VẺ đẹp cổ điển và HIỆN đại của tập THƠ NHẬT kí TRONG tù hồ CHÍ MINH

Vì thế, đâu thể chỉ dừng lại ở những tác phẩmtrong sách giáo khoa, hãy mở rộng trang sách để giúp học trò tiếp cận với di sản văn học của Bác, trong đó không thể không kể đến tập thơ Nhậ

Chuyên đề tham gia hội thảo các trường chuyên vùng Duyên hải Bắc Bộ

VẺ ĐẸP CỔ ĐIỂN VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TẬP THƠ NHẬT KÍ TRONG TÙ CỦA HỒ CHÍ MINH

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Những ngày qua, khi Trung Quốc hạ đặt dàn khoan trái phép trong hải phậnViệt Nam, tinh thần dân tộc và lòng yêu nước của người Việt một lần nữa lại tràodâng mãnh liệt Sục sôi trong mỗi trái tim người Việt Nam là dòng máu nóng hướng

về biển đảo, hướng về chủ quyền thiêng liêng của dân tộc Chúng ta đều nghe thấy

“Tổ Quốc gọi tờn mỡnh” Chỳng ta đều khao khỏt vươn mỡnh noi theo lớp lớp cha anhxưa đó chiến đấu và hi sinh để bảo vệ từng tấc đất, từng ngọn nỳi con sụng… Vàtrong dũng cảm xỳc chỏy bỏng ấy, hỡnh ảnh người cha già dõn tộc- vị lónh tụ cỏchmạng Hồ Chớ Minh lại ựa về bờn ta Chớnh Người đó soi đường cho nhõn dõn rũ bỏxiềng xớch, nụ lệ, đấu tranh cho độc lập tự do Người đó thay lời hàng triệu ngườiViệt tuyờn bố với thế giới: “dõn tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lựclượng, tớnh mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập” Lời của Người cũnvang vọng mói đến hụm nay và mai sau

Nhưng nhớ đến Hồ Chớ Minh đõu phải chỉ nhớ đến sự nghiệp cỏch mạng lừnglẫy và cụng lao to lớn của Người với vận mệnh dõn tộc Nhớ đến Hồ Chớ Minh cũn lànhớ đến một con người tài hoa đó đúng gúp những vốn quý cho kho tàng văn họcnước nhà Cũng giống như cụ Nguyễn Trói của thế kỉ XV, Hồ Chớ Minh “tay vunggươm và mềm mại bỳt hoa” Chỳng ta, hụm nay, tỡm hiểu phương diện con ngườinghệ sĩ của Bỏc là để cú cỏi nhỡn toàn diện trước một cỏ nhõn kiệt xuất của lịch sử, là

để thờm yờu, thờm tự hào về tinh hoa đất Việt “Yờu Bỏc lũng ta trong sỏng hơn”, đếnvới tỏc phẩm văn học của Người chớnh là con đường ngắn nhất để bồi đắp tõm hồn, ýchớ, lớ tưởng để noi theo tấm gương Bỏc Hồ vĩ đại trong cụng cuộc dựng xõy và bảo

vệ đất nước

Là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn, chúng ta hạnh phúc khi đa những tâmhồn thơ trẻ đến với tác phẩm của Bác, gieo vào lòng các em tình yêu với những conchữ đợc kết tinh từ trái tim và trí tuệ của Ngời; từ đó bồi đăp tâm hồn và nhân cáchthế hệ chủ nhân tơng lai của đất nớc Vì thế, đâu thể chỉ dừng lại ở những tác phẩmtrong sách giáo khoa, hãy mở rộng trang sách để giúp học trò tiếp cận với di sản văn

học của Bác, trong đó không thể không kể đến tập thơ Nhật ký trong tù Đặc biệt, với

đối tợng học sinh chuyên văn, thầy cô là cầu nối để các em khám phá vẻ đẹp tâm hồn,nhân cách cũng nh tài năng của Bác ở hơn một trăm bài thơ viết trong hoàn cảnh lao

tù nghiệt ngã

Tập Nhật ký trong tự được xem là viờn ngọc quý Bỏc “vụ tỡnh đỏnh rơi” trong

kho tàng văn học Việt Nam, là tập nhật kớ bằng thơ vụ cựng độc đỏo và giàu ý nghĩa.Cỏc thi phẩm xuất sắc trong tập thơ này từ lõu đó được tuyển chọn, giới thiệu trong

chương trỡnh Ngữ văn Vỡ thế, tỡm hiểu cỏi hay, cỏi đẹp của Nhật ký trong tự đó trở

thành niềm say mờ của mọi thế hệ học trũ Giới thiệu về tập thơ, SGK Ngữ văn lớp

11 Nõng cao khẳng định: “Nhật ký trong tự là một tập thơ phong phỳ, đa dạng, độc

đỏo từ nội dung đến hỡnh thức Tập thơ viết trước hết cho chớnh mỡnh nờn thể hiệnsõu sắc tư tưởng và phong cỏch nghệ thuật của Hồ Chớ Minh Độc đỏo và phong phỳ

ở chỗ cú nhiều điều tưởng như trỏi ngược nhau, được thống nhất lại và trở nờn hàihũa Chẳng hạn, một tinh thần thộp kiờn cường lại đi với một chất thơ trữ tỡnh đằmthắm, một thỏi độ ung dung thi sĩ lại kết hợp với nhiệt tỡnh sụi nổi, một khớ thế thỏocũi sổ lồng, một màu sắc cổ điển đậm đà lại chứa đựng tinh thần thời đại” Như vậy,

đẻ học sinh cảm và hiểu sõu sắc về thơ tự của chủ tịch Hồ Chớ Minh, giỏo viờn khụng

thể khụng chỳ ý đến sự kết hợp của cỏc yếu tố trỏi ngược nhau trong Nhật ký trong tự.

Đú cũng chớnh là lớ do chỳng tụi chọn đề tài cho chuyờn luận này Tuy nhiờn, trongphạm vi của chuyờn luận này, chỳng tụi khụng cú điều kiện bàn hết cỏc phương diện

mà chỉ xin được đề cập đến sự kết hợp giữa vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong Nhật ký trong tự

II MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

Trong cỏc nghiờn cứu đó cụng bố, cú nhiều nhà phờ bỡnh đề cập đến vấn đề

tớnh cổ điển và hiện đại của Nhật ký trong tự Đú là cỏc bài viết: “Thơ Bỏc với thơ

Đường” của GS Phương Lựu, “Thơ tứ tuyệt của Hồ Chủ Tịch” của GS Hà MinhĐức, “Vài suy nghĩ nhỏ về tư tưởng mỹ học của Hồ Chí Minh qua sáng tác thơ” của

GS Nguyễn Đăng Mạnh… Các nhà nghiên cứu đều thống nhất khi đánh giá Nhật ký trong tù là một tập thơ có sự kết hợp hài hòa hai yếu tố cổ điển và hiện đại Hoàng Nhân trên Tạp chí Sông Hương số 147 năm 2001 khẳng định: “Nhật ký trong tù đã

cắm một mốc lớn trên tiến trình văn học sử, góp phần xác nhận rõ nét một bản sắcthơ độc đáo, trong đó có sự hài hoà tinh tế mọi thi pháp của phương Đông cổ điển vớinhững dòng chảy của thi ca hiện đại: có nhật ký, tư liệu, miêu tả, quyện làm một vớichứa chan thi hứng; có thâm trầm, hài hước, phẫn nộ, triết lý, nhưng trên hết vẫn làcảm xúc và tư duy cách mạng được nâng lên thành vẻ đẹp của thơ” Tuy nhiên, trongcác tài liệu mà chúng tôi có, chúng tôi nhận thấy hầu hết chỉ là các bài viết nhỏ, bànluận về một trong hai phương diện cổ điển- hiện đại, hoặc chỉ bàn luận vấn đề ở cấp

độ khái quát Chúng tôi cũng chưa được tiếp cận với tài liệu nghiên cứu nào trình bàymột cách hệ thống và tỉ mỉ để phù hợp trở thành tài liệu tham khảo cho các em họcsinh Vì thế, trong tiểu luận này, chúng tôi một lần nữa bàn bạc về vấn đề vẻ đẹp cổ

điển và hiện đại trong tập thơ Nhật ký trong tù Tinh thần chung của tiểu luận là trên

cơ sở tham khảo các tài liệu của bậc tiền bối, chúng tôi sắp xếp, trình bày vấn đề mộtcách mạch lạc gần gũi với đối tượng học sinh trung học phổ thông, đề cao tính ứngdụng của lí thuyết trong việc tìm hiểu các tác phẩm cụ thể Mong rằng tiểu luận sẽ trởthành một tài liệu tham khảo hữu ích cho thầy và trò trong quá trình học tập thơ Bác

Chương I.

VÀI NÉT VỀ TẬP THƠ NHẬT KÍ TRONG TÙ

Sau 30 mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước, ngày 28/01/1941, lãnh tụNguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam Theo sáng kiến củaNgười Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ Tám (5/1941) được triệu tập tại Cao Bằng,đánh đấu sự hoàn thiện trong thay đổi chiến lược cách mạng của Đảng và trực tiếpchuẩn bị mọi mặt cho cuộc khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền về sau này Hộinghị cũng chủ trương tìm cách liên hệ với quân Đồng minh để cùng chống chủ nghĩa

phát xít Trên tinh thần đó, ngày 13/8/1942, Nguyễn Ái Quốc (với tên ghi trên giấy tờtùy thân là Hồ Chí Minh) cùng đồng chí Lê Quảng Ba lên đường sang Trung Quốc đểliên hệ với các lực lượng cách mạng người Việt Nam và Đồng minh, nhằm tranh thủ

sự viện trợ từ bên ngoài Ngày 27/8/1942, Hồ Chí Minh bị chính quyền Tưởng GiớiThạch bắt giam 13 tháng và bị đầy đi giam cầm ở 30 nhà lao, thuộc 13 huyện khácnhau, đến ngày 10/9/1943 Người được thả tự do

Trong thời gian bị bắt giam trong nhà tù của Tưởng Giới Thạch, Hồ Chí

Minh đã viết Nhật ký trong tù trong khoảng thời gian từ 29/8/1942 đến 10/9/1943 Nhật ký trong tù” có 134 bài, còn bài thứ 135: “Tân xuất ngục, học đăng sơn” (Mới

ra tù, tập leo núi) không nằm trong tác phẩm Tên của bài thơ đã nói rõ điều đó, tức làbài thơ làm ngay sau khi Bác đã ra tù Bài số 1, không có tựa đề và không được Bácđánh số thứ tự, được coi là bài đề từ cho Nhật ký Trang đầu của Nhật ký, Bác viếtbốn câu thơ, ghi 29-8-1932 đến 10-9-1933 và hình ảnh hai nắm tay xiềng xích giơcao: “Thân thể ở trong la/,Tinh thần ở ngoài lao/ Muốn nên sự nghiệp lớn/Tinh thần càng phải cao” Như vậy, tính cả bài đề từ, tập Nhật ký trong tù có 134 bài thơ

Đồng chí Vũ Kỳ - Bí thư riêng của Bác từ năm 1945 cho đến lúc Bác qua đời,

kể lại việc công bố cuốn Nhật ký trong tù : Bác rất giản dị, tư trang chỉ có vài bộ quần

áo vải, đôi dép cao su, Bác đựng đồ đạc trong ba lô như ba lô của chiến sĩ Trong đó

có một cuốn sổ tay bìa xanh đã bạc màu, chữ viết bằng bút chì Một lần tò mò, đồngchí Vũ Kỳ giở ra xem thì đó là những bài thơ bằng chữ Hán, Bác làm trong thời gian

bị tù đày trong nhà tù của Tưởng Giới Thạch Đồng chí Vũ Kỳ đọc, các đồng chísống bên Bác đọc, thấy khẳng khái, tràn đầy ý chí, nghị lực và những bài học về rènluyện, tu dưỡng, những vần thơ về con người và yêu thương con người, thậm chí có

cả những ý tưởng, những định hướng chiến lược cách mạng, văn hóa… Mọi người đềnghị Bác cho in ra để nhiều người đọc Bác cười bảo rằng: Nhật ký là những tâm sựriêng của Bác, chứ không phải cho mọi người Sau nghe các đồng chí xin nhiều lần,Bác đồng ý cho in, nhưng phải chọn lọc những bài thật cần thiết mới được xuất bản.Viện Văn học được giao trách nhiệm tổ chức việc dịch tập thơ ra tiếng Việt Nhiềunhà thơ nhà văn đã tham gia công việc này Đầu năm 1960 thì dịch xong, tập thơđược in đúng dịp mừng sinh nhật Bác 70 tuổi Lần in đầu tiên này đã in đến 50 vạnbản mà không đủ đáp ứng nhu cầu của bạn đọc Theo nhà phê bình văn học Hoài

Thanh thì những năm 1960, từ khi Nhật ký trong tù ra đời đã có hàng ngàn cuộc tọa

đàm về tập thơ ở các đơn vị bộ đội, các cơ quan, các trường học, các hợp tác xã Đến nay, hơn nửa thế kỉ đã trôi qua, tập thơ của Bác vẫn luôn được nhân dân ViệtNam say mê tìm đọc Ngày 1 tháng 10 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt Nam đã ra quyết định công nhận là “Bảo vật Quốc gia” cho tác

phẩm "Ngục trung Nhật ký" Nhật ký trong tù đã được đưa vào giảng dạy trong các

trường học, đã được nhiều nhà nghiên cứu phân tích trên nhiều phương diện nội dung

tư tưởng, tính chiến đấu, tính nhân văn và nghệ thuật thơ Các bài viết rất có giá trịcủa Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, Trần Đình Sử, Xuân Diệu, Lê Đình Kỵ… đã đemlại cái nhìn nhiều chiều về tập thơ Và, dù ở bất cứ phương diện nào chúng ta cũng

nhận thấy giá trị bất hủ của Nhật ký trong tù

Cũng từ 1960, “Nhật ký trong tù” của Bác đã được dịch ra nhiều thứ tiếng:tiếng Pháp tiếng Séc, tiếng Triều Tiên, tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếngRomania Tập thơ trở thành một hiện tượng văn học trên thế giới Trong lời tựa cho

bản dịch ra tiếng Tây Ban Nha, nhà thơ Cuba Felix Pita Rodriguez viết: “Đi vào Nhật

ký trong tù, cái tòa nhà bằng ngôn ngữ vững chắc và đẹp, người ta có cảm giác như

mỗi bước đi đều chạm vào gốc rễ sâu xa của một trong những con người kì diệu ít có,những con người như những tảng đá lớn làm nền cho nhân loại, những con người quacuộc đời của mình đã dạy cho mọi người hiểu rằng đối với con người không có đỉnhcao nào không thể đạt tới” Ở Pháp, Pierre Seghers ngợi ca: “Tôi có cái duyên được

đọc Nhật ký trong tù dịch ra tiếng Pháp, những bài thơ ấy xáo trộn cả tâm hồn tôi”.

Còn Roger Denux viết trên tạp chí Europe số 58, tháng 6 năm 1967: “Xuất phát từtâm hồn và đi thẳng vào tâm hồn, thơ cụ Hồ Chí Minh chẳng nhờ vả gì đến kĩ thuậtvận dụng các lối phiêu dương, hô hào, hùng biện, thóa mạ Gắn chặt với bản tínhđiềm đạm của nhà thơ, với bóng tối trong xà lim nơi người viết trên giấy màu xanhnhạt, thơ Hồ Chí Minh nói ít mà gợi nhiều, là loại thơ có màu sắc thanh đạm, có âmthanh trầm lắng, không phô diễn mà như cố khép lại trong đường nét chính để chongười đọc tự thưởng thức lấy cái “ý tại ngôn ngoại”; phải yên lặng một mình ngồiđọc thơ Người mới thấy nó nở ra, phải thỉnh thoảng ngừng lại để suy nghĩ, mới cảmthấy hết được âm vạng của nó và nghe thấy những âm vang ấy cứ ngân dài ra mãi”…

Vượt qua khoảng cách địa lí, khoảng cách ngôn ngữ và văn hóa, tập thơ Nhật ký trong tù của Bác đã đến với bạn đọc thế giới và neo đậu lại nới trái tim họ Tác phẩm

thực sự trở thành niềm tự hào của văn học Việt Nam, của dân tộc Việt Nam

trong dòng chảy đó, khúc sông sau luôn mang nặng phù sa của khúc sông trước Ởnhững trang viết hôm nay luôn thấy dư âm từ những trang viết của ngày cũ Trongnhững thành công của văn học đương đại luôn có vai trò nền tảng của văn học quákhứ Đó là quy luật bảo tồn của văn học Lịch sử văn học luôn bảo tồn những yếu tốmang tính cổ điển để làm nên sự gần gũi, ổn định, bền vững Khái niệm cổ điển ở đâyđược hiểu là các tác giả, tác phẩm, thể loại, bút pháp… đạt đến độ hoàn thiện cao vềmặt thẩm mĩ, vượt qua thử thách nghiệt ngã của thời gian, được công nhận là mẫumực Nhờ sự mẫu mực đó mà văn học vượt qua sự băng hoại của thời gian, trườngtồn mãnh liệt Nhưng quy luật bảo tồn luôn song hành với tiếp biến, phát triển Vănhọc không chỉ cần các yếu tố cổ điển mà còn còn phải có các yếu tố mang tính hiệnđại Nếu khái niệm cổ điển thể hiện các giá trị trường tồn của văn học thì khái niệmhiện đại lại thể hiện các giá trị mang tính sáng tạo, đột phá, làm nên hơi thở thời đạimới trong văn học

Cổ điển và hiện đại luôn hòa quyện trong văn học Điều này được biểu hiệnphong phú ở nhiều cấp độ, nhiều phương diện Có khi trong một trào lưu sáng tác tồntại cả âm hưởng truyền thống và sự cách tân hiện đại Ví như phong trào Thơ mới ởViệt Nam từ 1932 đến 1945 Thơ mới, đúng như tên gọi của nó, là một cuộc cáchmạng trong thơ ca Việt Nam Nhưng không có nghĩa nó cắt rời khỏi văn mạch dântộc Vẫn vang vọng những tiếng thơ ngọt ngào như ca dao, những tiếng thơ thâmtrầm như áng Đường thi trong phong trào Thơ mới Chỉ có điều, những yếu tố xưa cũmang tính mẫu mực ấy đã được vận dụng một cách rất hiện đại dưới ngòi bút đầy sứcsáng tạo của các thi sĩ Có khi cổ điển và hiện đại lại cùng tồn tại trong lối viết củamột tác giả, thậm chí là trong một tác phẩm Ví như tập thơ chúng ta đang bàn tới

trong tiểu luận này- Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh Khảo sát hơn một trăm bài

thơ trong tập, chúng tôi nhận ra một ấn tượng rất rõ nét: ở bất kì góc độ nào thơ Báccũng có sự hòa quyện nhuần nhuyễn nhiều lúc khó nhận ra giữa cổ điển và hiện đại

Có những hình ảnh tưởng như Người mượn từ Đường thi nhưng ngẫm kĩ lại thì chắcchắn câu thơ ấy, hình ảnh ấy phải là sản phẩm sáng tạo của một cây bút hiện đại Do

đó, quá trình tiếp nhận của bạn đọc khi đến với Nhật ký trong tù quả thực vừa quen

vừa lạ, vô cùng thú vị

Trong khuôn khổ của một tiểu luận, chúng tôi không có tham vọng trình bày

tất cả các biểu hiện của vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong Nhật ký trong tù Chúng tôi

chỉ đi sâu bàn bạc về một số phương diện chính, gần gũi với đối tượng học sinhchuyên văn Đó là các phương diện: ngôn ngữ, thể loại, đề tài, hình ảnh thơ và nhân

vật trữ tình của tập thơ Nhật ký trong tù

II VẺ ĐẸP CỔ ĐIỂN TRONG TẬP THƠ NHẬT KÍ TRONG TÙ

1 Ngôn ngữ và thể loại

1.1 Ngôn ngữ

Ngục trung nhật kí mang dáng dấp của một tập thơ cổ Phong vị cổ thi ấy được

biểu hiện ngay ở ngôn ngữ Toàn tập thơ hơn một trăm bài đều được viết bằng chữHán Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa thì chữ Hán đã chứa đựng trong nó một khotàng tri thức phong phú, đa dạng và sâu sắc; trước hết là ở xứ sở được coi là đã có

năm nghìn năm lịch sử, sau nữa là ở các quốc gia lân cận, trong đó có nước ta- đấtnước đã phải sống cả ngàn năm Bắc thuộc Phải nói rằng chữ Hán có một vai trò quantrọng với Việt Nam Nó không chỉ là văn tự hành chính chính thống suốt nhiều thế kỉ

mà còn là phương tiện ngôn ngữ cấu thành nền văn học Văn học viết Việt Nam đượchình thành từ thế kỉ X với các tác phẩm viết bằng chữ Hán Trải qua các triều đạiĐinh, Lê, Lý, Trần, Hậu Lê, Tây Sơn, nhà Nguyễn, cho đến nay chúng ta vẫn còn gìngiữ được một khối lượng đồ sộ các tác phẩm văn thơ bằng chữ Hán Có thể nói, chữHán đã bén rễ một cách sâu sắc trong đời sống xã hội Việt Nam và thơ văn chữ Hán

đã trở thành một thành phần quan trọng không thể thiếu của văn hóa Việt Nam Cácvăn nhân đất Việt đã nắm bắt được hồn cốt, tinh túy trong thứ ngôn ngữ ngoại lai đểbiến nó thành một phương tiện đắc lực để sáng tác Nguyễn Trãi, Nguyễn Du,Nguyễn Bỉnh Khiêm, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến, Phan Bội Châu, Phan ChâuTrinh… đã dày công tôi luyện cho mình thứ chữ này và viết nhiều tác phẩm bằng chữHán, làm nhiều thơ chữ Hán, để lại cho các thế hệ sau một tài sản tinh thần vô giá

Được viết bằng chữ Hán, tập thơ Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh đã kế thừa truyền

thống tốt đẹp này

Cùng thời điểm sáng tác với Nhật ký trong tù hầu như rất hiếm các tác phẩm

viết bằng chữ Hán Bởi lẽ, đến thế kỉ XX, dưới ách thống trị của thực dân Pháp chữHán mất dần địa vị của nó, chữ quốc ngữ phát triển mạnh mẽ Từ 1930, phần lớn các

tác phẩm văn học được viết bằng chữ quốc ngữ Nhật ký trong tù là một hiện tượng

độc đáo của văn học hiện đại Việt Nam được viết bằng thứ ngôn ngữ tưởng như đã

hoàn thành sứ mạng lịch sử của nó Nói về lí do dùng chữ Hán để viết Ngục trung nhật ký, chính chủ tịch Hồ Chí Minh có lần từng nói: “Tôi viết bằng chữ Hán để bọn

cai ngục người Trung Quốc đọc được và không nghi ngờ đó là những lời kêu gọi bímật” Như vậy, việc Bác lựa chọn chữ Hán làm phương tiện sáng tác là vì hoàn cảnh

ra đời đặc biệt của tập thơ Do xuất thân trong gia đình khoa bảng, sớm được tiếp xúcvới Nho học nên Bác có sự am hiểu sâu sắc về Hán tự Bác dùng chữ Hán linh hoạt

và sâu sắc không khác gì một người Trung Quốc Thế nên, suốt mười bốn tháng,giam giữ, theo dõi, dò la mà bọn Tưởng Giới Thạch không thể phát hiện ra Bác làngười Việt, là lãnh tụ cách mạng Việt Nam Viết thơ bằng chữ Hán là do mục đíchchính trị nhưng Bác lại “vô tình” đóng góp cho văn học Việt Nam hiện đại một tập

thơ độc đáo Nhật ký trong tù được coi là tập thơ có giá trị cuối cùng được viết bằng

chữ Hán trong văn học Việt Nam

Vẻ đẹp cổ điển của Nhật ký trong tù trên phương diện ngôn ngữ được thể hiện

ở việc tác giả vận dụng rất tài tình và hiệu quả tinh hoa của Hán tự Trước hết, nhà

thơ đã lựa chọn ngôn từ chuẩn xác, giàu giá trị biểu đạt Đọc Ngục trung nhật ký,

từng câu từng chữ đều đem lại cảm giác thâm trầm cổ điển Những chữ, những từ

xuất hiện có tần số cao trong thơ chữ Hán của người xưa cũng thường gặp ở Nhật ký trong tù, ví như ngã- quân, vân- nguyệt, tạc dạ- kim chiêu, du du… Bản thân những

chữ ấy đã toát lên chất cổ điển Theo thống kê của nhà ngôn ngữ học Phan Văn Cácthì Hồ Chí Minh sử dụng 1332 chữ Hán Người viết ắt hẳn rất am hiểu tiếng Hán, hơnmột nghìn chữ Hán đó được sử dụng rất tài tình Trong tiếng Hán có nhiều chữ gầnnghĩa hoặc cùng nghĩa chỉ khác nhau vê sắc thái biểu cảm Hồ Chí Minh luôn có sự

lựa chọn chuẩn xác Ví như trường hợp hai chữ chinh nhân và hành nhân trong Tảo

giải:

Chinh nhân dĩ tại chinh đồ thượng

(bài I) Hành nhân thi hứng hốt gia nồng

(bài II)

Vẫn là người đi xa nhưng từ chinh nhân làm toát lên sự mạnh mẽ của con người vượt qua gian khổ, còn với từ hành nhân thì dường như Bác đã quên hết mệt mỏi để “thi hứng bỗng thêm nồng” Nhờ độ hàm súc và giá trị biểu cảm của tiếng

Hán, tác giả đã thể hiện được một cách kín đáo mà sâu sắc nỗi niềm của mình Bêncạnh việc lựa chọn ngôn từ, Hồ Chí Minh còn tiếp thu cách tạo dựng cú pháp củangười xưa Khi thì là cú pháp nhắt đôi câu chen trợ từ ngữ khí hề đặc trưng của Sở từtrong câu thơ:

Nhị xích khoát dề tam xích trường(Dịch nghĩa: hai thước rộng và ba thước dài)

(Chính trị bộ cấm bế thất- Nhà giam cục chính trị) Khi thì là kiểu cú pháp chặt chẽ trong hai câu thơ:

Nhĩ công dã bất tiểuNhân nhân bất nhĩ vong(Dịch nghĩa: Công anh không hề nhỏ/ mọi người không quên anh)

(Công lý bi- Cột cây số)Nhà nghiên cứu Phan Văn Các cho rằng: “kết cấu cú pháp đại từ nhân xưng nhĩ làmtân ngữ của động từ vong trong câu phủ định là kiểu kết cấu cú pháp điển hình trongtiếng Hán thời thượng cổ”

Khi lại là kiểu cú pháp sóng đôi quen thuộc của Đường thi:

Thùy yếu tẩy diện vật phanh tràThùy yếu phanh trà vật tẩy diện(Muốn để pha trà đừng rửa mặtMuốn đem rửa mặt chớ pha trà)

(Phân thủy- Chia nước)

Cùng một cú pháp, với cùng ngần ấy yếu tố từ vựng, chỉ có các cụm từ “rửa mặt”,

“pha trà” đảo chỗ cho nhau, gợi lên cảm giác luẩn quẩn bế tắc Dưới ngòi bút của Hồ

Chí Minh, cú pháp cũng trở thành một phương tiện đắc dụng để chuyển tải ý thơ

Như vậy, từ cách lựa chọn văn tự đến việc sử dụng từ ngữ và cú pháp, Nhật ký trong tù đều rất điển hình cho Hán văn cổ Nói rộng ra, ngôn ngữ là một yếu tố thể

hiện rõ nét màu sắc cổ điển của tập thơ này Tập thơ của Bác đã là “nguồn sinh lựcmới làm tươi tắn trở lại dòng thơ Việt- Hán, đã tạo nên một kết cục viên mãn ít ai ngờtới cho tiến trình một nghìn năm thơ ca chữ Hán Việt Nam” (Đặng Thai Mai)

1.2 Thể loại

Nhật ký trong tù được viết theo thể Đường luật- thể thơ có từ đời Đường Trung

Quốc- với phần lớn là thể thơ tứ tuyệt và một số bài thuộc các thể loại khác: ngũngôn, thất ngôn bát cú, tứ tuyệt, cổ phong Thể tứ tuyệt có một dạng thức khác nữa

trong Nhật ký trong tù Đó là các bài thơ tứ tuyệt liên hoàn Khi muốn viết về một

nội dung lớn, cần viết nhiều hơn khuôn khổ số câu quy định, tác giả phân thành haibài đứng chung dưới một đầu đề Nếu tách riêng ra thì mỗi bài có thể tồn tại như mộtbài thơ độc lập nhưng khi đứng chung dưới một đâì đề chúng bổ sung ý nghĩa chonhau Các bài thơ được làm theo thể Đường thi của Bác đạt đến trình độ nghệ thuật

cao Nhà phê bình người Trung Quốc, Quách Mạt Nhược khi đọc Nhật ký trong tù

phải thừa nhận rằng: “Có một số bài rất hay, nếu đặt lẫn vào một tập các thi nhân

Đường Tống thì cũng khó phân biệt” Nhận xét này cho ta thấy rằng, Hồ Chí Minh đã

kế thừa và sử dụng thành công thể thơ Đường luật

Thơ Đường là tinh hoa văn học của Trung Quốc nói riêng và nhân loại nóichung Theo từ điển Wikipedia, thơ Đường là toàn bộ thơ ca đời Đường được các nhàthơ người Trung Quốc sáng tác từ khoảng thế kỉ VII đến thế kỉ X (618-907) Hơn bathế kỉ tồn tại, thơ Đường đã tạo thành một kho tàng đồ sộ chứa đựng những giá trị vôcùng quý báu, trở thành di sản văn hóa thế giới Lịch sử đã trải qua bao sự hưng vong,quốc gia đã bao lần đổi chủ nhưng không vì lẽ đó mà làm mai một sức sống của thơĐường Sự tồn tại bao giờ cũng lý do nhất định của nó, với thơ Đường đó chính là sựtinh diệu trong nghệ thuật của những ngòi bút tài hoa qua nhiều thế hệ Thơ Đường đãđóng góp những tên tuổi lớn và những áng “thiên thu tuyệt diệu từ” cho nền văn họcnhân loại Ngàn đời sau sau vẫn còn nức tiếng thi tiên Lý Bạch, thi thánh Đỗ Phủ, thiphật Vương Duy… vẫn còn vang vọng lời thơ Tỳ bà hành, Khuê oán, Hoàng Hạc Lâu,Đăng U Châu Đài ca…

Thơ Đường với bộ phận chính của nó là thơ Đường luật có sức lan tỏa và ảnhhưởng lớn đến nền thơ ca của nhiều nước, trong đó có Việt Nam Trong kho tàng thơ

ca dân tộc ta, thơ Đường chiếm một phần lớn Ngay từ thế kỉ X, khi văn học viết ViệtNam được hình thành, thơ chữ Hán Đường luật đã xuất hiện Và, theo dòng chảy lịch

sử, thơ Đường luật với các dạng thức của nó là thất ngôn hoặc ngũ ngôn, tứ tuyệthoặc bát cú đã thành thể loại quen thuộc, quy tụ nhiều cây bút Đó là Nguyễn Trãivới Ức Trai thi tập, Nguyễn Bỉnh Khiêm với Bạch Vân thi tập, Nguyễn Du với ThanhHiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục… Như vậy, trước khi Hồ Chí

Minh viết Nhật ký trong tù, đã có một vốn quý các tác phẩm thơ Đường luật trong

kho tàng thi ca Là một cây bút của thế kỉ XX, chủ tịch Hồ Chí Minh đã học tập tinhhoa của Đường thi cả ở Trung Quốc và Việt Nam để viết nên hơn một trăm bài thơmang đậm màu sắc cổ điển

Vê lí do sử dụng chữ Hán để viết Ngục trung nhật kí, Bác đã nêu rõ nhưng về lí

do chọn thể loại thơ Đường thì dường như Người chưa từng đề cập đến Theo chúngtôi, nếu việc chọn chữ Hán phần nhiều vì lí do chính trị thì việc chọn thể thơ Đường

lại là sự mách bảo của trái tim nghệ sĩ Bác coi Nhật ký trong tù đơn thuần là một

cuốn nhật kí ghi chép Tâm thế của chủ tịch Hồ Chí Minh khi viết tập thơ này là viếtcho mình, viết để ngâm ngợi cho khuây Vậy nên, Bác sẽ chọn thể loại mà Bác ưathích nhất, thấy phù hợp nhất Như một lẽ tự nhiên Người tìm đến với Đường thi.Điều đó cho ta hiểu rằng, Bác yêu thích thơ Đường, am hiểu thơ Đường Xuất thântrong gia đình có truyền thống Nho học, từ nhỏ, Bác đã chịu ảnh hưởng và thấmnhuần cái hay cái đẹp của những áng Đường thi cổ điển Để rồi vốn văn hóa quý báu

đó đã góp phần thổi hồn vào ngòi bút của nhà thơ Hồ Chí Minh để Người viết nên

Nhật ký trong tù

Chọn thơ Đường luật, tác giả Hồ Chí Minh đã tuân thủ quy luật tổ chức ngôn

từ của thể loại vốn được cố định thành một thể thức với những niêm luật, đối của

nó Có những bài thơ trong Nhật ký trong tù chỉnh tề, đăng đối, chuẩn mực đúng như

yêu cầu cách luật của thơ Đường:

Phong như lợi kiếm ma sơn thạchHàn tự tiêm phong thích thụ chiViễn tự chung thanh thôi khách bộMục đồng xuy địch dẫn ngưu quy

(Hoàng hôn)( Gió sắc tựa gươm mài đá núi, Rét như dùi nhọn chích cành cây.

Chùa xa chuông giục người nhanh bước, Trẻ dắt trâu về tiếng sáo bay)

Trong bài Hoàng hôn, cái tôi trữ tình của tác giả gần như hòa lẫn vào giữa

đường nét, âm thanh và màu sắc của cơn gió lạnh, của tiếng chuông chùa xa và tiếng

sáo mục đồng theo trâu về xóm Bài thơ phảng phất cách cấu tứ của bài Phong Kiều

dạ bạc của Trương Kế:

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiênGiang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền(Trăng tà chiếc quạ kêu sương,

Lửa chài, cây bên, sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn Sơn.)Người làm thơ ắt hẳn đã nắm rất vững các quy tắc phức tạp của Đường thi vàthấm rất sâu cái hồn của Đường thi Vì thế, ngòi bút thơ đậm chất cổ điển, mỗi lờimỗi tiếng viết ra đều nghe vang vọng dư âm của thơ xưa

Xét ở góc độ tỉ mỉ hơn, từng câu thơ trong bài thơ, chúng ta cảng nhận ra lốiviết đậm chất cổ điển của Bác Thơ thất ngôn tứ tuyệt có những quy định rõ ràng vềvai trò của từng câu trong bài Mỗi bài thơ tứ tuyệt là một chỉnh thể trọn vẹn với kết

cấu khai - thừa - chuyển - hợp Nghĩa là: câu đầu khai nhập, câu hai thừa tiếp câu

đầu, câu ba chuyển từ đề mục để khởi phát ý mới và câu bốn là hội tụ của ba câu trên

nhập lại cùng nhau Câu thứ nhất là khai đề hoặc phá đề tạo ra “duyên cớ” để triển

khai tứ thơ nhưng thường ngay trong câu đầu đã hàm chứa nội dung, hàm chứa tình

cảm tác giả Câu thứ hai là thừa, có nghĩa là thừa tiếp, thừa hành “nhiệm vụ” câu một

nêu lên Câu thơ này phải tiếp liền với câu thơ trên hợp thành nhất khí mà nói rõ ý đềmột cách minh bạch, nhưng cũng không được lộ quá khiến bên dưới không còn chỗxoay chuyển nữa Câu thứ ba là dây dẫn cho sự bùng nổ ở câu cuối cùng Câu chuyển

có vai trò đặc biệt trong bài tứ tuyêt, nhiều khi chính nó quyết định sự thành bại của

bài thơ Cuối cùng, câu thơ thứ tư như là một “tổng kết” và có nhiệm vụ mở ra

hướng mới Nó tựa hồ như một cái cửa kỳ diệu đặc biệt, khép lại nghĩa đen và mở

nghĩa bóng ra một cách thần tình và đây cũng là chìa khoá để “giải mã” tứ thơ ẩn giấu toàn bài “Câu kết trong tứ tuyệt cổ điển không những điêu luyện hơn về kỹ

thuật ngôn từ mà còn sâu xa về ý tứ: phần lớn đều tổng kết được một nhận thức cótính chân lý hoặc một nét khắc hoạ tình cảm nào đó của con người mang tầm vóc vũ

trụ” (Hữu Đạt) Trong Nhật ký trong tù, ở nhiều bài thơ Hồ Chí Minh đã thực hiện đúng quy tắc kết cấu chặt chẽ của Đường thi Bài thơ Thụy bất chước (Không ngủ

được) là một trường hợp điển hình:

Nhất canh nhị canh hựu tam canh,Triển chuyển, bồi hồi, thụy bất thành;

Tứ, ngũ canh thời tài hợp nhãn,Mộng hồn hoàn nhiễu ngũ tiêm tinh

(Một canh hai canh lại ba canh,Trằn trọc băn khoăn, giấc chẳng thành;

Canh bốn, canh năm vừa chợp mắt,Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh.)

Câu khai đề “Nhất canh… nhị canh… hựu tam canh” (một canh… hai canh … lại ba canh) gây ấn tượng về thời gian đêm khuya đang trôi đi không ngừng Đó là sự

hé lộ cho đề tài của bài thơ, chuẩn bị cho câu sau thể hiện tâm trạng của con người

trong đêm khuya: “trằn trọc băn khoan giấc chẳng thành” Câu chuyển tiếp nối ý thơ

gợi ra từ hai câu trên, nhân vật trữ tình đang tiếp tục đếm thời gian: canh bốn canh

năm Đồng thời câu chuyển cũng tạo ra một tình thế mới “vừa chợp mắt”, chính tình

thế này trở thành duyên cớ để dẫn đến câu cuối một cách vừa logic vừa bất ngờ Câukết xuất hiện hình ảnh sao vàng năm cánh trong giấc ngủ chập chờn của nhân vật trữtình Với hình ảnh đó, tình ý bài thơ sâu thêm Đâu phải là chuyện ngủ hay không ngủđược mà đã thành chuyện nhớ nước thương nhà, chuyện đấu tranh cách mạng chongọn cờ tự do dân tộc Cái trằn trọc, sốt ruột vì không ngủ được của nhân vật trữ tìnhchỉ là biểu hiện bề mặt cho tấm lòng yêu nước sâu nặng, nỗi nhớ nước đau đáu của vị

lãnh tụ cách mạng Với câu thơ kết, Thụy bất chước xứng đáng là một tác phẩm tứ

tuyệt xuất sắc Bởi lẽ, “bài thơ hay nhất ở dạng kết cấu này là bài thơ mà ý nghĩa haychủ đề của nó cho đến mãi câu thứ ba vẫn còn như đóa hoa bị phong kín Đến câu thứthư mới được nở tung ra, đột ngột phô bày sắc đẹp độc đáo và tỏa hương thơm đi mãi

xa, rất xa, tạo nên dư ba không dứt trong lòng người đọc” (Nguyễn Đăng Mạnh)

Một trường hợp khác, bài thơ Vãn cảnh cũng có kết cấu mẫu mực cho thơ tứtuyệt Đường thi:

Mai khôi hoa khai hoa hựu tạ,Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình;

Hoa hương thấu nhập lung môn líHướng tại lung nhân tố bất bình

(Hoa hồng nở, hoa hồng lại rụngHoa tàn hoa nở cũng vô tìnhHương hoa bay thấu vào trong ngục

Kể với tù nhân nỗi bất bình)Câu khai đề mở ra chuyện hoa nở hoa tàn Câu thừa đề tiếp nối và làm rõ hơn từchuyện hoa nở, hoa tàn đến chuyện vô tình Câu chuyển khiến ý thơ vận động rất tựnhiên khéo léo: hương hoa bay vào nhà ngục mang theo nỗi ấm ức sầu hận Cái đẹp

đã tìm đến với tâm hồn tri kỉ để san sẻ Câu kết tiếp nối câu chuyển và đọng lại ở haitiếng bất bình Chính ở câu kết ấy, chiều sâu triết lí của thi phẩm được mở ra khôngcùng Câu kết trong thơ tứ tuyệt của Bác luôn ánh lên vẻ đẹp trí tuệ, xoáy sâu và gây

ấn tượng về tư tưởng Bài Vãn cảnh từ trước đến nay vẫn luôn được xem là một trong

những thi phẩm hấp dẫn nhất nhưng cũng thách thức nhất của Nhật ký trong tù

Trên phương diện thể loại, màu sắc cổ điển của Nhật ký trong tù không chỉ thể hiện ở kết cấu mà còn thấm đượm trong bút pháp Hồ Chí Minh khi viết Nhật ký trong tù đã vận dụng nhuần nhuyễn và thành công các thủ pháp quen thuộc của Đường thi Cũng giống như các thi nhân xưa, tác giả Nhật ký trong tù thường lấy

động tả tĩnh, lấy điểm nói diện, tạo các vế đối, tạo các mối quan hệ… Đặc biệt, Bácthường dùng lối viết chấm phá, hàm súc, ý tại ngôn ngoại

Ta thường bắt gặp trong Nhật ký trong tù chỉ vài nét chấm phá mà gợi hồn

cảnh vật:

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên khôngSơn thôn thiếu nữ ma bao túcBao túc ma hoàn lô dĩ hồng

(Mộ)(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủChòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Cô em xóm núi xay ngô tốiXay hết lò than đã rực hồng)Hai câu thơ đầu họa lại bức tranh chiều tối vùng sơn cước chỉ với hai nét vẽ đơn sơ:cánh chim và chòm mây Những sự vật nhỏ nhoi ấy chỉ là nét chấm phá giữa khônggian rộng lớn, chúng gợi ra cái hồn buồn mênh mông vắng lặng của chiều hôm

Trong các bài thơ của Nhật ký trong tù, hiện thực được tỉnh lược tối đa, các chi tiết

mang tính chọn lọc và khái quát cao Nhờ thế mỗi thi phẩm đều có khả năng gói gọnđược cái cốt lõi, cái tinh tuý nhất của đời sống trong một hình thức nhỏ nhất

Hoặc có những khi ta bắt gặp trong Nhật ký trong tù chỉ vài câu thơ mà gợi ra

bao nhiêu tình ý:

Ngục trung hốt thính tư hương khúcThanh chuyển thê lương điệu chuyển sầuThiên lý quan hà vô hạn cảm

Khuê nhân cánh thướng nhất tằng lâu(Bỗng nghe trong ngục sáo vi vu,Khúc nhạc tình quê chuyển điệu sầu;

Muôn dặm quan hà, khôn xiết nỗi,Lên lầu ai đó ngóng trông nhau.)Theo nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai thì: “Chỉ bốn câu thôi! Nhưng sự thật là một vởkịch, một vở kịch một màn! Một anh tù chơi sáo Âm điệu: véo von sầu não Mộtthính giả, người cùng hội cùng thuyền Hiểu nhau nhiều, cám cảnh vô vàn, vì nỗi nhớnhung đất nước “muôn dặm quan hà” Và một người khuê phụ đang dấn bước lêntầng lầu trên để nghe cho thấu triệt hơn.” Bài thơ không chỉ là nỗi đồng cảm xótthương cho hai số phận ly biệt, không chỉ là sự đồng cảnh tương liên của hai người

tù, không chỉ là sự giao cảm thần tình của hai người “nghệ sĩ” trong tiếng sáo sầunão, không chỉ là nỗi nhớ nước thầm kín… Hình như còn nhiều hơn thế nữa mà mỗilần đọc là một lần bạn đọc ngộ ra một cách thấm thía Như vậy, sức quyến rũ của bốncâu thơ ngắn gọn là ở độ mờ ẩn sau từ ngữ với nguyên tắc “ý tại ngôn ngoại” (ý ởngoài lời), “thính hồ vô thanh”(nghe ở chỗ không có tiếng), “huyền ngoại chi âm”(âmthanh ngoài dây đàn) - một nguyên tắc phù hợp với tư duy nghệ thuật phương Đông

cổ điển Đường thi là những tác phẩm nghệ thuật không bao giờ tìm đến cái trọn vẹn,hoàn chỉnh, tối đa mà luôn để ngỏ Cũng như tranh thuỷ mặc thường phác hoạ nhữnghiện tượng thiên nhiên không hoàn chỉnh, mờ ảo với những nét lộ, nét khuất, nét dởdang là để gợi ẩn ý theo bút pháp “vẽ mây nẩy trăng” Thơ Đường có miêu tả hoa nởhoa tàn cũng là để cảm nhận dòng thời gian chảy trôi vĩnh hằng, có miêu tả tiếngchuông chùa xa, mưa rơi, tiếng sáo… là để cảm nhận cái vang vọng nhiều hơn miêu

tả chính nó Vì luôn mở ra, không khép kín nên Đường thi mãi mãi là một thế giớihuyền bí, đầy ý vị, khơi gợi và hấp dẫn vô cùng

Như vậy, phải nói rằng, bằng tài năng trác tuyệt và một sự nhạy cảm thiênbẩm, Hồ Chí Minh đã thấu rõ chân lý nghệ thuật của thơ Đường Mỗi bài thơ dướingòi bút của Người vừa đăng đối, chỉnh tề, chặt chẽ lại vừa khơi mở Người đã hội tụđược tinh hoa của thơ xưa trong tác phẩm của mình- những tác phẩm nếu có đặtchung với thơ Đường thơ Tống thì quả tình rất khó phân biệt

Nam luôn dành một phần “thiên ái” cho đề tài thiên nhiên Và trong Nhật ký trong tù,

thiên nhiên cũng "chiếm một địa vị rất danh dự" (Đặng Thai Mai)

Kể với tù nhân nỗi bất bình)

(Vãn cảnh)Bác viết về trăng:

Ngục trung vô tửu diệc vô hoaĐối thử lương tiêu nại nhược hà?

Nhân hướng song tiền khán minh nguyệtNguyệt tòng song khích khán thi gia(Trong tù không rượu cũng không hoaCảnh đẹp đêm nay khó hững hờ

Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổTrăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ)

(Vọng nguyệt)

Bác viết về cảnh sớm mai:

Thái dương mỗi tảo tòng sơn thượngChiếu đắc toàn sơn xứ xứ hồng(Đầu non sớm sớm vầng dương mọcKhắp núi nơi nơi rực ánh hồng)

(Triêu cảnh)Bác viết về hoàng hôn:

Phong như lợi kiếm ma sơn thạchHàn tự tiêm phong thích thụ chiViễn tự chung thanh thôi khách bộ

Mục đồng xuy địch dẫn ngưu quy ( Gió sắc tựa gươm mài đá núi, Rét như dùi nhọn chích cành cây.

Chùa xa chuông giục người nhanh bước, Trẻ dắt trâu về tiếng sáo bay)

(Hoàng hôn)Bác viết về cảnh đêm khuya:

Nguyệt chiếu đình tiêu tăng lãnh khíKhuy song, bắc đẩu dĩ hoành thiên(Khóm chuối trăng soi càng thấy lạnhNhòm song, bắc đẩu đã nằm ngang)

(Dạ lãnh)Trong hoàn cảnh ngục tù, Hồ Chí Minh vẫn luôn hướng đến thiên nhiên, dànhcho thiên nhiên một sự ưu ái đặc biệt Vì thế, thiên nhiên trở thành đề tài xuất hiện

với tấn số cao trong Nhật ký trong tù Điều này góp phần làm nên vẻ đẹp cổ điển của

tập thơ

Bên cạnh đề tài thiên nhiên, các đề tài vốn được xem là “đặc trưng” của thơ cổ

cũng xuất hiện trong Nhật ký trong tù Ví như, đề tài về tình bằng hữu Đường thi đã

nức danh những tuyệt tác mà Đỗ Phủ, Lý Bạch, Bạch Cư Dị… viết về bạn mình:

Chết xa nhau nín đã đành,Sống xa nhau để đinh ninh bên lòngGiang Nam hơi độc mịt mùng,Khách đi đày biết vân mồng ra sao!

Chiêm bao ta, bạn lẻn vào!

Rõ lòng ta chẳng lúc nào lúc quên

(Đỗ Phủ - Mộng Lí Bạch)Nước đầm nghìn thước Đào Hoa,

Uông Luân tình bác tiễn ta sâu nhiều

(Lí Bạch - Tặng Uông Luân)Không bạn xuân về ít dạo chơi

Ba phần vui đã giảm đi haiThương chi vườn hạnh sớm nay nữaGặp đủ người chơi thiếu một người

(Bạch Cư Dị - Nhớ Nguyên Cửu)

Thi nhân trung đại Việt Nam cũng đã để lại cho đời những câu thơ chân thành thẳmsâu ân nghĩa:

Vườn quê mộng tới, mưa thêm nhớQuán trọ đêm nghe dế gợi mong

(Nguyễn Trãi- Gửi bạn)Rượu ngon không có bạn hiền

Không mua không phải không tiền không muaCâu thơ nghĩ đắn đo không viết

Viết đưa ai, ai biết mà đưaGiường kia treo những hững hờĐàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn

(Nguyễn Khuyến- Khóc Dương Khuê)

Khi đọc Nhật ký trong tù, ta như nghe thấy đâu đây vang vọng âm hưởng của những dòng thơ cổ điển ấy trong các bài Người bạn tù thổi sáo, Người bạn tù cờ bạc vừa chết, Ông Quách, Trưởng ban họ Mạc… Đặc biệt, bài thơ Ức hữu (Nhớ bạn) mang

phong vị thơ xưa từ tên tác phẩm, đề tài đến cách triển khai đề tài đó trong bốn câuthơ bảy chữ:

Tích quân tống ngã chí giang tânVấn ngã quy kỳ, chỉ cốc tân Hiện tại tân điền dĩ lê hảoTha hương ngã tắc ngục trung nhân

Sự xuất hiện của các đề tài quen thuộc khiến cho người đọc khi lật giở từng trang thơ

Nhật ký trong tù luôn có cảm giác thân thuộc, gần gũi, xưa cũ, rất dễ đồng cảm

2.2 Hình ảnh thơ

Viết về các đề tài quen thuộc, thì như một lẽ tất yếu, tác giả Ngục trung nhật

ký cũng thường sử dụng các hình ảnh thơ đã nhiều lần đi về trong các trang thơ ngày

cũ Khi viết về thiên nhiên, giống thi nhân xưa, Bác cũng thường nhắc đến trăng hoa

mây gió Đọc thơ Nhật ký trong tù rất dễ nhận ra bóng dáng của cổ thi trong các thi

liệu mà Bác sử dụng Hình ảnh cánh chim và chòm mây trong bài thơ Mộ là một ví

dụ tiêu biểu Ngược dòng thời gian, ta bắt gặp hai hình ảnh này với tần suất xuất hiệnkhá nhiều trong thơ Trong kho tàng thi ca dân tộc:

“Chim bay về núi tối rồi”

(Ca dao)Chim hôm thoi thót về rừng

(Nguyễn Du)Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi

(Bà huyện Thanh quan)Trong Đường thi:

Bạch vân thiên tải không du du

(Thôi Hiệu)Thậm chí sự kết hợp hai hình ảnh này cũng đã rất quen thuộc Hai câu khai đề, thừa

đề của Mộ dường như “đồng dạng” với hai câu đầu của Độc tọa Kính Đình sơn (LýBạch):

Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn(Chim bầy bay đi hếtMây lẻ đi một mình)

Ở bài thơ chúng tôi đã từng nhắc đến ở trên- bài Vãn cảnh- hình ảnh hoa nở hoa tàn cũng là hình ảnh đã thành quen thuộc của cổ thi Lục Du đời Tống có viết: “Hoa khai hoa lạc tức kinh xuân” (hoa nở, hoa rụng thế là xuân đã qua); Sử Tương Tai đời Thanh viết: “Hoa khai hoa tạ niên niên hữu”(hoa nở hoa tàn năm nào cũng có); bậc

thiền sư Mãn Giác cũng đóng góp cho văn học dân tộc hai câu thơ giàu chất triết lý

sử dụng hình ảnh hoa tàn hoa nở: “Xuân khứ bách hoa lạc/ Xuân đáo bách hoa khai”.

Trong các bài thơ viết về đề tài khác, bằng vốn hiểu biết sâu rộng văn hóatruyền thống của dân tộc và văn hóa nhân loại, Hồ Chí Minh cũng vận dụng các hìnhảnh đậm chất cổ điển Xin nêu ở đấy một vài trường hợp Đường thi một khi đã nóiđến bằng hữu là thường nói đến tình ly biêt, một khi đã nói tình ly biệt thì sẽ nói tớingày biệt ly bên một bờ sông đầy tính chia cắt Xưa, thái tử nước Yên tiễn đưa Kinh

Kha bên dòng Dịch Thủy Xưa, Lý Bạch tiễn Mạnh Hạo Nhiên bên bờ Trường giang:

“Cô phàm viễn ảnh bích không tận/ Duy kiến trường gian thiên tế lưu” Nay, Hồ Chí Minh nhớ bạn cũng nhớ đến: “Ngày đi bạn tiễn đến bên sông/ …” Hai câu thơ như

họa lại bức tranh cảnh biệt ly tự thưở nào Từng nét vẽ đều thể hiện màu sắc cổ điển

đậm đà Cũng như vậy, hình tượng “Anh ở trong song sát/ Em ở ngoài song sắt”

(Người bạn tù thổi sáo) đã nằm sâu trong kí ức, trong truyền thống cảm nhận của

người Việt hàng thế kỉ qua những câu thơ Chinh phụ ngâm “Thiếp trong cánh cửa/ Chàng ngoài chân mây”

3 Nhân vật trữ tình

Khi nói về nguồn gốc nảy nở và lịch sử phát triển của thơ ca, Hêghen phátbiểu: “Thơ bắt đầu từ cái ngày con người cảm thấy cần sự bộc lộ mình” Ý kiến đó,phần nào nói lên được đặc trưng của thơ trữ tình Thơ là tiếng nói trực tiếp biểu lộnhững cảm xúc suy tư, chiêm nghiệm… Phát ngôn thơ – lời thơ – do vậy không lấy chức năng thông báo làm chính mà chủ yếu là hướng đến chức năng biểu hiện Với thơ, thi sĩgiải bày những tư tưởng, những cung bậc cảm xúc của mình Khi đọc một bài thơ,trước mắt chúng ta không chỉ xuất hiện cảnh thiên nhiên, cảnh sinh hoạt, sự vật, conngười mà còn có hình tượng của một ai đó đang ngắm nhìn, rung động, suy tư về cuộcsống Hình tượng ấy chính là nhân vật trữ tình Ðó là tâm hồn, nỗi niềm, tấm lòng màngười đọc cảm nhận được qua tác phẩm thơ ca Theo như cách định nghĩa của GS.Phương Lựu thì “Thông thường nội dung của tác phẩm trữ tình được thể hiện gắn liềnvới hình tượng nhân vật trữ tình Đó là hình tượng người trực tiếp thổ lộ suy nghĩ,cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm.Nhân vật trữ tình không có diện mạo, hành động,lời nói, quan hệ cụ thể như nhân vật tự sự và kịch Nhưng nhân vật trữ tình cụ thểtrong giọng điệu, cảm xúc trong cách cảm cách nghĩ Qua những trang thơ ta như gặptâm hồn người, tấm lòng người Đó là nhân vật trữ tình”

Ngục trung nhật kí là một tập nhật kí được viết trong những tháng ngày tác giả

của nó bị giam cầm, cách ly với cuộc sống đời thường sôi động Chính hoàn cảnhsáng tác đặc biệt ấy tạo nên chất tự tình đậm đặc hơn bao giờ hết trong từng bài thơ

Là một tập nhật kí ghi lại những điều tác giả cảm nhận và suy nghĩ hàng ngày, Nhật

ký trong tù trở thành nơi kí thác trọn vẹn thế giới tinh thần của tù nhân- thi nhân Hồ

Chí Minh Nói khác đi, hình tượng nhân vật trữ tình trong tập thơ hiện lên rất chânthực, sâu sắc Nói như nhà thơ Mỹ, Walt Whitman, “ai mở cuốn sách này sẽ gặp một

con người”, mở Nhật ký trong tù bạn đọc bắt gặp một con người đặc biệt Mà trước

hết, ở con người ấy ta nhận thấy một phong thái, cốt cách không khác với các taonhân mặc khách xưa là mấy

Bàn về nhân vật trữ tình, hay còn gọi là chủ thể trữ tình trong Nhật ký trong tù

là một vấn đề lớn Ở đây, chúng tôi chỉ xin nêu lên một vài phương diện tiêu biểu thểhiện vẻ đẹp truyền thống trong nhân cách và tâm hồn Bác

Trước hết, nhân vật trữ tình xuất hiện trong hơn trăm bài thơ chữ Hán này cónét gần gũi với thi nhân xưa ở tình yêu thiên nhiên sâu đậm Sở dĩ thơ Đường viếtnhiều và viết hay về phong hoa tuyết nguyệt… là bởi các thi nhân say mê và gắn bóvới thiên nhiên Những thi phẩm xuất sắc nhất không phải là những bài vịnh cảnh, coithiên nhiên như một đối tượng để tô vẽ ngâm vịnh Cái thần của Đường thi ở màng đềtài này là sự giao hòa mật thiết giữa tâm hồn con người với thiên nhiên Nhân vật trữtình luôn coi thiên nhiên là tâm giao tri kỉ Lý Bạch xưa từng vì quá say trăng mànâng chén uống rượu cùng trăng, muốn nhảy xuống giếng sâu ôm lấy trăng Thiên

nhiên trở thành đối tượng để tâm sự, kí thác nỗi niềm sầu muộn Có những câu thơhọa cảnh nhưng tình thì chứa chan đến mức khó phân định nổi nỗi niềm kia của cảnh

hay của lòng người Đổ Phủ viết: Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ (Thu hứng) Bạn

đọc hôm nay có người hiểu câu thơ là hình ảnh hoa cúc nở, cánh hoa như những giọt

lệ Lại có người hiểu Đỗ Phủ lòng sầu bi nhìn cúc nở mà thấy như cúc đang rơi lệ.Cách hiểu nào cũng có lý, có lẽ chúng bổ sung cho nhau Người và cảnh ở câu thơnày ở trong mối quan hệ đồng nhất, không thể phân định rạch ròi Đâu chỉ có thi nhânđời Đường yêu thiên nhiên cảnh vật, thi nhân Việt Nam thời trung đại cũng dành chothiên nhiên biết bao sự ưu ái Những con người đáng trọng và tài hoa nhất của lịch sửdân tộc luôn sống chan hòa giữa thiên nhiên, dành cho thiên nhiên một tấm tình sâu

nặng Nguyễn Trãi coi “chim bầu bạn, mây khách khứa, nguyệt anh tam” Nguyển Bỉnh Khiêm sống chan hòa với thiên nhiên “thu ăn măng trúc đông ăn giá/ xuân tắm

hồ sen, hạ tắm ao” Nguyễn Khuyến vì yêu cảnh quê đồng bằng Bắc bộ mà có những

phút thần hứng viết nên ba bài thơ thu tuyệt diệu Tiếp nối truyền thống tốt đẹp đó,

Hồ Chí Minh cũng dành cho thiên nhiên một tình cảm đặc biệt Điều này tạo nên vẻ

đẹp cổ điển cho hình tượng nhân vật trữ tình trong Nhật ký trong tù Người đọc nhận thấy trong hình ảnh Hồ Chí Minh “lòng theo vời vợi mảnh trăng thu” (Trung thu) hoặc “người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ” (Vọng nguyệt) là bóng dáng của một tao

nhân xưa Nỗi niềm băn khoăn của tác giả Ngục trung nhật kí là một niềm băn khoănđầy màu sắc cổ điển:

“Ngục trung vô tửu diệc vô hoaĐối thử lương tiêu nại nhược hà?”

(Vọng nguyệt)Câu thơ thứ nhất là lời thông báo về sự thật hiển nhiên: trong tù không rượu cũngkhông hoa Nhưng, đêm nay lại là một đêm trăng Thế nên thành ra tiếc nuối và trawbtrở: cảnh đẹp đêm nay biết làm sao Có mấy ai trong hoàn cảnh lao lung lại còn cónỗi băn khoăn rất thơ như thế Chủ thể trữ tình của hai câu thơ chắc hẳn phải là ngườiyêu trăng đến độ không nỡ vô tình với ánh trăng dù chỉ là một phút giây Tâm trạng

này sao giống người xưa: “Trì tham nguyệt hiện chăng buông cá” (Nguyễn Trãi).

Tâm hồn nghệ sĩ muôn đời đều chung nhau nhịp đập vì cái đẹp, yêu cái đẹp

Nhân vật trữ tình trong Nhật ký trong tù là một người tù, hàng ngày phải chịu

nỗi đọa đầy của chốn lao lung Nhưng, trong mỗi bài thơ viết về thiên nhiên, ta luônthấy gông cùm xiềng xích cũng không ngăn nổi tiếng hát của tâm hồn nghệ sĩ yêu

thiên nhiên, yêu cuộc sống Bác vẫn đưa mắt nhìn theo “Chòm sao đưa nguyệt vượt lên ngàn” (Giải đi sớm), Bác vẫn thấy “Chim ca rộn núi hương bay ngát rừng”…

Mỗi lần chuyển lao lại trở thành một dịp để người tù đến gần hơn với thiên nhiên,Các bài thơ viết trên đường chuyển lao vì thế luôn thể hiện hình ảnh nhân vật trữ tìnhvới tâm hồn lãng mạn luôn hướng về thiên nhiên tạo vật Đặc biệt, nhân vật trữ tình

trong Nhật ký trong tù cũng giống như thi nhân xưa, khi đứng trước thiên nhiên hữu

tình, con người luôn có phong thái ung dung nhàn tản để ngắm nhìn và thưởng thức.Khi bàn về màu sắc cổ điển trong thơ trữ tình của Bác, nhà nghiên cứu Nguyễn ĐăngMạnh đã viết: “Nhân vật trữ tình có phong thái hiền triết thời xưa, ung dung nhàn tản,như ẩn dật giữa thiên nhiên, bạn với mây ngàn hạc nội, tùng cúc trúc mai… giốngNguyễn Trãi ở Côn Sơn, Nguyễn Bỉnh Khiêm ở Bạch Vân am vậy Hình ảnh ấy cảunhân vật Hồ Chí Minh trong thơ được thể hiện rõ trong loạt bài tuyệt cú:Vọngnguyệt, Tảo giải, Tân xuất ngục học đăng sơn…” Quả thực, đọc Tảo giải, nếu không

biết hoàn cảnh sáng tác của bài thơ thì ta cứ ngỡ “chinh nhân”, “hành nhân” trong

bài thơ quyết phải là một tao nhân mặc khách của một thời đã xa:

INhất thứ kê đề dạ vị lan,Quần tinh ủng nguyệt thướng thu san;

Chinh nhân dĩ tại chinh đồ thượng,Nghênh diện thu phong trận trận hàn

IIĐông phương bạch sắc dĩ thành hồng,

U ám tàn dư nhất tảo không 1 ;Noãn khí bao la toàn vũ trụ,Hành nhân thi hứng hốt gia nồng!

Hơi ấm bao la trùm vũ trụ,Người đi, thi hứng bỗng thêm nồng

Hình tượng nhân vật trữ tình trên con đường lữ thứ, vừa đi vừa ngắm nhìn và cảmnhận thiên nhiêu đã trở thành một motip quen thuộc của thơ cổ Bạn đọc yêu thơ vẫnnhớ mãi dáng hình Trần Tử Ngang đời Đường Trung Quốc cô độc trên con đườngthăm thẳm hay nhớ đến bước chân của nhà thơ dân tộc- Bà Huyện Thanh Quan thế kỉ

XVIII vượt đèo Ngang với “một mảnh tình riêng ta với ta” Nay, đọc bài thơ này,

chúng ta gặp lại cảnh huống và phong thái rất xưa cũ ấy

Tìm hiểu vẻ đẹp cổ điển của Nhật ký trong tù ở phương diện nhân vật trữ tình,

chúng tôi còn nhận thấy Hồ Chí Minh đã tiếp nối truyền thống yêu thương con ngườicủa các thi nhân tiền bối Nhân nghĩa là một trong những tư tưởng rường cột của họcthuyết Nho gia, nó hướng người quân tử đến việc đối nhân xử thể dựa trên lòng áinhân Tư tưởng này khi được truyền bá sang Việt Nam đã nhanh chóng hòa nhập vớiquan điểm đầy tính nhân văn của cha ông ta: thương người như thể thương thân Do

đó, Đường thi hay thơ ca trung đại Việt Nam đều thể hiện hình tượng nhân vật trữtình với tình yêu thương, đồng cảm với con người Đến thế kỉ XX, Hồ Chí Minh cũng

bày tỏ lòng ái nhân sâu sắc Nhân vật trữ tình trong Nhật ký trong tù có khi xót xa cho

cảnh ngộ đáng thương của cháu bé vừa nửa tuổi phải theo mẹ đến ở nhà pha; có khingậm ngùi cho cảnh phân cách của vợ chồng người bạn tù; có khi đau đớn thươngtiếc trước cái chết đột ngột của người tù:

Tha thân chi hữu cốt bao bì Thống khổ cơ hàn bất khả chi Tạc dạ tha nhưng thụy ngã trắc Kim triêu tha dĩ cửu tuyền quy

( Thân anh da bọc lấy xương,