Lựa chọn vấn đề dạy và phương pháp ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia khi giảng dạy giai đoạn lịch sử việt nam từ 1930 – 1945

Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa phong trào lên tới đỉnh cao với sự... Cuộc chiến đấu của nhân dân Liên Xô và các lực lượng dân chủ thế giới chống phát xít thắng lợi đã tạo

LỰA CHỌN VẤN ĐỀ DẠY VÀ PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP

CHO HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG DẠY GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ 1930 ĐẾN 1945

(Trường THPT Chuyên Nguyễn Tất Thành – Yên Bái)

A – Đặt vấn đề

Quan điểm viết báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh : Viết cho ai, viết để làm gì, viết cái gì và viết như thế nào ? không những cần được các nhà báo coi là kim chỉ nam trong hoạt động nghề nghiệp của họ, mà cũng có thể vận dụng rộng ra để nhắc nhở mỗi người thầy trước khi lên lớp phải biết xác định rõ : Mình dạy cho ai ? Dạy

để làm gì ? Dạy cái gì và dạy như thế nào ? Bởi vì có xác định được đối tượng học sinh, mục đích dạy học thì mới xác định được nội dung, phương pháp giảng dạy cho phù hợp, để đạt được hiệu quả cao nhất

Trước hết chúng ta xác định đối tượng học sinh ở đây là những học sinh giỏi quốc gia Đó là những học sinh đã được tuyển chọn qua các vòng thi cấp trường, cấp tỉnh để có mặt trong đội tuyển thi chọn học sinh giỏi quốc gia Đó là những học sinh đã được các thầy cô trang bị cho kiến thức nền tương đối vững, có kỹ năng học

và làm bài ở mức độ nhất định Vì thế, việc lựa chọn vấn đề dạy và phương pháp

ôn tập cho các em cũng cần được giáo viên cân nhắc kỹ lưỡng Cái khó ở đây là giáo viên phải giúp học sinh ôn lại kiến thức cũ, bởi vì “văn ôn, võ luyện”, nhưng phương pháp đưa ra phải phù hợp để các em không cảm thấy nhàm chán Đặc biệt

là phải giúp học sinh có thêm những kiến thức nâng cao dưới dạng chuyên đề Thông qua việc tiếp nhận những kiến thức đó, các em có thêm kỹ năng ôn tập và làm bài tốt hơn, hình thành thái độ và cảm xúc đúng mực đối với các vấn đề, sự kiện, nhân vật lịch sử để khi viết bài có thể đưa ra những chứng kiến, quan điểm riêng, đúng đắn

Giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1930 – 1945 là giai đoạn sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930 đến ngày 2/9/1945, Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

Trước khi đi vào lựa chọn vấn đề dạy và phương pháp ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia ở giai đoạn này, chúng ta cần nắm được bức tranh khái quát của cả giai đoạn với một số nội dung chính như sau :

1 Tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 cùng với cuộc

“khủng bố trắng” của Pháp sau khởi nghĩa Yên Bái (9/2/1930), đã làm bùng nổ phong trào cách mạng của quần chúng cả nước trong những năm 1930-1931 Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa phong trào lên tới đỉnh cao với sự

thành lập các Xô viết Nghệ Tĩnh Phong trào từ cuối năm 1931 đi vào thoái trào, cách mạng Việt Nam chuyển sang đấu tranh nhằm phục hồi phong trào (1932-1935)

2 Trong bối cảnh lịch sử những năm 1936-1939, khi chủ nghĩa phát xít xuất hiện đe dọa hòa bình thế giới và phong trào chống phát xít ở Pháp giành thắng lợi bước đầu, ở nước ta dấy lên phong trào đấu tranh công khai rộng lớn Phong trào đã thu hút đông đảo quần chúng tham gia dưới sự lãnh đạo của Đảng, đấu tranh đòi tự

do, dân chủ, cơm áo, hòa bình Đây là phong trào quần chúng có mục tiêu, hình thức đấu tranh mới mẻ ở nước ta và rất hiếm có ở một nước thuộc địa

3 Cuộc chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) đã tác động đến toàn thế giới Cuộc chiến đấu của nhân dân Liên Xô và các lực lượng dân chủ thế giới chống phát xít thắng lợi đã tạo điều kiện thuận lợi cho cách mạng nước ta và nhiều nước tiến lên giải phóng dân tộc

Đầu năm 1941, Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng, chủ trì Hội nghị Trung ương 8 (5/1941), hoàn chỉnh chủ trương đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu được đề ra tại Hội nghị Trung ương tháng 11/1939 : Giương cao hơn nữa ngọn cờ giải phóng dân tộc, giải quyết vấn đề dân tộc trong phạm vi từng nước ở Đông Dương Từ đây, cách mạng nước ta đẩy mạnh tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền

4 Cách mạng tháng Tám năm 1945 thắng lợi là kết quả của quá trình chuẩn

bị và tập dượt trong 15 năm từ khi Đảng ra đời Đảng đã lãnh đạo cuộc đấu tranh qua nhiều giai đoạn, toàn diện và trực tiếp nhất là giai đoạn tiến tới tổng khởi nghĩa 1939-1945 Tổng khởi nghĩa thắng lợi, chính quyền đã về tay nhân dân, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập

B – Lựa chọn vấn đề dạy và ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia khi giảng dạy giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1930 – 1945

Để giúp học sinh ôn lại các kiến thức cơ bản của Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930-1945, có thể cho học sinh ôn tập theo chiều ngang (theo tiến trình lịch sử) Còn để giúp các em có thêm những kiến thức nâng cao, và sâu hơn, giáo viên có thể bổ dọc các vấn đề bằng cách tập hợp một nhóm sự kiện cùng chung một chủ đề

và có liên quan đến nhau Cụ thể như sau :

I Vấn đề ôn tập theo chiều ngang (theo tiến trình lịch sử)

Yêu cầu cần đạt được

về kiến thức

Vấn đề lựa chọn

để học sinh ôn tập Phong trào

cách mạng

1930-1931

- Trình bày được hoàn cảnh, những diễn biến chính của phong trào cách mạng 1930 – 1931

- Trình bày được hoàn cảnh, nội dung Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ nhất (tháng 10/1930)

- So sánh được nội dung của Cương lĩnh tháng 2/1930 và Luận cương tháng 10/1930

Rút ra được những hạn chế của Luận cương và giải thích được nguyên nhân của những hạn chế đó

- Phân tích được ý nghĩa lịch

sử, bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng

1930-1931 mà đỉnh cao là Xô viết Nghệ - Tĩnh

- Nguyên nhân, diễn biến chính, kết quả, ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng 1930-1931

- Tại sao nói Xô viết Nghệ Tĩnh

là đỉnh cao của phong trào cách mạng 1930-1931 ?

- Chứng minh Xô viết Nghệ Tĩnh

là nhà nước kiểu mới

- Tại sao nói phong trào

1930-1931 là bước tập dượt đầu tiên cho Cách mạng tháng Tám năm

1945 ?

- Hoàn cảnh, nội dung của Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ nhất (10/1930)

- Lập bảng so sánh về Cương lĩnh tháng 2/1930 và Luận cương tháng 10/1930 trên các lĩnh vực : Tính chất xã hội, Tính chất cách mạng, Kẻ thù của cách mạng, Nhiệm vụ - Mục tiêu, Lãnh đạo, Lực lượng, Quan hệ với cách mạng thế giới, Ưu điểm, Hạn chế

- Giải thích nguyên nhân dẫn đến hạn chế của Luận cương

- Phân tích bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng

1930-1931

Phong trào

cách mạng

- Hiểu được nội dung chủ yếu của lịch sử Việt Nam từ 1932

- Phong trào cách mạng nước ta được phục hồi như thế nào trong

1932-1935 đến 1935 là sự phục hồi lực

lượng cách mạng

- Trình bày được những nét cơ bản về Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương (tháng 3/1935)

những năm 1932 - 1935 ?

- Hoàn cảnh, nội dung và ý nghĩa của Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương (tháng 3/1935)

Phong trào

1936-1939

- Trình bày được bối cảnh thế giới và tình hình Việt Nam trong những năm 1936 – 1939

- Phân tích được những điểm chính trong chủ trương của Đảng đề ra ở Hội nghị Ban chấp hành Trung ương tháng 7/1936

- Trình bày được những hình thức đấu tranh tiêu biểu và ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm của phong trào dân chủ

1936 – 1939

- So sánh được phong trào cách mạng 1930-1931 với phong trào dân chủ 1936-1939 Thấy được nét độc đáo của phong trào dân chủ 1936-1939 đối với các phong trào cách mạng 1930-1931 và 1939-1945

- Rút ra được tính chất của phong trào dân chủ 1936-1939

- Hoàn cảnh thế giới và trong nước trong những năm

1936-1939

- Nội dung, ý nghĩa của Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương tháng 7/1936

- Các hình thức đấu tranh của nhân dân ta từ 1936 đến 1939

- Ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của phong trào dân chủ 1936-1939

- Tại sao nói : Phong trào dân chủ 1936-1939 là cuộc tập dượt lần thứ hai cho Cách mạng tháng Tám năm 1945 ?

- Lập bảng so sánh phong trào cách mạng 1930-1931 với phong trào dân chủ 1936-1939

- Nét độc đáo của phong trào dân chủ 1936-1939 so với phong trào cách mạng 1930-1931,

1939-1945 là gì ? Lý do dẫn tới sự khác biệt đó

- Phong trào dân chủ 1936 - 1939

có mang tính dân tộc không ? Vì sao ?

Phong trào

giải phóng

- Biết được những sự kiện nổi bật về tình hình Việt Nam

- Hãy trình bày những nét chính

về tình hình nước ta những năm

dân tộc

1939-1945

trong những năm 1939 -1945

- Phân tích được sự chuyển hướng chỉ đạo đấu tranh của Đảng trong thời kỳ này thông qua hoàn cảnh, nội dung và ý nghĩa của các Hội nghị Trung ương Đảng 6, 7,8

- Nắm được nội dung chính của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, khởi nghĩa Nam Kỳ và binh biến Đô Lương

- Trình bày và phân tích được hoàn cảnh ra đời, hoạt động chủ yếu và vai trò của Mặt trận Việt Minh

- Nắm được sự chuẩn bị về lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang và căn cứ địa cách mạng của Đảng từ 1939 đến 1945

- Hiểu được nguyên nhân và hậu quả của việc Nhật đảo chính Pháp Nêu được chủ trương của Đảng khi Nhật đảo chính Pháp

- Trình bày được diễn biến chính và ý nghĩa của cao trào kháng Nhật cứu nước

- Phân tích được thời cơ “ngàn năm có một” trong cách mạng tháng Tám 1945

- Trình bày và phân tích được diễn biến chính, nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm của Cách mạng tháng Tám

đầu Chiến tranh thế giới thứ hai

- Tại sao trong ba năm liên tiếp

1939, 1940, 1941 Ban chấp hành Trung ương Đảng đều triệu tập Hội nghị ? Vấn đề quan trọng nhất được các Hội nghị đề cập đến là gì ?

- Nội dung, ý nghĩa của Hội nghị Trung ương Đảng 6 (11/1939), Hội nghị Trung ương Đảng 7 (11/1940) và Hội nghị Trung ương Đảng 8 (5/1941)

- So sánh nội dung Hội nghị Trung ương Đảng 6 (tháng 11/1939) và Hội nghị Trung ương Đảng 8 (tháng 5/1941)

- Lập bảng tóm tắt về nguyên nhân, diễn biến, ý nghĩa của khởi nghĩa Bắc Sơn, khởi nghĩa Nam

Kỳ và binh biến Đô Lương Tại sao ba sự kiện trên lại được đánh giá là những cuộc đấu tranh mở đầu thời kỳ mới ?

- Nêu lý do thành lập, quá trình hoạt động và vai trò của Mặt trận Việt Minh

- Từ năm 1939 đến năm 1945, lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang và căn cứ địa của cách mạng đã được xây dựng và phát triển như thế nào ?

- Tại sao Nhật đảo chính Pháp ? Đảng Cộng sản Đông Dương đã

có những chủ trương gì khi Nhật

- Nắm được vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh với cách mạng Việt Nam từ 1941 đến

1945

đảo chính Pháp ?

- Diễn biến, ý nghĩa của cao trào kháng Nhật cứu nước (hay của khởi nghĩa từng phần) (từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945)

- Phân tích thời cơ trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam Tại sao nói đó là thời

cơ “ngàn năm có một” ?

- Trình bày diễn biến của Cách mạng tháng Tám 1945

- Phân tích nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của Cách mạng tháng Tám 1945 Theo anh (chị), đâu là nguyên nhân quan trọng nhất ? Vì sao ?

- Phân tích đặc điểm của Cách mạng tháng Tám năm 1945

- Trình bày sự thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nội dung cơ bản của bản Tuyên ngôn độc lập

- Vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam từ 1941 đến 1945

II Vấn đề ôn tập theo chiều dọc (theo chuyên đề )

Vấn đề 1 : Chủ trương, sách lược của Đảng với cách mạng Đông Dương và Việt Nam giai đoạn 1930-1945.

Vấn đề 2 : Vấn đề dân tộc, dân chủ từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 3 : Các mặt trận dân tộc thống nhất từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 4 : Sự chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Vấn đề 5 : Vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh với cách mạng Việt Nam từ

1930 đến 1945.

Vấn đề 6 : Những sự kiện của lịch sử thế giới tác động đến lịch sử Việt Nam

từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 7 : Mối quan hệ giữa giai đoạn 1930-1945 với các giai đoạn lịch sử trước và sau đó

Vấn đề 8 : Thời cơ trong cách mạng từ 1930 đến 1945.

C- Phương pháp dạy và ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia khi giảng dạy giai đoạn Lịch sử Việt Nam từ 1930 -1945

I Phần dạy theo chiều ngang

Do học sinh giỏi quốc gia là những học sinh đã được ôn luyện tương đối kỹ những kiến thức cơ bản về giai đoạn 1930-1945 từ những vòng thi trước (vòng thi trường, vòng chọn đội tuyển của tỉnh đi thi Quốc gia), nên giáo viên không dạy lại những kiến thức cơ bản Tuy nhiên, cần giúp học sinh ôn tập lại, nắm vững những kiến thức này vì đó là cơ sở để các em đi tìm hiểu tiếp các chuyên đề chuyên sâu hơn

Phương pháp dạy và ôn tập như sau :

+ Hướng dẫn học sinh kỹ năng học, kỹ năng ghi nhớ các sự kiện lịch sử một cách có hệ thống (bằng cách lập lập bảng biểu, sơ đồ) Ví dụ :

+ Yêu cầu học sinh tự ôn lại ở nhà (có thể yêu cầu các em tự học rồi viết lại

vào một quyển vở khác những nội dung cơ bản đã học về giai đoạn này), ít nhất là

lập niên biểu các sự kiện tiêu biểu của lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1945 Ví dụ

PHONG TRÀO CÁCH MẠNG

1932-1935

Địa điểm Thời gian

Xác định ba

nhiệm vụ của

Đảng trong

thời gian trước

mắt

Thông qua Nghị quyết chính trị, Điều lệ Đảng

Bầu Ban Chấp hành Trung ương

Hệ thống tổ chức của Đảng và của quần chúng được khôi phục

- Tổ chức Ban lãnh đạo Trung ương Đảng

- Phong trào quần chúng nhen nhóm trở lại

- Năm 1935, tổ chức Đảng và quần chúng được phục hồi

Đại hội lần thứ nhất Đảng Cộng sản Đông Dương (3-1935)

Ma Cao (Trung Quốc)

Những đảng viên và chiến sĩ

yêu nước, kiên cường, bất

khuất bảo vệ lập trường,

quan điểm của Đảng.

Từ 27 đến

31/3/1935

Thời gian Sự kiện Ý nghĩa

3/2/1930 Đảng Cộng sản Việt

Nam ra đời

- Đánh dấu bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam…

9/2/1930 Cuộc khởi nghĩa Yên

Bái bùng nổ

- Đây là sự kiện tiêu biểu nhất trong hoạt động yêu nước của tư sản dân tộc Việt Nam…

1/5/1930 Trên phạm vi cả nước

bùng nổ nhiều cuộc đấu tranh nhân ngày Quốc tế Lao động

- Đây là bước ngoặt của phong trào cách mạng 1930-1931

- Lần đầu tiên, công nhân Việt Nam biểu tình kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động, đấu tranh đòi quyền lợi cho nhân dân lao động trong nước và thể hiện tình đoàn kết cách mạng với nhân lao động thế giới

12/9/1930 Cuộc biểu tình khổng lồ

của 3 vạn nông dân Hưng Nguyên

- Đây là sự kiện tiêu biểu nhất của phong trào cách mạng 1930-1931

- Làm tan rã hệ thống chính quyền địch ở các huyện, xã Trên cơ sở đó, các Xô viết được thành lập

- Lần đầu tiên, xuất hiện liên minh công – nông

10/1930 Hội nghị lần thứ nhất

Ban chấp hành Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản Đông Dương

- Từ sau Hội nghị này, Đảng Cộng sản Việt Nam đổi tên thành Đảng Cộng sản Đông Dương

- Luận cương chính trị tháng 10/1930 của Trần Phú được thông qua, đã vạch ra những điểm cơ bản về chiến lược của cách mạng Đông Dương…

+ Ở trên lớp, giáo viên không giảng lại các kiến thức cơ bản mà trên cơ sở các em đã tự ôn tập ở nhà, giáo viên tiến hành kiểm tra việc tự học của các em

+ Cách kiểm tra có thể tiến hành như sau : bằng cách kiểm tra miệng một số câu do giáo viên đưa ra Ví dụ : Em hãy trình bày nguyên nhân dẫn đến phong trào cách mạng 1930-1931 Tại sao Xô viết Nghệ Tĩnh lại được coi là đỉnh cao của phong trào này ? Bên canh đó, giáo viên nên ra một số bài tập tự luận và trắc nghiệm để kiểm tra độ rộng và độ sâu, cách diễn đạt, cách trình bày bài của học

sinh (Đưa ra một số mốc thời gian, yêu cầu học sinh trả lời ; nối các sự kiện, điền vào chỗ trống ) Ví dụ : Hãy điền các mốc thời gian cho phù hợp với những

sự kiện trong bảng sau

Hội nghị toàn quốc của Đảng Cộng sản Đông Dương họp tại Tân Trào, Tuyên Quang

Việt Nam giải phóng quân ra đời Khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập Khởi nghĩa thắng lợi ở Huế

Khởi nghĩa thắng lợi ở Hải Dương, Bắc Giang, Hà Tĩnh, Quảng Nam Các tỉnh còn lại ở Nam Bộ giành chính quyền

Vua Bảo Đại thoái vị Khu giải phóng Việt Bắc được ra đời

+ Với các phần diễn biến, giáo viên có thể yêu cầu học sinh trình bày trên bản đồ (bản đồ treo tường hoặc bản đồ trên máy chiếu, bản đồ câm)

+ Với những câu hỏi so sánh, yêu cầu học sinh lập bảng biểu cụ thể

II Phần dạy theo chuyên đề

Đây là phần kiến thức chuyên sâu, đòi hỏi học sinh phải dựa trên những kiến thức cơ bản của giai đoạn, biết tư duy, so sánh, xâu chuỗi các sự kiện mới trả lời được Tuy đó là những câu hỏi tương đối khó, nhưng giáo viên không nên cung cấp một chiều cho học sinh mà cần biết lựa chọn, nêu ra vấn đề và hướng dẫn học sinh cách tự tìm ra câu trả lời Cụ thể như sau

Trước tiên, giáo viên đưa ra các vấn đề

Vấn đề 1 : Chủ trương, sách lược của Đảng với cách mạng Đông Dương và Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Vấn đề 2 : Vấn đề dân tộc, dân chủ từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 3 : Các mặt trận dân tộc thống nhất từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 4 : Sự chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Vấn đề 5 : Vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh với cách mạng Việt Nam từ

1930 đến 1945.

Vấn đề 6 : Những sự kiện của lịch sử thế giới tác động đến lịch sử Việt Nam

từ 1930 đến 1945.

Vấn đề 7 : Mối quan hệ giữa giai đoạn 1930-1945 với các giai đoạn lịch sử trước và sau đó