chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài là: Bước đầu khai thác và vận

dụng một số kiến thức thơ,văn (chủ yếu là thơ) vào việc giảng dạy một số

bài trong chương trình Lịch sử Lớp 12

Các chương trình lịch sử lớp 10, 11 tôi sÏ đề cập tới trong những thờigian tiếp theo khi điều kiện cho phép

Chương 3 : Phương pháp nghiên cứu

1 Như đã xác định, đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương

này Đặc biệt là các bài có thể khai thác, vận dụng được Trong khi thựchiện công đoạn này, cần phải liên hệ, so sánh và đặt nó trong mối quan hệliên quan với chương môn Văn học Lớp 10, 11, 12 Đây là một thao tác rấtquan trọng, góp phần xác định được đúng mức độ vận dụng của đối tượng

là học viªn lớp 12, tránh sa đà, ôm đồm

2 Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn… có quan hệ sát với nội dung cácbài Lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Cần lưu ý rằng, khôngphải trong một bài thơ liên quan ta có thể khai thác được hết cả bài mà nênlựa chọn những đoạn thơ sát nhất, “đắt” nhất để sử dụng

3 Chọn lựa, phân loại các kiến thức thơ, văn phù hợp với yêu cầu,

phương pháp giảng dạy Lịch sử theo từng mảng: thơ về tiểu sử, cuộc đời

nhân vật Lịch sử; thơ văn về diễn biến trận đánh hay biến cố Lịch sư, thơ

văn trần thuật về tội ác của giai cấp thống trị, của bọn xâm lược… Sau khi

phân loại, chúng tôi tiến hành sắp xếp nguồn tư liệu đó thành từng chủ đề

4 Khai thác, vận dụng các kiến thức đó vào từng bài lịch sử đã giớihạn

5 Góp ý với các đồng nghiệp khai thác và vận dụng kiến thức thơ, vănvào việc giảng dạy trong khi bản thân mình trực tiếp dự giờ để có điều kiệnkiểm chứng và so sánh

6 Đi thực tế ở một số Trung tâm giáo dục thường xuyên nếu điều kiệncho phép

Chương 4 : Nội dung

KHAI THÁC MỘT SỐ KIẾN THỨC THƠ VĂN VẬN DỤNG

VÀO VIỆC GIẢNG DẠY MỘT SỐ BÀI

“Cao su đi dễ, khó về

Khi đi trai tráng, khi về bủng beo”

(Ca dao chống Pháp)

hoặc:

“Cha trốn ra Hòn Gai cuốc mỏ

Anh chạy vào Đất Đỏ làm phu

Bán thân đổi mấy đồng xu

Thịt xương vùi gốc cao su mấy tầng”

Làm sáng tỏ: “Thuế khoá trong bất cứ thời gian nào cũng là nguồn bóclột chủ yếu của thực dân đế quốc nói chung và thực dân Pháp đối với nhândân Đông Dương nói riêng”

“… Thuế đến cả phấn son phường phố

Thuế môn bài, thuế đuốc, thuế đèn

Thuế nhà cửa, thuế chùa chiền

Thuế rừng tre gỗ, thuế tiền bán buôn

để khắc họa nhân vật lịch sử nói trên

“Một tấm lôi đình kinh vũ trụTấm gan trung nghĩa động thần minhChiếc thân đã gửi cho dòng nướcTrang sử còn ghi mãi tính danh”

( Trần Huy Liệu -Từ điển nhân vật lịch sử )

hoặc:

“Sống làm quả bom nổ

Chết làm dòng nước xanh”

(Tố Hữu-SĐD)

Giáo viên nên lưu ý, sau khi đọc thơ phải cắt nghĩa cho các em hiểu

một số từ, khái niệm mang tính tượng trưng như: “Một tiếng lôi đình kinh

vũ trụ”, “Chiếc thân đã gửi cho dòng nước”

1.3 Bài 14, Chương II, Phần lịch sử Việt Nam, “ Phong trào cáchmạng 1930 - 1935”

Sau khi trình bày cho học viªn diễn biến của phong trào Cách mạng1930-1931 và Xô Viết Nghệ – Tĩnh, giáo viên có thể sử dụng đoạn thơ sau

để minh hoạ thêm:

Phong trào Xô viết - Nghệ tĩnh 1930 - 1931

“Kìa Bến Thủy đứng đầu dậy trước

Nọ Thanh Chương tiếp bước đứng lênNam Đàn, Nghi Lộc, Hưng NguyênAnh Sơn, Hà Tĩnh bốn bên dậy rồiKhông có lẽ ta ngồi chịu chếtPhải cùng nhau kiên quyết một phen