Vai trò của tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở việt nam hiện nay

Với định hướng xác định Tòa án là khâu trung tâm của quá trình cải cách, xét xử là khâu trọng tâm của toàn bộ hoạt động tư pháp, trong đó coi trọng việc hoàn thiện chính sách pháp luật,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHAN THỊ SÁNH

VAI TRß CñA TßA ¸N TRONG VIÖC B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI

ë VIÖT NAM HIÖN NAY

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật

Mã số: 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng 10 năm 2014

NGƯỜI CAM ĐOAN

Phan Thị Sánh

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI 7

1.1 Nhận thức chung về quyền con người 7

1.1.1 Khái niệm về quyền con người 7

1.1.2 Các thuộc tính cơ bản của quyền con người 9

1.1.3 Phân loại quyền con người 10

1.2 Khái quát chung về các cơ chế bảo vệ quyền con người 10

1.2.1 Khái niệm về cơ chế bảo vệ quyền con người 10

1.2.2 Các cơ chế bảo vệ quyền con người 11

1.3 Khái niệm, đặc điểm của việc bảo vệ quyền con người bằng Tòa án 14

1.3.1 Khái niệm 14

1.3.2 Đặc điểm của việc bảo vệ quyền con người bằng Tòa án 15

1.4 Các cách thức bảo vệ quyền con người bằng Tòa án 16

1.4.1 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc kiểm soát quyền lực Nhà nước 16

1.4.2 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc bảo vệ quyền tự do và an toàn của cá nhân 17

1.4.3 Tòa án bảo vệ quyền con người bằng việc trừng phạt công bằng

người thực hiện hành vi phạm tội 19

1.4.4 Tòa án bảo vệ quyền con người bằng cách khôi phục lại quyền và lợi ích của cá nhân thông qua hoạt động xét xử 20

1.4.5 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người của toàn xã hội 21

1.5 Những yếu tố tác động đến việc thực hiện vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người 25

1.5.1 Việc tổ chức quyền lực Nhà nước 25

1.5.2 Hệ thống pháp luật của quốc gia 26

1.5.3 Chất lượng của đội ngũ Thẩm phán 29

1.5.4 Điều kiện kinh tế - văn hóa 30

1.5.5 Hiệu quả của hoạt động thi hành án 30

Chương 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 33

2.1 Thực trạng tổ chức hệ thống tòa án ở Việt Nam hiện nay 33

2.1.1 Tòa án nhân dân cấp huyện 34

2.1.2 Tòa án nhân dân cấp tỉnh 34

2.1.3 Tòa án nhân dân tối cao 35

2.2 Thực trạng vị trí, vai trò của tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay 36

2.2.1 Thực trạng vị trí của Tòa án trong hệ thống các cơ quan nhà nước 37

2.2.2 Thực trạng mối quan hệ giữa Tòa án với các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước ta hiện nay 37

2.2.3 Thực trạng vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay 40

2.3 Một số nguyên nhân của thực trạng đảm bảo quyền con người trong hoạt động xét xử của Tòa án ở Việt Nam hiện nay 56

2.3.1 Tòa án chưa thực sự độc lập trong hoạt động xét xử 57

2.3.2 Hạn chế, bất cập ở đội ngũ Thẩm phán 61

2.3.3 Hệ thống quy định của pháp luật chưa tạo điều kiện thuận lợi để Tòa án bảo vệ quyền con người trong quá trình xét xử 62

2.3.4 Sự hạn chế của tổ chức hệ thống Tòa án hiện nay 64

2.3.5 Một số nguyên nhân khác 65

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM ĐẢM BẢO VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 66

3.1 Quan điểm, định hướng về việc đảm bảo vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người 66

3.1.1 Quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước về việc đảm bảo vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người 66

3.1.2 Tiếp tục cải cách tư pháp theo hướng đảm bảo cho Tòa án thực hiện đúng đắn quyền độc lập Tư pháp 67

3.2 Một số giải pháp nhằm đảm bảo vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay 72

3.2.1 Cần tổ chức thực hiện Hiến pháp năm 2013 về các quy định liên quan đến Tòa án 72

3.2.2 Cần xây dựng đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm có đủ năng lực, đạo đức và bản lĩnh nghề nghiệp 76

3.2.3 Cần nâng cao nhận thức của Đảng, Nhà nước và người dân về vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người 77

3.2.4 Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật làm cơ sở phát huy vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người 78

3.2.5 Cần tăng cường cơ chế giám sát Nhà nước và giám sát xã hội 82

KẾT LUẬN 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Ký hiệu viết tắt Ý nghĩa

BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự CCTP Cải cách tư pháp

CNXH Chủ nghĩa xã hội

TANDTC Tòa án nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, cùng với đó là quá trình nhất thể hóa hội nhập pháp luật đã và đang thực sự diễn ra trên nhiều lĩnh vực, có tác động sâu sắc đến sự phát triển của nước ta hiện nay Trong đó, vấn

đề hoàn thiện các quy định của pháp luật để bảo vệ quyền con người trong các hoạt động của các cơ quan Tư pháp đã và đang được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm

Điều đó được phản ánh trong các văn kiện Đại hội của Đảng Cộng Sản Việt Nam, cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH trong các kỳ Đại hội vừa qua Nhằm cụ thể hóa một số chủ chương của Đảng, tại nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã chỉ rõ hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến lĩnh vực tư pháp phù hợp với mục tiêu của chiến lược xây dựng

và hoàn thiện hệ thống pháp luật Với định hướng xác định Tòa án là khâu trung tâm của quá trình cải cách, xét xử là khâu trọng tâm của toàn bộ hoạt động tư pháp, trong đó coi trọng việc hoàn thiện chính sách pháp luật, cơ cấu tổ

chức và quá trình hoạt động của các cơ quan tư pháp với quan điểm “các cơ

quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời phải là công cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật và pháp chế XHCN, đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm và vi phạm” [5]

Với chủ chương cải cách tư pháp nêu trên thì việc nghiên cứu vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay có ý nghĩa vô cùng quan trọng và thiết thực Điều này được thể hiện trên các bình diện chủ yếu dưới đây:

- Về mặt lý luận: Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên khảo đề cập và phân tích có hệ thống những nội dung cơ bản về vai trò của Tòa án đặc biệt là thẩm quyền và chức năng của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người với những đóng góp về mặt khoa học pháp lý, làm sáng tỏ bản chất pháp lý của vấn đề này

- Về mặt lập pháp: Kết quả của quá trình nghiên cứu sẽ hỗ trợ, bổ sung cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật Nó giúp chúng ta nhận ra những vấn đề cụ thể cần thống nhất, cần làm sáng tỏ trong các quy định của pháp luật, nhằm nâng cao vai trò của Tòa

án trong việc bảo vệ quyền con người Đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 vừa

có hiệu lực đã quy định nhiều vấn đề mới trong đó có việc đổi mới chức năng, nhiệm vụ, hoạt động, cơ cấu và tổ chức của Tòa án đối với việc bảo vệ quyền con người Dự thảo sửa đổi Luật tổ chức TAND đang được Quốc hội cho ý kiến cũng có nhiều quy định mới, bước đầu đã cụ thể hóa được các quy định của Hiến pháp năm 2013, thể hiện được một số định hướng cải cách tư pháp của Đảng liên quan đến tổ chức, hoạt động và nhiệm vụ của TAND

- Về mặt thực tiễn: kết quả của việc nghiên cứu sẽ cung cấp cho các nhà làm luật, các nhà lý luận, các Thẩm phán hoặc các chủ thể khác hoạt động trong lĩnh vực pháp luật những giải pháp để giải quyết các vấn đề xã hội trong giai đoạn hiện nay Các giải pháp này đôi khi hữu ích hơn những tư tưởng đang bị vây hãm chặt chẽ bởi hệ thống pháp luật quốc gia đang cần cải cách

Đặc biệt, hiện nay những quy định của pháp luật về các hoạt động của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người vẫn còn một số điểm khó khăn, vướng mắc, bất cập chưa được giải quyết Dựa trên kết quả của việc nghiên cứu vấn đề nêu trên sẽ góp phần xây dựng và hoàn thiện các chế định liên quan đến hoạt động của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở nước ta hiện nay

Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Vai trò của Tòa án trong việc bảo

vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay”, để từ đó đưa ra những giải pháp

góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật trở thành một yêu cầu cấp bách và có ý nghĩa thiết thực về mặt lý luận, lập pháp cũng như thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay là một vấn đề lớn, mặc dù đã có nhiều tài liệu đề cập đến như: Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, Khoa luật - Đại Học Quốc gia Hà Nội, Nxb Đại Học Quốc Gia Hà Nội, 2009; đề tài cấp nhà nước

do TS Uông Chu Lưu làm chủ nhiệm hoàn thành năm 2006, “Cải cách cơ

quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu lực xét

xử của Toà án trong nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân”;

GS.TS Nguyễn Đăng Dung (Chủ biên): Tòa án Việt Nam trong bối cảnh xây

dựng Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội; TS Nguyễn Ngọc

Chí: bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự, Tạp chí Khoa

học, Kinh tế - Luật số 23, 2007; Phạm Hồng Thái, Nguyễn Thị Thu Hương:

bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong pháp luật hành chính Việt Nam (một số vấn đề có tính phương pháp luận, định hướng nghiên

cứu), Tạp chí Khoa học Đại học Quốc Gia Hà Nội, Luật học số 28, 2012; LS

Trương Trọng Nghĩa: Bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công

dân là nhiệm vụ hàng đầu của Tòa án, Báo Công lý, 2014; PGS.TS Nguyễn

Bá Dương: ở Việt Nam, quyền con người được bảo đảm và thực hiện tốt, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 2013; Ths Đỗ Thị Duyên: hoạt động xét xử

của TAND – công cụ hữu hiệu bảo đảm quyền con người trong bối cảnh sửa đổi Hiến pháp ở Việt Nam, Báo thanh tra, 2014…

Những công trình này đã phần nào đề cập đến vấn đề vai trò của Tòa án

trong việc bảo vệ quyền con người ở những khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, các công trình này chưa nghiên cứu một cách có hệ thống và chuyên biệt vấn

đề này Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa thiết thực về mặt

lý luận cũng như về thực tiễn áp dụng, nhằm đưa ra một cách hệ thống, toàn diện, đầy đủ và chuyên biệt nhất, đánh giá việc bảo vệ quyền con người trong thực tiễn và đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Tòa án trong bảo vệ quyền con người ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Tác giả chọn đề

tài “Vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện

nay ” để làm luận văn tốt nghiệp cũng nhằm mục đích đó

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

- Mục đích:

Mục đích của luận văn đó là làm sáng tỏ một cách có hệ thống về mặt

lý luận cũng như thực tiễn những nội dung cơ bản về quyền con người, các cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người để từ đó đánh giá vị trí cũng như vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người, xác định những bất cập trong thực tiễn để đề xuất những giải pháp tiếp tục hoàn thiện trong thời gian tới nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo vệ quyền con người ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

pháp nhằm nâng cao vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quan điểm về quyền con người, các cơ chế bảo vệ quyền con người trên thế giới cũng như tại Việt Nam; làm rõ chức năng, vị trí, vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam

Luận văn nghiên cứu các khái niệm, quan điểm cơ bản về quyền con người, các cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người ở nước ta và trên thế giới; nghiên cứu chức năng, thẩm quyền cũng như tổ chức hoạt động của Tòa

án đối với việc bảo vệ quyền con người được quy định trong Hiến pháp, Luật

tổ chức Tòa án và các văn bản pháp luật khác có liên quan

Đồng thời, luận văn cũng nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật Việt Nam trong việc bảo vệ quyền con người

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu đề tài

Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm đường lối chính sách của Đảng Cộng Sản Việt Nam và của Nhà nước ta về Nhà nước pháp quyền và hoạt động tư pháp, các học thuyết chính trị pháp lý trên thế giới Luận văn cũng được trình bày trên cơ sở nghiên cứu Hiến pháp, Luật Tổ chức TAND và các tài liệu khác

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp hệ thống, lịch sử, logic, phân tích, tổng hợp, so sánh luật học Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu, tác giả còn tham khảo ý kiến của các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực tư pháp liên quan đến đề tài

6 Những điềm mới, đóng góp mới của luận văn

Luận văn đưa ra cái nhìn tổng quan nhất, cơ bản nhất về quyền con người; các cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trên thế giới

Luận văn là công trình lần đầu tiên nghiên cứu đi sâu vào phân tích một cách toàn diện, đầy đủ và có hệ thống về vấn đề vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay

Tác giả cũng đưa ra thực trạng vấn đề bảo vệ quyền con người ở nước

ta hiện nay Đồng thời đánh giá một cách tương đối đầy đủ và toàn diện thực tiễn chất lượng cũng như hiệu quả hoạt động của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người trong những năm gần đây ở nước ta

Từ thực trạng vấn đề bảo vệ quyền con người ở nước ta hiện nay, luận văn cũng đề xuất một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao vai trò của Tòa án trong việc bảo đảm cũng như bảo vệ quyền con người trong thời kỳ hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn bao gồm 3 chương với kết cấu như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyền con người và vai trò của

Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người

Chương 2: Thực trạng vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con

người ở Việt Nam hiện nay

Chương 3: Quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm đảm bảo vai trò của

Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI

1.1 Nhận thức chung về quyền con người

1.1.1 Khái niệm về quyền con người

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, từ trước đến nay đã có rất nhiều định nghĩa về quyền con người được công bố, mỗi định nghĩa lại tiếp cận vấn

đề từ một góc độ nhất định, chỉ ra những thuộc tính nhất định của quyền con

người Theo tài liệu Hỏi Đáp về Nhân quyền của Liên hợp quốc (United

Nations: Human rights: Questions and Answers) thì có đến gần 50 định nghĩa

về quyền con người đã được công bố

Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc đưa ra khái niệm:

Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu (universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (entitlements) và tự do cơ bản (fundamental freedoms) của con người [25, tr.23]

Một định nghĩa khác cũng thường được trích dẫn là “Quyền con người

là những sự được phép mà tất cả thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội… đều có ngay từ khi sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người” [23, tr.37]

Tại hai văn kiện nổi tiếng thế giới là Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ năm

1776 và Tuyên ngôn Nhân quyền của Pháp năm 1978, khái niệm về quyền con

người được thể hiện một cách rất cụ thể: “Những chân lý sau đây đã được chúng

tôi công nhận như những sự thật hiển nhiên là tất cả mọi người sinh ra đều bình

đẳng; tạo hóa đã cho họ các quyền không thể thay thế được; trong những quyền

ấy có quyền được sống, quyền tự do, và quyền mưu cầu hạnh phúc” [24, tr.96]

Ở Việt Nam, qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy chưa có một văn bản pháp lý nào quy định về quyền con người như một định nghĩa, một điều luật chuyên biệt Nội hàm của khái niệm quyền con người chỉ được thể hiện trong các quan điểm, chính sách, pháp luật và cũng chỉ được quy định một cách chung chung mà không đưa ra một định nghĩa rõ ràng, riêng biệt Theo cuốn

Đại Từ điển Tiếng Việt thì quyền con người được hiểu là “điều mà pháp luật

hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi” [1, tr.1010]

Hiến pháp năm năm 2013 quy định:

1 Ở nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật

2 Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng [41, Điều 14]

Trên phương diện nghiên cứu khoa học pháp lý, Giáo trình Lý luận và pháp luật về Quyền con người của Khoa Luật Đại Học Quốc gia Hà Nội, thì

quyền con người là “những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan

của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” [23, tr.38]

Tại buổi quán triệt Nghị quyết Trung ương 8 (Khóa XI) của Đảng ủy TANDTC ngày 26/02/2014 khi nói về những điểm mới về quyền con người, quyền công dân được quy định trong Hiến pháp năm 2013, PGS.TS Trần Văn

Độ - Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, Phó Chánh án TANDTC cho

rằng: “quyền con người là quyền của cá nhân mà khi sinh ra vốn dĩ là đã có,

còn quyền công dân là quyền được quy định cụ thể trong Hiến pháp và pháp luật của nhà nước nó gắn liền với quốc tịch của mỗi công dân” [65]

Chúng tôi cũng đồng quan điểm với PGS.TS Trần Văn Độ về quan niệm về quyền con người nêu trên Bởi vì, đây là khái niệm khái quát dễ hiểu

và cơ bản nhất về quyền con người Nó phù hợp với học thuyết về quyền tự

nhiên (natural rights) cho rằng quyền con người là những gì bẩm sinh, vốn có

mà mọi cá nhân sinh ra đều được hưởng, không phân biệt đẳng cấp, màu da, giới tính, dân tộc hay tôn giáo

1.1.2 Các thuộc tính cơ bản của quyền con người

- Tính phổ biến:

Tính phổ biến thể hiện ở chỗ quyền con người được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân Con người, dù ở những chế độ xã hội riêng biệt, thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn hưởng những quyền và sự tự do

cơ bản của con người

- Tính đặc thù:

Thuộc tính này được hiểu là mọi người đều được hưởng quyền con người nhưng mức độ thụ hưởng có sự khác biệt, phụ thuộc vào năng lực cá nhân của từng người, hoàn cảnh chính trị, truyền thống văn hóa xã hội mà người đó đang sống Ở mỗi vùng, mỗi quốc gia khác nhau, vấn đề quyền con người mang những sắc thái, đặc trưng riêng gắn liền với trình độ phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực đó

- Tính không thể bị tước bỏ:

Quyền con người không thể tùy tiện bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước, chỉ trong một số trường hợp nhất định được pháp luật quy định trước và phải là những chủ thể đặc biệt mới có thể hạn chế hay tước bỏ quyền con người

- Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quyền:

Tất cả các quyền con người đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thực hiện quyền kia Ngược lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hưởng đến các quyền khác

1.1.3 Phân loại quyền con người

Cách phân loại cơ bản và chủ yếu nhất đó là phân loại quyền con người theo lĩnh vực Theo đó, quyền con người được phân thành hai nhóm chính:

- Nhóm các quyền dân sự - chính trị bao gồm: quyền bầu cử, ứng cử; quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội; các quyền tự do cơ bản; quyền được bảo đảm an ninh cá nhân; quyền bình đẳng;…

- Nhóm quyền kinh tế - xã hội - văn hóa bao gồm: quyền làm việc, quyền sở hữu, quyền kinh doanh, quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền được học tập và sáng tạo; quyền hoạt động văn hóa - nghệ thuật…

Ngoài ra, quyền con người có thể được phân chia theo chủ thể của quyền Có thể chia quyền con người ra thành quyền cá nhân; quyền của nhóm như quyền của phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi… và quyền tập thể như quyền dân tộc tự quyết và quyền của các dân tộc thiểu số

1.2 Khái quát chung về các cơ chế bảo vệ quyền con người

1.2.1 Khái niệm về cơ chế bảo vệ quyền con người

Khái niệm cơ chế được nêu trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt là cách thức để làm đường hướng, cơ sở theo đó mà thực hiện [1, tr.464] Do các quyền con người rất phong phú và những vi phạm xâm phạm đến quyền con người cũng rất đa dạng, được thực hiện bởi nhiều loại chủ thể trên nhiều lĩnh vực khác nhau nên việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người đòi hỏi phải có

sự tham gia của nhiều dạng chủ thể (cá nhân, cộng đồng, tổ chức phi chính phủ, cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế…) thông qua nhiều biện pháp; từ phổ biến, giáo dục, nâng cao nhận thức cho đến theo dõi, giám sát, và xử lý những

hành vi xâm phạm đến quyền con người Tập hợp các cách thức nêu trên để bảo vệ quyền con người được gọi chung là cơ chế bảo vệ quyền con người

Như vậy, theo chúng tôi, cơ chế bảo vệ quyền con người là tổng hợp các biện pháp do các chủ thể khác nhau thực hiện nhằm mục đích bảo vệ các quyền con người, đảm bảo các quyền con người được thực hiện trên thực tế

và thúc đẩy sự tôn trọng của các chủ thể đối với quyền con người trong phạm

vi không gian nhất định, thời gian và mức độ khác nhau

1.2.2 Các cơ chế bảo vệ quyền con người

* Cơ chế quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người

Về cơ bản, cơ chế quốc tế về bảo vệ và thúc đẩy quyền con người được thể hiện ở bộ máy các cơ quan và quy tắc, thủ tục về thúc đẩy, bảo vệ quyền con người trong tổ chức Liên hợp quốc Dựa trên địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy mà các cơ quan về quyền con người của Liên hợp quốc được chia thành hai dạng: dạng các cơ quan được thành lập dựa trên

cơ sở Hiến chương (charter - based mechanism) và dạng các cơ quan được thành lập dựa trên cơ sở một số Công ước quan trọng về quyền con người (treaty bodies)

Cơ chế dựa trên Hiến chương (Charter - based mechanism) là việc 6 cơ quan chính (gồm: Đại hội đồng - General essembly; Hội đồng bảo an - Security council, Hội đồng kinh tế và xã hội - Economic and social council Ecosoc; Hội đồng quản thác - Trusteeship council; Tòa án Công lý quốc tế - Intemetional court of justice; Ban thư ký Liên hợp quốc) thực hiện các chức năng, nhiệm vụ liên quan đến quyền con người của các cơ quan này, thông qua đó để nghiên cứu, xây dựng các dự thảo văn kiện, thẩm định, theo dõi, giám sát và điều hành các chương trình, hoạt động về quyền con người

Cơ chế dựa trên Công ước (Treaty -based mechanism): Cơ chế này được dựa trên các ủy ban giám sát việc thực hiện một số công ước quốc tế

về quyền con người (treaty-based bodies), được thành lập theo quy định của chính các công ước đó (ngoại trừ Uỷ ban về các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá được thành lập theo một Nghị quyết của Hội đồng Kinh tế và Xã hội Liên Hiệp Quốc - ECOSOC), nhằm giám sát, thúc đẩy việc thực hiện các công ước về quyền con người, thông qua việc nhận, xem xét và ra khuyến nghị liên quan đến các báo cáo về việc thực hiện các công ước này của các nước thành viên [23, tr.327 - 366]

* Cơ chế khu vực trong việc bảo vệ quyền con người

Là việc các tổ chức được thành lập tại các khu vực nhất định để thực hiện các biện pháp bảo vệ và thúc đẩy quyền con người thông qua việc ban hành các văn bản, thành lập các cơ quan bảo vệ, thúc đẩy quyền con người trong phạm vi nhất định Cơ chế này dễ đạt được đồng thuận hơn khi thiết lập, sửa đổi, bổ sung và thực hiện, do các quốc gia trong khu vực thường có nhiều điểm chung về kinh tế, văn hóa, truyền thống lịch sử Bên cạnh đó, các cơ chế khu vực, do phạm vi hẹp hơn về địa lý nên tỏ ra dễ tiếp cận hơn với công chúng so với cơ chế toàn cầu của Liên hợp quốc Theo nghiên cứu thì hiện tại mới chỉ có 3 châu lục thiết lập được cơ chế khu vực bảo vệ và thúc đẩy quyền con người đó là Châu Âu, Châu Mỹ và Châu Phi

Ở Châu Âu:

Đây là khu vực đầu tiên trên thế giới phát triển cơ chế bảo vệ quyền con người khu vực Mọi quốc gia thành viên của Hội đồng châu Âu đều phải tham gia Công ước Quyền con người châu Âu Đây là một trong những điều kiện để trở thành thành viên Hội đồng châu Âu Hệ thống văn kiện khu vực về quyền con người ở châu Âu có nòng cốt là Công ước châu Âu về Bảo vệ Quyền con người và Tự do cơ bản (The European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms) được Hội đồng châu

Âu thông qua ngày 4/11/1950, có hiệu lực từ tháng 9/1953

Ở Châu Mỹ:

Bộ máy các cơ quan trong cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người

ở Châu Mỹ bao gồm hai cơ quan chính là Tòa án quyền con người Châu Mỹ (còn được gọi là Tòa án nhân quyền liên Mỹ) và Ủy ban quyền con người Châu Mỹ (còn được gọi là Ủy ban Nhân quyền liên Mỹ)

Tòa án Nhân quyền liên Mỹ (Inter-American Court of Human Rights): Năm 1979 tổ chức các quốc gia châu Mỹ lập ra Tòa án Nhân quyền này để buộc các nước thành viên tuân thủ và giải thích các quy định của Công ước châu Mỹ về Nhân quyền Hai chức năng chính của Tòa án này là làm trọng tài xét xử và tư vấn

Ủy ban quyền con người Châu Mỹ: là một cơ quan thường trực, có chức

năng thúc đẩy việc tuân thủ và bảo vệ quyền con người ở Châu Mỹ thông qua các công việc chính như: thu nhận, phân tích và điều tra các đơn thư của các cá nhân cho rằng họ bị vi phạm các quyền con người cụ thể được "Công ước châu

Mỹ về Nhân quyền" bảo vệ; giải quyết các đơn khiếu tố đó bằng cách hợp tác hòa nhã với các bên (tranh chấp); giám sát tình trạng nhân quyền tổng quát trong các nước thành viên của "Tổ chức các quốc gia châu Mỹ"…

Ở Châu Á:

Đây là Châu lục có diện tích lớn với lượng dân số chiếm một nửa nhân loại, đa dạng về văn hóa, dân tộc, lịch sử, chính trị, kinh tế nhưng hiện nay vẫn chưa thiết lập được cơ chế chung về bảo vệ và thúc đẩy quyền con người Tuy nhiên, ở một số khu vực của châu Á hiện đã tồn tại những văn kiện và thiết chế chung, cho thấy những triển vọng nhất định về thúc đẩy và bảo vệ quyền con người, điển hình như: Khu vực thế giới Ả-rập đã có: Tuyên bố Cairo về quyền con người trong các quốc gia Hồi giáo năm 1990, Tuyên bố

về bảo vệ người tị nạn và người bị chuyển dịch trong thế giới Ả-rập năm

1992, Hiến chương Ả-rập về quyền con người năm 1994; Khu vực Đông Nam

Á với Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập 1967 được xem là tiểu khu vực có mối liên kết chặt chẽ hàng đầu tại châu Á…

* Cơ chế quốc gia trong việc bảo vệ quyền con người

Cơ chế này thực hiện thông qua các cơ quan quốc gia về bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền nhằm thực hiện những nghĩa vụ của nhà nước được nêu trong tất cả các văn kiện quốc tế về quyền con người [23, tr.380 - 385]

1.3 Khái niệm, đặc điểm của việc bảo vệ quyền con người bằng Tòa án

1.3.1 Khái niệm

Như đã trình bày ở phần trên thì quyền con người là quyền của cá nhân

mà khi sinh ra vốn dĩ là đã có, còn quyền công dân là quyền được quy định cụ thể trong Hiến pháp và pháp luật của nhà nước nó gắn liền với quốc tịch của mỗi công dân Bảo vệ quyền con người là những hoạt động chống lại mọi sự hủy hoại, xâm phạm nhân phẩm, lợi ích, nhu cầu và năng lực để giữ gìn cho quyền con người được nguyên vẹn

Xét xử là việc tòa án nhân danh quyền lực nhà nước, nhân danh công lý phán quyết tính hợp pháp của hành vi pháp lý đã xảy ra trên cơ sở những chứng

cứ, lập luận do các bên cung cấp và trên cơ sở pháp luật buộc cá nhân, tổ chức hay nhà nước phải thực hiện nghĩa vụ pháp lý hoặc được thụ hưởng những

quyền nhất định nhằm bảo vệ công lý và quyền, lợi ích chính đáng của cá nhân,

tổ chức, lợi ích của nhà nước và xã hội đồng thời bảo vệ trật tự pháp luật

Như vậy, bảo vệ quyền con người bằng tòa án có thể được khái niệm như sau: là hoạt động trừng phạt những hành vi vi phạm quyền con người, khôi phục lại những quyền con người đã bị hạn chế, tước đoạt được thực hiện theo trình tự, thủ tục pháp luật tố tụng tư pháp nhằm bảo đảm cho các quyền của cá nhân được tôn trọng và thực hiện trong đời sống xã hội

1.3.2 Đặc điểm của việc bảo vệ quyền con người bằng Tòa án

- Bảo vệ quyền con người bằng Tòa án mang tính quyền lực Nhà nước:

Để thực hiện quyền tư pháp, Nhà nước trao quyền cho nhiều cơ quan trong đó có Tòa án Tòa án thông qua hoạt động xét xử quyết định tính hợp pháp của hành vi pháp lý và từ đó đưa ra các chế tài pháp lý đối với những người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Tính quyền lực Nhà nước được thể hiện qua việc Tòa án được áp dụng các chế tài pháp lý như: hạn chế, thậm chí tước quyền và lợi ích thiết yếu nhất của người vi phạm pháp luật, như: quyền sở hữu, quyền tự do, quyền sống Bên cạnh đó, tính quyền lực Nhà nước còn được thể hiện qua các cơ chế bảo đảm thi hành bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật Nghĩa vụ chấp hành phán quyết của tòa án không chỉ là nghĩa vụ pháp lý thông thường mà là một loại nghĩa vụ được quy định chặt chẽ theo một trình tự thủ tục luật định

- Bảo vệ quyền con người bằng tòa án được thực hiện theo trình tự, thủ tục chặt chẽ:

Hoạt động xét xử được tiến hành theo một trình tự thủ tục chặt chẽ được quy định trong luật Thẩm quyền và cơ cấu tổ chức hệ thống tòa án cũng được giới hạn bởi những quy định của pháp luật Nội dung và căn cứ phán quyết của tòa án phải dựa trên cơ sở nội dung của các quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi pháp lý được xét xử Tòa án không có quyền xét xử những

hành vi không thuộc phạm vi thẩm quyền pháp luật quy định Phán quyết của tòa án không được trái với nội dung của pháp luật điều chỉnh hành hành vi pháp lý được xét xử

- Trong phần lớn các trường hợp thì Tòa án chỉ thực sự bảo vệ được quyền con người khi có yêu cầu của cá nhân hoặc tổ chức

Khi quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị xâm phạm bởi hành vi

vi phạm pháp luật, thì các chủ thể muốn được Tòa án đứng ra bảo vệ quyền lợi của mình thì họ phải có yêu cầu gửi cho Tòa án Trên cơ sở yêu cầu đó, Tòa án sẽ xem xét để đưa ra phán quyết buộc bên có hành vi xâm phạm khôi phục lại tình trạng ban đầu hoặc Tòa án sẽ đưa ra những phán quyết để trừng phạt thích đáng những người có hành vi vi phạm

Tuy nhiên, một số trường hợp cá biệt không cần phải có yêu cầu của người khác nhưng do tính chất nghiêm trọng của hành vi vi phạm pháp luật

mà Tòa án vẫn đứng ra bảo vệ quyền lợi của người bị xâm phạm

1.4 Các cách thức bảo vệ quyền con người bằng Tòa án

1.4.1 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc kiểm soát quyền lực Nhà nước

Các cơ quan Nhà nước là chủ thể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, nhưng cũng là chủ thể chứa đựng những nguy cơ xâm hại đến quyền con người Vì vậy, kiểm soát quyền lực nhà nước là một trong những biện pháp đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ quyền con

người Hiến pháp năm 2013 quy định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có

sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” [41, Điều 2] Với quy định

này, về cơ bản vẫn kế thừa tư tưởng “Quyền lực nhà nước là thống nhất”

được quy định trong các bản Hiến pháp trước đó, nhưng đã có một điểm sửa đổi rất đáng ghi nhận đó là việc đề xuất và đưa được chế định “kiểm soát” quyền lực giữa các cơ quan nhà nước Thông qua đó, TAND có thể kiểm soát

được các hoạt động của các cơ quan hành pháp, lập pháp, nhằm hạn chế những xâm phạm của các cơ quan này đến quyền con người

Ngoài ra, bằng hoạt động xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh tế, lao động, hôn nhân và gia đình, đặc biệt là khi xét xử các vụ án hành chính, Tòa

án có quyền đề nghị, hay yêu cầu các cơ quan, tổ chức áp dụng các biện pháp

để khắc phục, loại trừ những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm,

vi phạm pháp luật, hoặc hoàn thiện pháp luật, chính sách, cải tiến phương thức quản lý Thông qua hoạt động xét xử các vụ án hành chính, Tòa án thực hiện hoạt động giám sát của mình đối với hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước và các cơ quan khác của nhà nước trong việc ban hành các quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính

1.4.2 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc bảo vệ quyền tự

do và an toàn của cá nhân

Quyền tự do và an toàn cá nhân là một trong những quyền cơ bản của con người Để bảo đảm các cá nhân được hưởng tự do thì các cơ quan nhà nước, các tổ chức và mọi người trong xã hội phải có nghĩa vụ tôn trọng quyền

tự do và an toàn cá nhân Mọi hành vi tước quyền tự do của cá nhân đều bị nghiêm cấm trừ trường hợp có lý do luật định Cùng với việc nghiêm cấm những hành vi đe dọa, xâm hại đến quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân, các quốc gia phải xây dựng cơ chế pháp lý hữu hiệu để ngăn ngừa những người có thẩm quyền lợi dụng "lý do luật định" để "bắt" hoặc "giam giữ" người trái pháp luật, xâm hại quyền tự do và an toàn của cá nhân

Trong các cơ chế pháp lý bảo vệ quyền tự do của cá nhân thì cơ chế pháp lý do quyền hành pháp thực hiện đóng vai trò quan trọng Quyền hành pháp được sinh ra để trực tiếp phục vụ những nhu cầu thiết yếu của xã hội mà

tự bản thân các cá nhân không thể thực hiện được trong đó có nhu cầu bảo vệ quyền tự do và an toàn cá nhân Tuy nhiên, do mục đích của hoạt động hành pháp là bảo vệ lợi ích của xã hội, lợi ích của cá nhân, tổ chức nên hoạt động

hành pháp luôn gắn chặt với những lợi ích vật chất và tinh thần của xã hội cũng như của người dân khiến cho hoạt động hành pháp dễ bị những người trực tiếp thực hiện lợi dụng nhằm phục vụ lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm Điều này khiến cho quyền hành pháp dễ bị lạm dụng để xâm hại quyền con người của cá nhân, công dân Chính vì thế, nhằm phát huy tối đa năng lực bảo vệ quyền con người của hành pháp đồng thời bảo đảm hạn chế tối đa nguy cơ xâm hại quyền con người của hành pháp, cơ chế tư pháp độc lập được trao quyền tối cao trong việc bảo vệ quyền tự do an toàn cá nhân đặc biệt là trong trường hợp nguy cơ bị quyền hành pháp xâm hại

Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị năm 1966 quy định:

“Bất cứ người nào do bị bắt hoặc giam giữ mà bị tước tự do đều có quyền yêu

cầu được xét xử trước tòa án, nhằm mục đích để tòa án đó có thể quyết định không chậm trễ về tính hợp pháp của việc giam giữ và ra lệnh trả tự do cho

họ, nếu việc giam giữ là bất hợp pháp” [26] Quy định này cho thấy những

người bị tước tự do do bị “bắt” và “giam giữ” có quyền được yêu cầu tòa án kiểm tra và xác định tính hợp pháp của việc bắt và giam giữ nhằm bảo đảm việc họ bị “bắt” và “giam giữ” đúng quy định của pháp luật cũng như hạn chế tình trạng họ bị hạn chế quyền tự do một cách bất hợp pháp Tòa án là thiết chế được trao quyền kiểm tra, thẩm định và ra phán quyết về tính hợp pháp của hành vi bắt và giam giữ khi người bị bắt và giam giữ yêu cầu nhằm hạn chế, ngăn chặn những hành vi lợi dụng quyền "bắt", "giam giữ" xâm hại nghiêm trọng quyền tự do và an toàn cá nhân và quyết định bãi bỏ ngay tức khắc việc giam giữ và trả tự do cho người bị bắt và giam giữ trong trường hợp phát hiện những dấu hiệu bất hợp pháp của việc bắt và giam giữ

Tòa án không chỉ trừng trị hành vi phạm tội xâm hại đến quyền tự do

và an toàn cá nhân bằng việc áp dụng hình phạt mà còn có quyền xác định tính hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi hạn chế quyền tự do và an toàn cá nhân của cơ quan cảnh sát, cơ quan điều tra khi “bắt” và “giam giữ”

nhằm hạn chế tình trạng người có thẩm quyền lợi dụng quyền “bắt” và “giam giữ” mà xâm hại đến quyền tự do và an toàn cá nhân

1.4.3 Tòa án bảo vệ quyền con người bằng việc trừng phạt công bằng người thực hiện hành vi phạm tội

Tội phạm là hành vi đặc biệt nguy hiểm cho quyền con người cho nên nhà nước và xã hội đặc biệt đề cao hoạt động ngăn chặn, trừng trị và loại trừ hành vi phạm tội nhằm bảo vệ quyền con người Pháp luật hình sự bao gồm các quy phạm pháp luật về tội phạm và hình phạt là công cụ cơ bản được nhà nước

sử dụng để trừng trị những hành vi phạm tội Việc tước đoạt và hạn chế quyền

và lợi ích đối với chủ thể thực hiện hành vi phạm tội là một trong những cách thức hữu hiệu hạn chế hành vi phạm tội xảy ra Sự trừng trị nghiêm khắc của hình phạt sẽ khiến cho những người có ý định thực hiện hành vi phạm tội lo sợ

bị tước đoạt quyền lợi mà từ bỏ quyết tâm thực hiện hành vi phạm tội Hình phạt chỉ phát huy được vai trò xã hội khi được áp dụng đúng đắn và tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội trong khi đó thực tiễn cho thấy không phải lúc nào hoạt động áp dụng hình phạt cũng bảo đảm được công bằng và đúng với quy định pháp luật Tòa án thông qua hoạt động xét xử mới

có quyền định tội và áp dụng hình phạt đối với tội phạm Việc xét xử phải kịp

thời, công bằng và khách quan cho những người bị buộc tội, “mọi người đều có

quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một tòa án có thẩm quyền, độc lập, không thiên vị và được lập ra bởi pháp luật để quyết định về lời buộc tội người đó trong các vụ án hình sự" [30]

Hoạt động xét xử công bằng và công khai bởi một tòa án có thẩm quyền độc lập, không thiên vị sẽ hạn chế được những sai sót, bất cẩn trong quá trình xác định sự thật của hành vi có đủ hay không các yếu tố cấu thành tội phạm Như vậy, xét xử không chỉ là hoạt động trừng phạt tội phạm mà còn

là phương thức bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội Tòa án không

chỉ bảo vệ quyền con người bằng việc áp dụng hình phạt trừng trị người thực hiện hành vi phạm tội nhằm ngăn ngừa và loại trừ nguy cơ hành vi tội phạm xâm hại đến quyền con người mà còn được thừa nhận là chủ thể đóng vai trò không thể thiếu nhằm bảo vệ quyền của những người bị các cơ quan điều tra

và cơ quan công tố buộc tội nhưng trên thực tế họ là người vô tội

1.4.4 Tòa án bảo vệ quyền con người bằng cách khôi phục lại quyền

và lợi ích của cá nhân thông qua hoạt động xét xử

Bảo vệ quyền con người không chỉ là ngăn ngừa, loại bỏ những hành vi xâm hại quyền con người, mà trong trường hợp quyền con người đã bị xâm hại thì việc bảo vệ quyền con người còn bao hàm mục đích khôi phục lại những quyền và lợi ích mà con người đã bị xâm hại Khôi phục quyền con người chính là tái sinh những quyền con người đã bị tước bỏ, bị cắt xén, bị hạn chế để trở lại tình trạng vốn có nó, hoặc khôi phục những lợi ích do quyền

đó mang lại mà đã bị mất đi hoặc sẽ mất đi bởi hành vi vi phạm pháp luật

Khôi phục quyền con người được thực hiện theo nhiều phương cách khác nhau do nhiều chủ thể khác nhau thực hiện Cá nhân mang quyền có thể

tự mình khôi phục hoặc cũng có thể cầu cứu sự giúp đỡ của các chủ thể xã hội khác, như người thân, bạn bè, đồng nghiệp, các tổ chức xã hội, nhà nước Nhà nước là tổ chức do xã hội tạo ra để phục vụ nhu cầu, đòi hỏi của người dân vì thế nhà nước không chỉ có trách nhiệm đứng ra ngăn chặn các nguy cơ xâm hại đến lợi ích của xã hội mà trước tiên là các quyền con người của công dân,

mà còn phải khôi phục quyền của con người Pháp luật là công cụ khôi phục quyền con người một cách toàn diện nhất Thông qua hoạt động xét xử sẽ khôi phục lại quyền và những lợi ích đã bị hành vi xâm hại hoặc tước đoạt, cắt xén, hạn chế Mỗi phương thức khôi phục quyền mang lại những lợi ích và

ý nghĩa khác nhau cho chủ thể mang quyền Pháp luật trang bị cho cá nhân sự nhận thức về quyền, tạo ra ý thức bảo vệ quyền Áp dụng pháp luật đặc biệt là

xét xử thì cung cấp cơ chế pháp lý sẵn có để cá nhân yêu cầu khi họ cho rằng những quyền của họ đã, đang bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại và cần được bảo vệ kịp thời bằng quyền lực nhà nước

Tòa án bằng hoạt động xét xử có quyền và trách nhiệm buộc các chủ thể khác (kể cả cơ quan nhà nước, cán bộ công chức nhà nước) phải khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân khi họ không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ hoặc gây thiệt hại cho họ Thông qua xét xử dân sự và xét xử hành chính, tòa án quyết định phương thức, nội dung và mức độ quyền, lợi ích mà những chủ thể có nghĩa vụ khôi phục phải tiến hành khôi phục

Ngoài ra, Tòa án còn có quyền quyết định buộc các thiết chế mang quyền lực nhà nước phải khôi phục lại những lợi ích do quyền mang lại bị hạn chế, tước bỏ bởi những hành vi thực thi công vụ gây ra trong quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án bằng hoạt động giải quyết bồi thường thiệt hại theo Luật Trách nhiệm bồi thường Nhà nước

1.4.5 Tòa án bảo vệ quyền con người thông qua việc giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người của toàn xã hội

Giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người là một vấn đề xã hội phức tạp đòi hỏi có sự kiên trì và ủng hộ của toàn thể xã hội Giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người cho mọi người cần được thực hiện thường xuyên và bằng nhiều phương pháp cách thức khác nhau nhằm bảo đảm những kiến thức về quyền con người đến với tất cả mọi người Giáo dục quyền con người phải có sự phổ quát, bao trùm toàn bộ các cá nhân trong xã hội dù đó là người già, phụ nữ hay trẻ em; dù đó là nông dân, công nhân hay

là người thất nghiệp; dù là người có trình độ cao hay là người không biết chữ Những đặc điểm và yêu cầu của giáo dục quyền con người cho thấy hoạt động xét xử có nhiều tiềm năng góp phần quan trọng vào sự nghiệp giáo dục quyền con người cho xã hội

Tòa án được đa số các nền văn hóa thừa nhận như là biểu tượng của công lý, công bằng xã hội Dù ở phương Đông hay phương Tây; dù đang bị

sự cai trị của một chế độ độc tài hay là một chế độ pháp quyền thì niềm hy vọng về công minh, chính trực và công bằng của hoạt động xét xử chưa bao giờ mất đi trong tiềm thức của người dân Điều này được thể hiện rõ qua các biểu tượng công lý được các nền văn minh tôn thờ trong lịch sử, như người Trung Hoa, người Việt Nam tôn thờ và ngưỡng mộ hình ảnh Thanh thiên Bao công, ở nền văn minh La Mã thì tôn thờ Nữ thần công lý Justiati với những chi tiết biểu thị các phương diện của hoạt động xét xử của Tòa án; ở nền văn minh Ai cập cổ đại thì tôn thờ nữ thần Maat và Isis được coi là biểu tượng công lý ở xứ này…

Do hoạt động xét xử là biểu tượng công lý trong tiềm thức của người dân nên phán quyết của Tòa án có sự ảnh hưởng sâu sắc đến thái độ, tình cảm

và niềm tin vào công bằng, bình đẳng của pháp luật của các tầng lớp nhân dân trong xã hội Đây chính là một trong những cơ sở xã hội thuận lợi để Tòa án thông qua hoạt động xét xử giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người của người dân

Hoạt động xét xử là hoạt động thực hiện quyền lực nhà nước một cách công khai và dân chủ rộng rãi Trong quá trình xét xử, bị can, bị cáo, đương sự, người bào chữa, người làm chứng, người bị hại có quyền tham gia trực tiếp vào hoạt động xét xử cho nên họ dễ dàng nắm bắt được các quy định của pháp luật

về quyền con người được áp dụng để giải quyết vụ án, đồng thời được trực tiếp thực hành các quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định Chính vì thế, hoạt động xét xử là phương thức giáo dục pháp luật sinh động và thiết thực đối với

bị can, bị cáo, đương sự, người làm chứng và những người tham gia xét xử khác Thông qua việc tham gia hoạt động xét xử, hiểu biết pháp luật, tri thức về quyền và nghĩa vụ của bị can, bị cáo, đương sự và những người tham gia xét xử

khác sẽ được nâng lên Đồng thời, thái độ, tình cảm và sự nhìn nhận của những người này đối với hành vi vi phạm pháp luật, quyền và nghĩa vụ pháp lý sẽ có những thay đổi nhất định theo chiều hướng tích cực Hoạt động xét xử không đơn thuần áp dụng quy phạm một cách máy móc mà phải được thực hiện một cách sáng tạo trên cơ sở phân tích, làm rõ ý nghĩa, nội dung và mục đích của quy phạm pháp luật trong mối quan hệ với hành vi vi phạm pháp luật cá biệt cho nên những người tham gia xét xử không chỉ nắm bắt được nội dung của quy phạm mà còn thấu hiểu được ý nghĩa xã hội, mục đích hướng đến của quy phạm Những tri thức này cũng góp phần không nhỏ trong việc nâng cao ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người của những người tham gia xét xử Chính

vì tác động một cách toàn diện và sâu sắc đến các cấp độ và các phương diện của ý thức pháp luật của người tham gia xét xử nên hoạt động xét xử được thực hiện đúng trình tự, thủ tục pháp luật, tuân thủ nghiêm minh quyền con người và phán xử vô tư, khách quan sẽ nâng cao ý thức pháp luật, ý thức tôn trọng và đề cao quyền con người của bị can, bị cáo, đương sự, người làm chứng và những người tham gia hoạt động xét xử Bản án, quyết định của Tòa án là sự khẳng định của Nhà nước về tính hợp pháp của hành vi pháp lý cũng như sự lên án gay gắt của Nhà nước và pháp luật đối với những hành vi vi phạm pháp luật Những hành vi pháp lý mà Tòa án tuyên vi phạm pháp luật bị áp dụng các biện pháp trừng trị nghiêm khắc và người thực hiện hành vi vi phạm gây thiệt hại quyền và lợi ích của người khác phải phục hồi quyền và lợi ích đó theo nội dung phán quyết của Tòa án Bản án, quyết định của Tòa án không phải là những quy phạm pháp luật có tính trừu tượng mà luôn mô tả rõ ràng những quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể cho những cá nhân, tổ chức cụ thể trên cơ sở hành vi pháp lý cụ thể cho nên người tiếp xúc với bản án, quyết định của Tòa

án dễ dàng nhận biết được hành vi như thế nào là vi phạm pháp luật, hành vi như thế nào là bị pháp luật trừng trị, mức độ trừng trị ra sao Các quy phạm

pháp luật được cá biệt hóa với hành vi vi phạm pháp luật nên việc tìm hiểu pháp luật thông qua các bản án sinh động, dễ nhớ và có tính thực tiễn thi hành cao Thực tiễn đào tạo khoa học pháp lý đã chứng minh bản án, quyết định của Tòa án là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ cho hoạt động đào tạo nghề luật Điều này cho thấy hoạt động xét xử không chỉ tác động đến người tham gia tố tụng tư pháp, người dân mà còn tác động đến tri thức, tâm lý và ý thức của những người hành nghề luật, những chuyên gia pháp lý Dân chủ và công khai

là đặc tính cơ bản của hoạt động xét xử nên phạm vi không gian tác động của hoạt động xét xử không chỉ bó hẹp trong phòng xử án mà còn có thể tác động đến bất kỳ cá nhân, tổ chức nào trong xã hội thông qua các phương tiện truyền thông, thông tin đại chúng Chính vì thế, bản án, quyết định Tòa án có thể ảnh hưởng đến tâm lý, thái độ và niềm tin của người dân một cách rộng rãi trong đời sống xã hội Sự lên án, bất bình hay đồng tình, ủng hộ phán quyết của Tòa

án không chỉ dừng lại ở tâm lý của bị can, bị cáo, người tham gia tố tụng tư pháp mà đó có thể là thái độ, tìm cảm của cả một cộng đồng xã hội Bản án, quyết định hợp tình, hợp lý sẽ củng cố mạnh mẽ thái độ tôn trọng pháp luật, niềm tin của xã hội vào công lý và ngược lại bản án, quyết định bất công sẽ tạo

ra hệ lụy lớn cho quyền con người vì lúc đó nhiều người trong xã hội không tin tưởng vào công lý, công bằng và bình đẳng của pháp luật của chế độ nhà nước

Như vậy, Tòa án thông qua hoạt động xét xử không chỉ cung cấp tri thức pháp luật cho những người tham gia tố tụng tư pháp mà còn hướng dẫn

họ cách thức thực hành pháp luật Một hoạt động có sự kết hợp hài hòa giữa cung cấp tri thức pháp luật và thực tiễn thi hành luật là phương thức giáo dục pháp luật về quyền con người hiệu quả, thu hút được sự tham gia tích cực của người được giáo dục Chính vì thế, hoạt động xét xử không chỉ là hoạt động

áp dụng pháp luật mà trở thành một trong những hình thức tuyên truyền và giáo dục pháp luật hữu hiệu trong đời sống xã hội Tòa án áp dụng pháp luật

nghiêm minh, xét xử đúng người, đúng tội và phù hợp với lẽ phải, công bằng

xã hội sẽ có sự tác động sâu sắc đến tri thức và tình cảm, niềm tin của người dân vào pháp luật và công lý Tri thức pháp luật nói chung, tri thức về quyền con người trong pháp luật nói riêng chính là cơ sở, tiền đề đặc biệt quan trọng hình thành nên ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền con người của cá nhân và đồng thời là nền tảng xã hội củng cố và phát triển văn hóa quyền con người của quốc gia và dân tộc

1.5 Những yếu tố tác động đến việc thực hiện vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người

1.5.1 Việc tổ chức quyền lực Nhà nước

Quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Thực tế, ở nước ta cũng như các nước trên thế giới thông thường quyền lập pháp được giao cho Quốc hội hay Nghị viện, quyền hành pháp được giao Chính phủ, quyền tư pháp được giao cho Tòa án Các nhánh quyền lực này được giới hạn bằng công cụ pháp lý thông qua việc phân chia thành các nhánh lập pháp, hành pháp, tư pháp và chỉ được phép hoạt động trong phạm vi quy định của pháp luật Sự phân chia này không chỉ nhằm chuyên môn hóa các quyền mà còn tạo ra cơ chế giám sát, chế ước lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực, tạo ra sự cân bằng về quyền lực giữa các cơ quan nhà nước trong bộ máy nhà nước Sự phân định này là điều kiện cơ bản để nhân dân giao quyền mà không bị lạm quyền, nhân dân kiểm soát và đánh giá được hiệu lực và hiệu quả thực hiện các quyền mà mình đã giao

Trong nhà nước pháp quyền, tư pháp độc lập được thừa nhận có khả năng nhất bảo đảm cho những đặc trưng của Nhà nước pháp quyền được duy trì và tồn tại trong xã hội cũng như việc bảo vệ quyền con người của quyền lực nhà nước Chính vì thế để bảo đảm cho quyền tư pháp được vận hành

đúng với bản tính vốn có của nó thì việc xét xử độc lập là yếu tố vô cùng quan trọng Độc lập xét xử khó được bảo đảm nếu quyền tư pháp không thể độc lập trong mối quan hệ với quyền lực hành pháp và quyền lực lập pháp So với quyền lập pháp và quyền hành pháp, quyền tư pháp không có được sự hậu thuẫn mạnh mẽ bởi quyền lực chính trị như quyền lập pháp cũng như công cụ quyền lực cưỡng chế mạnh mẽ như quyền hành pháp nên tính tự vệ của quyền

tư pháp trước nguy cơ chi phối của quyền lập pháp hoặc quyền hành pháp không cao Do đó, để bảo đảm sự độc lập của Tòa án, hạn chế sự xâm hại của các quyền lực khác vào hoạt động của Tòa án, Hiến pháp cần phải hiến định

cơ chế bảo đảm sự độc lập của Tòa án Tính độc lập trong hoạt động xét xử của Tòa án sẽ hạn chế được nguy cơ bị chi phối bởi các cơ quan nhà nước khác, bảo đảm được năng lực, chất lượng xét xử của Tòa án, là cơ sở vững chắc bảo đảm cho vai trò bảo vệ quyền con người của Tòa án

Kiểm soát quyền lực nhà nước được thực hiện đồng thời với nguyên tắc phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lực nhà nước Điều đó, có thể được hiểu là mỗi cơ quan trong việc thực thi quyền lực nhà nước đều phải chịu sự kiểm soát lẫn nhau bằng các quyền cụ thể do pháp luật quy định, đồng thời mỗi cơ quan đều có trách nhiệm thực hiện đúng phạm vi quyền lực của mình, không xâm lấn, không lạm quyền Như vậy, Hiến pháp mới được ban hành năm 2013 đã thể hiện rõ nội dung ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp được xác lập trên thực tế Sự phân công rành mạch ba quyền này tạo cơ sở pháp lý cho cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả giữa các

cơ quan trong bộ máy nhà nước, tạo cơ sở pháp lý cũng như thực tế để Tòa án phát huy được vai trò của mình trong việc bảo vệ quyền con người

1.5.2 Hệ thống pháp luật của quốc gia

Như chúng ta thấy, pháp luật hiện diện ở tất cả các điều kiện khác, tạo

cơ sở pháp lý cho các điều kiện ấy phát huy được vai trò và hiệu quả của

chúng trong việc thực hiện quyền con người trên quy mô toàn xã hội Pháp luật có vai trò quan trọng hàng đầu trong việc bảo vệ quyền con người Để phát huy đầy đủ vai trò quan trọng của pháp luật trong việc bảo vệ quyền con người thì phải thể chế hóa quyền con người thành các quy định cụ thể trong

hệ thống pháp luật, phải có cơ chế bảo đảm cho các quy định đó được thực hiện trong thực tế, tạo thành đảm bảo pháp lý thực hiện quyền con người Nói cách khác, đảm bảo pháp lý bảo vệ quyền con người chính là đảm bảo thực hiện quyền con người bằng pháp luật

Thể chế hóa quyền con người trong hệ thống pháp luật, không chỉ là cụ thể hóa quyền con người thành các quyền và nghĩa vụ cụ thể của công dân và những người không phải là công dân hoặc bị tước đi quyền công dân, mà nó còn bao hàm cả việc quy định các hình thức, biện pháp xử lý những hành vi vi phạm quyền con người, quyền công dân, quy định về tổ chức hoạt động của

bộ máy Nhà nước, chức năng nhiệm vụ quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và công chức Nhà nước, xây dựng hệ thống các thủ tục tố tụng trong đó có tố tụng hình sự, cụ thể hóa các công ước quốc tế về quyền con người mà các quốc gia đã tham gia ký kết hay phê chuẩn nhằm đảm bảo thực hiện bảo vệ quyền con người

Quyền con người được thể chế hóa trong hệ thống pháp luật thành hệ thống các quy định nêu trên, nhưng nếu không có cơ chế bảo đảm thực hiện các quy định đó thì không thể nói đã có đảm bảo pháp lý bảo vệ quyền con người Vì vậy, phải triển khai các hoạt động phổ biến, tuyên truyền, giáo dục, giải thích pháp luật, hướng dẫn thực hiện pháp luật… nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho các thành viên xã hội, hình thành văn hóa pháp lý trong đời sống xã hội Đồng thời huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội trong việc tổ chức thực hiện pháp luật, nhất là nâng cao hiệu lực, hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật của bộ máy Nhà nước, phải bảo đảm cho các quy định

nhằm thực hiện bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hệ thống pháp luật được thực thi nghiêm chỉnh, các hành vi vi phạm quyền con người, quyền công dân ngày càng giảm, các hiện tượng vi phạm càng phải được phát hiện,

xử lý kịp thời

Quá trình thể chế hóa quyền con người, xây dựng các thiết chế bảo đảm thực hiện nó trong hệ thống pháp luật cũng chính là quá trình xây dựng đảm bảo pháp lý bảo vệ quyền con người Quyền con người được thể chế hóa trong hệ thống pháp luật sẽ trở nên vô nghĩa nếu việc tổ chức thực hiện không được thường xuyên Khả năng bảo đảm bảo vệ quyền con người trong quá trình tổ chức thực hiện trước hết phụ thuộc vào chất lượng của việc thể chế hóa quyền con người tự nhiên thành quyền công dân, cùng với các thiết chế bảo đảm thực hiện nó trong hệ thống pháp luật như: bảo đảm tính cụ thể, đồng

bộ thuận tiện khả thi của các quy định pháp luật về quyền công dân; xây dựng thiết chế tổ chức, hoạt động của bộ máy Nhà nước hướng đến mục tiêu thực hiện bảo vệ quyền con người; xây dựng hệ thống các thủ tục tố tụng ngăn ngừa sự tùy tiện, lạm quyền của các cơ quan và những người tiến hành tố tụng, hòa nhập pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế

Như vậy, đảm bảo pháp lý bảo vệ quyền con người là hệ thống các quy định trong hệ thống pháp luật nhằm cụ thể hóa, bảo đảm thực hiện bảo

vệ quyền con người và cơ chế bảo đảm thực hiện các quy định đó trong thực tiễn đời sống

Hoạt động xét xử của tòa án phải được tiến hành theo trình tự, thủ tục

tố tụng luật định, cho nên pháp luật tố tụng là cơ sở pháp lý bảo đảm cho tòa

án thực hiện tốt các chức năng và nhiệm vụ của mình đặc biệt là hoạt động xét

xử Hoạt động xét xử chỉ bảo đảm được công bằng, vô tư, khách quan khi có

hệ thống pháp luật tố tụng đầy đủ, thống nhất và bảo đảm được quyền con

người toàn diện cũng như khả năng độc lập của tòa án, Thẩm phán, hội thẩm trước các bên tham gia tố tụng, các cơ quan nhà nước khác Chính vì pháp luật tố tụng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xét xử nên các chế định pháp

lý trong lĩnh vực này phải cụ thể hóa các nguyên tắc cơ bản của hoạt động xét

xử, các nguyên tắc về tổ chức hoạt động của tòa án, các nguyên tắc cơ bản của tổ chức bộ máy nhà nước, cụ thể: Thẩm quyền xét xử của tòa án phải bao quát hết các tranh chấp, mâu thuẫn trong giao lưu dân sự, các hành vi vi phạm pháp luật (kể cả quyết định, hành vi công vụ của cán bộ công chức, cơ quan nhà nước) và các hành vi phạm tội diễn ra trong xã hội; trình tự, thủ tục tư pháp được xác định rõ ràng, chặt chẽ, bảo đảm sự bình đẳng giữa công dân và

cơ quan công quyền trước tòa án, đồng thời nội dung dễ hiểu, dễ thực hiện nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người dân có thể tiếp cận; pháp luật phân định rõ thẩm quyền quản lý hành chính với trách nhiệm, quyền hạn tư pháp trong hoạt động tố tụng tư pháp

1.5.3 Chất lượng của đội ngũ Thẩm phán

Thẩm phán là những người được giao nhiệm vụ thực hiện quyền xét

xử, bảo vệ công lý của chế độ, nên Thẩm phán cần phải hội đủ những điều kiện về trình độ, năng lực, đạo đức, bản lĩnh… Họ vừa phải thực hiện trách nhiệm xã hội cao cả là cầm cân nảy mực, vừa phải thực hiện nghĩa vụ của một công dân chân chính

Năng lực của Thẩm phán quyết định đến chất lượng hoạt động xét xử của Tòa án Hoạt động xét xử đúng pháp luật, chính xác, hợp tình hợp lý hay không cơ bản là do hội đồng xét xử, trong đó Thẩm phán đóng vai trò quan trọng vì Thẩm phán đồng thời là chủ tọa phiên tòa quyết định nội dung vụ việc Ngoài ra, chất lượng đội ngủ Thẩm phán còn là một trong những yếu tố tác động trực tiếp đến tính độc lập của toà án nói chung, của Thẩm phán nói riêng trong quá trình xét xử Vì thế, việc xây dựng một cơ chế đào tạo đồng

bộ, cùng với việc tuyển dụng và bồi dưỡng nghiệp vụ thường xuyên và toàn diện cho các Thẩm phán là vô cùng cần thiết để Tòa án thực hiện được vai trò bảo vệ quyền con người trong bối cảnh hiện nay

1.5.4 Điều kiện kinh tế - văn hóa

Phát triển kinh tế tạo cơ sở vật chất là một trong những điều kiện quan trọng đảm bảo thực hiện quyền con người Nhưng muốn phát triển kinh tế thì đường lối chính sách, cơ chế phải được cụ thể hóa trong pháp luật Pháp luật

sẽ tạo khuôn khổ môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ phát huy được mọi tiềm năng, hạn chế được các mặt tiêu cực Điều kiện kinh tế - văn hóa có tác động lớn đến nhận thức của con người, nhận thức của con người càng tăng thì Tòa án sẽ đảm bảo, bảo vệ quyền con người trong quá trình tổ chức thực hiện chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của mình được tốt hơn

Phát triển văn hóa giáo dục, nâng cao dân trí cũng phải được thể chế hóa trong hệ thống pháp luật, bảo đảm cho con người được phát triển tự do và toàn diện, tạo điều kiện cho mọi người được độc lập, nghiên cứu nâng cao nhận thức về mọi mặt Mặt khác, pháp luật có vai trò giáo dục tích cực, mạnh

mẽ đối với tất cả các thành viên trong xã hội góp phần hình thành văn hóa pháp lý ở mọi người, giúp cho mọi người biết sống và làm việc theo pháp luật, biết “tự bảo vệ” các quyền và lợi ích hợp pháp của mình và biết tôn trọng các quyền và lợi ích hợp pháp của người khác trong cộng đồng

1.5.5 Hiệu quả của hoạt động thi hành án

Thi hành án là công đoạn cuối cùng của việc thực thi quyền lực tư pháp, khâu cuối cùng của quá trình giải quyết vụ án, là quá trình tổ chức thực thi nghiêm minh các bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật Quyền lực tư pháp nếu chỉ dừng lại ở việc ra phán quyết đúng sai, khẳng định công lý thì chưa đủ và công lý đó chỉ nằm trên giấy tờ mà thôi Những phán

quyết của tòa án nhân danh quyền lực tư pháp chỉ có giá trị đích thực khi chúng được tổ chức thi hành nghiêm minh trên thực tế Điều này cho thấy hoạt động thi hành án có sự tác động mạnh mẽ đến chất lượng và hiệu quả bảo vệ quyền con người của hoạt động xét xử

Hoạt động thi hành án là hoạt động bảo đảm cho những biện pháp trừng phạt người thực hiện hành vi hủy hoại, xâm hại quyền con người được hiện thực hóa vào đời sống xã hội

Những biện pháp khôi phục quyền con người của tòa án cũng chỉ được hiện thực hóa thông qua hoạt động thi hành án đặc biệt là hoạt động thi hành

án dân sự (trừ trường hợp người có nghĩa vụ tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thi hành án) Nếu bản án, quyết định của tòa án có hiệu lực pháp luật không được

tổ chức thi hành hoặc được thi hành không đầy đủ thì ý nghĩa xã hội của bản

án, quyết định của tòa án bị ảnh hưởng nghiêm trọng, niềm tin của xã hội vào hoạt động xét xử sẽ không cao Chính vì thế, nhằm bảo đảm bản án, quyết định của tòa án có hiệu lực được thi hành một cách nghiêm minh, pháp luật luôn chú trọng các cơ chế pháp lý mang tính quyền lực mạnh mẽ để buộc các

cá nhân, tổ chức và cơ quan nhà nước thực thi nghĩa vụ thi hành án Những cá nhân, tổ chức và cơ quan nhà nước không thực thi nghĩa vụ thi hành án, thực thi không đầy đủ nghĩa vụ thi hành án sẽ bị pháp luật trừng trị nghiêm khắc bằng những loại chế tài pháp lý kể cả chế tài pháp lý hình sự Đồng thời, Nhà nước và pháp luật không ngừng hoàn thiện pháp luật và thể chế bảo đảm hoạt động thi hành án được thực hiện khoa học, hợp lý, kịp thời, đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội cũng như quyền và nghĩa vụ của các bên trong quá trình thi hành án

Do ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng và hiệu quả bảo vệ quyền con người của bản án, quyết định của tòa án nên việc nâng cao chất lượng và hiệu quả thi hành án là yếu tố quan trọng bảo đảm vai trò của tòa án trong việc bảo

vệ quyền con người

Ngoài các yếu tố tác động chính kể trên, theo chúng tôi còn có các yếu

tố khác như yếu tố con người; yếu tố khoa học kỹ thuật và yếu tố hợp tác quốc tế… cũng tác động không nhỏ đến vị trí và vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người

Chương 2

THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ

QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Thực trạng tổ chức hệ thống tòa án ở Việt Nam hiện nay

Theo thống kê hiện nay cả nước có 700 TAND cấp huyện, 63 TAND cấp tỉnh và TANDTC; tổng biên chế của TAND cấp tỉnh là 4.088 người, trong đó có 1.170 Thẩm phán trung cấp; tổng biên chế TAND cấp huyện là 10.427 người, trong đó có 4.865 Thẩm phán trung cấp và sơ cấp [31] Hệ thống TAND được tổ chức theo tiêu chí địa giới hành chính và có ba cấp, theo

đó hệ thống Tòa án gồm: TAND cấp huyện, TAND cấp tỉnh, TANDTC Hệ thống Tòa án quân sự về cơ bản, được tổ chức theo địa bàn quân khu, hiện nay hệ thống Tòa án quân sự gồm có: Tòa án quân sự trung ương; 9 Tòa án quân sự cấp quân khu và 17 Tòa án cấp khu vực Tòa án quân sự được tổ chức theo 3 cấp, và thẩm quyền xét xử chủ yếu là xét xử các vụ án hình sự mà bị cáo là quân nhân tại ngũ [61]

Việc tổ chức hệ thống Tòa án theo địa hạt hành chính như hiện nay có

ưu điểm là công tác xét xử bám sát với nhiệm vụ chính trị của các địa phương, bám sát cơ sở, đồng bộ với các cơ quan tiến hành tố tụng và bổ trợ tư pháp của địa phương, đáp ứng các yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn xét xử các loại vụ án, đảm bảo sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan bổ trợ tư pháp với Tòa án Tuy nhiên, việc tổ chức hệ thống Tòa án theo tiêu chí trên đã bộc lộ nhiều hạn chế khiến cho sự độc lập của Tòa án khó được bảo đảm đặc biệt là những áp lực của các cơ quan hành chính địa phương, hệ thống chính trị địa phương vào hoạt động xét xử của Tòa án Những hạn chế này được thể hiện ở những phân tích dưới đây:

2.1.1 Tòa án nhân dân cấp huyện

Với số lượng TAND cấp huyện lên tới 700 như hiện nay là quá lớn, và đang có xu hướng tăng lên, vì nhu cầu thành lập mới các đơn vị hành chính cấp huyện Điều này đã làm cho việc đầu tư cơ sở vật chất, tăng cường nguồn lực cho TAND cấp huyện là rất khó khăn, trong khi đó lượng việc mà TAND cấp huyện phải giải quyết xét xử theo thủ tục sơ thẩm chiếm phần lớn các loại

vụ việc thuộc thẩm quyền của ngành TAND Điều này lại mâu thuẫn với thực

tế là số lượng cán bộ ở từng TAND cấp huyện tương đối ít nên việc tổ chức,

bộ máy của TAND cấp huyện khá đơn giản, không được tổ chức theo lĩnh vực xét xử, nên khó khăn trong việc đầu tư, đào tạo chuyên ngành cho các Thẩm phán, Chánh án, Phó Chánh án TAND cấp huyện Đây là nguyên nhân làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xét xử, kéo theo làm giảm niềm tin trong nhân dân đối với hoạt động của Tòa án

Việc tổ chức theo đơn vị hành chính cấp huyện cũng ảnh hưởng đến địa

vị pháp lý của TAND cấp huyện, ảnh hưởng đến tính độc lập tương đối của TAND cấp huyện Hơn nữa, xuất phát từ sự phát triển kinh tế xã hội của các đơn vị hành chính cấp huyện không đồng đều, tình hình dân số, tình hình phát sinh diễn biến tội phạm, tình hình các tranh chấp không đồng đều giữa các đơn vị hành chính cấp huyện, nên số lượng vụ án mà các Tòa án cấp huyện có thẩm quyền giải quyết xét xử cũng không đồng đều Có huyện hàng năm phải giải quyết quá nhiều án, nhưng có huyện lại rất ít án Điều này đã và đang diễn ra làm ảnh hưởng đến chất lượng xét xử, nhất là đối với các Tòa án cấp huyện rơi vào tình trạng quá tải

2.1.2 Tòa án nhân dân cấp tỉnh

Theo quy định của pháp luật thì TAND cấp tỉnh có 5 Tòa chuyên trách

là Tòa hình sự, Tòa dân sự, Tòa kinh tế, Tòa lao động và Tòa hành chính; nhưng số lượng vụ án của 5 lĩnh vực này không đồng đều ngay trong TAND