Xây dựng thư viên tư liệu hỗ trợ giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học vật lý ở trường THPT

Nhận thức được vai trò quan trọng của công nghệ thông tin trong dạy học hiện nay,Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 10 đã nêu định hướng phát triển Giáo dục – Đào tạo 2006 - 201

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong những năm gần đây, sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là côngnghệ thông tin đã tác động mạnh mẽ đến việc đổi mới nội dung, phương pháp, phương thứcdạy học Nhận thức được vai trò quan trọng của công nghệ thông tin trong dạy học hiện nay,Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 10 đã nêu định hướng phát triển Giáo dục –

Đào tạo 2006 - 2010: “Phát triển mạnh và kết hợp chặt giữa hoạt động khoa học và công nghệ với giáo dục và đào tạo để thực sự phát huy vai trò quốc sách hàng đầu, tạo động lực đẩy

Điều 28 Luật giáo dục qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [17].

Sự kết hợp máy vi tính với hệ thống truyền thông đa phương tiện cùng với mạngthông tin toàn cầu Internet đang góp phần đổi mới phương pháp dạy học, tạo được động cơ,hứng thú học tập cho học sinh Với Internet, người sử dụng có thể tìm kiếm mọi thông tincần thiết, tra cứu tài liệu hỗ trợ cho quá trình dạy học, mở rộng kiến thức, ôn tập, kiểm trađánh giá kết quả học tập, học trực tuyến, tham gia các diễn đàn để trao đổi kiến thức Từ

đó giúp cho người dạy thay đổi phương pháp dạy học của mình theo hướng tích cực hóahoạt động nhận thức của người học, đồng thời người học có thể rèn luyện khả năng tự học,

tự nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức của nhân loại

Phần lớn giáo viên hiện nay chưa biết cách tìm kiếm thông tin trên Internet để xâydựng kho tư liệu hỗ trợ cho quá trình dạy học của mình một cách hiệu quả Học sinh thì chủyếu sử dụng Internet để giải trí vì không có nhu cầu và không biết cách tìm thông tin trênInternet Đây cũng là một vấn đề cấp thiết trong công tác dạy học hiện nay khi việc ứngdụng công nghệ thông tin trong dạy học đang được chú trọng nhằm thay đổi phương phápdạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu “XÂY DỰNG THƯ VIỆN

TƯ LIỆU HỖ TRỢ GIÁO VIÊN ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ Ở TRƯỜNG THPT”

- Xây dựng được thư viện tư liệu từ Internet

- Thiết kế bài dạy học từ thư viện tư liệu

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu Xây dựng được thư viên tư liệu hỗ trợ giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học vật lý thì sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học, tích cực hóa hoạt động

nhận thức của HS, nâng cao chất lượng DH Vật lí ở trường THPT

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Hoạt động dạy và học vật lí ở trường phổ thông với sự hỗ trợ của Internet nhằm xâydựng tư liệu cho quá trình dạy học

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về việc khai thác và sử dụng Internet trong dạy học

- Nghiên cứu nội dung, chương trình vật lí THPT

- Nghiên cứu xây dựng thư viện tư liệu từ Internet

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của việc sử dụng thư việntrong dạy học Vật lí ở trường THPT

6 GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

Đề tài chỉ tập trung xây dựng thư viện tư liệu trong chương trình vật lí THPT và tiếnhành thực nghiệm trường THPT Huỳnh Thúc Kháng trên địa bàn tỉnh Đăklắk

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Trao đổi với giáo viên về việc sử dụng CNTT trong DH vật lí.

- Phỏng vấn học sinh về các tiết dạy có sử dụng CNTT

 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Dạy thực nghiệm

- Quan sát, kiểm tra đánh giá hoạt động học của học sinh trong giờ học

 Phương pháp thống kê toán học

Xử lí thống kê số liệu thu được từ phiếu điều tra và các kết quả thực nghiệm sư phạm

PHẦN 2: NỘI DUNG XÂY DỰNG THƯ VIỆN TƯ LIỆU HỖ TRỢ GIÁO VIÊN ỨNG DỤNG CÔNG

NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ

I Cơ sở lý luận của việc khai thác Internet nhằm xây dựng thư viện tư liệu trong dạy học vật lý

1 Khái niệm Internet

Internet là sự kết nối của hệ thống các mạng máy tính thông qua các phương tiện viễnthông trên toàn thế giới như vệ tinh viễn thông, cáp quang, đường điện thoại Khả năngtruyền tải của những phương tiện này rất lớn, có thể chứa được nhiều loại thông tin như dữliệu, hình ảnh, tiếng nói, hình ảnh động

2 Vai trò của Internet trong dạy học vật lí ở trường THPT

Hiện nay, nguồn tư liệu trên Interrnet ngày càng phong phú Theo chủ trương của Bộgiáo dục và đào tạo, nguồn học liệu mở sẽ phát triển trong thời gian tới Do đó, hình thànhđược kĩ năng khai thác thông tin trên Internet sử dụng các trang tìm kiếm phục vụ cho việcgiảng dạy là nhiệm vụ cấp bách với mỗi giáo viên Những hiểu biết cần thiết của người giáoviên:

 Biết cách khai thác thông tin từ một số website cho bộ môn của Việt Nam, của nướcngoài Biết cách khai thác thông tin dưới dạng text, hình ảnh, ảnh flash, video, cácfile ppt, swf phục vụ cho giảng dạy thông qua các website tìm kiếm

 Biết cách sử dụng email để gửi đính kèm tư liệu tìm được đến các bạn đồng nghiệp.Những kỹ năng cần thiết:

 Tìm kiếm thông tin trên các website: google.com, msn.com, yahoo.com bằng các lựachọn kiểu và từ khoá thích hợp

 Nắm được nội dung chính các website cần thiết đối với người giáo viên:

http://www.edu.net.vn, thuvienvatly.com, thuvienhoahoc.com, ephysic.com,

vatlysupham.com, vatlytuoitre.com, ts.edu.net.vn

 Tìm kiếm và lưu trữ hình ảnh, ảnh flash, đoạn video, bài soạn trên PowwerPoint, đềkiểm tra, tư liệu khác

 Có kỹ năng download và sử dụng các phần mềm

Để hình thành các kỹ năng đó, Các bài tập về kỹ năng khai thác thông tin trên Interrnetđược đưa dưới dạng.

 Tìm kiếm và lưu trữ hình ảnh

 Kết hợp mở từ điển Vietdic để tra cứu

 Tìm kiếm theo định dạng: file PowerPoint, file flash

 Download đề kiểm tra

 Download phần mềm và sử dụng phần mềm

 Sử dụng phần mềm FlashCatcher Download ảnh flash từ các website

 Trao đổi thông tin qua hộp thư điện tử

Có thể nói thông tin là tài nguyên quan trọng nhất trong xã hội hiện nay Với lượngthông tin khổng lồ, Internet thực sự đóng một vai trò quan trọng trong giáo dục Người sửdụng có thể tìm kiếm được rất nhiều thông tin về các chính sách giáo dục của Bộ Giáo Dục– Đào tạo, về thi cử, điểm số, thông tin về các trường Đại học, tư vấn hướng nghiệp cho họcsinh Đặc biệt là nguồn kiến thức phong phú trên Internet với nhiều môn học từ tự nhiênđến xã hội, học sinh có thể tham khảo các bài học, đề thi trên mạng Internet, tham khảo mởrộng thêm kiến thức từ các trang web về giáo dục Giáo viên có thể tham khảo các trangweb để bổ sung kiến thức, tìm kiếm những hình ảnh, thí nghiệm ảo, video clips hỗ trợ chobài giảng Tóm lại, Internet là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức rất phong phú

Hiện nay Internet đang được sử dụng làm lớp học trực tuyến Với những lớp học nàythì người học có thể thoải mái hơn Ưu điểm thứ nhất của lớp học trực tuyến là thuận tiệnthời gian Học trên mạng thuận tiện giờ giấc cho người học cũng như người dạy Người học

có thể lên mạng ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào để thảo luận và làm bài Người dạy cũng vậy,

có thể lên mạng bất cứ nơi nào và giờ nào để theo dõi và hướng dẫn người học Ưu điểm thứhai của việc học trên mạng là tài liệu dồi dào và thuận tiện

Từ các website, ta có thể thu được nhiều hình ảnh mô phỏng quá trình vật lí Đây lànhững hình động được xây dựng bằng phần mềm Macromedia Flash rất đẹp, bảo đảm tính

sư phạm, tính trực quan và thẩm mỹ để mô phỏng các quá trình vật lí Các hình động này rất

dễ sử dụng vì chỉ cần chèn ngay vào trang nào đó của bài giảng với dung lượng ít Từ cácwebsite, ta có thể thu được nhiều hình ảnh mô phỏng quá trình vật lí Đây là những hìnhđộng được xây dựng bằng phần mềm Macromedia Flash rất đẹp, bảo đảm tính sư phạm, tínhtrực quan và thẩm mỹ để mô phỏng các quá trình vật lí Các hình động này rất dễ sử dụng vìchỉ cần chèn ngay vào trang nào đó của bài giảng với dung lượng ít

II Xây dựng thư viện tư liệu hỗ trợ giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học vật lý

1 Các website hỗ trợ khai thác tư liệu xây dựng thư viện

Để có thể khai thác tốt nguồn thông tin xây dựng thư viện tư liệu đòi hỏi giáo viên vàhọc sinh phải biết được các nguồn tư liệu cần khai thác được tìm thấy các trang web nào Do

đó đây là phần quan trọng trong quá trình xây dựng thư viện tư liệu Vật lý Sau đây là một

số trang Web giúp giáo viên và học sinh tìm tư liệu hiệu quả nhất:

- Các website hỗ trợ việc tra cứu:

+ Công cụ tìm kiếm ở Việt Nam

http://www.vinaseek.com

2 Thực trạng việc dạy học vật lý vật lý ở trường trung học phổ thong hiện nay

Nhìn chung, việc giảng dạy Vật Lý hiện nay chưa thể hiện tốt các đặc trưng thựcnghiệm của môn học, rất nhiều giáo viên chưa tận dụng hết các phương tiện thí nghiệm hiện

có để tăng hiệu quả giờ dạy Vật Lý ở các trường phổ thông chủ yếu là Vật Lý thực nghiệm.Phương pháp của nó chủ yếu là phương pháp thực nghiệm Trong khi thí nghiệm thật không

có điều kiện thực hiện thì số giáo viên phổ thông biết ứng dụng công nghệ thông tin vào dạyhọc Vật Lý là không nhiều Nguyên nhân là nhiều giáo viên thiếu kiến thức tin học và thiếu

sự quan tâm đến sự có mặt của công nghệ thông tin và Internet để khai thác tư liệu phục vụcho giảng dạy; đa số các phần mềm, thí nghiệm, video hiện có đều được viết bằng tiếngnước ngoài nên các giáo viên cũng gặp nhiều khó khăn trong việc tìm hiểu và sử dụng nócho hiệu quả

Các giáo viên dạy vật lý thường gặp nhiều khó khăn trong truyền đạt kiến thức chohọc sinh khi không có thí nghiệm, hình ảnh mô phỏng hiện tượng vật lý Trong khi đó, hệthống dụng cụ thí nghiệm của hầu hết trường PTTH còn thiếu; một số thí nghiệm với độchính xác không cao, nhiều hiện tượng vật lý khó mô tả gây khó khăn cho gây khó khăn chogiáo viên khi truyền đạt kiến thức Xuất phát từ thực tế giảng dạy, để giúp học sinh tiếp thutốt bài học cần phải xây dựng thư viện tư liệu hỗ trợ giáo viên

Đối với giáo viên, tạo một thư viện điện tử để lưu trữ các thông tin phục vụ trongcông tác giảng dạy có một ý nghĩa thiết thực Việc ứng dụng những thành tựu của CNTT đểlập thư viện lưu trữ các thông tin, tư liệu ảnh, video, một số đoạn bài soạn mẫu phục vụ choviệc soạn, giảng bằng giáo án điện tử, các đề kiểm tra dùng kiểm tra đánh giá kết quả họctập của học sinh, các nội dung phục vụ ngoại khoá sẽ nâng cao hiệu quả của quá trình dạyhọc Để phát huy hiệu quả của thư viện đòi hỏi có sự cập nhật thường xuyên của giáo viên

và học sinh trên Internet Hằng năm, để thư viện tư liệu phong phú giáo viên có thể thay đổi,

bổ xung Đối với từng nội dung kiến thức trong bài dạy giáo viên có thể yêu cầu học sinh tựtìm tư liệu, hình ảnh, video, thí nghiệm ảo… hỗ trợ bài giảng nhằm làm cho thư viện phongphú hơn Ngoài ra, nếu xây dựng được kho tư liệu hoàn hảo giúp giáo viên tiết kiệm nhiềuthời gian tìm kiếm tư liệu phục vụ cho bài giảng

3 Một số tư liệu vật lý trong thư viện tư liệu phục vụ cho dạy học vật lý

Tư liệu vật lý 10 Tư liệu vật lý 11 Tư liệu vật lý 12

Toàn bộ các tư liệu xây dựng cho thư viên vật lý được đưa vào đĩa CD kèm theo sangkiến kinh nghiệm rất thuận tiện cho giáo viên trong quá trình khai thác và dạy học vật lý

4 Thiết kế bài dạy học dựa trên thư viện tư liệu vật lý

TIẾT 1: ĐIỆN TÍCH ĐỊNH LUẬT COULOMB

1 Mục tiêu

 Kiến thức

- Trình bày được khái niệm điện tích điểm và cấu tạo của điện nghiệm

- Nêu được các loại điện tích và sự tương tác giữa các điện tích

- Trình bày được phương, chiều và độ lớn của lực tương tác giữa các điện tích điểmtrong chân không

 Kĩ năng

- Vận dụng được công thức của định luật Coulomb để giải bài tập tính lực tương tác giữacác điện tích

- Biết cách biểu diễn lực tương tác giữa các điện tích bằng vectơ

- Biết cách tìm lực tổng hợp tác dụng lên một điện tích bằng phép cộng các vectơ lực

Hoạt động 1: Đặt vấn đề vào bài

HS quan sát

Lắng nghe và suy nghĩ

Cho HS xem hai đoạn phim: vật nhiễm điệnhút trang sách, vật nhiễm điện hút nước Yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Tại sao lại cóhiện tượng đó?

Đặt vấn đề: Để tìm hiểu xem bản chất củahiện tượng này là gì, chúng ta sẽ nghiên cứubài Điện tích – Định luật Coulomb

Hoạt động 2: Tìm hiểu về điện tích

Trả lời câu hỏi của GV

HS quan sát các videoclips

Yêu cầu HS nhớ lại các kiến thức về điệntích đã học ở lớp 7 thông qua các câu hỏi gợiý: Điện tích là gì? Điện tích điểm là gì? Cómấy loại điện tích? Các điện tích tương tácvới nhau như thế nào?(Chiếu đoạn phim giớithiệu về điện tích)

Làm thí nghiệm kết hợp với trình chiếu

Nhắc lại và ghi kết luận vào phiếu học tập

Cá nhân tự suy nghĩ rồi trao đổi với các bạn

cùng nhóm để thống nhất nội dung trả lời

của nhóm mình

Hoạt động theo nhóm

Trình bày câu trả lời

HS quan sát

Ghi nhớ và hiểu cách phát hiện vật nhiễm

điện thông qua điện nghiệm

phim thí nghiệm về giới thiệu các loại điệntích và sự tương tác giữa chúng

Yêu cầu HS nhắc lại các khái niệm điệntích, điện tích điểm, nêu tên của các loại điệntích và sự tương tác giữa các điện tích đó saukhi xem phim

Yêu cầu các nhóm trả lời câu hỏi sau: Làmthế nào để phát hiện ra một vật có nhiễmđiện hay không?

Theo dõi hoạt động của các nhóm HSYêu cầu đại diện các nhóm lên trình bày câutrả lời

Kết luận về cách phát hiện ra vật nhiễm điện.Giới thiệu điện nghiệm cho HS Nếu HS khóquan sát điện nghiệm thực, có thể cho HSxem phim về cấu tạo của điện nghiệm vànguyên tắc hoạt động của nó

Hoạt động 3: Tìm hiểu về 3 hiện tượng nhiễm điện của các vật

Làm thí nghiệm kết hợp với trình chiếu phim

về hiện tượng nhiễm điện do cọ xátYêu cầu HS nêu nhận xét

Nhận xét câu trả lời của HS và nêu kết luận

về hiện tượng nhiễm điện do cọ xát

Cho HS xem hình ảnh về hiện tượng nhiễmđiện do tiếp xúc

Yêu cầu HS nêu nhận xétNhận xét câu trả lời của HS và nêu kết luận

về hiện tượng nhiễm điện do tiếp xúc

HS nhận xét: Đưa vật không nhiễm điện

chạm vào vật nhiễm điện thì vật không

nhiễm điện sẽ nhiễm điện cùng dấu với điện

tích của vật nhiễm điện

HS hiểu và ghi nhớ về hiện tượng nhiễm

điện do tiếp xúc

HS quan sát

HS nhận xét: Đưa vật nhiễm điện chạm vào

núm kim loại của điện nghiệm thì thấy hai lá

kim loại xòe ra chứng tỏ hai lá kim loại bị

nhiễm điện do tiếp xúc Đưa vật nhiễm điện

ra xa thì hai lá kim loại vẫn xòe (tức vẫn

nhiễm điện)

HS quan sát HS nhận xét: Khi đưa vật không

nhiễm điện lại gần vật nhiễm điện thì vật

không nhiễm điện đó sẽ bị nhiễm điện

HS hiểu và ghi nhớ về hiện tượng nhiễm

điện do hưởng ứng

Làm thí nghiệm kết hợp trình chiếu thínghiệm kiểm tra hiện tượng nhiễm điện dotiếp xúc thông qua điện nghiệm

Yêu cầu HS nhận xétNhận xét và nêu kết luận

Làm thí nghiệm kết hợp với trình chiếu phimthí nghiệm về hiện tượng nhiễm điện dohưởng ứng

Yêu cầu HS nêu nhận xétNhận xét câu trả lời của HS và nêu kết luận

về hiện tượng nhiễm điện do hưởng ứng

Hoạt động 4: Tìm hiểu định luật Coulomb

Giới thiệu về Coulomb và thí nghiệm củaông bằng cách cho HS xem hình ảnh vềCoulomb và cân xoắn.

Thông báo định luật Coulomb

GV giới thiệu về trường hợp các điện tíchđặt trong điện môi thì lực tương tác củachúng sẽ giảm đi  lần so với khi chúngđược đặt trong chân không

Yêu cầu HS trả lời câu hỏi C2 trong SGK

Hoạt động 5: Các ứng dụng thực tế về sự tương tác giữa các điện tích

Giới thiệu các ứng dụng gồm cơ chế hoạt độngcủa máy lọc bụi, Sơn tĩnh điện

Sự hút, đẩy giữa các vật tích điện còn được ứngdụng trong in ấn và photocopy