CỐT TRUYỆN: Cốt truyện đơn giản nhưng mang tính triết lý, tính trải nghiệm sâu sắc và có ý nghĩa tổng kết về cuộc đời của một con người: Nhĩ - nhân vật chính - người từng đi khắp nơi trê
Trang 1Tuần 28 – Bài 27 (Tiết 136-137):
(Hướng dẫn đọc thêm) BẾN QUÊ
(Trích)
*Nguyễn Minh Châu
A CỐT TRUYỆN:
Cốt truyện đơn giản nhưng mang tính triết lý, tính trải nghiệm sâu sắc và có ý nghĩa tổng kết về cuộc đời của một con người: Nhĩ - nhân vật chính - người từng đi khắp nơi trên thế giới, nhưng cuối đời lại bị cột chặt vào giường
bởi một căn bệnh hiểm nghèo Nhưng cũng chính thời điểm đó, vào một buổi sáng đầu thu, từ cửa sổ nhìn ra, đất trời lúc giao mùa với hoa bằng lăng tím thẫm , với con nước sông Hồng màu đỏ nhạt, Nhĩ đã phát hiện ra vùng đất bên kia sông Hồng, nơi bến quê quen thuộc một vẻ đẹp mộc mạc mà vô cùng quyến rũ Cũng như mãi cho đến lúc nằm liệt giường, nhận sự chăm sóc từng miếng ăn, từng ngụm nước của vợ con, anh mới cảm nhận được nỗi vất vả, sự tần tảo , tình yêu và đức hy sinh thầm lặng của người vợ hiền Nhĩ khao khát được một lần đặt chân lên bờ bãi bên kia sông Hồng, cái miền đất gần gũi nhưng đã trở nên xa vời đối với anh ấy, để rồi cuối cùng, anh nhận ra cái quy luật đầy nghịch lý của đời người:"Con người ta trên đường đời thật khó tránh khỏi được những cái điều vòng vèo hoặc chùng chình"
B ĐỀ VĂN: Phân tích truyện ngắn "Bến quê" của Nguyễn Minh Châu.
Yêu cầu:
-Nội dung: Làm rõ ý nghĩa của triết lý về cuộc đời con người mà tác giả gửi gắm trong truyện qua ngòi bút văn xuôi của Nguyễn Minh Châu
-Hình thức: Phân tích tác phẩm (truyện ngắn)
Hướng dẫn làm bài:
MỞ BÀI: Dẫn đề từ việc khái quát về tác giả và tác phẩm
- Nguyễn Minh Châu (1930-1989) là cây bút xuất sắc của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam Tài năng của Nguyễn Minh Châu thực sự được khẳng định trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Đặc biệt là từ đầu thập kỷ 80 của thế kỷ hai mươi, ông trở thành một trong những cây bút tiên phong góp phần đổi mới văn học nước nhà với những tìm tòi quan trọng về tư tưởng và nghệ thuật "Bến Quê" là truyện ngắn thể hiện rõ điều đó
-"Bến quê" in trong tập truyện ngắn cùng tên của Nguyễn Minh Châu, xuất bản năm 1985 Ở tác phẩm này, ngòi bút của nhà văn hướng vào những sự việc tưởng chừng nhỏ nhặt, tầm thường để rồi qua đó phát hiện ra chiều sâu của đời sống tinh thần với bao nhiêu quy luật và nghịch lý chứa đựng những suy ngẫm, trải nghiệm sâu sắc có ý nghĩa tổng kết của một con người sắp giã từ cuộc sống
THÂN BÀI: Phân tích tác phẩm
1 Tình huống truyện:
Không như nhiều tác phẩm khác, nhà văn hay đặt nhân vật của mình vào hoàn cảnh giáp ranh giữa sự sống với cái chết rồi khai thác tình huống ấy để ngợi ca khát vọng, sức sống mãnh liệt, lòng nhân ái, niềm tin hướng vào tương lai, của con người.Chẳng hạn như truyện “Tình yêu cuộc sống” của Giắc Lân đơn, “Chiếc lá cuối cùng” của O Hen ry, “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài, “Vợ nhặt” của Kim Lân”,… Truyện ngắn "Bến quê" tuy cũng được xây dựng trên cơ sở đặt nhân vật vào tình huống đặc biệt ấy: Nhĩ bị liệt toàn thân, không thể tự mình di chuyển được và đang sống những ngày cuối cùng, giáp ranh giữa sự sống và cái chết, nhưng không phải để ngợi
ca, mà là để chiêm nghiệm, suy ngẫm và rút ra triết lý về đời người Cụ thể là truyện ngắn “Bến quê” đặt nhân vật chính vào một loạt tình huống nghịch lýsau:
- Nhĩ đã có điều kiện đặt chân đến hầu như khắp mọi nơi trên thế giới Ấy vậy mà, những năm cuối đời, căn bệnh
bại liệt quái ác lại buộc chặt anh vào giường và hành hạ anh suốt mấy năm trời Vào một buổi sáng, Nhĩ chỉ muốn
nhích người tới gần bên cái cửa sổ mà "khó khăn như phải đi hết cả một vòng trái đất"và phải nhờ vào sự trợ giúp của đám trẻ con hàng xóm.
- Cũng chính vào thời điểm ấy, ngay phía trước cửa sổ nhà anh, Nhĩ phát hiện ra vùng bãi bồi bên kia sông Hồng ,
nơi bến quê quen thuộc một vẻ đẹp bình dị mà hết sức quyến rũ, nhưng anh biết rằng dù khao khát thế nào, anh cũng sẽ không bao giờ có thể đặt chân lên mảnh đất đó được nữa, dù nó ở rất gần anh / Nhĩ đã nhờ đứa con trai thực hiện giúp mình cái điều khát khao ấy, nhưng rồi nó không sao hiểu nỗi cái ước muốn kỳ cục mà lớn lao ấy của bố, nên sa vào một đám chơi phá cờ thế trên hè phố và có thể sẽ bị lỡ mất chuyến đò ngang duy nhất trong ngày.
-Cũng như vậy, mãi đến lúc nằm liệt giường, sắp từ giã cõi đời, nhận sự săn sóc đến từng miếng ăn, ngụm nước
của người vợ, Nhĩ mới nhận ra, mới thấm thía được hết được nỗi vất vả, sự tần tảo, tình yêu và đức hy sinh thầm lặng của vợ mình.
Tạo ra một chuỗi những tình huống nghịch lý kể trên, phải chăng tác giả muốn người đọc lưu ý đến một vấn đề
của cuộc đời: cuộc sống và số phận con người chứa đầy những điều bất thường, những nghịch lý, ngẫu nhiên, vượt
ra ngoài những dự định và ước muốn, cả những hiểu biết toan tính có sẵn ? Nhiều truyện ngắn của Nguyễn Minh
Trang 2Châu giai đoạn này cũng đều hướng tới những phát hiện tương tự như thế, chẳng hạn như: “Chiếc thuyền ngoài
xa”, “Hương và Phai”, “Người đàn bà tốt bụng”, Nhưng ý nghĩa của tình huống nghịch lý trong truyện ngắn
“Bến quê” không dừng ở chỗ đó, mà nó còn mở ra một nội dung triết lý mang tính tổng kết những trải nghiệm của cả đời người được tác giả gửi gắm qua suy ngẫm của nhân vật Nhĩ :“con người ta trên đường đời thật khó tránh được những cái điều vòng vèo hoặc chùng chình”.
2.Những cảm xúc và suy ngẫm của nhân vật Nhĩ trên giường bệnh:
2.1 Cảm nhận của Nhĩ về vẻ đẹp của thiên nhiên vào một buổi sáng đầu thu :
-Cảnh vật thiên nhiên vào một buổi sáng đầu thu nhìn từ khung cửa sổ căn phòng Nhĩ được miêu tả theo tầm nhìn
của chính anh, từ gần đến xa, tạo thành một không gian có chiều sâu, rộng: bắt đầu từ những bông hoa bằng lăng
ngay phía ngoài cửa sổ, rồi đến con sông Hồng với màu nước đỏ nhạt lúc đã vào thu, đến vòm trời và sau cùng là bãi bồi bên kia sông
-Cảnh vật thiên nhiên ấy cứ dần dần hiện ra với vẻ đẹp vô cùng quyến rũ chỉ có thể cảm nhận được bằng những
cảm xúc tinh tế: “Bên kia những hàng cây bằng lăng, tiết trời đầu thu đem đến cho con sông Hồng một màu đỏ
nhạt, mặt sông như rộng thêm ra.Vòm trời cũng như cao hơn Những tia nắng sớm đang từ từ di chuyển từ mặt nước lên những khoảng bờ bãi bên kia sông, và cả một vùng phù sa lâu đời của bãi bồi ở bên kia sông Hồng lúc này đang phô ra trước khuôn cửa sổ của gian gác nhà Nhĩ một thứ màu vàng thau xen với màu xanh non-những màu sắc thân thuộc quá như da thịt, hơi thở của đất màu mỡ”
- Không gian và những cảnh sắc ấy vốn quen thuộc, gần gũi, nhưng hầu như rất mới mẻ đối với Nhĩ, tưởng chừng
như đây là lần đầu tiên trong đời anh cảm nhận được tất cả vẻ đẹp và sự giàu có của nó.
2.2 Những suy ngẫm của Nhĩ từ hoàn cảnh riêng mà phát hiện quy luật của đời người :
-Hoàn cảnh của Nhĩ:
Nhĩ bị mắc căn bệnh hiểm nghèo đã lâu ngày, mọi sự phải trông cậy vào sự chăm sóc của vợ con Trong buổi sáng hôm đó, Nhĩ đã nhận ra như bằng trực giác rằng thời gian của đời mình không còn bao lâu nữa: "Nhĩ khó nhọc nâng một cánh tay lên khẽ ẩy cái bát miến trên tay Liên ra Anh ngửa mặt như một đứa trẻ để cho thằng Tuấn cầm chiếc khăn bông tẩm nước ấm khẽ lau miệng, cằm và hai bên má cho mình Rồi anh hỏi vợ: “Đêm qua lúc gần sáng, em có nghe thấy tiếng gì không?” “Hôm nay đã là ngày mấy rồi em nhỉ?” Chị Liên dường như cũng đã cảm nhận được tình cảnh và tâm trạng của chồng nên lảng tránh trả lời những câu hỏi của anh
-Cảm nhận của Nhĩ về Liên:
Anh Nhĩ nghĩ về chị Liên thật cảm động Lần đầu tiên anh để ý thấy vợ mình mặc tấm áo vá Những ngón tay gầy guộc của chị âu yếm vuốt ve vai anh và Nhĩ nhận ra tất cả tình yêu thương, sự tần tảo và đức hy sinh thầm lặng của người vợ Nhĩ đành phải xót xa nói ra điều ân hận nhất: “Suốt đời anh chỉ làm em khổ tâm… mà em vẫn nín thinh !” Chị Liên trả lời:”Có hề sao đâu…Miễn là anh sống, luôn luôn có mặt anh, tiếng nói của anh trong gian nhà này…” Chính trong những ngày cuối đời, Nhĩ mới thực sự thấu hiểu và biết ơn sâu sắc người vợ hiền thục, đảm đang: “… cũng như cánh bãi bồi đang nằm phơi mình bên kia, tâm hồn Liên vẫn giữ nguyên vẹn những nét tần tảo và chịu đựng hy sinh từ bao đời xưa và cũng chính nhờ có điều đó mà sau nhiều ngày tháng bôn tẩu, tìm kiếm…Nhĩ đã tìm thấy được nơi nương tựa là gia đình trong những ngày này” Cách so sánh đầy chất triết lý này của tác giả không chỉ là lời ngợi ca, sự nhìn nhận xứng đáng dành cho Liên, mà còn là một phát hiện vốn cũng rất bình thường nhưng cũng đã bị chính cái vòng vèo, cái chùng chình làm cho con người ta phớt lờ nó, xem thường nó, coi đó như là một lẽ đương nhiên
-Niềm khao khát của Nhĩ được đặt chân lên bãi bồi bên kia bến sông:
Từ sự cảm nhận về thiên nhiên, về người vợ thân yêu, Nhĩ chợt nhận ra vẻ đẹp của quê hương Suốt đời Nhĩ “đã từng đi tới không sót một xó xỉnh nào trên trái đất”; ấy vậy mà giờ đây, nằm trong căn phòng, nhìn qua cửa sổ, Nhĩ mới nhìn thấy được tất cả vẻ đẹp rất đỗi bình dị và gần gũi của bãi bồi bên kia sông khi mình sắp từ giã cõi đời Bãi đất ấy đã làm bừng dậy một niềm khao khát vô vọng là được đặt chân một lần lên cái bãi bồi bên kia sông.Điều ước muốn ấy chính là sự thức tỉnh về những giá trị bền vững của những điều bình thường và sâu xa trong cuộc sống vốn thường bị người ta bỏ qua hoặc lãng quên, nhất là thời còn trẻ, khi những ham muốn xa vời, hão huyền đang lôi cuốn con người tìm đến Sự thức tỉnh này chỉ đến với người ta ở cái tuổi đã từng trải Với Nhĩ thì đó là thời gian cuối đời, lại phải nằm liệt trên giường bệnh, bởi thế đó là sự thức tỉnh có xen niềm ân hận và nỗi xót xa: “Họa chăng chỉ có anh đã từng trải, đã từng in gót chân khắp mọi chân trời xa lạ mới nhìn thấy hết sự giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của một cái bãi bồi sông Hồng nagy bờ bên kia”
-Câu chuyện của Nhĩ với cậu con trai và sự chiêm nghiệm của anh về một quy luật của đời người:
Không thể nào làm được cái điều mình khao khát, Nhĩ đã nhờ đứa con trai thay mình đi sang bên kia sông, đặt chân lên cái bãi phù sa màu mỡ ấy Nhưng anh lại gặp thêm một nghịch lý nữa là đứa con không hiểu được ước muốn của cha, nên làm một cách miễn cưỡng và rồi lại bị cuốn hút vào trò chơi phá cờ thế rất hấp dẫn nó gặp trên đường đi, để rồi có thể lỡ chuyến đò ngang duy nhất trong ngày./ Từ sự việc ấy, Nhĩ đã nghiệm ra được cái quy luật phổ biến của đời người: “…con người ta trên đường đời thật khó tránh được những cái điều vòng vèo hoặc
Trang 3chùng chình” Vì thế, anh không trách con, bởi giống như anh ngày trước, nó “đã thấy có gì đáng hấp dẫn ở bên kia sông đâu”
-Hành động kỳ quặc của Nhĩ ở cuối truyện biểu hiện sự nôn nóng thúc giục cậu con trai hãy mau lên kẻo lỡ chuyến
đò càng tô đậm niềm khát khao của anh:
Cuối truyện, tác giả tả khi thấy con đò ngang vừa chạm mũi vào bờ đất bên này, Nhĩ đã thu hết tàn lực dồn vào một cử chỉ có vẻ kỳ quặc: “Anh đang cố thu nhặt hết mọi chút sức lực cuói cùng còn sót lại để đu mình nhô người
ra ngoài, giơ một cánh tay gầy guộc ra phía ngoài cửa sổ khoát khoát y như đang khẩn thiết ra hiệu cho một người nào đó” Hành động này của Nhĩ có thể hiểu là anh đang nôn nóng thúc giục cậu con trai hãy mau mau xuống bến kẻo lỡ chuyến đò duy nhất trong ngày Nhưng hình ảnh này còn gợi ra ý nghĩa khái quát và sâu xa hơn, đó là muốn thức tỉnh mọi người về những cái vòng vèo, chùng chình mà chúng ta đang sa vào trên đường đời, hãy cố gắng dứt ra khỏi nó để hướng tới những giá trị đích thực, bền vững vốn rất giản dị, gần gũi của cuộc đời xung quanh ta
Nhân vật Nhĩ trong truyện là nhân vật tư tưởng, một loại nhân vật nổi lên trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau 1975 Nhà văn đã gửi gắm qua nhân vật này nhiều điều mà ông quan sát, suy ngẫm, triết lý về cuộc đời và con người Nhưng cái tài của tác giả là không biến nhân vật thành cái loa phát ngôn cho mình Những chiêm nghiệm, triết lý của nhà văn đã được chuyển hóa vào trong đời sống nội tâm của nhân vật, với diễn biến tâm trạng tinh tế dưới sự tác động của hoàn cảnh và được miêu tả một cách tinh tế, hợp lý.Qua cảnh ngộ và tâm trạng của nhân vật Nhĩ, ta cảm nhận được ýnghĩa triếy lý về cuộc đời con người mà nhà văn đặt ra trong tác phẩm: Hãy cố gắng tìm hiểu và cảm nhận những vẻ đẹp bình dị mà quý giá ẩn chứa trong những gì quen thuộc, gần gũi nhất của gia đình và quê hương
3.Nghệ thuật sáng tạo những hình ảnh giàu ý nghiã biểu tượng:
Một đặc điểm nổi bật khác của trong tài năng văn xuôi của Nguyễn Minh Châu ở truyện ngắn “Bến quê” là sáng tạo những hình ảnh giàu ý nghiã biểu tượng.Trong truyện, hầu như mọi hình ảnh đều mang 2 lớp nghĩa: nghĩa thực và nghĩa biểu tượng Hai lớp nghĩa này gắn bó, thống nhất khiến cho các hình ảnh không bị tước đi giá trị tạo hình và sức gợi cảm để chỉ đơn thuần là hình ảnh ước lệ Ý nghiã biểu tượng được gợi ra từ hình ảnh thực, nhưng phải đặt nó vào trong cả hệ thống hình ảnh và nó chỉ có thể toát lên ý nghĩa khi đối chiếu với chủ đề tác phẩm:
- Hình ảnh bãi bồi, bến sông và toàn bộ khung cảnh thiên nhiên được dựng lên trong truyện thực ra cĩng mang một
ý nghĩa khái quát, biểu tượng cho vẻ đẹp dung dị, tự nhiên của đời sống thể hiện qua những sự vật gần gũi, thân thuộc như một bến đò, một dòng sông, một bãi bồi,…nói rộng ra, đó là quê hương, xứ sở.
- Nhiều hình ảnh và chi tiết khác nằm trong cả hệ thống cũng chứa đựng ý nghĩa biểu tượng khá rõ:
+ Những bông hoa bằng lăng cuối mùa màu sắc như đậm hơn và tiếng những tảng đất lở ở bờ sông này, khi cơn lũ
đầu màu đã dồn về, đổ ụp vào trong giấc ngủ của Nhĩ lúc gần sáng là 2 chi tiết gợi ra cho biết sự sống của nhân
vật Nhĩ đã ở vào những ngày cuói cùng
+Đứa con trai của Nhĩ sa vào một đám chơi phá cờ thế trên lề đường gợi ra điều mà Nhĩ gọi làsự chùng chình,
vòng vèo mà trên đường đời người ta khó tránh khỏi
+Hành động và cử chỉ của Nhĩ ở cuối truyện cũng mang ý nghĩa biểu tượng: muốn thức tỉnh mọi người về những
cái vòng vèo, chùng chình mà chúng ta đang sa vào trên đường đời, hãy cố gắng dứt ra khỏi nó để hướng tới những giá trị đích thực, bền vững vốn rất giản dị, gần gũi của cuộc đời xung quanh ta
KẾT BÀI: Đánh giá chung
-“Bến quê” là một trong những truyện ngắn xuất sắc của Nguyễn Minh Châu sau 1975
- Truyện không chỉ thành công bởi chứa đựng những suy ngẫm, những chiêm nghiệm, triết lý sâu sắc của nhà văn về con người và cuộc đời; từ đó có giá trị thức tỉnh mọi người hãy biết nhận ra, trân trọng những giá trị và vẻ đẹp bình dị, gần gũi đích thực và bền vững của cuộc sống, của gia đình, của quê hương Đồng thời, còn là tác phẩm tiêu biểu cho tài năng sáng tạo ở ngòi bút của Nguyễn Minh Châu giai đoạn đang vững vàng trên con đường góp phần đổi mới văn học nước nhà của ông với cách miêu tả tâm lý tinh tế, nhiều hình ảnh giàu tính biểu tượng, cách tạo tình huống nghịch lý, trần thuật qua dòng nội tâm nhân vật,…
C ĐỀ VĂN LUYỆN TẬP: (HS viết và nộp trong buổi học tới)
Phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật Nhĩ trong truyện ngắn “Bến quê” để làm rõ cái quy luật phổ biến của đời người mà Nhĩ đã suy nghĩ và cảm nhận được: “… con người ta trên đường đời thật khó tránh được những cái điều vòng vèo hoặc chùng chình”