MỤC TIÊU Về kiến thức: - Học sinh biết các vấn đề thường phải giải quyết trong một bài toán quản lý và sự cần thiết phải có cơ sở dữ liệu.. Các bước tiến hành: HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN H
Trang 1§1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN
I MỤC TIÊU
Về kiến thức:
- Học sinh biết các vấn đề thường phải giải quyết trong một bài toán quản lý và sự cần thiết phải có cơ sở dữ liệu
- Biết vai trò của cơ sở dữ liệu trong học tập và cuộc sống
- Biết khái niệm cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
- Biết các mức thể hiện của cơ sở dữ liệu
- Biết các yêu cầu cơ bản của hệ cơ sở dữ liệu
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN
- Sách giáo khoa, sách giáo viên
- Một cơ sở dữ liệu Quanli_hs trong đó có hai bảng Ho_so_hs và diem_hs
- Máy vi tính, máy chiếu để giới thiệu các hình vẽ
T
T
tính
đoàn viên
Địa chỉ
Toán Lý Hóa Tin Văn
Bảng 1: Ví dụ về hồ sơ của một lớp
Tệp n
Tệp 1
DỮ LIỆU
Ví dụ về mức vật lí của CSDL
Hồ sơ lớp
Họ tên Ngày sinh
Ví dụ về mức khung nhìn của CSDL
Trang 2III HOẠT ĐỘNG DẠY-HỌC
1 Kiểm tra kiến thức đã có của học sinh.
a Mục tiêu:
- Thu nhận thực trạng hiểu biết của học sinh về bài toán quản lí
- Học sinh biết được một số bài toán quản lí trong thực tiễn
b Phương pháp:
- Sử dụng kĩ thuật "tia chớp"
c Nội dung và các bước tiến hành:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
- Sử dụng kĩ thuật "tia chớp", đặt câu
hỏi kiểm tra kiến thức đã có của học
sinh: Em hãy kể tên các đơn vị, tổ
chức có nhu cầu quản lí?.
- Liệt kê các ví dụ đúng và phổ biến
mà học sinh đã nêu
- Suy nghĩ, liên hệ thực tế và trả lời:
+ Quán internet cần quản lí thời gian sử dụng và truy xuất internet của từng máy
+ Trường học có nhu cầu quản lí điểm học sinh
2 Tìm hiểu một số bài toán quản lý.
a Mục tiêu:
- Giúp học sinh thấy được một số bài toán quản lý trong thực tiễn
- Bước đầu thấy được sự cần thiết phải có cơ sở dữ liệu
b Phương pháp:
- Phối hợp sử dụng phương pháp thuyết trình; phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề; phương pháp trực quan
c Nội dung và các bước tiến hành:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
- Diễn giải: Để quản lý học sinh trong
trường, ta phải có sổ học bạ Trong
học bạ thường có các thông tin sau: Họ
- Chú ý theo dõi diễn giải của giáo viên
Trang 3tên, ngày sinh, giới tính, địa chỉ, đoàn
viên, kết quả học tập (điểm các môn
học) và rèn luyện đạo đức Việc tìm
một học sinh có điểm trung bình môn
Tin >=8.0 sẽ mất nhiều thời gian Để
thuận tiện trong việc tìm kiếm ta có thể
lập một bảng như sau:
- Giới thiệu bảng 1:
Trong đó ứng với mỗi hàng, ta ghi
thông tin về một học sinh Một bảng
như vậy được gọi là một hồ sơ lớp học
Diễn giải : Trong ví dụ này đã bỏ qua
những vấn đề phức tạp và chỉ quan
tâm đến điểm trung bình của một số
môn của học sinh trong một lớp Tuy
nhiên, với bảng điểm này ta có thể
trích rút ra được một số thông tin như:
học sinh nào là đoàn viên có điểm
trung bình môn Tin lớn hơn 8,0 hoặc
nhiều câu hỏi tương tự.
- Yêu cầu học sinh tìm thêm nhiều ví
dụ tương tự
- Yêu cầu học sinh đặt ra các câu hỏi
có thể gặp trong các bài toán quản lý
đó
- Quan sát bảng dữ liệu trên bảng
- Tìm ví dụ: Trong một khách sạn, người ta thường quản lý khách hàng qua các thông tin sau: Họ tên, số chứng minh nhân dân, số phòng thuê, ngày đến, ngày đi, đơn giá phòng Các thông tin này được lập thành một bảng, trong đó mỗi cột ứng với một thông tin cần quản lý và mỗi dòng ứng với một khách hàng
- Suy nghĩ và trả lời:
+ Tìm những khách hàng trả phòng ngày 20/11/2008
+ Tìm những học sinh nam có điểm môn văn >=8.0
Trang 4- Đặt câu hỏi để học sinh trả lời: Lợi
ích từ việc lập các bảng đó?
- Chốt lại hai ý:
+ Trong thực tế có rất nhiều bài toán
quản lý
+ Do có nhiều người cùng khai thác dữ
liệu và mỗi người có yêu cầu và nhiệm
vụ riêng nên các câu hỏi đặt ra là rất đa
dạng
…
- Tìm thông tin về một học sinh nào đó một cách nhanh chóng Xếp loại học sinh trong lớp dễ dàng
- Học sinh thấy được vai trò tác dụng của hệ thống quản lý: + Nhiều công việc thường gặp ở
cơ quan có khi phải cần nhiều người hỗ trợ thực hiện mới đảm bảo chính xác và hoàn thành đúng tiến độ
+ Nếu lưu trữ các thông tin một cách hợp lý và đầy đủ, bảng dữ liệu còn có thể giúp chúng ta biết được những điều không được ghi trong số sách
+ Dữ liệu không chỉ giúp ta tổng hợp, thống kê báo cáo mà còn giúp chúng ta rút ra được những kết luận logic qua những số liệu tĩnh được lưu trữ
3 Tìm hiểu các công việc thường gặp khi xử lý thông tin của một tổ chức.
a Mục tiêu:
- Học sinh biết được các thao tác trên một bảng dữ liệu
- Phân nhóm được các thao tác để biết được các công việc chung khi
xử lý thông tin của một tổ chức
b Nội dung:
- Tạo lập hồ sơ
+ Xác định chủ thể quản lý Bảng 1, chủ thể quản lý là học sinh + Xác định cấu trúc hồ sơ Bảng 1, hồ sơ gồm có 11 cột
+ Thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và lưu trữ theo cấu trúc đã xác định
- Cập nhật hồ sơ
+ Sửa chữa hồ sơ: là việc thay đổi một số thông tin trong hồ sơ
Trang 5+ Bổ sung thêm cá thể vào hồ sơ.
+ Xóa khỏi hồ sơ một cá thể
- Khai thác hồ sơ
+ Sắp xếp hồ sơ theo một tiêu chí nào đó
+ Tìm kiếm là việc tra cứu các thông tin có sẵn trong hồ sơ
+ Thống kê là cách khai thác hồ sơ dựa trên tính toán để đưa ra các thông tin đặc trưng, không có sẵn trong hồ sơ
+ Lập báo cáo là việc sử dụng các kết quả tìm kiếm, thống kê, sắp xếp các đối tượng để tạo lập một hồ sơ mới có nội dung và cấu trúc khuôn dạng theo một yêu cầu cụ thể nào đó
b Phương pháp:
- Phối hợp phương pháp trực quan; phương pháp dạy học với lí thuyết tình huống; kĩ thuật điều phối để thực hiện hoạt động này
d Các bước tiến hành:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
- Trở lại ví dụ về hồ sơ lớp học, giáo
viên chỉ ra một số thao tác trong quá
trình quản lí hồ sơ lớp học như: bổ
sung thêm học sinh, thay đổi đoàn
viên và yêu cầu học sinh chỉ ra một
số thao tác khác
- Yêu cầu học sinh tham khảo sách
giáo khoa để nhóm các thao tác thành
từng nhóm
- Chia lớp thành 3 nhóm, phát ba nhóm
phiếu cho ba nhóm, yêu cầu từng học
sinh điền các thao tác vào từng nhóm
- Gọi đại diện của mỗi nhóm lên đọc
phiếu trả lời và cho học sinh dưới lớp
nhận xét
- Hỏi: các bài toán quản lý đã nêu ở
mục 1) có các thao tác tương tự như
vậy không?
- Chốt lại: Bất kỳ bài toán quản lý nào
- Thảo luận để tìm ra các thao tác
có thể như: xóa bớt học sinh, tìm học sinh có điểm tin học cao nhất, tính điểm trung bình các môn học
- Đọc sách giáo khoa
- Điền phiếu trả lời
- Nhận xét trả lời của các bạn
- Tất cả các bài toán quản lí đều
có các thao tác tương tự như vậy
- Chú ý theo dõi và ghi nhớ
Trang 6cũng có một số thao tác phải thực hiện:
+ Tạo lập hồ sơ
+ Cập nhật hồ sơ (thêm, xóa, sửa)
+ Khai thác hồ sơ (sắp xếp, thống kê,
tìm kiếm, báo cáo )
- Đưa ra 2 bài toán trong thực tế:
+ Liệt kê tất cả những học sinh có
điểm trung bình của các môn học
>=6,5
+ Hiển thị tất cả những học sinh có
điểm trung bình của một môn học bất
kỳ <=2,0
- Hỏi: Nhà trường cần các thông tin
này để làm gì?
- Khái quát: Để lập các kế hoạch tiếp
theo và ra các quyết định
- Chốt lại 2 ý:
+ Công tác quản lí chiếm phần lớn
trong các ứng dụng tin học
+ Việc xử lí thông tin trong các bài
toán quản lí có những đặc điểm chung:
tạo lập hồ sơ, cập nhật hồ sơ, khai thác
hồ sơ
- Theo dõi ví dụ
- Khen thưởng những học sinh
có học lực khá
- Có kế hoạch bồi dưỡng những học sinh yếu kém
- Học sinh thấy được rằng: Dù thông tin được quản lý thuộc bất
kỳ lĩnh vực nào ta vẫn phải thực hiện một số công việc: tạo lập hồ
sơ về các đối tượng cần quản lý, cập nhật hồ sơ, tìm kiếm, lọc, sắp xếp, thống kê và lập báo cáo, khai thác hồ sơ
4 Tìm hiểu khái niệm cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu.
a Mục tiêu:
- Học sinh biết hai khái niệm: cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
- Bước đầu phân biệt được cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
b Nội dung:
- Một cơ sở dữ liệu (Database) là một tập hợp các dữ liệu có liên quan với nhau, chứa thông tin của một tổ chức nào đó được lưu trữ trên các thiết bị nhớ để đáp ứng nhu cầu khai thác thông tin của nhiều người dùng với nhiều mục đích khác nhau
Trang 7- Phần mềm cung cấp môi trường thuận lợi và hiệu quả để tạo lập, lưu trữ và khai thác thông tin của cơ sở dữ liệu được gọi là hệ quản trị cơ sở
dữ liệu (Database Management System)
- Thuật ngữ hệ cơ sở dữ liệu thường được dùng để chỉ một cơ sở dữ liệu cùng với hệ quản trị cơ sở dữ liệu quản trị và khai thác cơ sở dữ liệu đó
- Để lưu trữ và khai thác thông tin bằng máy tính cần phải có:
+ Cơ sở dữ liệu
+ Hệ quản trị cơ sở dữ liệu
+ Các thiết bị vật lý
+ Ngoài ra còn có các phần mềm ứng dụng được xây dựng dựa trên
hệ quản trị cơ sở dữ liệu để việc khai thác cơ sở dữ liệu trở nên thuận tiện hơn, đáp ứng các yêu cầu đa dạng của người dùng
c Phương pháp:
- Sử dụng phương pháp thuyết trình, đàm thoại và kĩ thuật "tia chớp
d Các bước tiến hành:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
- Giới thiệu bảng 1 và đặt một một số
câu hỏi trong thực tế:
+ Tổ trưởng quan tâm đến thông tin
gì?
+ Bí thư lớp quan tâm đến thông tin
gì?
+ Giáo viên chủ nhiệm quan tâm đến
thông tin gì?
+ Hiệu trưởng quan tâm đến thông tin
gì?
- Yêu cầu học sinh đặt các câu hỏi
tương tự
- Quan sát và theo dõi
+ Có bao nhiêu học sinh trong tổ? + Có bao nhiêu đoàn viên trong lớp?
+ Lớp có bao nhiêu học sinh? bao nhiêu đoàn viên? điểm trung bình của mỗi học sinh?
+ Có bao nhiêu học sinh giỏi, khá, TB, yếu, kém
Trang 8- Chốt ý: Trong thực tế các câu hỏi
thường gặp rất đa dạng
- Hỏi: Hãy cho biết vì sao lại có sự đa
dạng đó?
- Diễn giải: Để đáp ứng yêu cầu khai
thác thông tin về một tổ chức nào đó,
phải tổ chức thông tin thành một hệ
thống với sự trợ giúp của máy tính
điện tử Với tốc độ xử lí nhanh, máy
tính trợ giúp đắc lực cho con người
trong việc lưu trữ, khai thác thông tin
một cách nhanh chóng và chính xác
- Giả sử bảng 1 là một cơ sở dữ liệu,
em biết gì về cơ sở dữ liệu?
- Khẳng định: Các em biết đúng
nhưng chưa đủ
- Giới thiệu khái niệm cơ sở dữ liệu
- Hỏi: Khi nào thì Hồ sơ Lớp trong
mục 1) được gọi là một cơ sở dữ liệu?
- Hỏi: Việc tổ chức lưu trữ các bảng
trên các thiết bị nhớ có lợi gì hơn so
với lưu trữ trên giấy?
- Diễn giải: Để tạo lập, lưu trữ và cho
phép nhiều người có thể khai thác cơ
sở dữ liệu, cần có các hệ thống
chương trình để người dùng giao tiếp
với cơ sở dữ liệu
- Giới thiệu khái niệm hệ quản trị cơ
sở dữ liệu
- Chiếu hình 3 (các thành phần của hệ
cơ sở dữ liệu, sách giáo khoa, trang 9)
+ Do có nhiều người cùng khai thác dữ liệu và mỗi người có yêu cầu, nhiệm vụ riêng
- Là dữ liệu của một tổ chức
- Tập hợp các dữ liệu có liên quan với nhau
- Theo dõi và ghi nhớ khái niệm
- Khi hồ sơ đó được tổ chức lưu trữ trên các thiết bị nhớ và được nhiều người cùng khai thác
- Có thể sử dụng các lệnh để thực hiện cập nhật và khai thác nhanh hơn, thuận tiện hơn và hiệu quả hơn
- Chú ý theo dõi
- Ghi nhớ khái niệm
- Hệ cơ sở dữ liệu có hai phần chính là cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu, ngoài ra cong có
Trang 9lên bảng và yêu cầu học sinh giải
thích hình
- Hỏi: Để khai thác thông tin từ cơ sở
dữ liệu bằng máy tính cần phải có
những yếu tố nào?
- Chốt lại 2 ý: khái niệm về cơ sở dữ
liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
phần mềm ứng dụng khai thác cơ
sở dữ liệu Hệ quản trị cơ sở dữ liệu là một môi trường để các phần mềm ứng dụng khai thác cơ
sở dữ liệu, tác động lên cơ sở dữ liệu
+ Cơ sở dữ liệu + Hệ quản trị cơ sở dữ liệu
+ Các thiết bị vật lý
+ Các phần mềm ứng dụng
5 Tìm hiểu các mức thể hiện của cơ sở dữ liệu.
a Mục tiêu:
- Học sinh biết có ba mức hiểu cơ sở dữ liệu là mức hiểu vật lý, mức hiểu khái niệm và mức hiểu khung nhìn
b Nội dung:
- Chuyên gia tin học cần hiểu một cách chi tiết dữ liệu của một cơ sở
dữ liệu được lưu trữ như thế nào Chẳng hạn, các tệp hồ sơ được lưu trữ ở đâu, dữ liệu về mỗi đối tượng cần lưu trữ chiếm bao nhiêu byte trên bộ nhớ Mức hiểu biết một hệ cơ sở dữ liệu như vậy gọi là mức vật lý của hệ
cơ sở dữ liệu đó
- Những người quản trị hệ cơ sở dữ liệu hoặc phát triển các ứng dụng cần biết những dữ liệu nào được lưu trữ trong hệ cư sở dữ liệu? giữa các dữ liệu có quan hệ như thế nào? Mức hiểu như vậy được gọi là mức khái niệm
- Người sử dụng có khi không quan tâm đến toàn bộ thông tin chứa trong cơ sở dữ liệu mà chỉ cần một phần thông tin nào đó phù hợp với nghiệp vụ hay mục đích sử dụng của mình Mức hiểu như vậy được gọi là mức khung nhìn
c Phương pháp:
- Sử dụng phương pháp đàm thoại
Trang 10d Các bước tiến hành:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
- Giáo viên giới thiệu cho học sinh
biết tên của ba mức hiểu về cơ sở dữ
liệu: Mức hiểu vật lí, mức hiểu khái
niệm và mức hiểu khung nhìn
- Giáo viên chọn một cơ sở dữ liệu
Quan_li_HS trong đó có hai bảng
Ho_so_HS và Diem_HS
+ Minh họa về mức hiểu vật lý:
Ho_so_HS có dung lượng 3MB,
Diem_HS có dung lượng 10MB Cả
hai bảng này được lưu trên ổ đĩa C
+ Minh họa về mức hiểu khái niệm:
Ho_so_HS lưu giữ các thông tin: Họ
tên học sinh, ngày sinh, nơi sinh, quê
quán
Diem_HS lưu giữ các thông tin: Họ
tên học sinh, điểm toán, điểm lý
+ Minh họa về mức hiểu khung nhìn:
Giáo viên toán chỉ cần biết về họ tên
học sinh và điểm toán của học sinh
- Giải thích để học sinh hiểu: mức
khung nhìn thực chất là phần cơ sở dữ
liệu mà mỗi người dùng cần quan tâm
- Chiếu các hình tương tự với các hình
4, hình 5 và hình 6 (sách giáo khoa
trang 10, 11) lên bảng và yêu cầu học
sinh giải thích ý nghĩa của hình
- Chú ý theo dõi
- Quan sát hình vẽ trên bảng và chú ý theo dõi diễn giải của giáo viên
- Học sinh nhận thức được : một
cơ sở dữ liệu chỉ có một mức vật
lý, một mức khái niệm nhưng nhiều mức khung nhìn
- Giải thích:
+ Hình 4: Trong cơ sở dữ liệu có bao nhiêu tệp, lưu ở đâu, dung lượng bao nhiêu?
+ Hình 5: Một bảng có những thông tin gì?
+ Hình 6: Một giao diện chỉ thấy được họ tên học sinh và điểm
Trang 11- Yêu cầu học sinh cho biết hình nào
minh họa mức hiểu vật lý, hình nào
minh họa mức hiểu khái niệm, hình
nào minh họa mức khung nhìn
- Yêu cầu học sinh tham khảo sách
giáo khoa và trả lời các câu hỏi
+ Mức vật lý của cơ sở dữ liệu là gì?
+ Mức khái niệm của cơ sở dữ liệu là
gì?
+ Mức khung nhìn của cơ sở dữ liệu
là gì?
- Giáo viên chuẩn hóa lại trả lời của
học sinh như đã được trình bày trên
phần nội dung
- Chiếu lên bảng nhiều mức khung
nhìn khác nhau để học sinh nhận xét
có bao nhiêu mức khung nhìn
- Hỏi: với một cơ sở dữ liệu có bao
nhiêu mức vật lí, bao nhiêu mức khái
niệm?
- Chốt lại 1 ý: có 3 mức thể hiện của
cơ sở dữ liệu: mức vật lí, mức khái
niệm và mức khung nhìn
- Nếu còn thời gian: cho học sinh thấy
được ba mức hiểu về cơ sở dữ liệu
này ứng với ba vai trò khác nhau của
ba loại người có liên quan đến hệ cơ
sở dữ liệu
toán
- Hình 4 ứng với mức vật lý, hình
5 ứng với mức khái niệm, hình 6 ứng với mức khung nhìn
- Tham khảo sách giáo khoa, thảo luận để trả lời
+ Mức vật lý của cơ sở dữ liệu là mức hiểu vật lí về cơ sở dữ liệu + Mức khái niệm là mức hiểu khái niệm về cơ sở dữ liệu + Mức khung nhìn là mức hiểu khung nhìn về cơ sở dữ liệu
- Theo dõi và ghi nhớ
- Có nhiều mức khung nhìn
- Chỉ có một mức vật lí và một mức khái niệm
6 Tìm hiểu về các yêu cầu cơ bản của hệ cơ sở dữ liệu.
a Mục tiêu:
