CHUYÊN ĐỀ:XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM THẾ KỈ X- XV” NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NHÓM CHUYÊN - MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ T
Trang 1CHUYÊN ĐỀ:
XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM THẾ KỈ X- XV” NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NHÓM CHUYÊN - MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG VÙNG CAO VIỆT BẮC.
Ma Thị Vui
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lý luận và thực tiễn
1.1 Cơ sở lý luận
Chất lượng giáo dục là những yếu tố tạo nên giá trị của sản phẩm giáo dục, đó
là năng lực và nhân cách người học Chất lượng giáo dục gắn liền với chất lượng nguồn nhân lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước, của địa phương Để đáp ứng yêu cầu đó, giáo dục nói chung, giáo dục phổ thông nói riêng phải có sự đổi mới căn
bản, toàn diện Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ hai, khoá VIII chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến
và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học” Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã xác định “ Ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy
và học Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên ” [8; 206 – 206]
Kết luận số2 - 42/NQ của Bộ Chính trị khoá X ngày 15/4/2009 đã xác định 7
nhiệm vụ, giải pháp phát triển giáo dục đến năm 2020: “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, coi trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh
Trang 2viên, mở rộng qui mô giáo dục hợp lý Nội dung này tồn tại trong cả ba mặt giáo dục: dạy người, dạy chữ, dạy nghề” (nhiệm vụ 1); “Tiếp tục đổi mới chương trình, tạo chuyển biến mạnh mẽ về phương pháp giáo dục: Cụ thể, rà soát lại toàn bộ chương trình và sách giáo khoa phổ thông, sớm khắc phục tình trạng quá tải, nặng
về lý thuyết, nhẹ về thực hành, chưa khuyến khích đúng mức tính sáng tạo của người học” (nhiệm vụ 4)
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam
nhấn mạnh: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình, phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp, bậc học Tích cực chuẩn bị để từ sau năm 2015 thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới.”[tr 131 – 132]
Trong những năm gần đây lịch sử là bộ môn nhận được sự quan tâm nhiều nhất của các ngành, các cấp và của xã hội Chất lượng dạy và học có sự đổi mới theo tinh thần chung của ngành giáo dục xong kết quả đạt được lại có nhiều hạn chế Trong bối cảnh như trên làm thế nào để nâng cao hơn nữa chất lượng dạy và học môn sử, làm thế nào để học sinh không chỉ nắm bắt kiến thức cơ bản mà còn có khả năng lĩnh hội kiến thức chuyên sâu? Đây thực sự là một bài toán hết sức nan giải
1.2 Cơ sở thực tiễn
Trong thực trạng hiện nay mặc dù còn gặp nhiều khó khăn nhưng được sự chỉ đạo chung của Hội đồng khoa học nhà trường là cần thường xuyên quan tâm đến vấn
đề đổi mới nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn, trong đó có việc ôn luyện học sinh nhóm chuyên, chúng tôi đã mạnh dạn xây dựng các chuyên đề chuyên sâu đối với bộ môn
Thực tế qua nhiều năm ôn luyện nhóm chuyên ở Trường PT Vùng Cao Việt Bắc, chúng tôi nhận thấy còn có những vấn đề bất cập ảnh hưởng đến kết quả chung của bộ môn như nội dung, chương trình nhóm chuyên chưa được xây dựng bài bản, hợp lý Trình độ nhận thức, tư duy của học sinh dân tộc khá mộc mạc, chưa thực sự
Trang 3nhanh nhạy, sắc bén Đa số học sinh lựa chọn bộ môn lịch sử là do nhận thức cảm tính yêu thích bộ môn chứ không phải do năng khiếu Hạn chế lớn nhất của học sinh trong trường nói chung và học sinh nhóm chuyên nói riêng là khả năng diễn đạt và trình bày chưa khoa học Bên cạnh đó chúng tôi nhận thấy học sinh nhóm chuyên còn có những hạn chế khác gây ảnh hưởng đến kết quả trong các kì thi học sinh giỏi, thi duyên hải hay trại hè Hùng Vương như:
+ Học sinh khá thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức, chưa biết khai thác các loại tư liệu chuyên sâu…
+ Khả năng phân tích, đánh giá, so sánh, tổng hợp còn hạn chế
Đối tượng chính mà chuyên đề chúng tôi hướng tới là học sinh nhóm chuyên khối 10 Nội dung chuyên đề muốn khai thác sâu là các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X-XV Đối với chương trình lớp 10 ban nâng cao thì nội dung này
chủ yếu nằm trong chương IV Việt Nam từ thế kỉ X- XV Số lượng tiết theo phân
phối chương trình của Bộ giáo dục và Đào tạo đối với chương này là 6 tiết Như vậy
so với số lượng tiết của cả 1 năm học trong chương trình nâng cao thì không lớn Tuy nhiên theo dõi đề thi học sinh giỏi các cấp từ cấp tỉnh đến cấp quốc gia qua nhiều năm chúng tôi thấy tỉ lệ điểm dành cho nội dung này thường chiếm từ 20%-40% tổng số điểm của toàn bài Do đó trong quá trình ôn luyện học sinh giỏi các cấp, giáo viên đều dành khối lượng thời gian tương đối lớn cho nội dung các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X- XV
Qua các kì thi học sinh giỏi các cấp, nhận thức được tầm quan trọng của từng nội dung kiến thức trong tổng thể kiến thức lịch sử rộng lớn, bước đầu giáo viên ôn luyện đội tuyển bộ môn đã biết điều tiết thời gian ôn tập sao cho hợp lý nhất Hơn nữa với 100% giáo viên bộ môn Lịch sử của nhà trường đạt trình độ Thạc sĩ cho nên vấn đề ôn luyện nhóm chuyên cũng có nhiều thuận lợi Chính vì vậy trong nhiều năm môn lịch sử vẫn được coi là một trong những môn học thế mạnh của nhà
Trang 4trường Số lượng và chất lượng giải trong các kì thi học sinh giỏi không ngừng tăng lên Tuy vậy không bằng lòng với những kết quả đã đạt được, chúng tôi vẫn mong muốn nâng cao hơn nữa chất lượng ôn luyện nhóm chuyên Xứng đáng với sự kì vọng ngày càng lớn của Nhà trường đối với bộ môn Do đó xây dựng các chuyên đề chuyên sâu là một trong những nhân tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cũng như kết quả của môn học Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn như trên, qua nhiều năm giảng dạy và ôn luyện nhóm chuyên chúng tôi mạnh dạn đi sâu một bước để
xây dựng chuyên đề: xây dựng và tổ chức dạy học chuyên đề “Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam thế kỉ X- XV” nhằm nâng cao chất lượng nhóm chuyên- môn lịch sử ở trường PT Vùng cao Việt Bắc
II NỘI DUNG CHÍNH
1 Xây dựng chuyên đề
* Nội dung chương trình Lịch sử lớp 10
Về nội dung chương trình Lịch sử lớp 10 ban Nâng cao từ thế kỉ X- XV bao gồm có 5 bài được phân phối học trong 6 tiết: Cụ thể:
Bài 28 Xây dựng và phát triển nhà nước độc lập thống nhất (từ thế kỉ X- XV)
Bài 29 Mở rộng và phát triển kinh tế ( từ thế kỉ X- XV)
Bài 30 Kháng chiến chống ngoại xâm (từ thế kỉ X- XV)
Bài 31 Xây dựng và phát triển văn hoá dân tộc ( từ thế kỉ X- XV)
Bài 32 Việt Nam ở thế kỉ XV- Thời Lê sơ
Như vậy trong thời kì từ thế kỉ X- XV có nhiều mảng kiến thức tương đối rộng từ kinh tế đến chính trị văn hoá- xã hội Ở đây chuyên đề mà chúng tôi xây dựng là phần nội dung: Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam từ thế
kỉ X- XV
2 Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học và ôn luyện chuyên đề “Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam thế kỉ X – XV” cho học sinh nhóm chuyên.
Trang 52.1 Cung cấp kiến thức cơ bản
- Mục đích: Để học sinh có thể lĩnh hội được kiến thức chuyên sâu thì nền tảng ban
đầu bắt buộc người giáo viên phải cung cấp những kiến thức cơ bản nhất trong quá trình ôn tập Kiến thức cơ bản là những phần mà dành cho mọi đối tượng học sinh không kể là học sinh chuyên hay không chuyên Những kiến thức này học sinh được tiếp cận trong các giờ chính khoá trên lớp, trong sách giáo khoa hoặc trong các giờ
ôn tập Đây có thể coi là khâu đầu tiên trong quá trình ôn luyện nhóm chuyên mà giáo viên phải thực hiện
- Nội dung: Phần các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X- XV, học sinh cần
nắm vững về các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa lớn tiêu biểu:
+ Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê năm 981
+ Kháng chiến chống Tống thời Lý năm 1075-1077
+ Các cuộc kháng chiến chống Mông- Nguyên thời Trần thế kỉ XIII
+ Khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV
Kiến thức cơ bản học sinh cần nắm vững khi học về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm gồm:
Thứ nhất học sinh cần tìm hiểu khái quát về tình hình mọi mặt từ kinh tế đến chính trị, văn hoá- xã hội của Đại Việt thế kỉ X- XV Đây là phần kiến thức rất quan trọng để học sinh có thể nắm được khái quát bối cảnh diễn ra các cuộc kháng chiến
đó, đồng thời là cơ sở để học sinh khai thác sâu hơn phần nội dung các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X- XV
Thứ hai: Học sinh cần nắm kiến thức cơ bản về bối cảnh, diễn biến, kết quả của các cuộc kháng chiến Trong đó phần diễn biến hiện nay đã được bộ giáo dục giảm tải, qua đó không yêu cầu người học phải đi sâu tìm hiểu diễn biến mà chỉ cần nắm được những nét cơ bản nhất của cuộc kháng chiến như các trận quyết chiến, chiến lược, cách đánh để giành thắng lợi
Trang 6Ví dụ: Trình bày hoàn cảnh, diễn biến của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV.
+ Hoàn cảnh: Cuối thế kỉ XIV nhà Trần suy vong Năm 1400, nhà Hồ thành
lập Cuộc cải cách của nhà Hồ không mang lại kết quả như mong muốn thì quân Minh ồ ạt tiến sang xâm lược Năm 1407, cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại, nước ta rơi vào ách đô hộ của nhà Minh Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa bùng lên ở khắp nơi trong cả nước, nhưng đều thất bại
+ Diễn biến: Cuộc khởi nghĩa do Lê Lợi và Nguyễn Trãi lãnh đạo đã nổ ra ở
Lam Sơn (Thanh Hoá) vào mùa xuân năm 1418 Mặc dù nhiều lần bị
Quân Minh tiến đánh giữ dội, nghĩa quân vẫn giữ được tinh thần chiến đấu, mở rộng dần vùng hoạt động, sau đó làm chủ cả vùng đất từ Thanh Hoá vào Nam Được sự hưởng ứng nhiệt liệt của nhân dân, nghĩa quân đã tiến quân ra Bắc, chiến đấu quyết liệt với quân Minh, đẩy chúng vào thế bị động Cuối năm 1427, 10 vạn quân cứu viện của giặc ồ ạt tiến vào nước ta nhưng chúng đã bị nghĩa quân đánh tan tành ở trận Chi Lăng- Xương Giang lẫy lừng Giặc rơi vào thế cùng quẫn, nghĩa quân đã “ thể đức hiếu sinh” cấp ngựa thuyền cho chúng về nước Mùa xuân năm 1428, đất nước sạch bóng quân thù
- Ôn tập và kiểm tra kiến thức cơ bản:
Để kiểm tra kiến thức cơ bản của học sinh thì giáo viên có thể thực hiện bằng nhiều cách như kiểm tra trên lớp, trong các giờ ôn tập hoặc giao bài tập về nhà Các câu hỏi đặt ra với mức độ vừa phải chủ yếu kiểm tra mức độ nhớ và hiểu của học sinh Chẳng hạn:
GV: Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý diễn ra trong hoàn cảnh nào? Quân và dân Đại Việt đã tổ chức đánh giặc ra sao? Kết quả?
GV: Vì sao cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lại được đông đảo quần chúng nhân dân hưởng ứng?
Trang 7Hoặc bài tập: Lập bảng thống kê các cuộc kháng chiến và khởi nghĩa lớn chống ngoại xâm từ thế kỉ X đến thế kỉ XV theo nội dung: Thời gian, lãnh đạo, trận quyết chiến chiến lược, kết quả
Sau khi kiểm tra phải đảm bảo học sinh đã nắm vững kiến thức cơ bản nhất về các cuộc kháng chiến thì giáo viên ôn luyện mới chuyển sang ôn tập kiến thức chuyên sâu
2.2 Bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu
- Mục đích: Bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu là nhằm trang bị thêm kiến thức ngoài
sách giáo khoa phổ thông, như giáo trình đại học, các vấn đề chuyên môn sâu, các dạng bài tập nâng cao Với kiến thức nâng cao tiếp thu được học sinh sẽ nắm vững được bản chất cũng như các mối liên hệ biện chứng của các hiện tượng, sự kiện lịch
sử Đây là cơ sở để học sinh giải quyết tốt đối với các dạng câu hỏi, bài tập nâng cao
và khó
- Nội dung: Cụ thể đối với nội dung các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ
X- XV, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu lần lượt những vấn đề chuyên sâu như sau:
a Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê năm 981
- Sự mưu lược của Lê Hoàn trong quá trình kháng chiến:
Lúc thì khiêu chiến vờ thua để nhử giặc, lúc thì trá hàng và bất ngờ đánh úp nên giành thắng lợi lớn, nhanh chóng thắng ngay ở vùng Đông Bắc, đè bẹp ý chí xâm lược của quân Tống khiến vua Tống không giám nghĩ đến xâm lược Đại Việt cho đến tận năm 1075- tức gần 100 năm sau nhà Tống mới dám nghĩ đến xâm lược Đại Việt lần hai
- Nguyên nhân thắng lợi:
+ Triều đình nhà Đinh và thái hậu họ Dương sẵn sàng hi sinh lợi ích dòng họ, đặt lợi ích dân tộc lên trên để tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc kháng chiến
Trang 8+ Do ý chí quyết chuến bảo vệ độc lập dân tộc của nhân dân Đại Việt.
+ Cuộc kháng chiến giành được thắng lợi nhanh chóng do có sự chỉ huy tài tình, mưu lược của Lê Hoàn
b Kháng chiến chống Tống thời Lý năm 1075-1077
* Âm mưu xâm xâm lược Đại Việt của nhà Tống
- Sự khủng hoảng của nhà Tống
+ Phía Bắc phải đối phó với nước Liêu- bộ tộc Khiết Đan ( khu vực Nhiệt Hà), nước Hạ- dân tộc Đản Hạ (thuộc khu vực Cam Túc)
+ Trong nước, nhà Tống phải đối phó với phong trào nông dân đang nổi dậy mạnh
mẽ chống lại triều đình
Trong hoàn cảnh đó, vua Tống và tể tướng Vương An Thạch chủ trương đánh Đại Việt hi vọng dùng chiến công bên ngoài biên giới để lấn át tình hình trong nước, doạ nạt Liêu- Hạ, nhà Tống đã thực hiện kế hoạch đối ngoại “ Nam trước, Bắc sau”
- Các hoạt động chuẩn bị của quân Tống:
+ Nhà Tống huy động một lực lượng mạnh áp đảo di chuyển đến giáp đất Đại Việt, nhà Tống tổ chức xây dựng khu vực biên giới Việt- Trung thành một hệ thống căn cứ xâm lược lợi hại, vị trí xuất quân được bố trí chu đáo trong đó căn cứ lớn nhất là thành Ung Châu ( Nam Ninh- Quảng Tây)- có thành kiên cố với 5000 quân
+ Nhà Tống sử dụng nhiều tướng giỏi như Tô Giám- lão tướng có nhiều kinh nghiệm trận mạc, đã từng đánh thắng Nùng Trí Cao
+ Tìm mọi cách phá vỡ khối đoàn kết của nhân dân Đại Việt, từ trong phá ra bằng cách mua chuộc tù trưởng dân tộc thiểu số
+ Bao vây cô lập nước ta, xúi giục Chăm-pa xâm lược nước ta từ phía Nam
- Tình hình Đại Việt:
Trang 9+ Vua Lý Thánh Tông vừa qua đời, Lý Nhân Tông lên ngôi chưa đầy 10 tuổi, trọng trách kháng chiến chống quân xâm lược Tống được giao cho Lý Thường Kiệt-linh hồn của cuộc kháng chiến chống Tống lần 2
* Phân tích nghệ thuật quân sự, nghệ thuật chiến tranh và rút ra bài học về sau của lịch sử dân tộc:
- Chính trị: Nhà Lý nhanh chóng khôi phục khối đại đoàn kết toàn dân bằng việc hàn gắn những rạn nứt trong nội bộ tướng lĩnh cao cấp và thi hành nhiều chính sách đoàn kết với tộc người thiểu số đặc biệt ở phía Bắc
- Quân sự:
+ Nghệ thuật “ Tiến công để phòng thủ”:
Để ổn định phương Nam, Lý Thường Kiệt cho quân tấn công Chăm- pa, phá thành trì, bắt sống vua, tiêu diệt lực lượng để ổn định ở phía Nam, tránh một lúc phải đối phó với hai thế lực, gây bất lợi cho ta Ở phía Bắc, chủ động tấn công vào các căn cứ hậu cần trên đất Tống để thực hiện chiến lược “ tiên phát chế nhân” Tháng 10/1075 Lý Thường Kiệt chỉ huy 10 vạn quân do ông trực tiếp chỉ huy đánh sang đất Tống bằng đường biển, đổ bộ lên đất liền, tấn công vào Ung Châu khiến quân Tống hoàn toàn bất ngờ Tháng 2/ 1076 quân ta hạ thành Ung Châu, tướng giặc tự sát sau
đó Lý Thường Kiệt cho quân rút về nước, chủ động xây dựng phòng tuyến trên sông Như Nguyệt, chuẩn bị kháng chiến
+ Nghệ thuật “ phòng thủ để tiến công”:
Sau giai đoạn I bị tấn công bất ngờ, nhà Tống đã huy động một lực lượng mạnh, gồm 30 vạn quân chuẩn bị tấn công Đại Việt Đầu năm 1077 quân Tống vượt
ải Chi Lăng tiến vào bờ Bắc sông Như Nguyệt Lý Thường Kiệt chỉ cho một lực lượng quân rất nhỏ đối phó với kẻ thù- đây là cách đánh hết sức sáng tạo bởi khi kẻ thù vừa qua biên giới, lực lượng rất mạnh, ý chí xâm lược còn cao, nếu chặn đánh ngay ở biên giới rất bất lợi cho ta, còn lùi sâu vào đất liền, ta sẽ phát huy được ưu
Trang 10thế về thuỷ thổ, quân lương còn quân địch ngày càng khó khăn, ưu thế của chúng mất dần đi Đây chính là nghệ thuật “lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều” Sau này trong cuộc kháng chiến chống Pháp, bài học kinh nghiệm này đã được Đảng ta
kế thừa, sau một thời gian nhân nhượng với Pháp để tranh thủ thời gian xây dựng lực lượng Tối ngày 19/12/1946 kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Đảng ta chủ trương giam chân địch trong các đô thị, di chuyển cơ quan đầu não kháng chiến của ta lên căn cứ địa Việt Bắc để kháng chiến lâu dài
* Xây dựng chiến tuyến trên sông Như Nguyệt
+ Sau giai đoạn 1 chủ động đem quân sang đất Tống để phá các căn cứ lợi hại của giặc, Lý Thường Kiệt cho quân rút về nước, tích cực xây dựng phòng tuyến trên sông Như Nguyệt nhằm chuẩn bị kháng chiến Việc xây dựng chiến tuyến trên sông Như Nguyệt cũng là một nét độc đáo, sáng tạo biết kết hợp hài hoà yếu tố thiên tạo với nhân tạo, tạo chỗ dựa vững chắc để vừa phòng ngự vừa làm bàn đạp để phản công
+ Biết phát huy triệt để yếu tố tinh thần trong cuộc kháng chiến, Lý Thường Kiệt cho quân đọc bài thơ thần “ Nam Quốc sơn hà” đẻ khích lệ quân sĩ Trước khi phát động cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh
ra lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến với tinh thần “ thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”
+ Sau một thời gian thực hiện kế sách độc đáo nói trên, khi kẻ thù bị dồn vào thế cùng quẫn nhất, Lý Thường Kiệt đã hạ lệnh tấn công, khiến đại bộ phận quân Tống bị tiêu diệt trong một đêm, Quách Quỳ chạy về nước Như Nguyệt là trận quyết định số phận của quân Tống trong cuộc chiến tranh xâm lược- là trận quyết chiến Khi quân giặc dẫm đạp lên nhau mà chạy thì Lý Thường Kiệt lại dâng thư xin hàng, thực chất đây là hành động buộc địch đầu hàng vô điều kiện Có thể nói Lý Thường Kiệt là người đã đề ra nghệ thuật kết thúc chiến tranh một cách mẫu mực,