điều tra, xác định một số mối quan hệ giữa các loài thực vật và chim nước tại vườn cò bằng lăng, thuận an, thốt nốt, thành phố cần thơ

KHOA SƯ PHẠM BỘ MÔN SƯ PHẠM SINH HỌC ĐIỀU TRA, XÁC ĐỊNH MỘT SỐ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI THỰC VẬT VÀ CHIM NƯỚC TẠI VƯỜN CÒ BẰNG LĂNG, THUẬN AN, THỐT NỐT, THÀNH PHỐ CẦN THƠ LUẬN VĂN TỐ

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN SƯ PHẠM SINH HỌC

ĐIỀU TRA, XÁC ĐỊNH MỘT SỐ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI THỰC VẬT VÀ CHIM NƯỚC TẠI VƯỜN CÒ BẰNG LĂNG, THUẬN AN, THỐT NỐT,

THÀNH PHỐ CẦN THƠ

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành SƯ PHẠM SINH – KỸ THUẬT NÔNG NGHIỆP

Lớp: SP Sinh – KTNN MSSV: 3102594

NĂM 2014

LỜI CẢM TẠ

Chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu Trường Đại Học Cần Thơ, Bộ môn Sư phạm Sinh học, cùng quý thầy cô đã tận tình giảng dạy cho tôi trong suốt thời gian học tập

Tôi xin gởi lời tri ân chân thành đến cô Phùng Thị Hằng đã hết lòng hướng dẫn, truyền đạt nhiều kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho tôi trong suốt thời gian học tập và quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Cám ơn thầy Nguyễn Thanh Tùng và cô Trần Thị Anh Thư, chị Ngô Thảo Nguyên (Khoa Môi Trường) đã nhiệt tình giúp đỡ tôi về mặt phương tiện dụng cụ

hỗ trợ quá trình làm luận văn

Cám ơn anh Lý Hoàng Phi và bạn Lý Minh Đàng đã hỗ trợ tôi về mặt sử dụng

và vẽ bản đồ bằng máy GPS

Xin gởi lời cám ơn chân thành đến gia đình Bác Bảy vườn cò và gia đình anh

Lo đã giúp đỡ nhiệt tình trong suốt thời gian tôi đến vườn cò

Cám ơn bạn Nguyễn Phạm Quế Tuyết đã đồng hành cũng tôi trong thời gian làm luận văn

Ngoài ra tôi xin gởi lời cám ơn đến cô Trương Trúc Phương và tất cả các bạn cùng lớp – Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp K36 đã chia sẽ cùng tôi những vấn đề phát sinh trong quá trình học tập cũng như đã hỗ trợ hết lòng và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Xin chân thành cám ơn!

Cần Thơ, ngày tháng năm 2014

Người thực hiện

Lư Kim Huệ

TÓM LƯỢC

Đề tài “Điều tra, xác định một số mối quan hệ gữa các loài thực vật và

chim nước tại vườn cò Bằng Lăng, Thuận An, Thốt Nốt, TP Cần Thơ” được

thực hiện từ tháng 9 năm 2013 đến tháng 5 năm 2014, đã tiến hành ghi nhận và phân loại được:

Có 60 loài thực vật thuộc 32 họ của 21 bộ Trong đó họ Poaceae chiếm ưu thế với 12 loài Quan sát thực tế ghi nhận được 5 loài chim nước: Cồng cộc (Phalacrocorax niger), Cò trắng (Egretta gaetta), Cò ngàng nhỏ (Egretta intermedia), Cò ruồi (Bubulcus ibis), Cò nhạn (Anastomus oscitans) thuộc họ Diệc (Ardeidae), họ Cốc (Phalacrocoracidae) và họ Hạc (Ciconiidae) tại vườn cò Bằng Lăng Phỏng vấn được 16 loài chim nước thuộc 5 họ, trong đó có 5 loài có trong Sách đỏ Việt Nam: Cò nhạn (Anastomus oscitans), Cốc đế (Phalacrocorax carbo), Điêng điểng (Anhiga melanogaster), Vạc hoa (Botaurus stellaris), Cò thìa (Platalea minor) Thực vật trong vườn cò chia thành 3 tầng Tầng thứ 2 là đa dạng nhất, là nơi tập trung chim nước đậu và làm tổ nhiều nhất

Chim nước làm tổ trên 12 loài thực vật Những nơi cạnh các ao, rạch, nơi có thành phần cây đa dạng được chim làm tổ nhiều hơn Chim nước thường làm tổ ở nơi ít người lui tới, nơi cây cối rậm rạp, những nơi có vị trí cao; tổ ở những vị trí khác nhau trên các loại cây khác nhau Vật liệu làm tổ là các nhánh cây khô trong vườn

Thực hiện được 42 mẫu ép thực vật

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ luận văn nào trước đây

Tác giả luận văn

Lư Kim Huệ

MỤC LỤC

LỜI CẢM TẠ i

TÓM LƯỢC ii

LỜI CAM ĐOAN iii

MỤC LỤC iv

DANH SÁCH BẢNG vi

DANH SÁCH HÌNH vii

CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Mục tiêu đề tài 1

CHƯƠNG II: LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 2

1 Giới thiệu về vườn cò Bằng Lăng 2

1.1 Vị trí địa lí, diện tích 2

1.2 Lịch sử hình thành 3

2 Sơ lược về các nghiên cứu thực vật và sân chim, vườn chim ở Việt Nam 4

3 Sơ lược về nghiên cứu tại vườn cò Bằng Lăng 6

CHƯƠNG III: PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

1 Phương tiện 8

2 Phương pháp 8

2.1 Kế thừa, phỏng vấn 8

2.2 Thực địa 8

2.3 Thu mẫu 9

2.4 Phòng thí nghiệm 9

CHƯƠNG IV: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 11

1 Thành phần loài thực vật và chim nước 11

1.1 Thực vật 11

1.2 Chim nước 15

2 Mối liên hệ giữa thảm thực vật và sự phân bố chim nước 20

2.1 Ảnh hưởng của thực vật đến một số hoạt động của chim nước 20

2.2 Hoạt động của chim nước 27

3 Định hướng phát triển bền vững tại vườn cò 33

CHƯƠNG V: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 35

1 Kết luận………… 35

2 Đề nghị… 36

TÀI LIỆU THAM KHẢO 37 PHỤ LỤC I

1 Mô tả Thực vật I

2 Mô tả Chim nước XXII

3 Phiếu theo dõi 4 đợt quan sát XXX

DANH SÁCH BẢNG

Bảng 1 Kết quả thực vật ghi nhận được tại vườn cò Bằng Lăng 11Bảng 2 Danh sách thực vật không còn ở vườn cò Bằng Lăng so với Võ Mộng Thu

(2010) 15Bảng 3 Ghi nhận chim nước tại vườn cò Bằng Lăng và một số vườn cò khác 16Bảng 4 Kết quả 4 đợt quan sát chim nước 28

DANH SÁCH HÌNH

Hình 1 Vị trí vườn cò Bằng Lăng 2

Hình 2 Sơ đồ cấu trúc các bờ đất bên trong vườn cò 3

Hình 3 Sơ đồ đường đi ghi nhận thực vật 8

Hình 4 Cồng cộc - Phalacrocorax niger 19

Hình 5 Cò trắng - Egretta garzetta 19

Hình 6 Cò ngàng nhỏ - Egretta intermedia 20

Hình 7 Cò ruồi - Bubulcus ibis 20

Hình 8 Cò nhạn - Anastomus oscitans 20

Hình 9 Cây bị trơ cành 21

Hình 10 Cò đậu phía trên các tán cây 22

Hình 11 Chim phân bố khắp vườn 23

Hình 12 Cồng cộc đậu ở nhánh cây khô 23

Hình 13 Cò làm tổ trên cây Bình bát 24

Hình 14 Chim làm tổ trên cây cao 25

Hình 15 Tổ được làm ở nơi rậm rạp 26

Hình 16 Cò kiếm ăn ở ruộng xung quanh 27

Hình 17 Cò kiếm ăn trong vườn 27

Hình 18 Chim bay một vòng trước khi rời vườn 30

Hình 19 Cho cò con ăn 31

Hình 20 Một con tha nhánh cây, một con làm tổ 32

Hình 21 Tổ được làm từ nhánh cây khô 32

Hình 22 Chim non bị rơi khỏi tổ 33

CHƯƠNG I GIỚI THIỆU

1 Đặt vấn đề

Trong quá trình tồn tại và phát triển, sinh vật luôn chịu tác động bởi môi trường Môi trường là nhân tố quan trọng quyết định đến số lượng cũng như độ đa dạng của loài Trong một hệ sinh thái, thực vật và động vật có những mối quan hệ đặc biệt, thực vật là nguồn cung cấp thức ăn, là nơi ở, là nơi sinh đẻ của động vật Chúng tạo thành một hệ sinh thái với sự đa dạng sinh học nhất định

Du lịch sinh thái là loại hình du lịch gắn với cảnh quan thiên nhiên Tại Thành phố Cần Thơ hoạt động du lịch sinh thái dựa vào cảnh quan thiên nhiên mang tính

tự phát Theo thời gian các điểm du lịch sinh thái đã dần nâng cao chất lượng phục

vụ với việc khai thác lợi thế sẵn có từ cảnh quan thiên nhiên Vườn cò Bằng Lăng

là một điểm hẹn của du lịch sinh thái tự nhiên hiếm hoi, đây là vườn chim duy nhất

có ở Thành phố Cần Thơ Mặc dù có sự can thiệp của con người (mở rộng diện tích, trồng cây, thay đổi cơ cấu cây trồng vốn có của vườn) nhưng vườn cò Bằng Lăng phát triển theo hướng tự nhiên, chim nước tự động về đây cư ngụ và làm tổ, ban đầu từ vài trăm con, đến nay thì số lượng chim nước tại đây đã lên đến hơn vài chục ngàn con tạo nên sinh cảnh rất đặc sắc

Đề tài “Điều tra, xác định một số mối quan hệ giữa các loài thực vật và

chim nước tại vườn cò Bằng Lăng, Thuận An, Thốt Nốt, TP Cần Thơ” được

đề xuất thực hiện nhằm khảo sát hệ thực vật, chim nước và tìm hiểu một số mối quan hệ giữa hệ thực vật và chim nước tại đây, nhằm đưa ra một số đề xuất thiết thực giúp duy trì và phát triển du lịch sinh thái tại Vườn cò Bằng Lăng

CHƯƠNG II LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

1 Giới thiệu về vườn cò Bằng Lăng

Hình 1.Vị trí vườn cò Bằng Lăng

Hình 2 Sơ đồ cấu trúc các bờ đất bên trong vườn cò

1.2 Lịch sử hình thành

Theo ông Nguyễn Ngọc Thuyền (Bác Bảy – chủ vườn cò), vườn cò Bằng Lăng được thành lập một cách tự nhiên năm 1983, ban đầu chim nước về đây kiếm ăn rất đông, nhưng chúng bắt đầu tập trung làm tổ và đẻ trứng năm 1993 Vườn cò bắt đầu cho khách tham quan năm 1996 Ban đầu vườn cò có diện tích khoảng 3000m2, sau một thời gian cho khách tham quan và mở rộng thì hiện nay vườn cò có diện tích khoảng 17000m2

Diện tích vườn cò Bằng Lăng nhỏ, nhưng

có số lượng chim nước sinh sống tại đây khá nhiều Điều đó cho thấy môi trường nơi này có điều đặc biệt hơn so với những nơi khác và có ảnh hưởng nhất định đến đời sống, khả năng làm tổ của các loài chim nước tại đây Mặc dù chim nước

tự động về vườn kiếm ăn và làm tổ, nhưng do được mở rộng diện tích và được thay đổi cơ cấu cây trồng nên vườn cò Bằng Lăng mang tính nhân tạo Tuy nhiên, khác với khu du lịch sinh thái nhân tạo là hệ động vật ở đây không hề bị nuôi nhốt mà chúng được sống trong môi trường tự nhiên

Ban đầu khi chim nước bắt đầu về làm tổ thì đây là một vườn cây ăn trái, tuy nhiên sau một thời gian chim nước về đậu và làm tổ thì đa số cây ăn trái bị chết, chỉ còn lại các loài Tre, Trúc,… còn sống Số lượng cây ít lại làm cho một số loài chim

nước bị mất nơi trú ngụ như: Vạc (Nycticorax nycticorax Linnaeus, 1758)và Diệc xám (Ardea cinerea), … do bị cạnh tranh về nơi đậu và làm tổ Hiện nay chúng chỉ

thỉnh thoảng về vườn chứ không làm tổ như trước kia Do đó, Bác Bảy đã đốn bỏ

cây ăn trái và trồng thêm các loại Tre, Trúc, Tầm vông (Thysostachys siamensis),

Me keo (Pithecellobium dulce),… nhằm duy trì và thu hút thêm số lượng chim

nước về vườn Tuy nhiên quá trình chuyển đổi này đã làm số lượng chim nước giảm đi không ít

2 Sơ lược về các nghiên cứu thực vật và sân chim, vườn chim ở Việt Nam

Việt Nam là nước có hệ thống sông ngòi dày đặc Là nơi kiếm ăn, dừng chân, trú ngụ và sinh sản của nhiều loài chim nước cũng như nhiều loài chim khác nhau tạo thành các vườn chim lớn nhỏ khác nhau Ở Đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 30 sân chim, vườn chim

(Nguồn:http://www.vietnamtourism.com.vn/news/vn/detail/75/13586/)

Các công trình nghiên cứu tại các sân chim, vườn chim đã góp phần làm sáng

tỏ về đặc điểm sinh học, hình thái của các loài chim ở đây, đặc biệt là các loài chim nước làm tổ theo tập đoàn Tuy nhiên vẫn còn nhiều sân chim và vườn chim chưa được nghiên cứu hoặc là nghiên cứu với từng mục đích riêng lẻ, chưa toàn diện Nguyễn Anh Huy (2010) đã thống kê về thành phần và số lượng chim nước, thành phần loài và mật độ thực vật ở Vườn cò Hậu Bối Mùa sinh sản của Cò và Vạc ở vườn cò Hậu Bối, vườn cò Trung Hòa và vườn cò Tân Long Vườn cò Hậu Bối: diện tích 35000m2, trong đó trồng lúa 14 000m2

, xây dựng nhà ở và chăn nuôi 2000m2, còn lại: 9000m2 Vườn cò nằm trong vùng chuyên canh lúa và cây ăn trái Kiểu thực vật chính và vườn cây tạp lâu năm phân làm 3 tầng Tầng cao gồm: Còng, Tre, Dừa, Gừa,… Tầng giữa gồm: Đủng đỉnh, Bình bát, Khế, Mít,… và lớp thực vật sát đất thưa thớt do độ che phủ rất cao vào mùa mưa Ghi nhận được 5 loài chim nước: Cò ngàng nhỏ, Cò ruồi, Vạc, Cốc đen, Cò bợ Chủ yếu là Cò ngàng nhỏ, Cò ruồi, Vạc Vườn cò Trung Hòa: diện tích 40000m2, ban đầu chỉ có Diệc về,

sau đó là Cò Kiểu thực vật chính của vườn là vườn cây ăn tạp gồm thực vật nước ngọt: Tre, Dừa, Bình bát, … thực vật nước mặn: Mắm, Bần, Vẹt, … xung quanh là các ao nuôi thủy sản kết hợp trồng lúa một vụ vào mùa mưa Ghi nhận được sự hiện diện của 9 loài chim nước, trong đó Cò ngàng nhỏ, Cò ruồi, Vạc, Cốc đen là những loài có số lượng nhiều, một số loài có số lượng ít như: Diệc xám, Diệc lửa, Quắm đen, Quắm đầu đen, Cốc đế nhỏ Đặc biệt năm 2008 có một đàn Giang sen khoảng 30 con bay đến đậu nhưng do bị người dân săn bắn, đàn Giang sen đã bỏ đi

và không thấy quay trở lại Vườn cò Tân Long: có diện tích 10000m2, trong đó khai thác du lịch khoảng 3000m2 còn lại 7000m2 Vườn cò nằm trong vùng sinh cảnh cánh đồng, ngập lũ Thực vật tại đây là cây tạp giống vườn cò Hậu Bối, phổ biến là: Tre, Còng, Gừa Chim nước ghi nhận được: Cò trắng, Cò ruồi, Vạc Đặc biệt có khoảng 20 cá thể Cò ngàng nhỏ Do đặc tính sinh sống và kiếm ăn của các loài chim nước ở tỉnh Sóc Trăng gắn liền với cánh đồng lúa, ao nuôi thủy sản và kênh rạch Mặc dù các loài chim nước hằng ngày có thể bay xa kiếm ăn hàng trăm

km nhưng kiếm ăn gần nơi sinh sống vẫn là chủ yếu vì thời gian kiếm ăn được dài hơn và ít tiêu tốn năng lượng đặc biệt là trong thời gian sinh sản thì có thể vừa kiếm ăn vừa chăm sóc và bảo vệ con Do đó lịch thời vụ và cơ cấu mùa vụ canh tác nông nghiệp ở địa phương, tức là sự biến động về nguồn thức ăn, phần nào cũng có ảnh hưởng đến thời điểm sinh sản của chim

Ngô Minh Hằng (2010), đến năm 1996, diện tích vườn chim được xác định chính thức là 130ha Nhờ có bờ bao cao nên vườn chim cách ly hẳn với khu vực trồng trọt ở ngoài vườn chim Tác giả đã ghi nhận tổng cộng có 154 loài thực vật bậc cao thuộc 68 họ Có 12 loài thân gỗ chiếm ưu thế và cấu thành 11 loại quần xã

thực vật đặc trưng tại Vườn chim Trong đó, Chà là (Phoenix paludosa) là loài

chiếm ưu thế tuyệt đối, lấn át tất cả các loài và là loài tạo nên sinh cảnh ưa thích

cho các loài chim sinh sống và làm tổ Ngược lại, Tràm bông vàng (Acacia

auriculiformis) là loài ngoại lai, chiếm diện tích lớn (1/4 tổng diện tích Vườn chim)

nhưng không phải là sinh cảnh thích hợp để các loài chim sinh sống và làm tổ Ghi nhận được 100 loài chim, trong đó có: 21 loài chim nước thuộc 6 họ Chim nước được ghi nhận bao gồm: Le nâu, Điêng điểng, Cồng cộc, Cốc đế nhỏ, Bồ nông chân xám, Cò trắng, Diệc xám, Diệc lửa, Cò ngàng lớn, Cò ngàng nhỡ, Cò ruồi, Cò

bợ, Cò bợ Java, Vạc, Cò lửa, Cò xanh, Cò đen, Cò lửa lùn, Quắm đen, Cò quắm đầu đen, Giang sen Có sự khác biệt rõ rệt giữa số lượng chim mùa mưa và mùa khô Số lượng cá thể của 3 loài/nhóm loài ưu thế trên (Vạc, nhóm Cò, nhóm Cồng cộc) có xu hướng mùa mưa cao hơn so với mùa khô Khu vực chim làm tổ cách xa đường chính của Sân chim, do vậy hạn chế các tác động từ bên ngoài Các loài chim có thể làm tổ trên các loài cây khác nhau Tuy nhiên tùy theo kích thước cơ

thể nên có sự phân tầng trong việc làm tổ Cò ruồi (Bubulcus ibis) và Cò bợ (Ardeola spp.) bắt đầu làm tổ và sinh sản vào cuối tháng 5 Các loài Cồng cộc, Cò

trắng, vạc, Điêng điểng làm tổ vào cuối tháng 7 (đầu mùa mưa) Việc làm tổ vào đầu mùa mưa nên con non nở ra và được nuôi lớn trong thời gian giữa mùa mưa, thời điểm thuận lợi khi nguồn thức ăn dồi dào từ các kênh rạch, bãi bồi, ruộng lúa Vào mùa mưa, hầu hết diện tích rừng của Vườn chim đều ngập nước Mùa khô, hầu hết các kênh nội bộ đều cạn nước Cũng do tình trạng nước khô cạn và tù động, vào mùa khô, xác bã thực vật phân hủy và phân chim đã làm chất lượng nước ở vườn chim bị ô nhiễm nghiêm trọng

3 Sơ lược về nghiên cứu tại vườn cò Bằng Lăng

Lê Mộng Thu (2010) đã tìm hiểu được điều kiện cũng như tập tính làm tổ, khả năng sinh sản theo khu vực và theo mùa của một số loài chim nước tại vườn cò Bằng Lăng Đồng thời trong báo cáo của mình tác giả cũng đã giới thiệu về cấu trúc vườn cò với thành phần loài thực vật, động vật trong vườn cò và tập tính sinh sản của một số loài chim nước Giới thiệu hình thái phân biệt Cò trắng, Vạc và Diệc xám Tác giả đã ghi nhận được 42 loài thực vật và 5 loài chim nước Chim nước ghi nhận được là: Cò trắng, Cò ruồi, Vạc, Diệc xám và Cốc đen Cò không làm tổ trên các loài cây như: Bình bát, Mít, Xoài, Mận, Vú sữa, Sung, Bằng lăng, Bạch đàn và Vông nem Những nơi cạnh các ao, rạch, mật độ cây dày đặc như khu trung tâm được các loài chim làm tổ nhiều hơn Ngược lại, ở khu có nhiều người qua lại (khu dành cho khách tham quan) các loài chim nước chỉ làm tổ trên những cây cao, to, nhiều cành nhánh, tán lá dày Những nơi trong khu vực có thành phần loài cây đa dạng thì được nhiều loài chim làm tổ hơn ở những khu vực có thành phần loài cây đơn giản, thưa thớt Các loài chim nước ở vườn cò Bằng Lăng vào lúc cao điểm mùa sinh sản hầu như làm tổ khắp nơi trong vườn kể cả những cây

trước khu nhà ở Vào đầu mùa hoặc cuối mùa sinh sản, trên những cây cao to hoặc thấp bé, bất kể ở khu vực nào, nếu ít cành nhánh, tán lá thưa thì thấy Cò trắng ít khi làm tổ và thường chỉ dành để làm nơi nghỉ đậu cho chúng Quan sát khắp nơi trong vườn cò vào nhiều thời điểm khác nhau và dù cố gắng tìm tòi thật kỹ cũng không bao giờ tìm thấy Cò trắng làm tổ riêng lẽ Một tập tính dễ thấy của các loài chim nước tại vườn cò Bằng Lăng là chúng đều làm tổ tập đoàn Không có cá thể nào của riêng một loài nào chiếm cứ một khu vực riêng biệt, tách rời khỏi một loài khác Cò trắng làm tổ trên nhiều loài cây Trên từng loài cây khác nhau, vị trí mỗi

tổ khác nhau, ở cùng một cây hay cùng một loài cây vị trí mỗi tổ cũng khác nhau, chúng làm tổ trên những cành nhánh phụ đan xen nhau hoặc ở những nách thân nằm ngang, trên những đốt thân nằm ngang hoặc trên những đọt gãy ngọn và trên cành nhánh đan xen, cành lá rậm rạp

Dương Ngọc Lan (2013) hiện tại vườn cò có gần 20 loài chim, với hơn 10 giống cò “Đất có lành, chim mới đậu Bảo vệ loài cò tức là tôi đã góp phần bảo vệ thiên nhiên, bảo tồn linh khí đất trời để vùng này không xảy ra chiến tranh, thiên tai địch họa Ngoài ra, tôi muốn mọi người biết đến xứ sở quê tôi vẫn còn có thắng cảnh vườn cò Bằng Lăng, nơi vui chơi, giải trí lành mạnh.” (Nguyễn Ngọc Thuyền) Năm

1994, số lượng cò về nhiều, ông đào ao thả cá làm thức ăn cho cò, trồng thêm cây cho chúng trú ngụ Lượng cò rủ nhau về và sinh sản trên phần đất của ông ngày càng nhiều Hệ sinh thái tại Vườn cò Bằng Lăng là một nguồn tài nguyên quý giá Mỗi năm có hàng vạn cò, chim chết do bị thuốc, bị câu, đánh bẫy Nhất là mùa nước lên, ruộng lúa đã thu hoạch xong Bảo vệ được hệ sinh thái tại đây là góp phần ổn định, cân bằng hệ sinh thái tại vườn cò Bằng Lăng nói riêng và của Thành phố Cần Thơ nói chung mà còn góp phần vào quá trình phát triển bền vững tại khu vực Đồng Bằng Sông Cửu Long hiện nay

CHƯƠNG III PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2 Thực địa

Dùng ống nhòm Vortex 10x50 Diamondback Binocular để quan sát ghi nhận các đặc điểm của chim nước Máy ảnh kỹ thuật số: Canon Ixus 132 chụp lại hình ảnh, đặc điểm nhận dạng thực vật và chim nước

Hình 3 Sơ đồ đường đi ghi nhận thực vật

Đường đi thu mẫu

Điều tra thành phần loài thực vật bằng cách đi dọc theo các bờ đất bên trong và vòng bờ bao quanh vườn cò để ghi nhận sự xuất hiện của thực vật và tiến hành thu mẫu (Do diện tích vườn cò không lớn và bên trong vườn cò được chia thành các bờ đất xen kẽ với các rãnh mương nhỏ) Điều tra và thu mẫu thực vật trong vườn cò được tiến hành trong một đợt (24/ 01/ 2014) (Vì chủ vườn chỉ cho phép vào vườn cò Bằng Lăng thời gian này, thời gian này sẽ hạn chế ảnh hưởng đến cò trong vườn) Quan sát chim được tiến hành: buổi sáng bắt đầu từ 5h30, buổi chiều bắt đầu

từ 16h Đây là khoảng thời gian chim hoạt động cao nhất tại vườn cò Chụp ảnh màu lông, màu mỏ và chân đối với chim nước, đồng thời ghi nhận đặc điểm khác như mắt (nếu quan sát được), đặc điểm bộ lông,… Quan sát cò được tiến hành trong 4 đợt:

- Mỗi mẫu thu được phải đầy đủ các bộ phận đối với cây thân thảo

- Đối với cây thân gỗ: có thể sử dụng kéo cắt cành để thu mẫu

- Cây thân thảo: dùng kéo cắt cành cắt đoạn cành có đủ hoa, quả, lá

- Ghi nhận các đặc điểm nhận dạng: hình dạng, màu sắc thân,…

2.4 Phòng thí nghiệm

Tiến hành ép mẫu và làm khô trong phòng thí nghiệm

- Sau khi thu mẫu, cần ép phẳng và làm khô mẫu ngay càng nhanh càng tốt để các thành phần như lá, hoa không bị thâm đen hay rụng khỏi cành

- Đặt 1 miếng khung bằng sắt của cặp ép cây trên mặt đất, để một tấm bìa carton lên, sau đó trãi tờ giấy báo (khổ 35 cm x 45 cm) lên

- Đặt mẫu cây lên trên tờ giấy báo, sửa mẫu cho phẳng và giữ mẫu cho giống với dạng tự nhiên nhất Có thể tỉa bớt một số lá nhưng vẫn giữ lại cuống lá để cho thấy sự sắp xếp của lá trên thân Có thể gấp lá/thân theo hình chữ V hay chữ Z khi lá/thân dài Nên lật ngược vài lá để có thể quan sát cả hai mặt lá

- Đặt tờ giấy báo khác lên đậy mẫu ép lại và cứ tiếp tục Thỉnh thoảng chêm thêm bìa carton vào cho mẫu ép được phẳng và ép chặt Khi mẫu ép dày khoảng 15 – 20 cm thì dừng lại

- Đặt khung sắt thứ hai lên, dùng dây cột chặt lại

- Sau khoảng 8 – 12 giờ, có thể thay giấy nếu giấy bị ướt nhiều Nên để cặp

ép cây chỗ thoáng gió hay có thể đem phơi nắng Thỉnh thoảng, nên đem các mẫu phía trong ra ngoài (thay đổi vị trí mẫu ép) cho mẫu khô nhanh

Tiến hành tra tên khoa học và phân loại thực vật dựa vào các tài liệu: “Cây

cỏ Việt Nam”, Quyển I, II, III của Phạm Hoàng Hộ (1999 – 2000); “Tài nguyên cây gỗ Việt Nam” của Trần Hợp (2002), “Thực vật thông dụng”, tập 1, 2 của Võ Văn Chi (2004) “Cỏ dại phổ biến tại Việt Nam” của Dương Văn Chín, Hoàng Anh Cung

Tiến hành tra tên khoa học và phân loại chim nước dựa vào các tài liệu:

“Chim Việt Nam, hình thái và phân loại”, tập 1 của Võ Quý (1975); “ Chim Việt Nam, cuốn sách hướng dẫn về các loài chim Việt Nam” của Nguyễn Cử và ctv., (2000)

CHƯƠNG IV KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

1 Thành phần loài thực vật và chim nước

1.1 Thực vật

Kết quả điều tra thành phần loài thực vật tại vườn cò thu được 60 loài thuộc

32 họ của 21 bộ Trong số 60 loài thực vật thu được tại vườn cò thì họ Poaceae chiếm ưu thế nhất với 12 loài Kế đến là Asteraceae với 6 loài, họ Moraceae có 4 loài, họ Amaranthaceae, Arecaceae, Euphorbiaceae, và Myrtaceae có 2 loài Các họ còn lại đều ghi nhận được chỉ có 1 loài Một số cây được chủ vườn trồng bổ sung

Đa số cỏ dại được tìm thấy theo mùa

Trong 60 loài thực vật ghi nhận được thì có 23 loài được chủ vườn trồng Do ban đầu vườn chủ yếu là cây ăn trái, khi chim về với số lượng lớn đã ảnh hưởng đến vườn cây, làm đa số các cây trong vườn bị chết Các loài được trồng là: Cần

thăng (Limonia acidissima L.), Còng (Samanea saman), Dừa (Cocos nucifera L.), Gáo vàng (Nacluea orientalis L.), Gừa (Ficus microcacpa L.f.), Lộc vừng (Barringtonia acutangula), Lùn nước (Donax cannaeformis), Mai vàng (Ochna

integerrima), Mận (Syzygium samarangense), Me keo (Pithecellobium dulce), Mít

(Artocarpus heterophyllus Lamk.), Sơ ri (Malpighia glabra L.), Sộp (Ficus pumila L.), Tầm vông (Thysostachys siamensis), Tre nhà (Bambusa arundinacea Retz.), Tre gai (Bambusa stenostachya L.), Tre mỡ (Bambusa vulgaris Schrad in Wendl.), Tre tàu (Gigantochloa levis (Bleo) Merr.), Tre xiêm (Bambusa tulda Roxb), Trúc lục bình (Bambusua pallida Munro.), Trúc thường (Bambusaceae

tuldoides Munro), Vú sữa (Chrysophyllum cainito L.) Được trồng nhiều nhất là

các loài Tre, Trúc Vì đây là những loài được chim nước làm tổ nhiều nhất

Bảng 1.Kết quả thực vật ghi nhận được tại vườn cò Bằng Lăng

Stt

Loài Tên thường gọi Tên khoa học

sparganophorum (L.) O

Ktze

in wight

D C

10

Amaranthaceae

Rau dền (Dền xanh, Dền cơm)

Kurz

Hook.) Raf

15

Fabaceae (Leguminosae)

Bình linh * Leucaena leucocephala

(Lamk.) de Wit

Benth

(Roxb.) Benth

23

Clusiaceae, Guttiferae (Calophyllaceae)

Phèn đen * Phyllanthus reticulata

Poir,

Stt

Loài Tên thường gọi Tên khoa học

Skeels

Gaerth

bầu

Combretum quadrangulare

nước *

Colocasia esculenta (L.)

Schott

Stt

Loài Tên thường gọi Tên khoa học

(L.) Beauv

50

Cỏ mảnh hòa Trung Quốc, Cỏ đuôi phụng

Leptochloa chinensis (L.)

Nees

Retz

Schrad in Wendl

Chú thích: * là các cây được bổ sung thêm so với Lê Mộng Thu

Theo Lê Mộng Thu (2010), khảo sát thực vật trong vườn cò ghi nhận được có

42 loài Theo ghi nhận hiện nay so với Lê Mộng Thu (2010) thì vườn cò đã mất đi

18 loài và được bổ sung thêm 36 loài Trong đó họ Poaceae có số lượng loài chiếm

ưu thế, nguyên nhân là sự tác động chủ yếu của con người là do chủ vườn cò chủ động chuyển đổi từ các cây ăn trái sang trồng các loài Tre, Trúc để tạo điều kiện cho chim nước trú ngụ và làm tổ

Bên cạnh đó, cũng có những họ có duy nhất một loài Đó là các loài có vai trò thứ yếu trong vườn cò Tuy nhiên, sự có mặt của chúng góp phần làm hệ thực vật ở vườn cò Bằng Lăng thêm đa dạng

Bảng 2 Danh sách thực vật không còn ở vườn cò Bằng Lăng so với Võ Mộng Thu

Commelina diffusa

1.2 Chim nước

Vào mùa nước nổi (tháng 9, 10 âm lịch) sẽ quan sát được sự đa dạng về thành phần loài và nhiều về số lượng của chim nước tại vườn cò Bằng Lăng Các tháng còn lại thì thưa thớt Trong quan sát thực tế ghi nhận được sự xuất hiện của 5 loài thuộc 3 họ trong tổng số 16 loài (thuộc 5 họ) được phỏng vấn Đặc biệt, Cò nhạn

(Anastomus oscitans) chỉ quan sát được 2 cá thể vào buổi sáng của lần quan sát đầu

tiên (18/11/2013), không được ghi nhận trong các lần quan sát sau

Bảng 3 Ghi nhận chim nước tại vườn cò Bằng Lăng và một số vườn cò khác

(tên khoa học)

Vườn cò Bằng Lăng

Vườn

cò Hậu Bối

Vườn cò Trung Hòa

Vườn

cò Tân Long

Sân chim Bạc Liêu

130

ha Kết

quả phỏng vấn

Tháng làm tổ (âm lịch)

Ghi nhận thực

tế

1 Anhingidae

Cổ rắn, Điêng điểng

Anhiga melanogaster

3

Cò bợ Java

Ardeola speciosa

X

4

Cò đen

Dupetor flavicollis

X

5

Cò lửa

Ixobrychus cinnamomeus

6

Cò lửa lùn

Ixobrychus sinensis

X

7

Cò ngàng lớn

Casmerodius albus

X

8

Cò ngàng nhỏ

Egretta intermedia

STT Họ Tên thường gọi

(tên khoa học)

Vườn cò Bằng Lăng

Vườn

cò Hậu Bối

Vườn cò Trung Hòa

Vườn

cò Tân Long

Sân chim Bạc Liêu

ha Kết

quả phỏng vấn

Tháng làm tổ (âm lịch)

Ghi nhận thực

tế

11

Cò xanh

Butorides striatus

15

Vạc hoa

Botaurus stellaris

16

Vạc rạ

Gorsachius magifica

18

Giang sen

Mycteria leucocephala

X

19 Anatidae

Le nâu

Dendrocygna javannica

STT Họ Tên thường gọi

(tên khoa học)

Vườn cò Bằng Lăng

Vườn

cò Hậu Bối

Vườn cò Trung Hòa

Vườn

cò Tân Long

Sân chim Bạc Liêu

ha Kết

quả phỏng vấn

Tháng làm tổ (âm lịch)

Ghi nhận thực

11, tháng 12 năm 2013 và tháng 1 năm 2014 Nguyên nhân thứ hai: đây là khoảng thời gian các vùng xung quanh đã xuống giống vụ Đông – Xuân, nguồn cung cấp thức ăn cho chim nước không còn dồi dào nên số lượng loài chim nước về đây không được đa dạng Và cũng không loại trừ trường hợp có một số loài chim nước lúc trước có hiện diện tại vườn nhưng hiện nay chúng không về vườn cư ngụ hoặc làm tổ nữa

Tại vườn cò Bằng Lăng có một số cò chỉ về vườn trú ngụ nhưng chưa thấy làm

tổ như: Điêng điểng (Anhiga melanogaster), Cò thìa (Platalea minor), Quắm đen (Plegadis falcinellus), Cò ngàng nhỏ (Egretta intermedia), Diệc lửa (Ardea

purpurea), Vạc rạ (Botaurus stellaris), Diệc xám (Ardea cinerea) Có hai khoảng

thời gian chim nước về làm tổ nhiều nhất là tháng 4 – 6 âm lịch và tháng 9 – 10 âm lịch Thời gian này trùng với mùa mưa, là thời gian mà các loài thủy sinh vật là nguồn thức ăn chủ yếu của chim nước khá dồi dào, đảm bảo đủ thức ăn cho cả chim non và chim bố mẹ nên thu hút số lượng lớn chim về tìm thức ăn và làm tổ

Tại vườn cò Bằng Lăng có 5 loài nằm trong sách đỏ Việt Nam: Cò nhạn

(Anastomus oscitans), Điêng điểng (Anhiga melanogaster) với tình trạng VU (sẽ nguy cấp), Cốc đế (Phalacrocorax carbo) và Cò thìa (Platalea minor) là là nguy cấp, Vạc hoa (Botaurus stellaris) là cực kỳ nguy cấp Có 3 loài không tìm thấy ở vườn cò Hậu bối, Trung Hòa, Tân Long và Sân chim Bạc Liêu là: Cò thìa (Platalea

minor), Cò nhạn (Anastomus oscitans), Vạc rạ (Gorsachius magifica), Vạc hoa

(Botaurus stellaris) Do đó cần có những biện pháp bảo vệ tích cực và thích hợp để

bảo tồn và phát triển các giống chim nước sẽ nguy cấp

Hình ảnh chim nước ghi nhận được tại vườn cò Bằng Lăng

Hình 4 Cồng cộc - Phalacrocorax

niger

Hình 5 Cò trắng - Egretta garzetta

2 Mối liên hệ giữa thảm thực vật và sự phân bố chim nước

2.1 Ảnh hưởng của thực vật đến một số hoạt động của chim nước

Thực vật trong vườn cò Bằng Lăng phân bố không đồng nhất Me keo

(Pithecellobium dulce), Còng (Samanea saman), Gáo vàng (Nacluea orientalis L.)

phân bổ chủ yếu theo ranh đất quanh vườn, đây là 3 loài có kích thước cũng như tuổi lâu năm nhất trong vườn Từ ghi nhận thực tế, chim nước đậu tập trung phía

trên các tán cây Giữa 3 loại Me keo (Pithecellobium dulce), Gáo vàng (Nacluea

orientalis L.), Còng (Samanea saman) thì chim nước đậu trên tán cây Gáo

(Nacluea orientalis L.) nhiều hơn do Me keo (Pithecellobium dulce) có nhiều gai,

lá Còng (Samanea saman) nhiều, bùm sùm nhưng nhỏ và dễ rụng bên cạnh đó

Còng (Samanea saman) và Me keo (Pithecellobium dulce) có nhánh, chạc rộng, vì

vậy không thu hút chim cò đậu và làm tổ, nên số lượng tổ quan sát được trên Me

keo (Pithecellobium dulce) và Còng (Samanea saman) rất ít, điều đó giải thích tại sao Còng (Samanea saman) và Me keo (Pithecellobium dulce) là 2 loài cây có kích thước to cũng như có tuổi lâu năm nhất trong vườn Bên cạnh đó Gáo (Nacluea

orientalis L.) là cây thường xuyên bị trơ lá trong vườn do chim nước chọn cây Gáo

(Nacluea orientalis L.) để làm nơi trú ngụ và làm tổ, đồng thời chịu ảnh hưởng

không nhỏ từ lượng phân chim tích lũy hằng ngày trong thời gian tương đối dài Chịu ảnh hưởng không kém là các loài Tre, Trúc Mặc dù các loài Tre, Trúc là loài thực vật được chim nước chọn làm nơi nghỉ đậu và làm tổ nhiều nhất nhưng chúng

không bị ảnh hưởng nghiêm trọng như Gáo (Nacluea orientalis L.) mà chỉ chậm

phát triển, còi cọc Có thể do nhánh, tán của các loài Tre, Trúc dẻo hơn so với Gáo

(Nacluea orientalis L) Qua đó, chủ vườn cần trồng bổ sung thêm Gáo (Nacluea

orientalis L.), các loài Tre, Trúc, … để tăng thêm nơi đậu và làm tổ của chim nước

cũng như thay thế cho các cây bị chết Tuy nhiên, việc trồng thêm các loài cây đã nêu trên gặp phải những khó khăn nhất định Vì việc trồng cây sẽ gây động, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của chim nước trong vườn cò Bằng Lăng, có thể sẽ dẫn đến hậu quả là chim nước bỏ đi nơi khác làm tổ và cư ngụ mà không quay trở lại vườn Do đó việc trồng bổ sung thêm cây tại vườn cò Bằng Lăng phải có những

kế hoạch cụ thể và thời gian thực hiện nhất định nhằm hạn chế tối đa sự ảnh hưởng đến chim nước

Hình 9 Cây bị trơ cành

Hình 10 Cò đậu phía trên các tán cây

Thực vật ở vườn cò Bằng Lăng được phân theo 3 tầng Tầng cao chủ yếu là

các cây lâu năm trong vườn như: Me keo (Pithecellobium dulce), Còng (Samanea

saman), Gáo (Nacluea orientalis L), các loại Tre, Trúc Các cây này phân bố chủ

yếu ở vòng bao bên ngoài của vườn Tầng giữa chủ yếu là các loài Tre, Trúc, Bình

bát (Annona glabra L.), Chưng bầu, (Combretum quadrangulare) … tầng này phân

bố rải rác khắp vườn, chủ yếu là các bờ đất trong vườn Tầng còn lại chủ yếu là thực vật sát đất, phân bố thưa thớt do bị che phủ Điều này giống với kết quả của

Lê Anh Huy (2010), điều đó chứng tỏ cấu trúc vườn chim có nét tương đồng về sự phân tầng thực vật, tùy vào từng địa phương mà có những loài cây ưu thế khác nhau

Điều đặc biệt vườn cò có rất ít cỏ dại Chúng chỉ phân bố 1 vài điểm trong vườn cò với số lượng không nhiều lắm Chúng mọc chủ yếu trên nền đáy mương

đã bị cạn nước Đây là loài thứ yếu, góp phần làm cho hệ thực vật tại vườn cò thêm

đa dạng Nguyên nhân các mương bị cạn nước một phần là do các mương không được thông với rạch bên ngoài vườn cò, một phần do lượng phân chim tích lũy lâu ngày

Theo quan sát, ghi nhận được chim nước trong vườn cò có một số phân bố

theo nhóm và phân bố rải rác khắp vườn

Hình 11 Chim phân bố khắp vườn

Chim nước đậu ở hầu hết các cây Tập trung nhiều ở tầng giữa của vườn cò

Bằng Lăng Gần đài quan sát chỉ quan sát thấy Cò trắng (Egretta gaetta), Cò ruồi (Bubulcus ibis) còn Cồng cộc (Phalacrocorax niger) phân bố xa đài quan sát Cồng cộc (Phalacrocorax niger) thường đậu thành từng nhóm và đa số chúng đậu tập

trung ở các cây có độ cao nhất nhì trong vườn Quan sát thực tế đa số chúng tập trung thành 3 nhóm lớn đậu ở phía Đông, Tây – Nam và ở trung tâm vườn Trong

đó đậu ở phía Tây – Nam là nhiều nhất Đặc biệt đa số cồng cộc (Phalacrocorax

niger) đậu ở các cây khô trong vườn

Hình 12 Cồng cộc đậu ở nhánh cây khô

Do thời gian quan sát tương đối ngắn nên chỉ ghi nhận được 1 số tổ của loài

Cò trắng (Egretta gaetta) và Cò ruồi (Bubulcus ibis) Tổ tập trung chủ yếu ở các

cây có cành, nhánh cao và có chạc, độ rộng của chạc không quá lớn Chim nước

làm tổ trên 12 loại thực vât: Còng (Samanea saman), Gừa (Ficus microcacpa L.f.),

Me keo (Pithecellobium dulce), Gáo (Nacluea orientalis L.), Bình bát (Annona

glabra L.), Tầm vông (Thysostachys siamensis), Tre nhà (Bambusa arundinacea

Retz.), Tre gai (Bambusa stenostachya L.), Tre tàu (Gigantochloa levis), Tre xiêm (Bambusa tulda Roxb), Trúc lục bình (Bambusua pallida Munro.), Trúc thường (Bambusaceae tuldoides Munro) Quan sát được chim nước có làm tổ trên cây Bình bát (Annona glabra L.), nhưng theo Lê Mộng Thu (2010) thì không tìm thấy

tổ trên cây Bình bát (Annona glabra L) Điều này có thể được giải thích là vào lúc

Lê Mộng Thu tiến hành quan sát, ghi nhận thì Bình bát (Annona glabra L.) còn nhỏ

nên chim nước chưa làm tổ

Các bụi Tre, Trúc phân bố ở phần ranh đất phía giáp với bờ sông thì có số lượng tổ nhiều hơn các cây Trúc, Tre bên trong vườn Điều này có thể được lí giải: phần ranh đất có mặc dù kế con rạch thủy lợi nhưng lại ít bị tác động, và độ cao của cây lại cao hơn các cây bên trong vườn

Hình 13 Cò làm tổ trên cây Bình bát

Hình 14 Chim làm tổ trên cây cao

Quan sát thực tế ghi nhận được đa số Cò trắng (Egretta gaetta), Cò ruồi (Bubulcus ibis) làm tổ ở các cây cạnh bờ mương và cách xa đài quan sát Chủ yếu

tập trung ở phía Đông của vườn Tổ được tìm thấy ở vị trí khác nhau ở các loài cây khác nhau Chúng làm tổ cách xa các lối đi trong vườn, nếu có tổ ở gần lối đi thì tổ

ở vị trí khá cao hoặc ở nơi rậm rạp, có nhiều cành lá che đậy Nguyên nhân là do

Cò trắng (Egretta gaetta) có kích thước tương đối nhỏ so với các loài chim nước khác, dẫn đến khả năng cạnh tranh yếu hơn, nhưng ngược lại Cò trắng (Egretta

gaetta) có mắt rất tinh và khả năng phản xạ rất nhanh, dáng mảnh khảnh sẽ giúp

chúng len lỏi tốt hơn các loài chim nước khác, do vậy làm tổ ở khu vực cao ráo hay rậm rạp sẽ giúp chúng bảo vệ trứng và chim non tốt hơn

Hình 15 Tổ được làm ở nơi rậm rạp

Chim non ở những tổ cạnh nhau đôi khi cắn nhau khi chim non từ tổ này sang

tổ khác, có khi bị rơi xuống đất

Từ ghi nhận thực tế có một số ít chim nước kiếm ăn tại vườn, có thể do yếu tố khách quan là lượng nước trong các mương không đáng kể, nên không có nhiều cá, dẫn đến không cung cấp được thức ăn cho chúng Quan sát thực tế thì đa phần chim nước bay về từ khá xa, tuy nhiên không thể phủ nhận vai trò quan trọng của

hệ sinh thái xung quanh vườn cò Bằng chứng là một số chim nước tìm thức ăn từ các ruộng xung quanh vườn cò, đa số đó là những con ở lại giữ tổ Xung quanh vườn cò có những ao nuôi cá, cánh đồng lúa, vườn cây ăn trái, rẫy trồng các loại rau nước nên đa số là có nước quanh năm, nên thu hút một lượng chim cò về khu vực này tìm thức ăn Tại đây chúng kiếm ăn theo từng cá thể riêng lẽ hoặc theo từng nhóm, nhưng với số lượng không đáng kể Theo quan sát và lời chủ vườn cò thì chúng chỉ tìm thức ăn mà không làm tổ tại các khu vực này

Hình 16 Cò kiếm ăn ở ruộng xung quanh

Hình 17 Cò kiếm ăn trong vườn

2.2 Hoạt động của chim nước

2.2.1 Theo dõi thời gian bay đi, bay về

Hoạt động của chim nước được theo dõi chủ yếu vào buổi chiều và vào lúc sáng sớm Vì đây là thời gian chim nước hoạt động tại vườn cò mạnh nhất

Bảng 4 Kết quả 4 đợt quan sát chim nước

Thời gian bay

về

Thời gian bay

quan sát được

Hoạt động ghi nhận được Ghi chú Bắt

đầu

về

Về rộ

Bắt đầu

- Cò bay về nhiều

từ hướng tây

- Số lượng chim bay về bắt đầu giảm hẳn khi trời sập tối

- Cò trắng bay trước

- Cồng cộc tập trung chủ yếu ở các cây trung tâm vườn cò

- Cò bay thành vòng tròn quanh vườn 1 vòng rồi mới bay đi

- Bay đi theo nhiều hướng

- Khi bay về chúng bay quan vườn cò một vòng

- Cồng cộc quan sát được nhiều hơn lần 1

- Cò bay đi trước, Cồng cộc bay đi trước thì chỉ bay theo nhóm 2 – 3con

- 7h40: Một số cò quay về cho con

- Ruộng quan vườn cò đã được xuống giống

- Một số mương trong vườn có mực nước thấp hơn lần 1, một

số gần như sắp cạn Đợt

3 31/ 12/ 2013 16h5 18h

Cò trắng,

Cò ngàng

- Cồng cộc và cò bay về theo từng nhóm

- Các mương nước trong vườn

có mương có

Thời gian bay

về

Thời gian bay

quan sát được

Hoạt động ghi nhận được Ghi chú Bắt

đầu

về

Về rộ

Bắt đầu

đi

Đi rộ

nhỏ, Cồng cộc, Cò ruồi

- Đa số cồng cộc đậu ở các nhánh khô

- Khi trời tắt nắng thì số lượng cò bay về giảm hẳn

nước nhiều, mương ít nước

- Cò kêu rộ trước khi bay

- Một nhóm lớn bay về hướng Tây

- 7h10: một số cò bắt đầu bay về cho cò con ăn

- Cồng cộc bay

về theo từng đợt

- Cò về khi trời bắt đầu bớt nắng

- Số lượng cò về nhiêu khi mặt trời bắt đầu lặn, khi trời sập tối thì cò về rải rác

6h10

- Cò bay đi trước

và không bay theo đàn

- 7h: Cồng cộc bay đi với số lượng rất nhiều

Bay một vòng lớn quanh vườn trước khi bay đi

Qua bảng số liệu 4 đợt quan sát, nhận thấy chim nước về vườn lúc khoảng từ 16h – 18h50 Tuy thời gian bay đi kiếm ăn và quay về vườn khác nhau trong từng

đợt quan sát, nhưng có điểm chung là lúc mặt trời bắt đầu giảm cường độ chiếu sáng cũng là lúc chim nước bắt đầu bay về vườn và buổi sáng khi mặt trời bắt đầu chiếu sáng thì chim nước bắt đầu bay đi Điều đặc biệt quan sát được là đa số chim nước sẽ bay thành vòng tròn trước khi bay đi khỏi vườn, đôi khi khi chúng về vườn cũng bay thành vòng trước khi đậu Điều đó có thể là biểu hiện của sự quan sát về nơi đậu của chúng Thường khoảng nửa tiếng trước khi bắt đầu bay đi kiếm ăn chúng sẽ bắt đầu kêu rộ (thường là lúc Mặt trời sắp lên ở đường chân trời) Điều đó cho thấy nhịp sống trong ngày của các loài chim, dù là những loài có tập tính hoạt động ngày hay là loài hoạt động đêm đều ít nhiều chịu ảnh hưởng của độ chiếu sáng của Mặt Trời Điều này phù hợp với Võ Quý (1978) cho rằng các loài chim hoạt động ngày đều thức dậy lúc Mặt Trời mọc và nghỉ đêm lúc hoàng hôn, nhưng sớm hay muộn là tùy vào mức độ phản ứng với độ chiếu sáng của mỗi loài

Hình 18 Chim bay một vòng trước khi rời vườn

Thời gian chim nước bay về thường từ 16h – 18h, khi mặt trời bắt đầu giảm nắng Rời khỏi vườn từ 5h30 – 6h10, khi trời bắt đầu hửng nắng Vào buổi sáng một số chim nước quay về vườn cho chim non ăn tầm khoảng 7h10 Do đó muốn quan sát hoạt động của chim nước, du khách nên đến vườn trong khoảng thời gian này là tốt nhất, vào thời gian này khách tham quan có thể quan sát được nhiều hoạt động của chúng như tìm thức ăn tại các ao trong vườn, chim mẹ mớm mồi cho

chim non, hoạt động xây tổ của chim nước và số lượng chim nước khá đông nhất trong ngày

Hình 19 Cho cò con ăn

2.2.2 Một số hoạt động khác

Theo ghi nhận được thì đa số Cò trắng (Egretta gaetta), Cò ngàng nhỏ (Egretta intermedia), Cò ruồi (Bubulcus ibis) sẽ bay về vườn trước Cồng cộc (Phalacrocorax niger), vào buổi sáng thì chúng lại bay đi kiếm thức ăn trước Cồng cộc (Phalacrocorax niger) Đa số Cồng cộc (Phalacrocorax niger) đậu ở các cây

có vị trí tương đối cao trong vườn và chúng thường đậu xa khu vực đài quan sát, các cây ở vị trí này có đặc điểm đa phần là các nhánh khô Qua các lần quan sát thì

hầu như vị trí đậu của các nhóm Cồng cộc (Phalacrocorax niger) không thay đổi Quan sát được quá trình làm tổ của Cò trắng (Egretta gaetta) Ban đầu chúng

chọn vị trí tại các cành, nhánh có chạc, dùng mỏ để bẻ cong các cành nhỏ quanh vị trí đó, chúng tha các nhánh cây khô (lấy từ vườn) về gác lại với nhau và dùng mỏ

“định hình” lại tổ Trong quá trình làm tổ luôn có sự hợp tác cùng làm của 2 cá thể Một con đi tha các nhánh cây mang về, một con làm tổ

Hình 20.Một con tha nhánh cây, một con làm tổ

Hình 21.Tổ được làm từ nhánh cây khô

Bên cạnh những cạnh tranh khác loài thì vẫn có những cạnh tranh cùng loài diễn ra tại vườn cò Sự cạnh tranh đó được thể hiện qua kết quả ghi nhận được khi quan sát chúng tìm thức ăn, đặc biệt là khi tìm thức ăn trong các mương trong vườn Bên cạnh đó là cạnh tranh về tìm vật liệu làm tổ, nơi nghỉ đậu Có thể nói cạnh tranh gay gắt nhất là việc chọn bạn tình và nơi làm tổ Kết quả là các con yếu