phát huy tính tích cực vag sáng tạo của học sinh khi giảng dạy chương 2. dao động cơ, vật lý 12 nc theo tinh thần áp dụng phương pháp giải quyết vấn đề

Chính vì thế việc phát huy tính tích cực và năng lực sáng tạo cho HS trong DH là một yêu cầu có tính nguyên tắc, phải dạy cho HS không những nắm kiến thức mà còn vận dụng được các PPNTĐT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

MSSV: 1100234 Lớp: SP Vật Lý K36

Cần Thơ, 5/2014

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Mục tiêu nghiên cứu 5

3 Giả thuyết khoa học 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đối tượng nghiên cứu 6

7 Các giai đoạn thực hiện đề tài 7

8 Các chữ viết tắt 7

Chương 1 ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÝ Ở TRUNG HỌC PT 8

1.1 Những vấn đề chung về giáo dục Trung học phổ thông 8

1.1.1 Mục tiêu mới của giáo dục nước ta 8

1.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học để thực hiện mục tiêu mới 9

1.2 Phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học 10

1.2.1 Khắc phục lối dạy học truyền thống 10

1.2.2 Đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu của HS 11

1.2.3 Rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học 12

1.2.4 Áp dụng các PP tiên tiến, các phương tiện dạy học hiện đại vào quá trình dạy học 12

1.3 Mục tiêu của chương trình Vật lý Trung học phổ thông 13

1.3.1 Trang bị cho HS những kiến thức phổ thông cơ bản, hiện đại, có hệ thống 13

1.3.2 Rèn luyện và phát triển các kĩ năng 14

1.3.3 Hình thành và rèn luyện các thái độ tình cảm 14

1.4 Những định hướng đổi mới PPDH Vật lý lớp 10 theo chương trình THPT mới 15

1.5 Những định hướng đổi mới PPDH Vật lý lớp 11 theo chương trình THPT mới 15

1.6 Những định hướng đổi mới PPDH Vật lý lớp 12 theo chương trình THPT mới 15

1.6.1 Giảm đến tối thiểu việc giảng giải minh họa của giáo viên, tăng cường việc tổ chức cho HS tự lực, tham gia vào giải quyết các vấn đề học tập 15

1.6.2 Áp dụng rộng rãi kiểu học Phát hiện – Giải quyết vấn đề 16

1.6.3 Rèn luyện các phương pháp nhận thức Vật lý 17

1.6.4 Tận dụng những phương tiện dạy học mới, trang thiết bị mới, phát huy sáng tạo

của giáo viên trong việc làm và sử dụng đồ dùng dạy học 17

1.6.5 Tăng cường áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm hay hợp tác 19

1.7 Đổi mới thiết kế bài học 20

1.7.1 Các yêu cầu đối với việc soạn giáo án 20

1.7.2 Một số hình thức trình bày kế hoạch bài học 21

1.7.3 Một số hoạt động phổ biến trong một tiết học 21

1.7.4 Cấu trúc của giáo án soạn theo các hoạt động học tập 23

1.8 Đổi mới kiểm tra đánh giá 24

1.8.1 Quan điểm cơ bản về kiểm tra đánh giá 24

1.8.2 Các hình thức kiểm tra 25

1.8.3 Các tiêu chí kiểm tra, đánh giá 26

1.8.4 Các mức độ nhận thức trong đề kiểm tra 27

1.8.5 Nắm chắc các dạng câu hỏi trắc nghiệm khách quan và tự luận 29

Chương 2 TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ THPT 30

2.1 Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học Vật lý 30

2.2 Các biện pháp tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh 30

2.3 Các phương pháp dạy học tích cực hỗ trợ phát triển năng lực sáng tạo cho HS 32

2.3.1 Phương pháp dạy học nhóm hay hợp tác 32

2.3.2 Phương pháp tự học 36

2.3.3 Phương pháp thực nghiệm 39

2.3.4 Phương pháp giải quyết vấn đề 48

2.3.5 Phương pháp đọc sách 56

Chương 3 BỒI DƯỠNG VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HS TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ Ở THPT 58

3.1 Khái niệm năng lực 58

3.2 Sự hình thành và phát triển năng lực 58

3.2.1 Yếu tố sinh học 58

3.2.2 Yếu tố hoạt động của củ thể 59

3.2.3 Yếu tố môi trường, xã hội 59

3.2.4 Vai trò của giáo dục trong việc hình thành các năng lực 60

3.3 Khái niệm năng lực sáng tạo 61

3.4 Các biện pháp hình thành và phát triển năng lực sang tạo của học sinh 62

3.4.1 Tổ chức hoạt động sáng tạo gắn liền với quá trình xây dựng kiến thức mới 62

3.4.2 Luyện tập phỏng đoán, dự đoán, xây dựng giả thuyết 63

3.4.3 Luyện tập đề xuất phương án kiểm tra dự đoán 66

3.4.4 Giải các bài tập sáng tạo 68

Chương 4 THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI HỌC TRONG CHƯƠNG 6 SÓNG ÁNH SÁNG, VẬT LÝ 12 NÂNG CAO 69

4.1 Đại cương chương 6 Sóng ánh sáng, Vật lý 12 nâng cao 69

4.1.1 Vị trí, vai trò của chương 69

4.1.2 Mục tiêu về chuẩn kiến thức, kĩ năng 70

4.1.3 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương 72

4.2 Thiết kế giáo án một số bài trong chương 73

4.2.1 Bài 35 Tán sắc ánh sáng 73

4.2.2 Bài 36 Nhiễu xạ ánh sáng Giao thoa ánh sáng 79

4.2.3 Bài 37 Khoảng vân – Bước sóng và màu sắc ánh sáng 81

4.2.4 Bài 39 Máy quang phổ - Các loại quang phổ 91

Chương 5 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 99

5.1 Mục đích thực nghiệm 99

5.2 Nội dung thực nghiệm 99

5.3 Đối tượng thực nghiệm 99

5.4 Kế hoạch giảng dạy 99

5.5 Kết quả thực nghiệm 99

5.5.1 Đề kiểm tra 1 tiết chương 6 Sóng ánh sáng, Vật lý 12 nâng cao 99

5.2.2 Kết quả kiểm tra 106

NHẬN XÉT, KẾT LUẬN 107

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI Đất nước ta đang bước vào thời kì công nghiệp

hóa, hiện đại hóa, viễn cảnh sôi động, tươi đẹp, nhưng cũng nhiều thách thức đòi hỏi ngành

GDĐT có những đổi mới căn bản, mạnh mẽ, ngang tầm với sự phát triển chung của thế giới

và khu vực, sự nghiệp GDĐT phải góp phần quyết định vào việc bồi dưỡng trí tuệ khoa học,

năng lực sáng tạo cho thế hệ trẻ, muốn vậy chúng ta không những phải học hỏi kinh nghiệm

của các nước tiên tiến mà còn phải biết áp dụng những kinh nghiệm đó một cách sáng tạo,

tìm ra con đường phát triển riêng phù hợp với hoàn cảnh cụ thể đất nước Định hướng này

đã được xác định trong Nghị quyết TW2, khóa VIII: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo

dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của

người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện vào quá trình dạy

và học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh ”

Ngày nay, KH GD trên thế giới nói chung và nước ta nói riêng đang coi trọng những

nghiên cứu đổi mới DH ở trường PT theo hướng đảm bảo được sự phát triển năng lực sáng

tạo của HS, phát huy tính tích cực, năng lực tự tìm tòi chiếm lĩnh tri thức, năng lực giải

quyết vấn đề để thích ứng được với thực tiễn cuộc sống và với sự phát triển của kinh tế tri

thức

Vật lý là một môn khoa học thực nghiệm do đó xuất phát từ mục đích của việc giảng

dạy VL trong trường PT không thể chỉ hạn chế ở việc truyền thụ kiến thức đơn thuần mà

điều quan trọng hơn là phải tạo ra cho HS tiềm lực để họ có thể đi xa hơn những gì mà nhà

trường đã cung cấp cho họ Chính vì thế việc phát huy tính tích cực và năng lực sáng tạo

cho HS trong DH là một yêu cầu có tính nguyên tắc, phải dạy cho HS không những nắm

kiến thức mà còn vận dụng được các PPNTĐT của VL (PPTN, PPTT, PPMH), và trong quá

trình dạy học cần từng bước hướng dẫn HS tập vận dụng các phương pháp này

Xuất phát từ mong muốn vận dụng những kiến thức đã được trang bị bằng việc nghiên

cứu giảng dạy Trên cơ sở đó rút kinh nghiệm, sửa chữa sai sót trao đổi với thầy cô hướng

dẫn phương pháp ngay khi còn trên giảng đường Đại Học

Bên cạnh đó, hiện nay các bộ sách thí điểm đã được biên soạn thành bộ chuẩn và bộ

nâng cao với yêu cầu phải dạy theo phương pháp dạy học tích cực

Chính vì vậy tôi quyết định chọn nghiên cứu đề tài: “Phát huy tính tích cực và sáng

tạo của HS khi giảng dạy chương 2 Dao động cơ, Vật Lý 12 NC theo tinh thần áp

dụng PPGQVĐ”

2 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu vấn đề phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS khi giảng dạy chương 2

dao động cơ theo tinh thần áp dụng PPGQVĐ

3 Giả thuyết khoa học:

Vận dụng lí luận dạy học hiện đại có thể nghiên cứu: Phát huy tính tích cực và sáng

tạo của HS khi áp dụng PPGQVD GD chương 2 Dao động cơ, VL 12 NC

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

 Nghiên cứu cơ sở lí luận: Phương pháp DHVL

 Nghiên cứu chương 2 Dao động cơ, VL 12 NC: mục tiêu, sơ đồ, cấu trúc nội dung

Vận dụng và soạn giảng thử nghiệm một số bài nhằm bồi dưỡng năng lực sáng tạo

cho HS

 Thiết kế một số bài trong chương trình:

 Bài 6: Dao động điều hòa

 Bài 7: Con lắc đơn Con lắc vật lý

 Bài 8: Năng lượng trong dao động điều hòa

 Bài 10: Dao động tắt dần và dao động duy trì

 Sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại như: Overhead, máy trình chiếu…

 Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở THPT

 Sử dụng máy tính cầm tay ở dạng số phức để tính nhanh tổng hợp dao động

5 Phương pháp nghiên cứu của PPDH vật lý:

 Nghiên cứu lí luận: Các tài liệu về PPDHVL, các tài liệu bồi dưỡng GV10, 11, 12

 Quan sát sư phạm

 Tổng kết kinh nghiệm: Tổng kết, rút kinh nghiệm của những cá nhân, tập thể đi

trước

 Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành giảng dạy một số bài trong chương 2, VL 12 NC ở

THPT, tiến hành kiểm tra 1 tiết, đánh giá kết quả

6 Đối tượng nghiên cứu

Các hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS trong đó thể hiện các biện pháp

thực hiện theo hướng nghiêm cứu của đề tài: Phát huy tính tích cực và sáng tạo của

HS khi áp dụng PPGQVD GD chương 2 Dao động cơ , VL lớp 12 NC

7 Các giai đoạn thực hiện đề tài

 Giai đoạn 1: Tìm hiểu thực trạng, trao đổi với thầy hướng dẫn nhận đề tài nghiên

cứu

 Giai đoạn 2: Nghiên cứu tài liệu, viết đề cương chi tiết, đảm bảo khoa học, logic,…

 Giai đoạn 3: Nghiên cứu về cơ sở lý luận của đề tài

 Giai đoạn 4: Nghiên cứu nội dung và phương pháp xây dựng chương 2 Dao động cơ

học, VL 12 NC

 Giai đoạn 5: Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở THPT

 Giai đoạn 6: Hoàn chỉnh đề tài, chuẩn bị báo cáo bằng Powerpoint

 Giai đoạn 7: Bảo vệ luận văn tốt nghiệp trước hội đồng

8 Các chữ viết tắt trong Luận Văn

- Phương pháp giải quyết vấn đề: PPGQVD

- Giáo dục: GD - Học sinh: HS

- Giáo viên: GV - Vật lý: VL

- Sách giáo khoa: SGK - Nâng cao: NC

- Trung học phổ thông: THPT - Trung Ương: TW

- Công nghiệp hóa: CNH - Hiện đại hóa: HDH

- Phương pháp giáo dục: PPGD - Thực nghiệm sư phạm: TNSP

- Dạy học vật lý: DHVL - Bồi dưỡng giáo viên: BDGV

CHƯƠNG 1 ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÝ Ở THPT

1.1 Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục ở trung học phổ thông

1.1.1 Mục tiêu mới của nền giáo dục nước ta

Văn bản chương trình GD cấp THPT đã trình bày mục tiêu cấp học theo Luật GD

quy định : “ Giáo dục THPT nhằm giúp HS củng cố và phát triển những kết quả của GD

THCS, nhằm hoàn thiện học vấn phổ thông, có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và

hướng nghiệp, có điều kiện lựa chọn hướng phát triển và phát huy năng lực cá nhân, tiếp tục

học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động.”

Căn cứ vào mục tiêu chung được luật định, mục tiêu cụ thể của cấp THPT được xây

dựng, thể hiện qua yêu cầu HS học cấp THPT phải đạt được ở các mặt GD: tư tưởng, đạo

đức lối sống; học vấn kiến thức phổ thông: hiểu biết kỹ thuật và hướng nghiệp, kỹ năng học

tập và vận dụng kiến thức; về thể chất và xúc cảm thẩm mỹ

Những yêu cầu này đảm bảo thực hiện mục tiêu chung của GD là “ đào tạo con người

Việt Nam phát triển toàn diện” Song để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng GD toàn

diện, tăng cường bồi dưỡng cho thế hệ trẻ lòng yêu nước, yêu quê hương và gia đình; tinh

thần tự tôn dân tộc, lý tưởng xã hội chủ nghĩa; lòng nhân ái, ý thức tôn trọng pháp luật; tinh

thần hiếu học, chí tiến thủ lập thân, lập nghiệp ngoài những giá trị truyền thống cần được kế

thừa và phát triển như lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, lòng nhân ái, thái độ quý trọng

và nhiệt tình lao động, ý thức trách nhiệm, các kỹ năng cơ bản,…còn có những giá trị mới

xuất hiện trong quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang kinh tế có sự chi

phối của cơ chế thị trường, từ nền kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp và kinh tế

tri thức như: tư duy phê phán và khả năng sáng tạo: năng lực tổng hợp, chuyển đổi và ứng

dụng thông tin vào hoàn cảnh mới để giải quyết các vấn đề đặt ra, để thích ứng với những

thay đổi trong cuộc sống, năng lực hợp tác và giao tiếp có hiệu quả: năng lực chuyển đổi

nghề nghiệp theo yêu cầu mới của sản xuất và thị trường lao động; năng lực quản lý v.v…

Do đó trong nội dung của mục tiêu cụ thể của giáo dục THPT có một số điểm mới cần được

lưu ý như sau:

- Sống lành mạnh, tự tin, tự tôn dân tộc, có chí lập nghiệp, không cam chịu nghèo hèn

- Có khả năng sử dụng một ngoại ngữ trong giao tiếp thông thường, có khả năng ứng

dụng một số thành tựu của công nghệ thông tin ở trình độ phổ thông trong giải quyết công

việc

- Phát triển và nâng cao các kỹ năng học tập chung, kỹ năng vận dụng kiến thức vào

các tình huống học tập mới vào thực tiễn sản xuất và cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình,

cộng đồng

Quán triệt mục tiêu GD cấp THPT là yêu cầu đầu tiên trong quá trình xây dựng lại

chương trình, biên soạn lại SGK các môn học Các điểm mới của mục tiêu GD cấp học đã

được tác giả chương trình SGK phân tích kỹ lưỡng và triển khai vào mục tiêu, nhiệm vụ và

nội dung từng môn học

1.1.2 Đổi mới PPDH để thực hiện mục tiêu mới

Rút kinh nghiệm từ những lần thay sách trước đây, việc đổi mới chương trình, SGK

lần này đặt trọng tâm vào việc đổi mới phương pháp dạy học Chỉ có sự đổi mới căn bản

phương pháp dạy học chúng ta mới có thể tạo được sự đổi mới thực sự trong GD, mới có

thể đào tạo lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh

nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức

 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

- Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã dược xác định trong nghị quyết

Trung Ương 4 khóa VII (1- 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII ( 12-1996), được

thể chế hóa trong Luật giáo dục (2005), được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục

và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4-1999)

- Luật Giáo dục điều 28.2, đã ghi “phương pháp GD phổ thông phải phát huy tính

tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn

học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn,

tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.”

- Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động,

chống lại thói quen học tập thụ động

- Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đã được các tác giả sách quán triệt vào quá

trình lựa chọn vào nội dung SGK, vào việc trình bày SGK và sách giáo viên Giáo viên và

cán bộ quản lý trường THPT cần nắm được những yêu cầu và quy trình đổi mới các

phương pháp dạy học

 Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học tập của học sinh

+ Trong phương pháp tổ chức, người học – đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng

thời là chủ thể của hoạt động “học” – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo

viên tổ chức và chỉ đạo,thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không

phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặt vào những tình

huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải

quyết vấn đề đặt ra theo suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kỹ năng mới, vừa nắm được

phương pháp “làm ra” kiến thức, kỹ năng đó, không rập theo những khuôn mẫu sẵn có,

được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo

+ Dạy theo cách này, giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt tri thức mà còn

hướng dẫn hành động Nội dung và phương pháp dạy học phải giúp cho từng học sinh biết

hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một

biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

+ Trong xã hội đang biến đổi nhanh – với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kĩ thuật,

công nghệ phát triển như vũ bão – thì không thể nhồi nhét vào đầu óc trẻ khối lượng kiến

thức ngày càng nhiều Phải quan tâm dạy cho trẻ phương pháp học ngay từ cấp Tiểu học

và càng lên cấp học cao hơn càng phải được chú trọng

+ Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho

người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng

ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên

gấp bội Vì vậy ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học,

nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động, đặt vấn đề phát

triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự

học cả trong tiết học có sự hướng dẩn của giáo viên

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

+ Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng

đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về

cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành

một chuỗi công tác độc lập

+ Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ ngày càng cao thì sự phân hóa ngày

càng lớn Việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng

yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh

+ Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được

hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy –

trò, trò – trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội

dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc

lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học được nâng mình lên một trình độ mới Bài

học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo

+ Trong nhà trường phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp

hoặc trường Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4

đến 6 người

+ Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên

quốc gia; năng lực hợp tác phải trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn

bị cho học sinh

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

+ Trong dạy học, việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng

và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và

điều chỉnh hoạt động dạy của thầy

+ Trước đây GV giữ độc quyền đánh giá HS Trong phương pháp tích cực, GV

phải hướng dẫn HS phát triển kỹ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học Liên quan với

điều này, GV cần tạo điều kiện thuận lợi để HS được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh

giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc

sống mà nhà trường phải trang bị cho HS

+ Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người

năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dừng

lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kỹ năng đã học mà phải khuyến khích trí

thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế

+ Với sự giúp đỡ của các thiết bị kỹ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một

công việc năng nhọc đối với GV, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều

chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học

+ Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, GV không còn đóng vai trò

đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, GV trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn

các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ

động đạt các

mục tiêu kiến thức, kỹ năng thái độ theo yêu cầu của chương trình Trên lớp, HS hoạt động

là chính, GV có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn GA, GV đã phải đầu tư công

sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai

trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào

hứng, tranh luận sôi nổi của HS GV phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư

phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi

diễn biến ngoài tầm dự kiến của GV

Có thể so sánh đặc trưng của dạy học cổ truyền và dạy học mới như sau:

Bản chất Truyền thụ tri thức, truyền thụ

và chứng minh chân lý của GV

Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS Dạy

HS cách tìm ra chân lý

Mục tiêu

Chú trọng cung cấp tri thức, kỹ

năng, kỹ xảo Học để đối phó

với thi cử Sau khi thi xong

những điều đã họ thường bị bỏ

quên hoặc ít dùng đến

Chú trọng hình thức các năng lực (sáng tạo, hợp tác,…) dạy phương pháp và kỹ thuật lao động khoa học, dạy cách học

Học để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai Những điều đã học cần thiết, bổ ích cho bản thân HS và cho sự phát triển xã hội

Nội dung Từ SGK+SGV

Từ nhiều nguồn khác nhau: SGK, GV, các tài liệu khoa học phù hợp, thí nghiệm, bảo tàng, thực tế… gắn với:

- Vốn hiểu biết, kinh nghiệm và nhu cầu

của HS

- Tình huống thực tế, bối cảnh và môi

trường địa phương

- Những vấn đề HS quan tâm

Phương

pháp Các phương pháp diễn giảng,

truyền thụ kiến thức một chiều

Các phương pháp tìm tòi, điều tra, giải

quyết vấn đề dạy học tương tác

Cơ động, linh hoạt: Học ở lớp, ở phòng

thí nghiệm, ở hiện trường, trong thực tế…, học cá nhân, học đôi bạn, học theo nhóm,

cả lớp đối diện với GV

 Những phương pháp dạy học tích cực cần được phát triển ở THPT

- Thực hiện dạy học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học

truyền thống Trong hệ thống các phương pháp dạy học quen thuộc được đào tạo trong

trường sư phạm nước ta từ mấy thập kỷ gần đây cũng đã có nhiều phương pháp tích cực

Các sách lý luận dạy học đã chỉ rõ, về mặt hoạt động nhận thức thì các phương pháp thực

hành là “ tích cực” hơn các phương pháp trực quan, các phương pháp trực quan thì “ tích

cực” hơn các phương pháp dùng lời

- Muốn thực hiện dạy học tích cực thì cần phát triển các phương pháp thực hành, các

phương pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu phát hiện, nhất là khi

dạy các môn khoa học thực nghiệm

- Đổi mới phương pháp dạy học cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của hệ

thống PPDH đã quen thuộc, đồng thời cần học hỏi, vận dụng một số PPDH mới, phù hợp

với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học ở nước ta để GD từng bước tiến lên vững chắc Theo

hướng nói trên, nên quan tâm phát triển một số phương pháp dưới đây

+ Vấn đáp tìm tòi:

Vấn đáp (đàm thoại) là phương pháp trong đó GV đặt ra những câu hỏi để HS trả lời,

hoặc có thể tranh luận với nhau và với cả GV, qua đó HS lĩnh hội được bài học

Có ba phương pháp (mức độ ) vấn đáp : vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích – minh

họa và vấn đáp tìm tòi

+ Dạy và học phát hiện và giải quyết vấn đề

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranh gay gắt,

thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng

lực bảo đảm sự thành đạt trong cuộc sống Vì vậy, tập dượt cho HS biết phát hiện, đặt ra

và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình

và cộng

đồng không chỉ có ý nghĩa ở PPDH mà phải đặt như một mục tiêu GD và đào tạo Trong

dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, HS vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được

phương pháp chiếm lĩnh tri thức đó, phát triển tư duy tích cực sáng tạo, được chuẩn bị một

năng lực thích ứng với đời sống xã hội: phát hiện kịp thời và giải quyết hợp lý các vấn đề

nảy sinh Dạy và học phát hiện, giải quyết vấn đề không chỉ giới hạn ở phạm trù PPDH,

nó đòi hỏi cải tạo nội dung, đổi mới cách tổ chức quá trình dạy học trong mối quan hệ

thống nhất với PPDH

+ Dạy và học hợp tác trong nhóm nhỏ

PPDH hợp tác trong nhóm nhỏ là mới với đa số GV Ở những trường từng tham gia

các dự án GD dân số, GD môi trường, phòng chống HIV/AIDS, lạm dụng ma túy, GV đã

được làm quen với phương pháp này do các chuyên gia quốc tế hướng dẫn

PPDH hợp tác giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm

của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói ra những điều đang nghĩ,

mỗi người có trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm

những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhận

thụ động từ GV

Thành công của bài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thành viên, vì

vậy phương pháp này còn được gọi là phương pháp cùng tham gia, nó như một phương

pháp trung gian giữa sự làm việc độc lập của từng HS với sự việc chung của cả lớp Trong

hoạt động nhóm, tư duy tích cực của HS phải được phát huy và ý quan trọng của phương

pháp này là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao động Cần

tránh khuynh hướng hình thức và đề phòng lạm dụng, cho rằng tổ chức hoạt động nhóm, là

dấu hiệu tiêu biểu nhất của đổi mới PPDH, hoạt động nhóm càng nhiều thì chứng tỏ PPDH

càng đổi mới

+ Dạy theo dự án

Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế - xã hội, đặc

trưng của nó về cơ bản là tính không lặp lại của các điều kiện thực hiện dự án Khái niệm

dự án ngày nay được hiểu là một dự định, một kế hoạch, trong đó cần xác định rõ mục

tiêu, thời gian, phương tiện hành chính, điều kiện vật chất, nhân lực và cần được thực

hiện nhằm đạt mục tiêu đề ra Dự án được thực hiện trong những điều kiện xác định và có

tính phức hợp, liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, có thể cần sự tham gia của GV

nhiều môn học

Dạy học theo dự án là hình thức dạy học, trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ HT

phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lý thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực

hiện và đánh giá kết quả Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, kết quả dự án là

những sản phẩm có thể giới thiệu được như các bài viết, tập tranh ảnh sưu tầm, chương

trình hành động cụ thể,…

Những phương pháp gợi ý trên đây là chung cho nhiều môn học ở trường phổ thông

Tùy từng môn học có thể vận dung một số phương pháp đặc thù khác

1.2 Phương hướng chiến lược đổi mới PPDH vật lý ở trường THPT

1.2.1 Khắc phục cách học truyền thống (lối truyền thụ một chiều)

 Trong việc đổi mới PPDH, ta không phủ định vai trò của các PPDH truyền thống, tuy

nhiên ta sẽ sử dụng các PP đó theo tinh thần mới GV phải lựa chọn PPDH theo một chiến

lược nhằm phát huy được ở mức độ tốt nhất tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong

những tình huống cụ thể

 Từ những nhược điểm cơ bản của kiểu dạy học cũ là GV độc thoại, giảng giải, kiểm

tra, đánh giá, còn HS thì học một cách thụ động, cố ghi nhớ, nhắc lại kiến thức, làm theo

mẫu Chiến lược DH này xuất phát từ quan niệm về nhiệm vụ của giáo dục chỉ là một sự

truyền đạt đơn giản những kiến thức, kinh nghiệm xã hội như những sản phẩm hoàn chỉnh

đã được thử thách Theo kiểu dạy học này, trung tâm chú ý là nội dung các kiến thức cần

dạy Song, nếu chỉ quan tâm tới bản thân nội dung kiến thức được trình bày thì dù tốt đến

đâu vẫn chưa phải là sự xác định một cách cụ thể HS cần đạt được những khả năng gì trong

hoặc sau khi học, và bằng cách nào đảm bảo cho HS đạt được các khả năng đó Chính vì

vậy nó hạn chế chất lượng và hiệu quả dạy học Như vậy việc khắc phục lối truyền thụ một

chiều là một hoạt động có tính cách mạng nhằm chống lại thói quen đã có từ lâu, chống lại

đặc quyền của GV Những GV tâm huyết với nghề, hết lòng yêu thương trẻ em thì sẵn lòng

hi sinh đặc quyền của mình,

tự cải tạo mình, tự nguyện thu hẹp quyền uy của mình, dành cho HS vị trí chủ động trong

HT Nhưng không ít GV còn bảo thủ không từ bỏ được thói quen và đặc quyền trên, không

thích ứng được với đòi hỏi mới

 Chuyển lối dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, GV không còn đóng vai trò

đơn giản là người truyền đạt kiến thức mà trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các

hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội dung HT, chủ động đạt

các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình

 HS tham gia tích cực vào việc giải quyết các vấn đề, tình huống học tập…Trên lớp,

HS hoạt động là chính, GV có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn giáo án, GV đã

phải

đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện

bài lên lớp với vai trò là người “gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, dẫn dắt, trọng tài” trong

các hoạt động tìm tòi, hào hứng, tranh luận sôi nổi của HS, GV phải có trình độ chuyên môn

sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của

HS mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của GV

 Bên cạnh đó việc đổi mới SGK, thiết bị thí nghiệm, áp dụng các phương pháp chung

của nhận thức khoa học, những PP NTĐT của VL, tăng cường sử dụng các phương tiện DH

hiện đại… cũng đóng vai trò quan trọng không kém góp phần kích thích HS chủ động, hứng

thú tham gia vào hoạt động học tập

1.2.2 Đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu của HS

 Thực tế cho thấy bất cứ một việc HT nào đều phải thông qua hoạt động tự học của

người học thì mới có thể có kết quả sâu sắc và bền vững Hơn nữa, một đặc trưng quan

trọng của xã hội hiện đại là sự bùng nổ thông tin Những ứng dụng kỹ thuật là rất hiện đại

của ngày hôm nay thì đã trở nên rất lạc hậu trong một tương lai không xa Ta có thể kể rất

nhiều thí dụ: sự phát triển của máy tính điện tử, máy thu thanh, thu hình, máy ghi âm, điện

thoại, máy ảnh…Do những hiểu biết của chúng ta rất mau chóng trở thành lạc hậu, nên mỗi

con người sống trong xã hội phải biết tự cập nhật thông tin bởi vì những điều học được

trong nhà trường chỉ rất ít và là những kiến thức cơ bản rất chung chung, chưa đi sâu vào

một lĩnh vực cụ thể nào trong đời sống và sản xuất Sau này ra đời còn phải tự học thêm

nhiều, phải biết tự cập nhật thông tin mới có thể làm việc tốt và theo kịp được sự phát triển

rất nhanh của khoa học kỹ thuật hiện đai Mặt khác, dù là học ở trên lớp hay học ở nhà, mỗi

HS phải tự lực động não

để tiếp thu những điều cần học Không ai có thể học thay ai Vì vậy, trong những hoạt động

cá nhân của tiết học, GV phải có chiến lược bồi dưỡng PP tự học cho HS Chẳng hạn:

- Tập cho HS PP đọc sách

- Phát phiếu HT ở nhà cho HS

- Tập cho HS làm quen với các PP NTĐT của VL: PPTN, PPMH, PPTT

 Tăng cường DH theo nhóm, DH hợp tác…góp phần làm cho việc HT cá nhân có hiệu

quả hơn, có tác dụng rèn luyện cho HS tinh thần hợp tác trong lao động, thái độ chia sẻ kinh

nghiệm và học hỏi lẫn nhau, ý thức trách nhiệm trong công việc chung Theo lý thuyết về

vùng phát triển gần của Vưgốt-xki, các tương tác thầy- trò và trò- trò trong lớp học có thể

giúp cho HS vượt qua được những trở ngại để đạt đến những hiểu biết mới Qua những

thảo

luận, tranh luận, ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộ, được khẳng định hay bị bác bỏ, qua đó

nhũng hiểu biết của họ sẽ được hình thành hoặc được chính xác hóa, mặt khác trong việc

HT theo nhóm, tất cả mọi HS, từ người kém đến người khá, đều có thể trình bày ý kiến của

mình, tức là có điều kiện để tự thể hiện mình Điều đó có tác dụng kích thích rất mạnh hứng

thú HT của HS

 Bên cạnh đó việc rèn luyện cho HS khả năng tự học còn là một biện pháp giúp ta giải

quyết một khó khăn rất lớn là: mâu thuẫn giữa một bên là những yêu cầu cao về việc bồi

dưỡng kiến thức và kỹ năng và một bên là sự hạn hẹp và thời gian dành cho mỗi môn học

GV phải tính toán cân đối giữa nội dung DH trên lớp và nội dung dành cho HS tự tìm hiểu ở

nhà Có lẽ không cần chuyển tải từ A đến Z của nội dung bài học trên lớp, mà nên dành một

phần nội dung nào đó cho HS tự tìm hiểu ở nhà rồi sau đó sẽ kiểm tra sự tự học của các em

 Tuy nhiên, những vấn đề này trước đây chưa được chú ý đúng mức, HS đã quen học

tập thụ động, dựa vào sự giảng giải tỉ mỉ, kỹ lưỡng của GV, ít chịu tự lực tìm tòi nghiên

cứu Do đó kỹ năng tự học đã yếu lại càng yếu thêm Cần phải nhanh chóng khắc phục tình

trạng này ngay từ những lớp dưới chứ không chỉ áp dụng cho những học sinh ở các lớp

trên

1.2.3 Rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học

 Học sinh học bằng cách làm, tự làm, làm một cách chủ động say mê, hứng thú, chứ

không phải bị ép buộc Chính vì vậy vai trò của GV không còn là giảng dạy, minh họa nữa

mà chủ yếu là tổ chức, hướng dẫn, tạo điều kiện cho HS hoạt động, thực hiện thành công

các hoạt động học đa dạng mà kết quả là giành được kiến thức và phát triển được năng

lực.Muốn vậy GV cần:

- Tổ chức, hướng dẫn HS tham gia giải quyết các vấn đề, tình huống HT…

- Tổ chức cho HS tham gia vào quá trình tái tạo kiến thức

 Áp dụng rộng rãi phương pháp phát hiện GQVĐ và các phương pháp nhận thức của

VL như PPTN, vào trong quá trình dạy học

1.2.4 Áp dụng phương pháp tiên tiến, các phương tiện DH hiện đại vào quá trình DH

 Góp phần quan trọng đổi mới PPDH, hướng vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng

tạo của HS, tạo điều kiện thuận lợi cho GV, HS thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các

hoạt động nhóm

 Sử dụng phương tiện DH, thiết bị DH không chỉ là phương tiện của việc dạy mà còn

là phương tiện của việc học; không chỉ minh họa mà còn là nguồn tri thức là một cách

chứng minh bằng quy nạp

 Sử dụng đồ dùng DH, thiết bị thực hành giúp HS tự tiến hành các bài thực hành, thí

nghiệm Những thiết bị DH có thể được GV, HS tự làm góp phần làm phong phú thêm thiết

bị DH của nhà trường

 Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống và có chất lượng cao của phương tiện DH, thiết bị

DH tạo điều kiện đẩy mạnh hoạt động của HS trên cơ sở tự giác, tự khám phá kiến thức

thông qua hoạt động thực hành, làm thí nghiệm

 Trong quá trình biên soạn chương trình, SGK, SGV, các tác giả đã chú ý lựa chọn

danh mục thiết bị DH và chuẩn bị phương tiện DH, thiết bị DH theo một số yêu cầu để có

thể phát huy vai trò của thiết bị DH

 Cần sử dụng phương tiện, thiết bị DH khi sự vật hiện tượng không thể mô tả được:

quá lớn, quá nhỏ, khó tìm trên thực tế, không thể biểu diễn được quá trình biến đổi (phản

ứng hóa học, hoạt động của các động cơ…)

 Tăng cường sử dụng phương tiện DH, thiết bị DH, phải coi đó là phương tiện để

nhận thức, không chỉ thuần túy là minh họa Đây là nguồn thông tin cực kì quan trọng giúp

HS có hứng thú tìm tòi, phát hiện kiến thức mới Coi trọng quan sát, phân tích, nhận xét,

dẫn đến hình thành khái niệm

 Tận dụng phương tiện DH, thiết bị DH đã có, chỉnh sửa, cải tiến cho phù hợp Phát

động phong trào GV, HS tự làm và sưu tập (tranh ảnh, mẫu vật…)

 Thế giới bước vào kỉ nguyên mới nhờ tiến bộ nhanh chóng của việc ứng dụng CNTT

vào tất cả các lĩnh vực Trong giáo dục và đào tạo, CNTT đã góp phần hiện đại hóa phương

tiện DH, thiết bị DH góp phần đổi mới PPDH

 Sử dụng CNTT như công cụ DH cần được đặt trong toàn bộ hệ thống các PPDH

nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống đó Mỗi PPDH đều có những chỗ mạnh

và chỗ yếu Ta cần phát huy chỗ mạnh hạn chế chỗ yếu của mỗi phương pháp

 Bên cạnh đó cần phát huy vai trò của người thầy trong quá trình sử dụng CNTT như

phương tiện DH, thiết bị DH, nghĩa là không thủ tiêu vai trò của người thầy mà trí lại còn

phát huy hiệu quả hoạt động của thầy giáo trong quá trình DH có sử dụng CNTT

 Sử dụng CNTT như phương tiện DH, thiết bị DH không phải chỉ nhằm thí điểm DH

với CNTT mà còn góp phần DH về CNTT

 Sử dụng CNTT như một phương tiện DH, thiết bị DH, không phải chỉ để thực hiện

DH với trang thiết bị của CNTT mà còn góp phần thúc đẩy việc đổi mới PPDH ngay cả

trong điều kiện không có máy

1.3 Mục tiêu của chương trình Vật Lý THPT nâng cao

 Mục tiêu tổng quát của chương trình Vật lý là góp phần thực hiện mục tiêu của GD

phổ thông Đó là: Phát triển kết quả giáo dục THCS; hoàn thiện học vấn phổ thông; chuẩn

bị cho HS tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, học nghề thuộc các lĩnh

vực khác nhau; tạo tiềm lực để nếu không tiếp tục học lên, HS có thể tham gia vào các lao

động hoặc dịch vụ thích hợp và thích ứng với cuộc sống trong xã hội công nghiệp hiện đại

 Vật lý học ở trường phổ thông chủ yếu là vật lý thực nghiệm, trong đó có sự kết hợp

nhuần nhuyễn giữa quan sát, thí nghiệm và suy luận lý thuyết để đạt được sự thống nhất

giữa lý luận và thực tiễn Chính vì vậy cần:

1.3.1 Đạt được một hệ thống kiến thức Vật Lý cơ bản, phù hợp với quan điểm hiện

đại

 Chương trình Vật lý ban cơ bản có mục tiêu hoàn thiện cho HS hệ thống kiến thức

phổ thông, cơ bản, ở trình độ tú tài về vật lý,cần thiết để đi vào các ngành khoa học, công

nghệ thích hợp và hòa nhập được với cuộc sống trong xã hội công nghiệp hiện đại Đó là:

- Những khái niệm tương đối chính xác về các sự vật, hiện tượng và quá trình

vật lý thường gặp trong đời sống sản xuất

- Những định luật và nguyên lý vật lý cơ bản được trình bày phù hợp với năng

lực toán học và năng lực suy luận logic của HS

- Những nét chính của các thuyết vật lý quan trọng nhất

- Những hiểu biết cần thiết về PP thực nghiệm và PP mô hình trong vật lý học

- Những nguyên tắc cơ bản của những ứng dụng quan trọng của vật lý trong

đời sống sản xuất

1.3.2 Rèn luyện và phát triển các kỹ năng: quan sát, sử dụng các dụng cụ thí nghiệm,

đặt biệt là các kĩ năng thực hiện tiến trình khoa học

 Trong việc dạy học vật lý phải chú ý rèn luyện cho HS những lỹ năng sau:

- Các kỹ năng thu lượm thông tin về vật lý từ quan sát thực tế, thí nghiệm,…

- Các kỹ năng xử lý thông tin về vật lý như : xây dựng bảng, biểu đồ, vẽ đồ thị, rút ra

kết luận bằng suy luận quy nạp, suy luận tương tự khái quát hóa…

- Các kỹ năng truyền đạt thông tin về vật như: trình bày kết quả quan sát, báo cáo thí

nghiệm…

- Kỹ năng vận dụng kiến thức để giải thích hiện tượng và giải các bài tập vật lý phổ

thông

- Kỹ năng thực hành vật lý, bao gồm kỹ năng sử dụng các dụng cụ đo lường vật lý

đơn giản, kỹ năng lắp đặt các thí nghiệm vật lý đơn giản

1.3.3 Hình thành và rèn luyện các thái độ tình cảm của HS: phát huy tính tích cực và

sáng tạo

 Trong việc dạy học vật lý cần chú ý bồi dưỡng cho HS những tình cảm, thái độ và tác

phong mà môn vật lý có nhiều ưu thế để thực hiện đó là:

- Sự hứng thú học tập môn Vật lý, nói rộng hơn là lòng yêu thích khoa học

- Ý thức sẵn sàng áp dụng những hiểu biết về vật lý của mình vào các hoạt động trong

gia đình và xã hội để cải thiện điều kiện sống và bảo vệ môi trường

- Tác phong làm việc khoa học, cẩn thận, tỉ mỉ

- Tính trung thực trong khoa học

- Tinh thần nỗ lực phấn đấu cá nhân, kết hợp chặt chẽ với tinh thần hợp tác trong lao

động học tập và nghiên cứu Ý thức tự học cũng như học hỏi người khác

1.4 Những định hướng đổi mới PPDHVL 12 theo chương trình trường THPT

 Mục tiêu đổi mới

- Đối với HS:

+ Đạt được một hệ thống kiến thức vật lí phổ thông, cơ bản và phù hợp với những

quan điểm hiện đại

+ Rèn luyện và phát triển các kĩ năng: quan sát các hiện tượng, quá trình vật lí trong

tự nhiên, sử dụng các dụng cụ vật lí,…

+ Hình thành và rèn luyện thái độ, tình cảm, có hứng thú học VL, tìm tòi khoa học

thông qua vận dụng các PPNT đặc thù VL trong quá trình HT

- Đối với GV:

+ Biết nội dung cơ bản của việc đổi mới PP DHVL ở trường THPT, các yêu cầu và

nội dung của việc thiết kế bài học

+ Có kĩ năng soạn giáo án vận dụng kiểu dạy học theo phương pháp dạy học tích

cực

1.4.1 Giảm đến tối thiểu việc giảng dạy minh họa của GV, tăng cường việc tổ chức

cho HS tự lực tham gia vào giải quyết các vấn đề học tập

 Phương pháp dạy học truyền thống trong một thời gian dài đã đạt được những thành

tựu quan trọng Tuy nhiên PP đó nặng về truyền thụ một chiều, thầy giảng giải, minh họa,

trò lắng nghe, ghi nhớ và bắt chước làm theo Có nhiều điều HS đọc hay làm theo SGK

cũng có thể hiểu được nhưng GV vẫn giảng Cách giảng đó thể hiện một sự thiếu tin tưởng

ở HS và nguy hại hơn nữa là không cho HS có cơ hội để suy nghĩ, càng không có điều kiện

để HS đề xuất những ý kiến cá nhân khác với SGK, hay khác với ý kiến của GV Nhiều GV

thường nói là bài dài Thực ra nhiều khi sách viết có dài, nhưng viết dài là để cho HS tự đọc

mà cũng hiểu được, nhưng GV lại không cho HS tự đọc ở lớp hay ở nhà mà giảng giải trình

bày tất cả

 Chính vì vậy GV cần giảm đến mức tối thiểu việc giảng giải minh họa của, tăng

cường việc tổ chức cho HS tự lực, tham gia vào giải quyết các vấn đề HT Tuy ban đầu HS

chưa quen với PP học mới còn chờ GV giảng giải, tóm tắt, đọc cho chép, nhưng sau một

thời gian tự lực làm việc, họ tự tin hơn, đọc nhanh hơn và nhất là hiểu kĩ, nhớ lâu Kết quả

là nếu tính

tổng cộng thời gian mà HS phải bỏ ra để học một bài lại ít hơn là chờ đợi GV giảng giải rồ i

cố ghi nhớ Điều quan trọng hơn là khi quen với cách học mới, HS sẽ tự tin và hào hứng

Càng thành công, càng phấn chấn, tích cực hơn và đạt được thành công lớn hơn GV cần

biết chờ đợi, kiên quyết yêu cầu HS tự học ở lớp hay ở nhà GV chỉ giảng giải khi HS tự đọc

không thể hiểu được, kiên quyết không làm thay HS điều gì mà họ có thể tự làm được trên

lớp hay ở nhà Muốn vậy, GV cần phải biết phân chia một vấn đề HT phức tạp thành những

bộ phận đơn giản, vừa sức, nếu HS cố gắng một chút là có thề hoàn thành được

 Thông thường trong mỗi bài học GV đều có thể tìm ra một hoặc hai chỗ trong bài để

HS có thể tự lực hoạt động với khoảng thời gian từ 10 đến 20 phút nhằm góp phần giải

quyết một vấn đề nào đó trong quá trình HT như phát hiện vấn đề, thu thập thông tin, xử lí

thông

tin, phát biểu kết luận khái quát, vận dụng vào thực tế…GV cần tính toán xem với trình độ

HS cụ thể thì việc gì có thể trao cho họ tự làm, việc gì cần có sự trợ giúp hướng dẫn của

GV

1.4.2 Áp dụng rộng rãi kiểu dạy học nêu và giải quyết vấn đề

 Kiểu DH nêu và giải quyết vấn đề - bài toán là kiểu DH trong đó dạy cho HS thói

quen tìm tòi giải quyết vấn đề - bài toán theo cách của các nhà KH Trong kiểu DH này GV

vừa tạo ra cho HS nhu cầu, hứng thú HT, vừa rèn luyện cho họ khả năng tư duy sáng tạo

 Trong quá trình DH có rất nhiều cách tạo ra tình huống có vấn đề Cách phổ biến nhất

là đưa ra một sự kiện, một câu hỏi mà lúc đầu HS tưởng rằng mình đã biết cách trả lời

Nhưng khi phân tích kĩ mới thấy những kiến thức đã có của mình không đủ giải thích hiện

tượng hay trả lời câu hỏi Động cơ hoạt động xuất phát từ chỗ muốn hoàn thiện, phát triển

kiến thức kĩ năng của mình bền vững và mạnh mẽ hơn cả

đề một cách sáng tạo thường theo quy trình chung như sau:

- Phát hiện, xác định vấn đề, nêu câu hỏi

- Nêu câu trả lời dự đoán (mô hình, giả thuyết) có tính chất lý thuyết

- Từ dự đoán suy ra hệ quả logic có thể kiểm tra trong thực tế

- Tổ chức thí nghiệm kiểm tra xem hệ quả đó có phù hợp với thực tế không Nếu phù

hợp thì điều dự đoán là đúng Nếu không phù hợp thì dự đoán là sai, phải xây dựng dự đoán

mới

- Phát biểu kết luận

 Muốn thực hiện được các bước của PP này, HS phải thực hiện việc thu thập thông

tin, xử lý thông tin, khái quát kết quả tìm tòi nghiên cứu Trong quá trình này hiện tượng

thực tế cụ thể quan sát được luôn luôn kết hợp với những kết luận trừu tượng phản ánh thực

tế đó Và sự kết hợp này được thực hiện thông qua các suy luận logic như: phân tích, tổng

hợp, trừu tượng hóa, cụ thể hóa…

1.4.3 Rèn luyện cho HS các phương pháp nhận thức Vật Lý

 Một trong những nét đặt trưng của tư duy KH là phải biết PP hành động rồi mới hành

động, chứ không hành động mò mẫm ngẫu nhiên Đến lớp 12 HS đã có nhiều kinh nghiệm

hoạt động nhận thức và có nhiều cơ hội để làm quen với các PPNT khác nhau trong vật lý

như: PPTN, PPMH, PPTT, PP phát hiện và giải quyết vấn đề - bài toán

 Trong quá trình DH, GV cần chia một vấn đề học tập phức tạp thành những bộ phận

đơn giản để HS dễ tiếp thu và có thể vận dụng được các PPNT đặc thù của vật lý học

 Bên cạnh đó trong quá trình giải quyết vấn đề, GV cần cân nhắc việc gì HS làm

được, việc gì cần trợ giúp, giảng giải cho HS phát hiện vấn đề và cần tìm ra một chỗ nào đó

trong bài học để cho HS tự lực hoạt động

1.4.4 Tận dụng những phương tiện dạy học mới, trang thiết bị thí nghiệm mới; phát

huy tính sáng tạo của GV trong việc làm và sử dụng đồ dùng DH

- Góp phần quan trọng đổi mới PPDH, hướng vào hoạt động tích cực, chủ động,

sáng tạo của HS, tạo điều kiện thuận lợi cho GV, HS thực hiện các hoạt động độc lập hoặc

các hoạt động nhóm

- Sử dụng phương tiện DH, thiết bị DH không chỉ là phương tiện của việc dạy

mà còn là phương tiện của việc học; không chỉ minh họa mà còn là nguồn tri thức là một

cách chứng minh bằng quy nạp

- Sử dụng đồ dùng DH, thiết bị thực hành giúp HS tự tiến hành các bài thực

hành, thí nghiệm Những thiết bị DH có thể được GV, HS tự làm góp phần làm phong phú

thêm thiết bị DH của nhà trường

- Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống và có chất lượng cao của phương tiện DH,

thiết bị DH tạo điều kiện đẩy mạnh hoạt động của HS trên cơ sở tự giác, tự khám phá kiến

thức thông qua hoạt động thực hành, làm thí nghiệm

- Cần sử dụng phương tiện, thiết bị DH khi sự vật hiện tượng không thể mô tả

được: quá lớn, quá nhỏ, khó tìm trên thực tế, không thể biểu diễn được quá trình biến đổi

(phản ứng hóa học, hoạt động của các động cơ…)

- Tăng cường sử dụng phương tiện DH, thiết bị DH, phải coi đó là phương tiện

để nhận thức, không chỉ thuần túy là minh họa Đây là nguồn thông tin cực kì quan trọng

giúp

HS có hứng thú tìm tòi, phát hiện kiến thức mới Coi trọng quan sát, phân tích, nhận xét,

dẫn đến hình thành khái niệm

- Tận dụng phương tiện DH, thiết bị DH đã có, chỉnh sửa, cải tiến cho phù hợp

Phát động phong trào GV, HS tự làm và sưu tập (tranh ảnh, mẫu vật…)

+ Thế giới bước vào kỉ nguyên mới nhờ tiến bộ nhanh chóng của việc ứng dụng CNTT vào tất cả các lĩnh vực Trong giáo dục và đào tạo, CNTT đã góp phần hiện đại

hóa phương tiện DH, thiết bị DH góp phần đổi mới PPDH

+ Sử dụng CNTT như công cụ DH cần được đặt trong toàn bộ hệ thống các PPDH nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống đó Mỗi PPDH đều có những chỗ

mạnh và chỗ yếu Ta cần phát huy chỗ mạnh hạn chế chỗ yếu của mỗi phương pháp

1.4.5 Tăng cường áp dụng PPDH theo nhóm, hợp tác

 PPDH hợp tác theo nhóm nhỏ là mới với đa số GV Ở những trường từng tham gia

các dự án giáo dục dân số, giáo dục môi trường phòng chống HIV/AIDS, lạm dung ma túy,

GV đã được làm quen với PP này do các chuyên gia quốc tế hướng dẫn

 PPDH hợp tác giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm

của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói ra những điều đang nghĩ,

mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học

hỏi thêm những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự

tiếp nhận thụ động từ GV

 Thành công của bài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thành viên, vì

vậy PP này còn được gọi là PP cùng tham gia, nó như một PP trung gian giữa làm việc độc

lập của từng HS với sự việc chung của cả lớp Trong hoạt động nhóm, tư duy tích cực của

HS phải được phát huy và ý quan trọng của PP này là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các

thành viên trong tổ chức lao động Cần trách khuynh hướng hình thức và đề phòng lạm

dụng, cho rằng tổ chức hoạt động nhóm là dấu hiệu tiêu biểu nhất của đổi mới PPDH, hoạt

động nhóm càng nhiều thì càng chứng tỏ PPDH càng đổi mới

a Lớp học được chia thành nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm từ 4 đến 6 HS Nhóm được duy

trì ổn định hay thay đổi theo từng tiết học, các nhóm được giao cùng nhiệm vụ hoặc nhiệm

vụ khác nhau Trong mỗi nhóm có nhóm trưởng chịu trách nhiệm phân chia công việc cho

các

thành viên Mỗi nhóm sẽ trình bày sản phẩm trước toàn lớp và các nhóm có thể trao đổi,

tranh luận với nhau

b Tiến trình dạy học theo nhóm gồm những bước:

 GV làm việc chung với lớp

- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức

- Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cu thể

- Hướng dẫn tiến trình hoạt động của các nhóm

 HS làm việc theo nhóm

- Nhóm trưởng phân công nhiệm vụ

- Trao đổi ý kiến trong nhóm

- Cử đại diện trình bày sản phẩm

 Thảo luận, tổng kết trước lớp

- Các nhóm báo cáo kết quả

- Các nhóm trao đổi, thảo luận

- GV nhận xét, bổ sung và đưa ra kết luận cuối cùng

Tuy nhiên, việc tổ chức cho HS học tập theo nhóm ngay tại lớp thường bị hạn chế bởi

không gian chật hẹp, bởi thời gian hạn định của một tiết học nên GV phải biết tổ chức hợp lí

mới có kết quả Cần lưu ý, trong hoạt động nhóm tư duy tích cực của HS phải được phát

huy và ý nghĩa quan trọng của nó là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên

1.5 Đổi mới việc thiết kế bài học

1.5.1 Một số hoạt động phổ biến trong một tiết học

Hoạt động 1 : Kiểm tra kiến thức cũ

Hoạt động 2 : Tiếp nhận nhiệm vụ HT

Hoạt động 3: Thu thập thông tin

- Tái hiện kiến thức trả lời câu hỏi của GV

- Nhận xét câu trả lời của bạn

- Đặt vấn đề, nêu câu hỏi

- Gợi ý cách trả lời, nhận xét đánh giá

- Quan sát, theo dõi giáo viên đặt vấn đề

- Tiếp nhận nhiệm vụ HT

- Tạo tình huống HT

- Trao nhiệm vụ HT

- Nghe GV giảng Nghe bạn phát biểu

- Yêu cầu HS hoạt động

- Giới thiệu nội dung tóm tắt, tài liệu cần tìm hiểu

- Giảng sơ lược nếu cần thiết

- Làm TN biểu diễn

- Giới thiệu, hướng dẫn cách làm TN lấy số

Hoạt động 4: Xử lí thông tin

Hoạt động 5: Truyền đạt thông tin

Hoạt động 6: Củng cố bài giảng

Ho

ạt độn

g 7:

Hư

liệu

- Chủ động về thời gian

- Thảo luận nhóm hoặc làm việc cá nhân

- Tìm hiểu các thông tin liên quan

- Lập bảng, vẽ đồ thị …nhận xét về tính

quy luật của hiện tượng

- Trả lời các câu hỏi của GV

- Tranh luận với bạn bè trong nhóm hoặc

trong lớp

- Rút ra nhận xét hay kết luận từ những

thông tin thu được

- Đánh giá nhận xét, kết luận của HS

- Trả lời câu hỏi

- Giải thích các vấn đề

- Trình bày ý kiến, nhận xét, kết luận

- Báo cáo kết quả

- Gợi ý hệ thống câu hỏi, cách trình bày vấn đề

- Gợi ý nhận xét, kết luận bằng lời hoặc bằng hình vẽ

- Hướng dẫn mẫu báo cáo

- Trả lời câu hỏi trắc nghiệm

- Vận dụng vào thực tiễn

- Ghi chép những kết luận cơ bản

- Giải bài tập

- Nêu câu hỏi, tổ chức cho HS làm việc

cá nhân hoặc theo nhóm

- Hướng dẫn trả lời

- Ra bài tập vận dụng

- Đánh giá, nhận xét giờ dạy

 HĐ1: (……phút) Kiểm tra kiến thức cũ (nếu cần)

 HĐ2: (……phút) Đơn vị kiến thức, kỹ năng

 HĐ3: (……phút) Đơn vị kiến thức, kỹ năng 2

 HĐi: (……phút) Đơn vị kiến thức, kỹ năng k

 HĐ(n-1): (… phút) Vận dụng củng cố

 HĐn: (… phút) hướng dẫn học tập ở nhà

d Rút kinh nghiệm ghi những nhận xét của GV sau khi dạy xong

1.6 Đổi mới việc kiểm tra đánh giá

1.6.1 Quan điểm cơ bản về đánh giá

 Đánh giá là một khâu, một công cụ quan trọng không thể thiếu được trong quá trình

GD; có chức năng, khả năng điều chỉnh quá trình dạy và học, là động lực để đổi mới PPDH,

góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng đào tạo con người theo mục tiêu GD

- Ghi câu hỏi bài tập về nhà

- Ghi những chuẩn bị cho bài sau

- Nêu câu hỏi, bài tập về nhà

- Dặn dò, yêu cầu HS chuẩn bị bài sau

 Đánh giá kết quả HT là quá trình thu nhập và xử lý thông tin về trình độ, khả năng

thực hiện mục tiêu HT của HS về tác động và nguyên nhân của tình hình đó, nhằm tạo cơ sở

cho những quyết định sư phạm của GV và nhà trường, cho bản thân HS để HS học tập ngày

một tiến bộ hơn Phương tiện và hình thức quan trọng của đánh giá là kiểm tra Đổi mới

PPDH được chú trọng của đánh giá là kiểm tra Đổi mới PPDH được chú trọng để đáp ứng

những yêu cầu mới của mục tiêu nên việc kiểm tra, đánh giá phải chuyển biến mạnh theo

hướng phát triển tính tích cực, trí thông minh sáng tạo của HS, khuyến khích vận dụng linh

hoạt các kiến thức, kỹ năng đã học vào những tình huống thực tế, làm bộc lộ những cảm

xúc, thái độ của HS trước những vấn đề nóng hổi của đời sống cá nhân, gia đình và cộng

đồng Chừng nào việc kiểm tra, đánh giá chưa thoát khỏi quỹ đạo học tập thụ động thì chưa

thể phát triển dạy và học tích cực

 Đánh giá với hai chức năng cơ bản là xác nhận và điều khiển Xác nhận đòi hỏi độ tin

cậy, điều khiển đòi hỏi tính hiệu lực Thực hiện tốt đồng thời hai chức năng sẽ góp phần

nâng cao chất lượng GD Đánh giá chất lượng GD gồm nhiều vấn đề, trong đó hai vấn đề cơ

bản nhất là đánh giá chất lượng dạy của thầy và đánh giá chất lượng học của trò Đánh giá

thực chất sẽ tạo được động lực nâng cao chất lượng dạy và học

 Chất lượng học được xem xét là sản phẩm đầu ra sau mỗi quá trình tác động có chủ

đích của hoạt động dạy học Tác động của quá trình dạy học bao gồm nhiều yếu tố dựa trên

một hệ điều kiện từ đời sống kinh tế, trình độ dân trí, cơ sở vật chất, đội ngũ GV, quản lý

dạy học…từ đó sản phẩm được hình thành và tiếp tục phát triển ở những giai đoạn tiếp theo

của

quá trình GD Không như chất lượng của các loại sản phẩm khác, sản phẩm của quá trình

dạy học làm nên chất lượng học tập sau khi đã được xác nhận có thể thay đổi theo hai chiều

hướng

tích cực hoặc tiêu cực Chất lượng học tập của HS đối với mỗi môn học thể hiện số lượng

đơn vị kiến thức theo yêu cầu môn học mà HS nắm được ở các mức độ nhận thức (nhận

biết, thông

hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá).Ngoài ra, chất lượng học tập cũng biểu hiện ở

cả kỹ năng và thái độ của HS sau khi có những vốn kiến thức môn học

 Trong quá trình hình thành hoàn thiện nhân cách của mình, mỗi HS được trải qua quá

trình GD bao gồm các mặt GD trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ Đánh giá chất lượng học

tập các môn học cho HS thực chất là xem xét mức độ hoàn thành mục tiêu GD đã đặt ra cho

quá trình GD ở các môn học, trong đó chủ yếu là xem xét những năng lực về mặt trí tuệ mà

HS đã đạt được sau một giai đoạn HT

 Tham gia vào quá trình HT, HS có mục đích chiếm lĩnh những tri thức của môn học

mà những tri thức này được mục tiêu của mỗi môn học định ra và yêu cầu HS phải đạt

được Mức độ đạt được các tri thức đó so với yêu cầu tạo nên giá trị của sản phẩm mà quá

trình dạy học đạt được Mục tiêu môn học đặt ra các yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, thái độ “

Chuẩn kiến thức, chuẩn kỹ năng, yêu cầu thái độ” thể hiện trong Chương trình GD phổ

thông và thể hiện cụ thể qua SGK Trong quá trình dạy học, GV phải đặt ra những kế hoạch

để kiểm tra mức độ đạt được yêu cầu so với mục tiêu đề ra Kiểm tra xem HS đạt được

những yêu cầu về các mặt ở mức độ nào so với mục tiêu môn học đề ra hoàn thành được

đến đâu

 Hoạt động dạy và học luôn cần có những thông tin phản hồi để điều chỉnh kịp thời

nhằm tạo ra hiệu quả ở mức cao nhất thể hiện chất lượng học tập của HS Dạy học căn cứ

kết quả đầu ra cần thông tin phản hồi đa dạng Về phương diện này chất lượng học tập được

xem như chất lượng của một sản phẩm đang trong giai đoạn hình thành và hoàn thiện Sự

điều chỉnh bổ sung những kiến thức, kỹ năng, thái độ còn chưa hoàn thiện giúp cho chất

lượng học tập trở thành những tri thức bền vững cho mỗi HS Việc kiểm tra chất lượng HT

sẽ giúp cho các nhà quản lý GD, các GV và bản thân HS có những thông tin xác thực, tin

cậy để có những tác động kịp thời nhằm điều chỉnh và bổ sung để hoàn thiện sản phẩm

trong quá trình dạy học

 Đổi mới PPDH là điều quan trọng nhất để đổi mới đánh giá kết quả dạy học

 Đổi mới nội dung, PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tạo

niềm tin, năng lực tự học cho HS thì đánh giá phải đổi mới theo hướng phát triển mọi năng

lực HS

 Đánh giá là một quá trình, theo một quá trình, đánh giá từng nội dung, từng bài học,

từng hoạt động GD, từng môn học và đánh giá toàn diện theo mục tiêu GD

1.6.2 Các hình thức kiểm tra

 Hình thức kiểm tra thông dụng là trắc nghiệm, có 2 hình thức trắc nghiệm cơ bản là

trắc nghiệm tự luận (tự luận) và trắc nghiệm khách quan (trắc nghiệm)

 Trắc nghiệm để đánh giá kết quả HT của HS so với mục tiêu môn học Trắc nghiệm

là khách quan vì tiêu chí đánh giá là đơn nhất, không phụ thuộc ý muốn chủ quan của người

chấm Đổi mới phương pháp ra đề kiểm tra đánh giá kết quả HT của HS người ta thường

dùng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan và trắc nghiệm tự luận

Tự luận: là hình thức kiểm tra mà trong đó đề kiểm tra gồm các câu hỏi hoặc bài tập

mà HS phải viết đầy đủ các câu trả lời hoặc bài giải theo cách riêng của mình

Trắc nghiệm – Các hình thức trắc nghiệm

Trắc nghiệm là hình thức kiểm tra, thi mà trong đó đề kiểm tra, thi thường gồm nhiều

câu hỏi hoặc bài tập mà các phương án trả lời đã có sẵn hoặc nếu HS phải viết câu trả lời thì

câu trả lời là câu ngắn và chỉ duy nhất có một cách viết đúng

Trắc nghiệm gồm các dạng sau:

 Trắc nghiệm đúng sai

 Trắc nghiệm điền khuyết

 Trắc nghiệm đối chiếu cặp đôi (ghép đôi)

 Trắc nghiệm nhiều lựa chọn: bao gồm 2 phần là phần mở đầu (phần dẫn) và phần

thông tin ([12]tr 14)

Kiểm tra theo chuẩn kiến thức, kĩ năng trong chương trình giáo dục phổ thông

 Kiểm tra thường xuyên có kiểm tra vấn đáp và kiểm tra viết 15 phút

Kiểm tra định kì được sử dụng sau khi kết thúc một hoặc một số chương, phần,

môđun, chủ đề, chủ điểm và gồm có : kiểm tra viết, kiểm tra thực hành từ 1 tiết trở lên,

kiểm tra học kì, kiểm tra cuối năm ([12], tr 15)

Những ưu điểm của trắc nghiệm khách quan:

 Cải thiện tính hợp thức, tính trung thực, tính nhạy cảm của bài kiểm tra; là phương

tiện thu nhận và chứa số lớn các câu trả lời trong thời gian ngắn

 Có thể tiến hành kiểm tra đánh giá trên diện rộng trong một khoảng thời gian ngắn

 Sự phân phối điểm trên một phổ rất rộng nên có thể phân biệt được rõ ràng trình độ

của HS

Cho phép đánh giá một cách hệ thống, chính xác ở mức cao Bài kiểm tra có rất nhiều

câu hỏi nên có thể kiểm tra được một cách hệ thống và toàn diện kiến thức và kĩ năng, tránh

được tình trạng học tủ, dạy tủ

Có thể sử dụng các phương tiện hiện đại trong chấm bài, phân tích kết quả kiểm tra

Những nhược điểm của trắc nghiệm khách quan:

 Khó khăn trong việc đánh giá một số kĩ năng: kĩ năng trình bày và viết ra những

điều suy nghĩ, kĩ năng đưa ra các giải pháp trả lời mới và thậm chí là khả năng tự viết lại

những điều trong trí nhớ có liên quan đến bài kiểm tra

 Đưa ra các giải pháp sai cho HS Không có khả năng dẫn dắt việc đưa ra các câu trả

lời

 Biên soạn câu hỏi khó, tốn nhiều thời gian

 Có thể có trường hợp HS tìm ra cách trả lời hay hơn nên họ không thỏa mãn với

phương án đã lựa chọn Hạn chế trong việc ĐG khả năng sáng tạo của HS

 Khó khăn trong việc truyền đạt miệng nội dung một câu hỏi trắc nghiệm KQ

Quy trình biên soạn một đề kiểm tra viết môn Vật Lí:

Bước 1: Xác định mục tiêu kiểm tra

Bước 2: Xác định nội dung kiểm tra (mục tiêu dạy học)

 Các lĩnh vực kiến thức, kĩ năng

 Các kiến thức, kĩ năng của từng lĩnh vực theo mức độ từ thấp đến cao (nhận biết,

thông hiểu, vận dụng)

Bước 3: Xây dựng ma trận của đề kiểm tra

Bước 4: Viết các câu hỏi theo ma trận

Bước 5: Xây dựng đáp án và biểu điểm

1.6.3 Đổi mới kiểm tra đánh giá

 Kiểm tra, đánh giá được hiểu là sự theo dõi, tác động của người kiểm tra đối với

người học nhằm thu được những thông tin cần thiết để đánh giá “Đánh giá có nghĩa là xem

xét mức độ phù hợp giữa một tập hợp thông tin có giá trị, thích hợp và đáng tin cậy với mục

tiêu đã được đề ra để xác định thực trạng điểm mạnh, điểm yếu của người học và kết quả là

đề ra những quyết định kịp thời nhằm uốn nắn, điều chỉnh có hiệu quả đối với các hoạt động

dạy theo mục tiêu ấy, dành kết quả tối ưu.” (J.M.De ketele)

 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập đối với các môn học nói chung và môn vật lý nói

riêng ở mỗi lớp và mỗi cấp học có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả giáo dục

HS Phải cụ thể mục tiêu đào tạo thành mục tiêu, yêu cầu của từng hoạt động giáo dục, từng

môn học, từng bài học, từng bài kiểm tra

 Nội dung đánh giá phải đổi mới theo hướng phát triển mọi năng lực của học sinh

theo mục tiêu giáo dục

 Sử dụng phối hợp các hình thức kiểm tra đánh giá khác nhau, kết hợp giữa trắc

nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan

 Cần xác định phương thức đánh giá phù hợp với nội dung, kỹ năng cần rèn luyện của

bài học và tình hình thực tế Cần sử dụng linh hoạt các hình thức đánh giá

 Tăng cường ứng dụng CNTT vào việc kiểm tra đánh giá góp phần tiết kiệm thời gian

đảm bảo chính xác

 Quá trình đánh giá được diễn ra theo một trình tự hoạch định trước đảm bảo tính giáo

dục, tính khoa học và logic về nội dung

Từ thực trạng của việc đánh giá kết quả học tập ở trường THPT còn nhiều nhược điểm

nên việc đánh giá được đổi mới trên nhiều phương diện: hình thức, mục tiêu, nội dung đánh

giá

1.6.4 Xác định mức độ nhận thức trong đề kiểm tra

Đánh giá chú trọng ba lĩnh vực của các hoạt động giáo dục là : lĩnh vực về nhận thức,

lĩnh vực về hoạt động và lĩnh vực về cảm xúc, thái độ

a Nhận biết: là sự nhớ lại các dữ liệu, thông tin đã có trước đây ; nghĩa là một người

có thể nhận biết thông tin, ghi nhớ, tái hiện thông tin, nhắc lại một loạt dữ liệu, từ các sự

kiện đơn giản đến các lí thuyết phức tạp HS phát biểu đúng một định nghĩa, định lí, định

luật nhưng chưa giải thích và vận dụng được chúng

Có thể cụ thể mức độ nhận biết bắng các động từ :

- Nhận ra, nhớ lại các khái niệm, định lí, định luật, tính chất

- Nhận dạng (không cần giải thích ) được các khái niệm, hình thể, vị trí tương đối giữa

các đối tượng trong các tình huống đơn giản

- Liệt kê, xác định các vị trí tương đối, các mối quan hệ đã biết giữa các yếu tố

Để kiểm tra mức độ nhận biết của HS, GV thường hay nêu câu hỏi bắt đầu bằng các

động từ như: Mô tả, phát biểu, liệt kê, nhớ lại, nhận biết, xác định, kể tên, cái gì, bao nhiêu

Mục tiêu loại câu hỏi này nhằm kiểm tra trí nhớ của HS về các dữ kiện, số liệu, các định

nghĩa, tên tuổi, địa điểm Việc trả lời các câu hỏi này giúp HS ôn lại được những gì đã học,

đã đọc hoặc đã trải qua

b Thông hiểu: là khả năng nắm được, hiểu được ý nghĩa của các khái niệm, hiện

tượng, sự vật ; giải thích được, chứng minh được ; là mức độ cao hơn nhận biết nhưng là

mức độ thấp nhất của việc thấu hiểu sự vật, hiện tượng, nó liên quan đến ý nghĩa của các

mối quan hệ giữa các khái niệm, thông tin mà HS đã học hoặc đã biết

Để kiểm tra mức độ thông hiểu của HS, GV thường hay nêu câu hỏi bắt đầu bằng các

động từ như: Giải thích, lí giải, so sánh, hiểu thế nào hoặc các từ hỏi “tại sao?”, “nghĩa là

gì?” Mục tiêu loại câu hỏi này nhằm kiểm tra cách HS liên hệ, kết nối các dữ kiện, số liệu

Việc trả lời các câu hỏi này cho thấy học sinh có khả năng diễn tả bằng lời nói, nêu ra

được các yếu tố cơ bản hoặc so sánh các yếu tố cơ bản trong nội dung đang học

c Vận dụng: là khả năng sử dụng các kiến thức đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới

: vận dụng nhận biết, hiểu biết thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra ; là khả năng đòi hỏi HS

phải biết vận dụng kiến thức, biết sử dụng phương pháp, nguyên lí hay ý tưởng để giải quyết

một vấn đề nào đó

Để kiểm tra mức độ vận dụng của HS, ngoài các bài tập ra, GV thường hay nêu câu

hỏi bắt đầu bằng các động từ như: Tìm (trong thực tế), chỉ ra, liên hệ, làm thế nào, giải thích

(trong thực tế) Mục tiêu loại câu hỏi này nhằm kiểm tra khả năng áp dụng các dữ kiện,

các khái niệm, quy luật, các phương pháp vào hoàn cảnh và điều kiện mới Việc trả lời các

câu hỏi áp dụng cho thấy học sinh có khả năng hiểu được các quy luật, khái niệm, có thể lựa

chọn tốt các phương án để giải quyết vấn đề, vận dụng phương án này vào thực tiễn

d Phân tích: là khả năng phân chia một thông tin ra các thành phần thông tin nhỏ

sao cho có thể hiểu được cấu trúc, tổ chức của nó và thiết lập mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau

giữa chúng

Để kiểm tra mức độ phân tích của HS, GV thường hay nêu câu hỏi bắt đầu bằng các

động từ như: Tại sao, em có nhận xét gì về , hãy chứng minh Mục tiêu loại câu hỏi này

nhằm kiểm tra khả năng phân tích nội dung vấn đề, từ đó đi đến kết luận, tìm ra mối qua hệ

hoặc chứng minh một luận điểm Việc trả lời các câu hỏi phân tích cho thấy học sinh có khả

năng tìm ra được các mối quan hệ mới, tự diễn giải hoặc đưa ra kết luận

e Tổng hợp: là khả năng sắp xếp, thiết kế lại thông tin, các bộ phận từ các nguồn tài

liệu khác nhau và trên cơ sở đó tạo lập nên một hình mẫu mới Có thể cụ thể hóa mức độ

tổng hợp bằng các động từ :

- Kết hợp nhiều yếu tố riêng thành một tổng thể hoàn chỉnh

- Khái quát hóa những vấn đề riêng lẻ cụ thể

- Phát hiện các mô hình mới đối xứng, biến đổi hoặc mở rộng từ mô hình đã biết ban

đầu

Việc trả lời các câu hỏi tổng hợp đòi hỏi HS phải dự đoán, giải quyết vấn đề và đưa

ra câu trả lời sáng tạo Cần nói cho HS biết rõ các em có thể tự do đưa ra những ý tưởng,

giải pháp mang tính sáng tạo, tưởng tượng của riêng mình Mục tiêu của loại câu hỏi này

nhằm kiểm tra xem HS có thể đưa ra những dự đoán, giải quyết một vấn đề, đưa ra câu trả

lời hoặc đề xuất có tính sáng tạo Câu hỏi tổng hợp thúc đẩy sự sáng tạo của HS, các em

phải tìm ra những nhân tố và những ý tưởng mới để có thể bổ sung cho nội dung

f Đánh giá: là khả năng xác định giá trị của thông tin : bình xét, nhận định, xác định

được giá trị của một tư tưởng, một phương pháp, một nội dung kiến thức Đây là một bước

mới trong việc lĩnh hội kiến thức được đặc trưng bởi việc đi sâu vào bản chất của đối tượng,

sự vật, hiện tượng Việc đánh giá dựa trên các tiêu chí nhất định

Mục tiêu của câu hỏi đánh giá nhằm kiểm tra xem HS có thể đóng góp ý kiến và

đánh giá các ý tưởng, giải pháp,… dựa vào những tiêu chuẩn đã đề ra Hiệu quả kích thích

tư duy HS khi đặt câu hỏi ở mức độ nhận thức thấp hay cao sẽ phụ thuộc rất nhiều vào khả

năng của HS Sẽ hoàn toàn vô tác dụng nếu GV đặt câu hỏi khó để HS không có khả năng

trả lời được hoặc đặt câu hỏi quá dễ mà HS nào cũng có thể trả lời ngay mà không cần suy

nghĩ Sau khi

HS trả lời xong, GV cần có nhận xét, động viên ngay những câu trả lời đúng cũng như câu

trả lời chưa đúng

Dưới đây là bảng các cấp độ nhận thức, hình thành kĩ năng và thái độ

a Các mức độ nắm vững kiến thức theo Bloom

3.Vận dụng VDNL các nguyên lí và các trường

hợp riêng biệt

TK được PA khi có đủ các thông số cần thiết

4.Phân tích

VDNL vào các trường hợp phức hợp

TK được PA khi phải tìm các thông số cần

thiết

5.Tổng hợp VDNL vào các trường hợp phức

hợp để trình bày một giải pháp mới

Tìm được lỗi trong các

PA

6.Đánh giá

VDNL vào các trường hợp để đưa

ra các giải pháp mới và SS nó với các giải pháp đã biết khác

Cân bằng giữa các giá trị, giải quyết được các xung đột

Phối hợp trong các nhóm hoạt động hình thành thói quen

1.7 Sử dụng CNTT (Microsoft Power Point…… )

1.7.1 Giới thiệu phần mềm

 Microsoft PowerPoint

MS PowerPoint là một phần mềm thuộc nhóm MS Office, có chức năng hỗ trợ

việc thiết kế, soạn thảo và định dạng nội dung tài liệu, rất thuận tiện cho việc trình bày

trong giảng dạy, thuyết trình

MS PowerPoint có các đặc trưng của nhóm MS Office, cũng như Word, Excel: kết

quả hiển thị theo cấu trúc màn hình trình chiều + Giao diện và công cụ rất thân thiện,

dễ dùng và linh hoạt + Các công cụ cơ bản về MS PowerPoint[như: Text, Drawing,

Picture, Chart định dạng đối tượng ] hoàn toàn như trong Word, Excel

Việc Chuyển đổi từ Văn bản của Word sang MS PowerPoint rất dễ dàng Do

vậy, việc nắm vững Word sẽ hỗ trợ công tác giảng dạy rất nhiều

 Violet 1.7

Phần mềm Violet 1.7 ra mắt ngày 10/5/2010, là phiên bản hoàn chỉnh các

chức năng soạn thảo trình chiếu, đồng thời mở rộng chức năng Công cụ của Violet cho

các phần mềm khác, ví dụ ngay trong Powerpoint cũng sẽ có Tạo bài tập trắc nghiệm,

Vẽ đồ thị, Lập trình mô phỏng, v.v

Đặc biệt Violet 1.7 sẽ bắt đầu được triển khai theo hình thức mã nguồn mở,

trước mắt là sẽ mở một số module mới và chuẩn hóa các lệnh cơ bản, để giáo viên

không chỉ sử dụng mà còn có thể viết thêm chức năng cho Violet Violet 1.7 cũng hỗ

trợ thêm một số lệnh giao tiếp với các hệ thống LMS để người dùng có thể phát triển

dễ dàng các module E-learning theo chuẩn SCORM

 Adobe Presenter

Adobe Presenter giúp chuyển đổi các bài trình chiếu powerpoint sang dạng

tương tác multimedia, có lời thuyết minh (narration), có thể câu hỏi tương tác (quizze)

và khảo sát (surveys), tạo hoạt động điều khiển dẫn dắt chương trình (animation), và

tạo mô phỏng (simulation) một cách chuyên nghiệp

Điều khẳng định là Adobe Presenter tạo ra bài giảng điện tử tương thích với

chuẩn quốc tế về eLearning là AICC, SCORM 1.2, and SCORM 2004

Nếu dùng thêm với Adobe Connect, là phần mềm họp và học ảo, có thể tạo ra

môi trường học tập mọi lúc, mọi nơi (any where, any time), trên mọi thiết bị (any

devices) miễn là thiết bị có nối mạng với trình duyệt web và phần mềm Flash player là

đủ

 Crocodile Physics

Crocodile Physics là phần mềm thí nghiệm ảo về Cơ, Quang, Điện, Sóng đang

được ứng dụng rộng khắp ở các nước có nền giáo dục tiên tiến như Mỹ, Anh

Một số tính năng nổi trội của phần mềm Crocodile Physics như có nhiều mô

hình thí nghiệm mẫu, hướng dẫn sử dụng phần mềm và có các công cụ trợ giúp thiết kế

thí nghiệm, bài giảng khá đầy đủ và dễ sử dụng

1.7.2 Khả năng hỗ trợ của phần mềm vi tính nhằm tích cực hóa HĐNT của HS

 Việc ứng dụng CNTT trong giảng dạy phải luôn hướng vào mục tiêu đào tạo và

phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, phải góp phần đổi mới phương pháp

dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, phát triển tư duy độc lập của học sinh

 Giữa thiết bị thật và thí nghiệm ảo có sự phù hợp nhất định, đặc biệt về yêu cầu

sư phạm Những thiết bị, dụng cụ thí nghiệm căn bản có thể hỗ trợ bằng CNTT

 Các mô hình kỹ thuật, các quá trình vật lý diễn ra quá nhanh mà con người khó

nhận biết kịp, nhận biết không chính xác, đầy đủ, các hiện tượng vật lý trong thế giới

vi mô, các hiện tượng vật lý có thể gây nguy hiểm,… sẽ rất thích hợp với công nghệ

mô phỏng

 Một số học liệu có thể kết hợp với thiết bị công nghệ hoặc được thay thế bằng

tài liệu số hóa như: các mô hình, mẫu vật có kích thước, khối lượng lớn, những mô

hình dễ gãy vỡ khi di chuyển hoặc lắp ráp phức tạp mất nhiều thời gian, các quá trình

vật lý, các quan hệ và chuyển động phức tạp trong không gian… có thể chuyển thành

bản đồ số hóa, đồ họa mô phỏng trong các phần mềm

 Một số tranh, ảnh minh họa, các bảng số liệu bằng giấy in hay vải có thể chuyển

thành file đồ họa hoặc ảnh số, tạo thành bộ sưu tập trong CD-ROM hoặc dữ liệu số

 Để một tiết dạy bằng bài giảng trên máy tính thành công, để công nghệ thông tin

thực sự là công cụ đắc lực phục vụ cho việc dạy và học và để nâng cao chất lượng dạy

và học thì đòi hỏi giáo viên phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp

vụ, trình độ sử dụng vi tính, phải thường xuyên cập nhật thông tin, tìm kiếm tư liệu,

cập nhật các phần mềm mới hỗ trợ việc soạn giảng bằng máy tính Giáo viên phải làm

chủ công nghệ, làm chủ bài giảng và quan trọng nhất giáo viên phải có năng lực

chuyên môn vững vàng bởi hiệu quả của tiết học vẫn phụ thuộc vào vai trò của người

thầy Hơn nữa CNTT chỉ là một trong những phương tiện hổ trợ cho việc đổi mới

phương pháp dạy học, truyền đạt kiến thức đến học sinh chứ không phải là phương tiện

duy nhất Phương pháp dạy học ứng dụng CNTT cần có sự hổ trợ của những phương

tiện nghe nhìn hiện đại ( máy vi tính, máy chiếu 3D, projetor,… )

CHƯƠNG 2 PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ

2.1 Cơ sở lí luận chung về phát huy tính tích cực của học sinh

2.1.1 Hoạt động nhận thức vật lý

 Kiến thức VL là kết quả phản ánh trong đầu óc con người về các tính chất, các mối

liên hệ quy luật của các sự vật, hiện tượng VL, và về cách thức con người nhận thức và vận

dụng các tính chất và các mối liên hệ quy luật đó

 Có thể phân biệt ba loại kiến thức cơ bản:

+ Kiến thức về các tính chất các mối liên hệ quy luật của các sự vật hiện tượng VL

Trong nội dung kiến thức VL ở trường phổ thông, đó là: các khái niệm về hiện tượng VL,

khái niệm VL, các định luật VL, các thuyết VL

+ Kiến thức về các phương pháp nhận thức khoa học của vật lý học như: Phương

pháp

thực nghiệm, phương pháp mô hình, phương pháp quy nạp – suy diễn v.v… Các kiên thức

về các phương pháp nhận thức khoa học của VL hình thành trong quá trình dạy học gắn liền

với sự hình thành các kiến thức về khái niệm, các đại lượng, các định luật và thuyết VL

+ Kiến thức về các ứng dụng của VL: Đó là kiến thức về sự ứng dụng các định luật

và

thuyết VL trong thực tiễn sản xuất và đời sống, trong việc tạo ra các dụng cụ, thiết bị, máy

móc và các quy trình công nghệ khác nhau

2.1.2 Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh

 Tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh là một trong những nhiệm vụ của

thầy giáo trong nhà trường và cũng là một trong những biện pháp nâng cao chất lượng dạy

học Tuy không phải là vấn đề mới, nhưng trong xu hướng đổi mới dạy học hiện nay thì

việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh là một vấn đề được đặc biệt quan tâm

Trong đó học sinh chuyển từ vai trò là người thu nhận thông tin sang vai trò chủ động, tích

cực tham gia tìm kiếm kiến thức Còn thầy giáo chuyển từ người truyền thông tin sang vai

trò người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ để học sinh tự mình khám phá kiến thức mới

 Quá trình tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh sẽ góp phần làm cho mối

quan hệ giữa dạy và học, giữa thầy và trò ngày càng gắn bó và hiệu quả hơn

 Tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh là biện pháp phát hiện những quan

niệm sai lệch của học sinh qua đó thầy giáo có biện pháp để khắc phục những quan niệm

đó

Vì thế việc khắc phục những quan niệm của học sinh có vai trò quan trọng trong nhà trường

nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh